CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Odisha State Board CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ Questions and Answers.

CHSE Odisha 11th Class Sociology Unit 4 Question Answer ସମାଜ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

‘କ’ ବିଭାଗ

ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର
ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ତର ଚୟନ କର :

Question ୧।
ନିମ୍ନଲିଖୂତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଠି ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ?
(i) ପ୍ରତିଯୋଗିତା
(iii) ସହଯୋଗିତା
(ii) ସଂଘର୍ଷ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iii) ସହଯୋଗିତା

Question ୨।
ନିମ୍ନଲିଖୂତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ? ?
(i) ସହଯୋଗିତ
(ii) ସଂଘର୍ଷ
(iii) ପ୍ରତିଯୋଗିତା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iii) ପ୍ରତିଯୋଗିତା

Question ୩।
ନିମ୍ନଲିଖୂତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସାଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ ?
(i) ଅଭିଯୋଜନ
(ii) ସଂସ୍କୃତି
(iii) ପ୍ରତିଯୋଗିତା
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(ii) ସଂସ୍କୃତି

Question ୪।
ନକରାତ୍ମକ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
(i) ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(ii) ବିସମ୍ବନ୍ଧିକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(iii) ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ବିସମ୍ବନ୍ଧିକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୫।
ସକାରାତ୍ମକ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
(i) ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(ii) ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ
(iii) ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୬।
ଏକ ଲକ୍ଷ ହାସଲ କରିବା ନିମିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ପରସ୍ପରକୁ ସହଯୋଗ କଲେ କାହାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ?
(i) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା
(ii) ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା
(iii) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତ

Question ୭।
ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ବା ସିଧାସଳଖ ଭାବରେ ସହଯୋଗ କଲେ ତାହାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା
(ii) ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା
(iii) ସାମୁହିକ ସହଯୋଗିତା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା

Question ୮।
କୌଣସି ଏକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦୁଇ ଜଣ ପରସ୍ପରକୁ ସହଯୋଗ ତୃତୀୟ ଜଣକୁ ମୁକାବିଲା କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଏହି ସହଯୋଗିତାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ପ୍ରାଥମିକ
(ii) ଗୋଟିଏ
(iii) ଆଂଶିକ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iii) ଆଂଶିକ

Question ୯।
ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଶେଷୀକରଣ ନୀତି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସହଯୋଗିତାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ପ୍ରାଥମିକ ସହଯୋଗିତା
(ii) ଗୌଣ ସହଯୋଗିତା
(iii) ଅଂଶିକ ସହଯୋଗିତା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ଗୌଣ ସହଯୋଗିତା

Question ୧୦।
ସମାଜର କେତେ ପ୍ରକାରର ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖା ଦେଇଥାଏ ?
(i) ଗୋଟିଏ
(ii) ଦୁଇଟି
(iii) ତିନୋଟି
(iv) ଅନେକ
Answer:
(iv) ଅନେକ

Question ୧୧।
କେଉଁଟି ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃ-କ୍ରିୟାର ଏକ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ ?
(i) ସହଯୋଗିତା
(ii) ପ୍ରତିଯୋଗିତା
(iii) ଅଭିଯୋଜନା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ପ୍ରତିଯୋଗିତ

Question ୧୨।
କେଉଁଟି ସହଯୋଗିତାର ଏକ ଲକ୍ଷଣ ନୁହେଁ ?
(i) ସଚେତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(ii) ଅବୈୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟା
(iii) ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(iv) ଅନେକ
Answer:
(iv) ଏ ସମସ୍ତ

Question ୧୩।
କେଉଁଠି ସହଯୋଗିତର ଏକ ଲକ୍ଷଣ ନୁହେଁ ?
(i) ସମ୍ମତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(ii) ଅବୈୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(iii) ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ଅବୈୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୧୪ ।
ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଦୁଇ ବା ସେ ସୀମିତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ? ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ଉଦ୍ୟମକୁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଫଳରେ ସମସ୍ତେ ଏଥିରେ ଭାଗୀଦାର ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ – ଏ ଉକ୍ତିଟି କିଏ
(i) ଇ. ଏସ୍ ବୋପାର୍ଡସଙ୍କ
(ii) ବିସାଞ୍ଜ ଏବଂ ବିସାଞ୍ଜ
(iii) ଏ. ଡଲୁ, ଗ୍ରୀନ
(iv) ଜି. ଏସ୍. ଘୂରେ
Answer:
(ii) ବିସାଞ୍ଜ ଏବଂ ବିସାଞ୍ଜ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୧୫।
ଜାତି ଶବ୍ଦଟି କେଉଁ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦରୁ ଅଛନ୍ତି ?
(i) ଜାନା
(ii) ଜ।ତି
(iii) ନାର।
(iv) ଜନ
Answer:
(iv) ଜନ

Question ୧୬।
କେଉଁ ଧର୍ମରେ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋଠର ଅଟେ ?
(i) ବୌଦ୍ଧ
(ii) ହିନ୍ଦୁ
(iii) ଇସଲାମ
(iv) ଖ୍ରୀଷ୍ଟ
Answer:
(ii) ହିନ୍ଦୁ

Question ୧୭।
ଜାତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଗୋଟିଏ କ’ଣ ?
(i) ନୀଚଜାତି ଅବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(ii) ସାମାଜିକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(iii) ନୌକୀକ ବୃତ୍ତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ସାମାଜିକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୧୮।
ଜାତିର ଇଂରାଜୀ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ କ’ଣ ?
(i) କାଷ୍ଟମ
(ii) ପ୍ରଜାତି
(iii) ବଂଶ
(iv) ପ୍ରଜାତି
Answer:
(i) କାଷ୍ଟମ

Question ୧୯।
ଶ୍ରେଣୀକୁ କାହିକି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ ?
(i) ବ୍ୟକ୍ତିର ବୃତ୍ତି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ
(ii) ସାମାଜିକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(iii) ବ୍ୟକ୍ତିର ନିୟମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ବ୍ୟକ୍ତିର ବୃତ୍ତି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ

Question ୨୦।
ଜାତିକୁ କାହିଁକି ବୃଦ୍ଧି ସମୂହ କୁହାଯାଏ ?
(i) ଜନ୍ମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ
(ii) ଛାତି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ
(iii) ବୃଷ୍ଟି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ଜନ୍ମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ

Question ୨୧।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ଜାତିର ଉପକାରିତା କେଉଁଟି ?
(i) ବ୍ୟକ୍ତିର ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନୀର୍ଦ୍ଧାରଣ
(ii) ବ୍ୟକ୍ତିର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ
(iii) ଶକ୍ତିର ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ଥିତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(i) ବ୍ୟକ୍ତିର ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନୀର୍ଷାରଣ

Question ୨୨।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ଜାତିର ଅପକାର୍ଯ୍ୟ କେଉଁଟି ?
(i) ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଉତ୍ସ
(ii) ଉଚ୍ଚନୀଚ କ୍ରମ
(iii) ସମାଜର କତା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଉତ୍ସ

Question ୨୩ ।
ଶ୍ରେଣୀ ଏକ
(i) ରାଜନୈତିକ ସମୂହ
(ii) ମୁକ୍ତ ସମୂହ
(iii) ଆବଦ୍ଧ ସମୂହ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ମୁକ୍ତ ସମୂହ

Question ୨୪।
ଶ୍ରେଣୀକୁ କିଏ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ ?
(i) ଜନ୍ମ
(ii) ବଂଶ
(iii) ଜାତି
(iv) ଗୋତ୍ର
Answer:
(i) ଜନ୍ମ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୨୫।
(i) ସାମାଜିକ ସମୂହ
(ii) ରାଜନୈତିକ ସମୂହ
(iii) ସାଂସ୍କୃତିକ ସମୂହ
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(i) ସାମାଜିକ ସମୂହ

Question ୨୬।
ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ବର୍ଗର ସଦସ୍ୟ କଡ଼ାକଡ଼ିଭାବେ ଜନ୍ମଗତ ହୋଇଯାଏ, ତାହାକୁ ଆମେ ଜାତି କହିଥାଉ – ଏହା କାହାର ମତ ?
(i) ସି. ଏଚ୍ କୁଲେ
(ii) ଏମ୍. ଏନ୍ ଶ୍ରୀନିବାସ
(iii) ମାକ୍‌ଆଇଭର
(iv) ସ୍କୁଲ
Answer:
(iii) ମାଇଭର

Question ୨୭।
ନିମ୍ନ ପ୍ରଦର କେଉଁ ଶବ୍ଦରୁ ଜାତି ସଂପ୍ରତୀୟଟି ଆସିଅଛି ?
(i) କାଷ୍ଟେ
(ii) କାଷ୍ଟ
(iii) ରେସ
(iv) ପ୍ରଜାତି
Answer:
(ii) କାଷ୍ଟ

Question ୨୮।
କେଉଁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ଜାତିର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି ?
(i) ସି.ଏଚ. କୁଲେ
(ii) ରସ୍‌
(iii) ଜି.ଏସ୍. ଘୂରେ
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(iii) ଜି.ଏସ୍. ୟୂରେ

Question ୨୯।
ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବିକା ଥିବା ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଆନ୍ତଃବିବାହୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଯାହାକି ଅନେକ ଉପଚେଷ୍ଟାରେ ବିଭାଜିତ ତାକୁ କ’ଣ କହନ୍ତି ?
(i) ଧର୍ମ
(ii) ଜାତି
(iii) ଗୋଷ୍ଠୀ
(iv) ପ୍ରଜାତି
Answer:
(ii) ଜାତି

Question ୩୦।
ଜଣଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀ ପ୍ରସ୍ଥିତି ଉତ୍ପାଦନର ଉତ୍ପାଦକ ସହ ଥ‌ିବା ଏହାର ସଂପର୍କ ଦ୍ବାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ, ଶ୍ରେଣୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ଅର୍ଧକୃତ ଧନ ସଂପଦ ବୃତ୍ତି ଏବଂ ଆୟ ଆଦି କେତେକ ଆର୍ଥିକ ମାନଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର ହୋଇଥାଏ । ଏହା କିଏ କହିଥିଲେ ?
(i) କାର୍ଲମାର୍କସ୍
(ii) ମାକାଇଭର
(iii) ଅଗବର୍ଣ୍ଣ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) କାର୍ଲମାର୍କସ୍

Question ୩୧।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ
(i) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ
(iii) ବ୍ୟକ୍ତିର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ
(ii) ପଶୁ ସମାଜର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୁଝାଏ
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(i) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ

Question ୩୨।
ସମାଜଶାସ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଆମ୍ଭେମାନେ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ସହ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଏଣୁ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ହିଁ ଆମ୍ଭେମାନେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୋଲି କହିପାରିବା ଏହା କିଏ କହିଥୁଲେ ?
(i) ଜନ୍ମ ସନ
(ii) ମାକ୍‌ଆଇଭର ଏବଂ ପେଜ୍
(iii) ଡେଭିସ୍
(iv) ମୁରେ
Answer:
(ii) ମାଇଭର ଏବଂ ପେଜ

Question ୩୩।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କେଉଁ କାରଣରୁ ହୋଇଥାଏ ?
(i) ଭୌତିକ କାରଣ
(ii) ପ୍ରାଦ୍ୟୋଗିକ କାରକ
(iii) ସାଂସ୍କୃତିକ କାରଣ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iv) ଏ ସମସ୍ତ

Question ୩୪।
ଗୋଟିଏ ସମାଜର ସଂସ୍କୃତି ଯଥା–କଳା, ବିଜ୍ଞାନ, ଦର୍ଶନ ସାହିତ୍ୟର ଆଦର୍ଶ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ପ୍ରଥା ଆଦିରେ ଦେଖା ଦେଇଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ କ୍’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତ
(ii) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(iii) ଜୈବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(iv) ଧାର୍ମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
Answer:
(i) ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୩୫।
ଜନସଂଖ୍ୟାର ଗଠନ ଯଥା: ସୁ-ପୁରୁଷ ଅନୁପାତରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର କେଉଁ କାରକ କୁହାଯାଏ।
(i) ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ କାରକ
(ii) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(iii) ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ କାରକ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ କାରକ

Question ୩୬।
ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ରପାତିର ଉଦ୍ଭାବନ ଦ୍ବାରା ସମାଜରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର କେଉଁ କାରକ କୁହାଯାଏ ?
(i) ସଂସ୍କୃତିକ କାରକ
(ii) ପ୍ରଦ୍ୟୋଗ କାରକ
(iii) ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ କାରକ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ପ୍ରଦ୍ୟୋଗ କାରକ

Question ୩୭।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ କେବଳ ସେହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ ଯାହା ସାମାଜିକ ସଙ୍ଗଠନ ଓ ସଂରଚନା କ୍ଷେତ୍ରରେ ହିଁ ସଙ୍ଗଟିତ ହୋଇଥାଏ – ଏ ସଂଜ୍ଞାଟି କିଏ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ?
(i) କେ. ଡେଭିସ୍
(ii) ମାନ୍‌ଆଇଭର
(iii) ଓଗବର୍ଣ୍ଣ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) କେ. ଡେଭିସ୍

Question ୩୮।
ସାଧାରଣତଃ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ଏ ଦୁଇଗୋଟି ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ କାରକ ଯୋଗୁଁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ – ଏ କଥା କିଏ କହିଥିଲେ ?
(i) କାର୍ଲମାର୍କସ୍
(ii) ମାଲଥସ୍
(iii) ଓଗବର୍ଷ
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(ii) ମାଲଥମ୍

Question ୩୯।
କେଉଁଟି ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ କାରକ ନୁହେଁ ?
(i) ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଘର୍ଷ
(ii) ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିଗ୍ରହଣ
(iii) ଧାର୍ମକ ପ୍ରଭେଦତା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ ଏ
Answer:
(iii) ଧାର୍ମକ ପ୍ରଭେଦତା

Question ୪୦।
ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ ତତ୍ତ୍ଵର ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋଧା କିଏ ?
(i) ମାଲିନସ୍କ
(ii) ସମ୍ବନର
(iii) ଡବୁ ଏଫ ଓଗବର୍ଣ୍ଣ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iii) ଡବୁ ଏଫ ଓଗବଣ୍ଡ

Question ୪୧।
ପ୍ରୋଦ୍ୟୋଗ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କ ପରିବେଶକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ସହିତ ସମାନକୁ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭୌତିକ ପରିବେଶରେ ଘଟିଥାଏ ଏବଂ ଏହା ପ୍ରଚଳିତ ସମାଜର ପ୍ରଥା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ। ଏ କଥା କିଏ କହିଥିଲେ।
(i) କୁଲେ
(ii) ମାଲଥସ
(iii) ଡବ୍ଲ ଏଫ ଓଗବର୍ଣ୍ଣ
(iv) ସ୍କୁଲ
Answer:
(iii) ଡବୁ ଏଫ ଓଗବର୍ଷ

ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ :

Question ୧।
ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇ ବା ତେତାଽଧ୍ଵକ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହ ସେମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟମକୁ ଏକତ୍ର କରି କେତେକ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ନିମନ୍ତେ ଉଦ୍ୟମ କରିଥାନ୍ତି। ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ସହଯୋଗିତା

Question ୨।
ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ପରସ୍ପରକୁ ସହଯୋଗ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏକତ୍ର ମିଳିମିଶି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାନ୍ତି ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା

Question ୩।
ଦୁଇ ବା ତତୋଽଧ‌ିକ ବ୍ୟକ୍ତି କେତେକ ପାରସ୍ପରିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ନିମିତ୍ତ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ କରୁଥିବା ନିରବଚ୍ଛିନ ଉଦ୍ୟମକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ପ୍ରତିଯୋଗିତା

Question ୪।
ସମାଜର ଏକ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଯଶ ଓ ଖ୍ୟାତି ପାଇଁ ଲୋକେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ କରୁଥିବା ପ୍ରତିଯୋଗିତା କ’ଣ ଅଟେ?
Answer:
ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା

Question ୫।
ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛାକୁ ବିରୋଧ କରିବା, ବାଧା ଦେବା କିମ୍ବା ଦମନ କରିବାର ସୁବିବେଚିତ ଚେଷ୍ଟାକୁ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଏ ସଂଜ୍ଞାଟି କିଏ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।
Answer:
ଏ. ଡବୁ ଗ୍ରୀନ୍

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୬।
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାରଣରୁ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଜନିତ ମନୋଭାବକୁ ପ୍ରକାଶ କରିନଥାନ୍ତି ସେତେବେଳେ ଏହା କେଉଁ ନାମରେ ପରିଚିତ ଅଟେ ?
Answer:
ଅଭିଯୋଜନ

Question ୭।
ସହଯୋଗିତା ଓ ସଂଘର୍ଷ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭେଦୀକରଣ ଓ ସଂକଳନ ବିକାଶ। ପ୍ରତିରୋଧ ଓ କ୍ଷୟକୁ ମିଶାଇ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃକ୍ରିୟାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପକୁ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ?
Answer:
ମୋରିସ୍ ଗିନ୍ସବର୍ଗ

Question ୮।
ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥ‌ିବା ପାରସ୍ପରିକ ପ୍ରଭାବକୁ ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ। ଏହି ସଂଜ୍ଞାଟି କିଏ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ?
Answer:
ଏ ଡବୁ ଗ୍ରୀନ୍

Question ୯।
ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଏକ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ?
Answer:
ସହଯୋଗିତା

Question ୧୦।
ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଏକ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
Answer:
ପ୍ରତିଯୋଗିତା

Question ୧୧।
ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ ‘କୋ’ର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?
Answer:
ଏକାଠି

Question ୧୨।
ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ କୋ-ଅପରେସନ୍‌ର ଅର୍ଥକ’ଣ ?
Answer:
ଏକାଠି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା

Question ୧୩।
ସହଯୋଗିତାର ଏକ ଗୁଣ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ

Question ୧୪।
ସହଯୋଗିତାର ଏକ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଦର୍ଶାଅ !
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୧୫।
ମାକାଇଭରଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଆଲୋଚିତ ସହଯୋଗିତାର ଏକ ପ୍ରକାରଭେଦ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା

Question ୧୬।
ଏ. ଡବ୍ଲ୍ୟୁ . ଗ୍ରୀନ୍‌ଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ସହଯୋଗିତାର ଏକ ପ୍ରକାରଭେଦ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ ସହଯୋଗିତା

Question ୧୭।
ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଏକ ଗୁଣ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ନିରବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୧୮।
ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଏକ ପ୍ରକାରଭେଦ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା

Question ୧୯।
ସଂଗ୍ରାମର ଏକ ପରିମାର୍ଜିତ ରୂପକୁ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ କିଏ କହିଥିଲେ।
Answer:
ଏକ. ଡେଭିସ୍

Question ୨୦।
ସଂଘର୍ଷର ଏକ ଗୁଣ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଅନିୟମିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୨୧।
ସଂଘର୍ଷର ଏକ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ

Question ୨୨।
ମାକଆଇଭର ଏବଂ ପେଜ୍ ଦର୍ଶାଇଥବା ସଂଘର୍ଷର ଏକ ପ୍ରକାର ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷ

Question ୨୩।
ଗିଲିନ୍ ଏବଂ ଗିଲିନ୍ ଦର୍ଶାଇଥୁଲା ସଂଘର୍ଷର ଏକ ପ୍ରକାର ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂଘର୍ଷ

Question ୨୪।
ଜର୍ଜ ସିମେଲ ଦର୍ଶାଇଥିବା ସଂଘର୍ଷର ଏକ ପ୍ରକାର ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଶୁଦ୍ଧ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୨୫।
ଜାତିପ୍ରଥାର ଯେକୌଣସି ଏକ ନକରାତ୍ମକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ଜାତୀୟ ଏକତାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ

Question ୨୬।
ଶ୍ରେଣୀର ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ବିଶେଷ ଗୁଣ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ଶ୍ରେଣୀ ଉନ୍ମୁକ୍ତ । ଶ୍ରେଣୀ ଏକ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମୂହ

Question ୨୭।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜ ସ୍ତରୀକୃତ ଅଟେ। ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସ୍ତବ ସମାନତା ଥିବା ଏକ ଅଣସ୍ତରୀକରଣ ସମାଜ ଏକ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର ଯହାକି ମାନବ ଇତିହାସରେ ଆଦୌ ଦେଖାଯାଇ ନାହିଁ। ଏହା କିଏ କହିଥିଲେ।
Answer:
ପି. ସରୋକିନ୍

Question ୨୮।
ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶବ୍ଦ (Caste)ରୁ କ’ଣ ଆନୀତ ? :
Answer:
ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା

Question ୨୯।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ କାରଣ ଲେଖ।
Answer:
ସାଂସ୍କୃତିକ କାରକ

Question ୩୦।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଦୁଇଗୋଟି ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ ?
Answer:
ସାର୍ବଜନୀନତା

Question ୩୧।
ସମାଜିଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଆମ୍ଭେମାନେ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଭାବେ ସଂଯୁକ୍ତ ଏହି ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ହିଁ କେବଳ ଆମ୍ଭେମାନେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାବେ ଅଭିହିତ କରିଥାଉ – ଏହି ସଂଜ୍ଞାଟି କିଏ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ?
Answer:
ମାକାଇଭର ଏବଂ ପେଜ

Question ୩୨।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ସାମାଜିକ ସଙ୍ଗଠନ; ଯଥା – ସମାଜର ଗଠନ ପ୍ରଣାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ଘଟୁଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ କେବଳ ବୁଝାଇଥାଏ। – ଏହା କିଏ କହିଥିଲେ ?
Answer:
କେ. ଡେଭିସ୍

Question ୩୩।
ଲୋକମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରିବା ପ୍ରଣାଳୀରେ ରୂପାନ୍ତରକୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ। କିଏ କହିଥିଲେ ।
Answer:
ଏମ୍. ଜନ୍‌ସନ୍

Question ୩୪।
ଗୋଟିଏ ସମାଜର ସାଂସ୍କୃତିକ ବହନ; ଯଥା — କଳା, ବିଜ୍ଞାନ, ସାହିତ୍ୟ । ଆଦର୍ଶ । ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପ୍ରଥା ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦେଖା ଯାଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ

ଭ୍ରମ ଥିଲେ ସଂଶୋଧନ କର :

Question ୧।
ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ସମ୍ପର୍କ ଓ ବୁଝାମଣା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।
Answer:
ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୨।
ଆନ୍ତଃ କ୍ରିୟାର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରକୁ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୩ ।
ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଲା ପ୍ରତିଯୋଗିତା।
Answer:
ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଲା ସହଯୋଗିତା

Question ୪।
ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସଂଘର୍ଷ ଉଭୟ ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଉଦାହରଣ ଅଟନ୍ତି।
Answer:
ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସଂଘର୍ଷ ଉଭୟ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଉଦାହରଣ ଅଟନ୍ତି।

Question ୫।
ସହଯୋଗିତା ଏକ ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୬।
ସହଯୋଗିତା ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଟି ଗ୍ରୀକ୍ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଅଛି।
Answer:
ଦୁଇଟି ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଅଛି।

Question ୭।
ସହଯୋଗିତା ଅସଙ୍ଗଠିତ ଉଦ୍ୟମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Answer:
ସହଯୋଗିତା ସଙ୍ଗଠିତ ଉଦ୍ୟମ ଉରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Question ୮।
କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନଥାଇ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସହଯୋଗ କରିଥାନ୍ତି।
Answer:
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥାଇ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସହଯୋଗ କରିଥାନ୍ତି।

Question ୯।
ସାମାଜିକ ଅନ୍ତଃକ୍ରିୟା ନିମିତ୍ତ ଯୋଗାଯୋଗର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି।

Question ୧୦।
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଗ୍ରୀନ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ।
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତାରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପରସ୍ପରକୁ ସହଯୋଗ କରିଥାନ୍ତି ।

Question ୧୧।
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତାରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକରି ପରସ୍ପରକୁ ସହଯୋଗ କରିଥାନ୍ତି।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି ।

Question ୧୨।
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତାରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାନ୍ତି।
Answer:
ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତାରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିଥାନ୍ତି।

Question ୧୩।
ସଂଘର୍ଷ ସମାଧାନର ଉପାୟକୁ ଅଭିଯୋଜନ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୧୪ ।
ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
Answer:
ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ନିରବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା।

Question ୧୫।
ଶ୍ରେଣୀ ଏକ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଦଳ।
Answer:
ଜାତି ଏକ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଦଳ।

Question ୧୬।
ଜାତି ଏକ ବହିଃବିବାହୀ ଦଳ।
Answer:
ଜାତି ଏକ ଅନ୍ତଃବିବାହୀ ଦଳ।

Question ୧୭।
ଉଚ୍ଚନୀଚ କ୍ରମ ଶ୍ରେଣୀର ଏକ ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷଣ ଅଟେ।
Answer:
ଉଚ୍ଚନୀଚ କ୍ରମ ଜାତିର ଏକ ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷଣ ଅଟେ।

Question ୧୮।
ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ୟକ୍ତିର ବୃତ୍ତି, ଆୟ, ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ କ୍ଷମତା ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Answer:
ଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ୟକ୍ତିର ବୃତ୍ତି, ଆୟ, ପ୍ରସ୍ଥିତି ଓ କ୍ଷମତା ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Question ୧୯।
ଜାତି ଶବ୍ଦଟି ଇଂରାଜି ଶବ୍ଦ Caste ଓ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶବ୍ଦ Casteରୁ ଆନୀତ।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି

Question ୨୦।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତି ବଡ଼ବଡ଼ ସମୂହରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତି ଛୋଟ ଛୋଟ ସମୂହରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।

Question ୨୧।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ଯରେ କିଛି ପାର୍ଥକ୍ୟ ନାହିଁ।
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତନ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ଯରେ କିଛି ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି।

Question ୨୨।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ଭଲ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ।
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉଭୟ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଆଣିଥାଏ।

Question ୨୩।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ବିଜ୍ଞାନଶାନୁଖୀ ଦେଶରେ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମଗ୍ର ସମାଜରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ।

Question ୨୪।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଗତି ସବୁ ସମାଜରେ ସମାନ ଅଟେ।
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଗତି ସବୁ ସମାଜରେ ସମାନ ନ ଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୨୫।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରକୃତି ଓ ବେଗ ସମୟ କାରକ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଟେ।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି।

Question ୨୬।
ମେରିସ୍ ଜିନସ୍‌ବର୍ଗଙ୍କ ମତରେ, “ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଘର୍ଷ, ସାଂସ୍କୃତିକ ସହଯୁକ୍ତତା ଅନ୍ୟ ଅସଂସ୍କୃତି ଗ୍ରହଣ ତଥା ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରସାରଣ ଫଳରେ ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।”
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି।

Question ୨୭।
ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଜନବିବରଣବିତ୍ ଅଗଷ୍ଟ କମଟେ ଜନସଂଖ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧି ଓ ଜନସଖ୍ୟାର ହ୍ରାସକୁ ଦୁଇଗୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ କାରକ ରୂପେ ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି।
Answer:
ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଜନବିବରଣବିତ୍ର ମାଲଥସ୍ ଜନସଂଖ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧି ଓ ଜନସଂଖ୍ୟାର ହ୍ରାସକୁ ଦୁଇଗୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଜନସଂଖ୍ଯାତ୍ମକ କାରକ ରୂପେ ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି।

Question ୨୮।
ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ।

Question ୨୯।
ଜନସଂଖ୍ୟା କୌଣସି ପ୍ରକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମାଜନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂଘର୍ଷ କରିଥାଏ।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି

Question ୩୦।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ରୂପାନ୍ତରିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଇଥାଏ।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି

Question ୩୧।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଗୋଟିଏ କାରକ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ କାରକର ସମଷ୍ଟି ଅଟେ।

Question ୩୨।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାବଜନୀନ ଅଟେ।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି

Question ୩୩।
ସମାଜର କୌଣସି ଅଂଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସେହି ଅଂଶରେ ସୀମିତ ଅଟେ।
Answer:
ସମାଜରେ କୌଣସି ଅଂଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ପ୍ରହାବିତ କରେ।

Question ୩୪।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପୂର୍ବ ସୂଚନା ଦେବା ଅସମ୍ଭବ ଅଟେ।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି ।

ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର :

Question ୧।
ଯେତେବେଳେ ପାରସ୍କରିକ କ୍ରିୟା ଗୋଟିଏ ନିଦ୍ଧିଷ୍ଟ ରୂପ ଦେଇ ବହୁ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ତାହାକୁ ______ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୨।
ଆନ୍ତଃ–କ୍ରିୟାର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରକୁ ______ କୁହାଯାଏ ।
Answer:
ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୩।
କେଉଁ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ସମ୍ପର୍କ ଉତ୍ତମ ବୁଝାମଣା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ତାହାକୁ ______ କୁହାଯାଏ ।
Answer:
ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୫।
କେଉଁ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ କୁ-ସମ୍ପର୍କ ବିରୋଧାଭାବ ଓ ଘୃଣାଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରେ ତାହାକୁ ______ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୪।
ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ______ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ।
Answer:
ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ

Question ୬।
ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ______ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
Answer:
କିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ

Question ୭।
ସଂଘର୍ଷ ଏକ ______ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
Answer:
କିସମ୍ବନ୍ଧଜାରୀ

Question ୮।
ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଲା ______ ।
Answer:
ସହଯୋଗିତା

Question ୯।
ସହଯୋଗିତା ବା କୋ-ଅପରେସନ ଦୁଇଟି ______ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଅଛି।
Answer:
ଲାଟିନ୍

Question ୧୦।
ସହଯୋଗିତାର ଏକ ପ୍ରକାରଭେଦ ହେଉଛି ______ ।
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା

Question ୧୧।
ସହଯୋଗିତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ଏହିପରି ଦୁଇ ଭାଗରେ ______ କହନ୍ତି କରିଥିଲେ।
Answer:
ମାଇଭର ଏବଂ ପେଜ୍

Question ୧୨।
ପ୍ରାଥମିକ ସହଯୋଗିତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ______ କରିଥିଲେ।
Answer:
ଏ. ଡବ୍ଲୁ. ଗ୍ରୀନ୍

Question ୧୩।
ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହମାନେ ସିଧାସଳଖ ଥିବାରେ ପରସ୍ପରକୁ ସହଯୋଗ କରିଥାନ୍ତି ସେତେବେଳେ ______ କୁହାଯାଏ। ତାହାକୁ
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା

Question ୧୪।
ଏକ ସାମ୍ବହିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ନିମିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକାରି ପରସ୍ପରକୁ ସହଯୋଗ କଲେ ______ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।
Answer:
ପରୋକ୍ଷ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୧୫।
ପ୍ରାଥମିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଭିଭିକରି ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସହଯୋଗ ଦେଖାଦିଏ ତାହାକୁ ______ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ ସହଯୋଜନା

Question ୧୬।
ବୃହତ ଅନୁଷ୍ଠାନମାନଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖା ଦେଇଥିବା ସହଯୋଗିତା ______ ସହଯୋଗିତା, ଅଟେ।
Answer:
ଗୌଣ

Question ୧୭।
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ସେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ______ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖା ଦେଇଥାଏ।
Answer:
ପ୍ରତିଯୋଗିତା

Question ୧୮।
ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ______ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
Answer:
ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ

Question ୧୯।
ସଂଘର୍ଷର ଏକ ପ୍ରକାରଭେଦ ହେଲା ______ ।
Answer:
ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ

Question ୨୦।
ଦେଶ-ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖା ଦେଉଥିବା ସଂଘର୍ଷକୁ ______ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ

Question ୨୧।
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଭେଦଭାବ ଯୋଗୁଁ ଦେଖା ଦେଇଥିବା ______ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ପ୍ରଜାତୀୟ

Question ୨୨।
ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ ଯଥା ଧନୀ-ଗରିବ, ପୁଞ୍ଜିପତି ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖା ଦେଇଥ‌ିବା ସଂଘର୍ଷକୁ ସଂଘର୍ଷ ______ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ

Question ୨୩।
ଯେତେବେଳେ ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅନ୍ୟର କ୍ଷତି ଘଟାଇବାକୁ ବା ଉଦ୍ୟମକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଠା କରିଥାନ୍ତି ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ______ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ପରୋକ୍ଷ

Question ୨୪।
ଜାତି ଏକ ______ ଦଳ ଅଟେ।
Answer:
ଅନ୍ତଃକର୍ବାହୀ

Question ୨୫।
ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ______ ପଦ୍ଧତି ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।
Answer:
ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ

Question ୨୬।
______ ଙ୍କ ମତରେ ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ ଜାତିପ୍ରଥା ଦୃଢ଼ୀଭୂତ ହେଉଛି।
Answer:
ଏମ୍. ଏନ୍. ଶ୍ରୀନିବାସ

Question ୨୭।
______ ଙ୍କ ମତରେ ଶ୍ରେଣୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶିଳ୍ପଭିରିକ ସମାଜରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ।
Answer:
ଟି.ବି., ବଟମୋର

Question ୨୮।
______ ଙ୍କ ମତରେ ଜଣଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀ ପ୍ରସ୍ଥିତି ଉତ୍ପାଦନର ଉତ୍ପାଦ ସହ ଥ‌ିବା ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ବାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
କାର୍ଲମାର୍କ୍ଜ

Question ୨୯।
______ ଶ୍ରେଣୀର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣ ଅଟେ।
Answer:
ଶ୍ରେଣୀ ସଚେତନତା

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୩୦।
______ ଜାତିର କେତେକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି।
Answer:
ଜି. ଏସ୍. ଦୂରେ

Question ୩୧।
ବର୍ଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ୟକ୍ତିର ବୃଷ୍ଟି ______ ଓ କ୍ଷମତା ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Answer:
ପ୍ରସ୍ଥିତ

Question ୩୨।
ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ______ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Answer:
ଜନ୍ମ

Question ୩୩।
ଜାତି ଶବ୍ଦଟି ଇଂରାଜୀ ଶବ୍ଦ ______ ରୁ ଆନୀତ।
Answer:
Casta

Question ୩୪।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ______ ସରୁ ସମାଜର ସମାନ ଧରଣର ନୁହେଁ
Answer:
ଗତି ଓ ବେଗ

Question ୩୫।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ______ ଓ ______ ସମୟ କାରକ ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।
Answer:
ପ୍ରକୃତି ଓ ବେଗ

Question ୩୬।
ସାମାଜି ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ______ ଅଟେ ।
Answer:
ଅଂଶବିଶେଷ

Question ୩୭।
ଜନସଂଖ୍ୟାର ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି ଇତ୍ୟାଦି ଯୋଗୁଁ ସମାଜରେ ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦିଏ ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ______ କାରକ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଜନସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ କାରକ

Question ୩୮।
ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ଆମ୍ଭେମାନେ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତେଣୁ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତନ କରିଥାଏ। ଏହା ______ କହିଥିଲେ।
Answer:
ମାଇଭର ଓ ପେକ୍

Question ୪୦।
ଲୋକମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରଣାଳୀର ରୂପାନ୍ତରକୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ। ଏହା ______ କହିଥିଲେ।
Answer:
ଏମ୍. ଡି. ଜନସନ୍

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୪୧।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ______ ସମୁଦାୟର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ।
Answer:
ସମଗ୍ର

Question ୪୨।
ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା, ଆଦର୍ଶ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସାହିତ୍ୟ ଆଦିରେ ଦେଖା ଦେଇଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ______ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୪୩।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ______ ଅଟେ।
Answer:
ସାର୍ବଜନୀନ

Question ୪୪।
ସମାଜର କୌଣସି ଅଂଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ______ ଅଂଶଜୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ।
Answer:
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ

Question ୪୫।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ______ କହିବା ଅସମ୍ଭବ ଅଟେ।
Answer:
ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ପୂର୍ବାନୁମାନ

Question ୪୬।
ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ ତତ୍ତ୍ଵର ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋଧା ହେଉଛନ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ______।
Answer:
ଡବ୍ଲ୍ୟୁ ଏଫ୍ ଓଗବର୍ଣ୍ଣ

Question ୪୭।
ଏମ୍. ଡି. ଜନସନଙ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରିବା ପ୍ରଣାଳୀରେ ରୂପାନ୍ତରକୁ ______ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୪୮।
ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ଉତ୍ପାଦନ ଓ ପ୍ରୟୋଗକୁ ______ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ପୌଦ୍ୟୋଗ

Question ୪୯।
ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ______ ର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ବା ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ନିୟମ।
Answer:
ସୃଷ୍ଟି

Question ୫୦।
ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସାମାଜିକ ସ୍ଵରୂପ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃକ୍ରିୟାର ଯେକୌଣସି ବିଭାଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ। ______ ।
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ

‘ଖ’ ବିଭାଗ

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ ;

Question ୧।
ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଦେଖା ଦେଉଥୁବା ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପ ନେଇ ବହୁ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାରମ୍ବାର ସଙ୍ଗଠିତ ହେଲେ ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ବାରମ୍ବାର ସଙ୍ଗଠିତ ହେଉଥ‌ିବା ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃ-କ୍ରିୟାକୁ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ।

Question ୨।.
ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ଗିଲିନ୍ ଏବଂ ଗିଲିନ୍‌ ମତରେ, “ଆନ୍ତଃ-କ୍ରିୟାର ଯେଉଁସବୁ ପଦ୍ଧତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିଗଣ ଏବଂ ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ କରି ନିଜ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାହାର ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ରୂପ ଧାରଣ କର ।”

Question ୩।
ସହଯୋଗିତା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
କୌଣସି ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ ପାଇଁ ମିଳିମିଶି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ। ସହଯୋଗିତା ଦୁଇଟି ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦର ସମ୍ମିଶ୍ରଣରେ ଗଠିତ। ‘କୋ’ ଅର୍ଥ ଏକାଠି ଏବଂ ଅପେରାରୀ ଅର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା। ତେଣୁ ଏକାଠି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।

Question ୪।
ସହଯୋଗିତାର ଏକ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ଏ. ଡବ୍ଲୁ. ଗ୍ରୀନ୍ କହନ୍ତି, “କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ନିମିତ୍ତ କିମ୍ବା ଏକ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ନିମନ୍ତେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତତୋଽଧ୍ଵକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ବାରା ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସାଧାରଣ ଉଦ୍ୟମକୁ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।

Question ୫।
ପ୍ରତିଯୋଗିତା କ’ଣ ?
Answer:
କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟର ପରିମାଣ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଲେ ବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇ ନ ପାରିଲେ ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବା ସମୂହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ଉଦ୍ୟମକୁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୬।
ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଏକ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ଇ.ଏସ୍. ବୋଗାର୍ଡ଼ସ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, “ପ୍ରତିଯୋଗିତା ହେଉଛି କୌଣସି ଜିନିଷ ପାଇଁ ବିବାଦ ଯାହାଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କର ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଯଥେଷ୍ଟ ପରିମାଣରେ ମିଳି ନ ଥାଏ। ”

Question ୭।
ସଂଘର୍ଷ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ସଂଘର୍ଷ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ କି ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜର ଶକ୍ତି ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଦ୍ବାରା ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛାକୁ ଦମନ କରି ବା ବାଧାଦେଇ ନିଜର ଅଭିଳାସିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିଥାଏ। ସାମାଜିକ ସଂଗ୍ରାମର ଏକ ପରିମାର୍ଜିତ ରୂପକୁ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ।

Question ୮।
ସଂଘର୍ଷର ଏକ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ଏ. ଡବ୍ଲ୍ୟୁ, ଗ୍ରୀନ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛାକୁ ବିରୋଧ କରିବା, ବାଧାଦେବା କିମ୍ବା ଦମନ କରିବାର ସୁଚିନ୍ତିତ ପକ୍ଷେପକୁ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ।

Question ୯।
ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କ’ଣ ?
Answer:
ସମାଜରେ ଉଚ୍ଚ ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ଥିତି, ଜନପ୍ରିୟତା, ଖ୍ୟାତି ସୁନାମ ଅର୍ଜନ ପାଇଁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଦେଖା ଦେଇଥାଏ। ଏହାକୁ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।

Question ୧୦।
ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କ’ଣ ?
Answer:
ଅର୍ଥ ଓ ସମ୍ପତି ଲାଭ ଆଶାରେ ବ୍ୟକ୍ତି-ବ୍ୟକ୍ତି, ସମୂହ-ସମୂହ ବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମୂହ ମଧ୍ଯରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଦେଖା ଦେଇଥାଏ ତାହାକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।

Question ୧୧।
ପ୍ରଜାତୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଦେଖା ଦେଇଥାଏ ତାହାକୁ ପ୍ରଜାତୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ। ଆମେରିକାର ଶ୍ୱେତକୀୟ ପ୍ରଜାତି ଏବଂ ନିଗ୍ରୋପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟ ରେ ତଥା ଆଫ୍ରିକାର ଶ୍ୱେତାଙ୍ଗ ଓ କୃଷ୍ଣକାୟ ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଦେଖା ଦେଇଥିବା ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପ୍ରଜାତୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଅଟେ।

Question ୧୨।
ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କ’ଣ ?
Answer:
ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥ‌ିବା ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଏପରିକି ଗୋଟିଏ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ବିଭିନ୍ନ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତା ହାସଲ ନିମିତ୍ତ ହେଉଥୁବା ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ!

Question ୧୩।
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷ କ’ଣ ?
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ପରସ୍ପର ସହିତ ବିରୋଧଭାବ ପ୍ରକଟ କରି କୌଣସି ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ ନିମିତ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଆନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକାରର ସଂଘର୍ଷରେ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହ ଅପର ପକ୍ଷର କ୍ଷତି ସାଧନ କରି ବା ଧ୍ଵଂସ ସାଧନ କରି ନିଜର ଅଭିଳାଷ ପୂରଣ କରିଥାଆନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ଜମିକୁ ନେଇ ଦୁଇଜଣ କୃଷକ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ବା ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷର ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

Question ୧୪।
ପରୋକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷ କ’ଣ ?
Answer:
ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ଅପର କ୍ଷତି ବା ଧ୍ଵଂସ ସାଧନ କରି ନିଜର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ ନିମିତ୍ତ ଉଦ୍ୟମ କରିଥାଆନ୍ତି ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ପରୋକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ବ୍ୟବସାୟୀ ସେମାନଙ୍କର ଦ୍ରବ୍ୟର ଦାମ୍ ହ୍ରାସ କରି ପରସ୍ପରର କ୍ଷତି ସାଧନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ପରୋକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୧୫।
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂଘର୍ଷ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆଦର୍ଶ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟର ଭିନ୍ନତା ଯୋଗୁଁ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ତାହାକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଛାତ୍ର ସଂସଦର ସଭାପତି ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଦୁଇଜଣ ଛାତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂଘର୍ଷର ଏକ ଉଦାହରଣ।

Question ୧୬।
ପ୍ରଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
କେତେକ ପ୍ରଜାତି ନିଜକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ବିବେଚନା କରିଥାଆନ୍ତି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନ୍ୟତା ଓ ନ୍ୟୁନମନ୍ୟତା ପ୍ରଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷର ମୂଳ କାରଣ ଅଟେ। ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର ଶ୍ୱେତାଙ୍ଗ ଓ ନିଗ୍ରୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରକାରର ସଂଘର୍ଷ ଦେଖା ଦେଇଥାଏ।

Question ୧୭।
ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ କ’ଣ ?
Answer:
ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ଯରେ ଦେଖା ଦେଉଥିବା ସଂଘର୍ଷକୁ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀ ନିଜର ସ୍ଵାର୍ଥ ହାସଲ କରିବା ଲାଗି ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଏହି ସଂଘର୍ଷର ମୂଳ କାରଣ ଅଟେ। ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀର ସ୍ଵାର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶ୍ରେଣୀର ସ୍ଵାର୍ଥରେ ବାଧା ପହଞ୍ଚାଇ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ପଞ୍ଜିବାଦ ସମାଜର ପୁଞ୍ଜିପତି ଓ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ମତରେ ଏବଂ ଧନୀକ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଗରିବ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଗରିବ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଅଟେ।

Question ୧୮।
ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖା ଦେଇଥାଏ। ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ନିଜର ଆଦର୍ଶ ଦ୍ବାରା ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଵାର୍ଥ ଏବଂ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଆନ୍ତି। କ୍ଷମତା ଲାଭ ଏହି ସଂଘର୍ଷର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଅଟେ। କଂଗ୍ରେସ ଏବଂ ବିଜେପି ମଧ୍ୟରେ ଦେଖା ଦେଉଥିବା ସଂଘର୍ଷ ଏହାର ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

Question ୧୯।
ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷ କ’ଣ ?
Answer:
ପୃଥ‌ିବୀରେ ବିଭିନ୍ନ ଜାତି ବା ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସଂଘର୍ଷ ହୋଇଥାଏ ତାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷ ରୂପେ ପରିଚିତ, ଇସ୍ରାଇଲ ଏବଂ ପାଲେଷ୍ଟାଇନ୍ ମଧ୍ଯରେ ଦେଖା ଦେଉଥିବା ସଂଘର୍ଷ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷ ଅଟେ।

Question ୨୦।
ଅବ୍ୟକ୍ତ ସଂଘର୍ଷ କ’ଣ ?
Answer:
କୌଣସି କାରଣରୁ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ସଂଘର୍ଷଜନିତ ମନୋଭାବକୁ ବ୍ୟକ୍ତି କରି ନ ଥାନ୍ତି। ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ସଂଘର୍ଷ ବା ଅପ୍ରକାଶିତ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ସାମାଜିକ ଉତ୍ତେଜନା ଏହି ସଂଘର୍ଷର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଅଟେ।

Question ୨୧।
ପ୍ରକାଶ୍ୟ ସଂଘର୍ଷ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ଭାବରେ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ତାହାକୁ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରକାଶ୍ୟ ସଂଘର୍ଷ ଅବ୍ଯକ୍ତି ସଂଘର୍ଷର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ ଅଟେ। ଦୁଇଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ବା ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ସଂଘର୍ଷର ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

Question ୨୨।
ସମ୍ମିଳିତ ସଂଘର୍ଷ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଗୋଟିଏ ସମୂହ ଉତ୍ସ ଅନ୍ୟ ସମୂହକୁ ସଂଘର୍ଷକୁ ସମ୍ମିଳିତ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ । ସାଂପ୍ରଦାୟିକ, ଦଙ୍ଗା, ଗୋଷ୍ଠୀ ସଂଘର୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି ଏହାର ଉଦାହରଣ ଅଟନ୍ତି।

Question ୨୩।
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା କ’ଣ ?
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସମାନ ଧରଣର କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିଥା’ନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ ଏକ ଗାଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତେ ଠେଲି ଠେଲି ନେବା ଏହାର ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

Question ୨୪।
ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା କ’ଣ ?
Answer:
ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତାରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ହାସଲ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ସହଯୋଗିତା ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏକ ଗୃହ ନିର୍ମାଣ ନିମିତ୍ତ ବଢ଼େଇ, କମାର, ମଜୁରିଆ ଇତ୍ୟାଦି ସହଯୋଗ କରିବା ଏହି ସହଯୋଗିତାର ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

Question ୨୫।
ପ୍ରାଥମିକ ସହଯୋଗିତା କ’ଣ ?
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସହଯୋଗିତା ଦେଖା ଦେଇଥାଏ ତାହାକୁ ପ୍ରାଥମିକ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ। ଏହି ସହଯୋଗିତା ପରିବାର, ଖେଳ ସମୂହ ଆଦି ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହରେ ଦେଖା ଦେଇଥାଏ।

Question ୨୬।
ଗୌଣ ସହଯୋଗିତା କ’ଣ ?
Answer:
ବୃହତ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଘନିଷ୍ଠ ବା ଆତ୍ମୀୟ ସମ୍ପର୍କ ନ ଥାଏ ସେଠାରେ ଦେଖା ଦେଉଥିବା ସହଯୋଗିତା ଗୌଣ ସହଯୋଗିତା ଅଟେ। ଏହି ସହଯୋଗିତା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାର୍ଥ ହାସଲ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟିତ ଥାଆନ୍ତି।

Question ୨୭।
ଆଂଶିକ ସହାଯୋଗିତା କ’ଣ ?
Answer:
କୌଣସି ଏକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦୁଇ ଦଳ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟ ରେ ସହଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରି ତୃତୀୟ ଦଳକୁ ମୁକାବିଲା କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଏହି ସହଯୋଗିତାକୁ ଆଂଶିକ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ ଦୁଇଟି ରାଜନୈତିକ ଦଳ ମିଶି ତୃତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳକୁ ପରାସ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଆଶିଂକ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।

Question ୨୮।
ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ଏକ ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପଣ କର।
Answer:
ପି. କିସ୍ରବର୍ଟ କହନ୍ତି, “ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାୟୀ ସମୂହ ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ବିଭାଜନକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ କି ପରସ୍ପର ସହ ଉଚ୍ଚନୀଚ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ବାରା ସମ୍ପର୍କୀତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ।”

Question ୨୯।
ଶ୍ରେଣୀ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ ?
Answer:
ସମାଜ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଲାଭ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଏକ ସମୂହ ବା ସ୍ତରକୁ ଶ୍ରେଣୀ କୁହାଯାଏ ଏଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରସ୍ଥିତି ତା’ର ଭୂମିକା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ। ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ଯରେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଅଟନ୍ତି ଧନ, ସମ୍ପଦ, ବୃତ୍ତି ଆୟ, କ୍ଷମତା ଶ୍ରେଣୀ ପଦ୍ଧତିକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଥାଆନ୍ତି।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୩୦।
ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ସ୍ତରୀକରଣ ଶବ୍ଦଟି ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ ଷ୍ଟାଟାରୁ ଆସିଅଛି ଯାହାର ଅର୍ଥ ‘ ସ୍ତର’। ତେଣୁ ଯେଉଁ ପଦ୍ଧତି ଦ୍ଵାରା ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ଏକ ଉଚ୍ଚନୀଚ କ୍ରମରେ ରହିଥା’ନ୍ତି। ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ କୁହାଯାଏ। ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାକୁ ଭିତ୍ତି କରି ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରସ୍ଥିତି ଅଧୁକାର କରିଥାଆନ୍ତି। ସେହି ପ୍ରସ୍ଥିତିକୁ ଭିତ୍ତି କରି ତା’ର ସ୍ତର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ। ତାହା ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଭାବେ ପରିଚିତ ଅଟେ।

Question ୩୧।
ଶ୍ରେଣୀ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କରି।
Answer:
ମାକାଇଭର ଓ ପେଜଙ୍କ ମତରେ, “ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀ ହେଉଛି ଏକ ସମୁଦାୟର ଯେକୌଣସି ଏକ ଅଂଶ ଯାହାଙ୍କ ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ଥିତି ଦ୍ଵାରା ଅନ୍ୟ ଅଂଶଠାରୁ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥାଏ । ”

Question ୩୨।
ଜାତିର ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ମାକାଇଭର ଏବଂ ପେଜ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, “ଯେତେବେଳେ ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ। ଫଳତଃ ଲୋକମାନେ ଜୀବନକାଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଆଶା ନରଖୁ ନିଜର ଭାଷାକୁ ଆଶା କରି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଶ୍ରେଣୀ ଜାତିର ଆକାର ଧାରଣ କରିଥାଏ। ”

Question ୩୩।
ଶ୍ରେଣୀ ବର୍ଗକୁ କାହିଁକି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ବର୍ଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ୟକ୍ତିର ବୃଦ୍ଧି ଆୟ, ପ୍ରସ୍ଥିତି ଓ କ୍ଷମତା ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଗୋଟିଏ ବର୍ଗର ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ବର୍ଗକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ସମ୍ଭବପର। ତେଣୁ ବର୍ଗକୁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ସମୂହ କୁହାଯାଏ।

Question ୩୪।
ଜାତିକୁ କାହିଁକି ରୁଦ୍ଧ ସମୂହ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜନ୍ମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଗୋଟିଏ ଜାତିରୁ ଅନ୍ୟ ଜାତିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ଆଦୌ ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଜାତିକୁ ରୁଦ୍ଧ ସମୂହ କୁହାଯାଏ।

Question ୩୫।
ଜାତିର ଗୁଣ
Answer:
ଜାତିର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା
(୧) ସମାଜର ବିଭାଜନ
(୨) ଉଚ୍ଚନୀଚ କ୍ରମ
(୩) ଛୁଆଁ ଅଛୁଆଁ ଭେଦଭାବ
(୪) ନିଜ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଅଟେ।

Question ୩୬।
ଜାତିର ପ୍ରଥାର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ :
Answer:
ଜାତିପ୍ରଥାର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା :
(୧) ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ଥିତିର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ
(୨) ବୃତ୍ତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ
(୩) ଜାତି ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟବହାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ
(୪) ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସାମାଜିକ ଓ ମାନସିକ ନିରାପତ୍ତା ପ୍ରଦାନ

Question ୩୭।
ଜାତି କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ଜାତି କହିଲେ ଏକ ସମୂହକୁ ବୁଝାଇ ଥାଏ। ଯାହାର ସଦସ୍ୟତା ଜନ୍ମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଟେ। ଜାତି ଶବ୍ଦଟି ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶବ୍ଦ କାଷ୍ଠାରୁ ଆସିଅଛି। ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜମାନେ ପ୍ରଥମେ ହିନ୍ଦୁ ସମାଜରେ କେତେକ କ୍ଷୁଦ୍ର ସାମାଜିକ ସମୂହକୁ । ଦର୍ଶାଇବାକୁ ଯାଇ ଜାତି ଶବ୍ଦଟି ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ଶବ୍ଦ ଜାନାରୁ ଆସିଅଛି। ଯାହାର ଅର୍ଥ ଜନ୍ମଲାଭ କରିବା। ତେଣୁ ଜାତି ବ୍ୟକ୍ତିର ଜନ୍ମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Question ୩୮।
ଜାତି ସ୍ତରୀକରଣ କ’ଣ ? ବା ଜାତି ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ୍ଚ କ୍ରମ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ହୋଇଥାଏ ।
Answer:
ଜାତି ପଦ୍ଧତି ଦ୍ଵାରା ସମାଜ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଛୋଟ ଛୋଟ ସାମାଜିକ ସମୂହରେ ବିଭକ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମୂହର ଏକ ବଳିଷ୍ଠ ନାମ ଥାଏ। ଏହି ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ଜାତିଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ନ ଥା’ନ୍ତି। ଅର୍ଥାତ୍ ଜାତିଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍କର ଉଚ୍ଚ ନୀଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ ରହିଥାଆନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜାତିଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦ୍ଵିତୀୟରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ତୃତୀୟରେ ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ବା ସର୍ବନିମ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଶୂଦ୍ରଜାତି ରହିଥାଆନ୍ତି। ଏହି ସ୍ତର- ସ୍ତର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଜାତି ସ୍ତରୀକରଣ ବା ଜାତି ଉଚ୍ଚନୀଚ କ୍ରମ କୁହାଯାଏ।

Question ୩୯।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କ’ଣ ?
Answer:
ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ କୌଣସି ବସ୍ତୁରେ ଏକ ସମୟସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ । ତେଣୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ସରଞ୍ଚନା ସାମାଜିକ ସଙ୍ଗଠନ, ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଦିରେ ଦେଖା ଦେଉଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଇଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୪୦।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ଏମ୍. ଡି. ଜନ୍‌ସନ୍ କହନ୍ତି, “ଲୋକମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରିବା ପ୍ରଣାଳୀରେ ରୂପାନ୍ତରକୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ ।”

Question ୪୧।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଭବିଷ୍ୟତ କ’ଣ ଅଟେ ?
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ ଅଟେ। କାରଣ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ କି ରୂପରେ ରୂପରେଖ ଗ୍ରହଣ କରିବ, ତାହା ଏବେଠାରୁ କହିବା ଅସମ୍ଭବ ଅଟେ।

Question ୪୨।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭଲ ବା ମନ୍ଦ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଟେ କି ?
Answer:
ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉଭୟ ଭଲ ବା ମନ୍ଦ ହୋଇପାରେ। ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବଦା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭଲ ପାଇଁ ଚାହିଁଥାଏ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟକୃତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସର୍ବଦା ତା’ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଆଧାରିତ ହୋଇଥିବାରୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରାୟତଃ ଭଲ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥାଏ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଛଅଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ :

Question ୧।
ସହଯୋଗିତା ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ମଧ୍ଯରେ ତିନିଗୋଟି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ସହଯୋଗିତା ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ତିନିଗୋଟି ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଲା
(୧) ସହଯୋଗିତାରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପରସ୍ପର କରି କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରୁଥିବାବେଳେ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛାକୁ ବିରୋଧ କରି ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିଥାଏ।
(୨) ସହଯୋଗିତା ସୀମା ନ ଥାଏ ମାତ୍ର ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମା ଥାଏ।
(୩) ସହଯୋଗିତା ଏକ ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୨।
ସହଯୋଗିତା ଓ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ସହଯୋଗିତା ଓ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ
(୧) ସହଯୋଗିତା ଏକ ଧାରାବାହିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ମାତ୍ର ସଂଘର୍ଷ ଏକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
(୨) ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ପ୍ରତିଯୋଗୀ ପରସ୍ପରକୁ ଜାଣି ନ ଥା’ନ୍ତି ମାତ୍ର ସଂଘର୍ଷରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଜାଣଇଥା’ନ୍ତି।
(୩) ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ଅହିଂସାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାତ୍ର ସଂଘର୍ଷ ଏକ ହିଂସାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା।

Question ୩।
ସହଯୋଗିତାର ଗୁଣମାନ ଦର୍ଶାଅ ।
Answer:
ସହଯୋଗିତାର ଗୁଣମାନ ହେଲା
(୧) ଏକ ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୨) ଏକ ସଚେତନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୩) ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୪) ଧାରାବାହିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୫) ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୬) ଏକ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ
(୭ ) ସଙ୍ଗଠିତ ଉଦ୍ୟମ

Question ୪।
ସହଯୋଗିତାର ପ୍ରକାରଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ମାକ୍‌ଆଇଭର ଏବଂ ପେଜ୍ ସହଯୋଗିତାର ଦୁଇଟି ପ୍ରକାର ଦର୍ଶାଇ ଅଛନ୍ତି । ତାହା ହେଲା
(୧) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା
(୨) ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା

ଏ. ଡବ୍ଲୁ. ଗ୍ରୀନ୍ ସହଯୋଗିତାର ତିନୋଟି ପ୍ରକାର ଦର୍ଶାଇ ଅଛନ୍ତି । ତାହା ହେଲା –
(୧) ପ୍ରାଥମିକ ସହଯୋଗିତା
(୨) ଗୌଣ ସହଯୋଗିତା
(୩) ଆଂଶିକ ସହଯୋଗିତା

Question ୫।
ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଗୁଣ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଗୁଣମାନ ହେଲା-
(୧) ଏକ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୨) ଅବୈୟୋକ୍ତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୩) ଅଚୈତକିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୪) ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୫) ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୬।
ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ପ୍ରକାରଭେଦ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଗିଲିନ୍ ଏବଂ ଗିଲିନ୍ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଅଛନ୍ତି । ତାହା ହେଲା:
(୧) ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା
(୨) ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା
(୩) ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା
(୪) ପ୍ରଜାତୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତ
(୫) ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୭।
ସଂଘର୍ଷର ଗୁଣମାନ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ସଂଘର୍ଷର ଗୁଣମାନ ହେଲା
(୧) ଏକ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୨) ସଚେତନିକ କାର୍ଯ୍ୟ
(୩) ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୪) ଅନିୟମିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୫) ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(୬) ଏକ ଆବେଗାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା

Question ୮।
ସଂଘର୍ଷର ପ୍ରକାରଭେଦ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ମାକ୍‌ଆଇଭର ଏବଂ ପେଜ୍ ସଂଘର୍ଷକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଅଛନ୍ତି । ତାହା ହେଲା
(୧) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷ
(୨ ) ପରୋକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷ

ଜର୍ଜ ସିଷେଲ ସଂଘର୍ଷକୁ ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଅଛନ୍ତି । ତାହା ହେଲା –
(୧) ଯୁଦ୍ଧ
(୨) ଗୋଷ୍ଠୀ ବିବାହ
(୩) ମୋକଦ୍ଦମା
(୪) ଅବୈୟୋକ୍ତିକ ଆଦର୍ଶର ସଂଘର୍ଷ

ଖିଲିନ୍ ଏବଂ ଗିଲିନ୍ ସଂଘର୍ଷକୁ ପାଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଅଛନ୍ତି । ତାହା ହେଲା
(୧) ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂଘର୍ଷ
(୨) ପ୍ରଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷ
(୩) ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ
(୪) ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ
(୫). ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷ

Question ୯।
ସଂଘର୍ଷର ଅପକାର୍ଯ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ସଂଘର୍ଷର ଅପକାର୍ଯ୍ୟମାନ ହେଲା
(୧) ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପକ୍ଷର କ୍ଷତିସାଧନ କରିଥାଏ।
(୨) ଏହା ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଅଧଃପତନ କରିଥାଏ।
(୩) ଏହାଦ୍ଵାରା ସାମାଜିକ ସଂହତି ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।
(୪) ` ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିକ୍ତତା ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ।
(୫) ସମୂହ ଆଭିମୁଖ୍ୟରୁ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ବିଶୁଦ୍ଧ କରିଥାଏ।
(୬) ସମୂହ ଏକତାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ।

Question ୧୦।
ସଂଘର୍ଷର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟମାନ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ସଂଘର୍ଷର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ବା ଉପକାରିତାମାନ ହେଲା
(୧) ସାମାଜିକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ନିମିତ୍ତ ସଂଘର୍ଷର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।
(୨) ସମାଜରେ ଏହା ବୈପ୍ଳବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ।
(୩) ଆନ୍ତଃ ସଂଘର୍ଷ ଆନ୍ତଃ ସଂହତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ।
(୪) ସଂଘର୍ଷର ପରିସମାପ୍ତି ଉଭୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସହଜରେ ବିନିମୟ କରିଥାଏ।
(8) ମାନବ ପ୍ରଜାତିର ବିକାଶ ନିମିତ୍ତ ଏହା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଅଟେ।

Question ୧୧।
ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଗୁରୁତ୍ଵ ଅଛି କି ?
Answer:
ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଗୁରୁତ୍ଵ ହେଲା
(୧) ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବ୍ୟକ୍ତିର ଭୂମିକା ଓ ପ୍ରସ୍ଥିତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ।
(୨) ବ୍ୟକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ।
(୩) ଏହା କ୍ଷମତାର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ କରିଥାଏ।
(୪) ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସଂଘର୍ଷକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ।
(୫) ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଏହା ମଧ୍ୟ ନୈରାଶ୍ୟ ଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

Question ୧୨।
ଜାତି ସଚେତନା ଓ ଶ୍ରେଣୀ ସଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଜାତି ସଚେତନତା କହିଲେ ଜାତିର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଐକ୍ୟ ମନୋଭାବକୁ ବୁଝାଏ। ଯାହାଦ୍ଵାରା ଜାତିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଆନ୍ତି। ମାତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରେଣୀର, ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଣୀ ସଚେତନତା ଥାଏ। କାରଣ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନତା ପରିପୃଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ।

Question ୧୩।
ଜାତି ଓ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
(୧) ଜାତି ସ୍ତରୀକରଣ ବ୍ୟକ୍ତିର ଜନ୍ମକୁ ନେଇ କରାଯାଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରେଣୀ ସ୍ତରୀକରଣ ବ୍ୟକ୍ତିର ଆୟ, ଧନସମ୍ପଦ, କ୍ଷମତା ତଥା ବୃତ୍ତିକୁ ନେଇ ହୋଇଥାଏ।
(୨) ସଂରଚନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖ‌ିଲେ ଜାତି ଶ୍ରେଣୀଠାରୁ ପୃଥକ୍ ଅଟେ। ଜାତି ସଂରଚନା ଆବଦ୍ଧ ଏବଂ ଅନମନୀୟ ହେଲାବେଳେ ଶ୍ରେଣୀ ସଂରଚନା ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଏବଂ ନମନୀୟ ହୋଇଥାଏ।
(୩) ଜାତି ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବିରୋଧୀ ଅଟେ; ମାତ୍ର ଶ୍ରେଣୀ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବିରୋଧ କରି ନ ଥାଏ।

Question ୧୪।
ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ଅର୍ଜିତ ପ୍ରସ୍ଥିତି।
Answer:
ଯେଉଁ ପ୍ରସ୍ଥିତି ସାଧାରଣତଃ ବ୍ୟକ୍ତି ଉତ୍ତରାଧିକାର ସୂତ୍ରରେ ପାଇଥାଏ। ସେହି ପ୍ରସ୍ଥିତିକୁ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରସ୍ଥିତି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକାରର ପ୍ରସ୍ଥିତି ସାଧାରଣତଃ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ଯେଉଁ ପ୍ରସ୍ଥିତି ସାଧାରଣତଃ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ଅର୍ଜନ କରିଥା’ନ୍ତି। ସେହି ପ୍ରସ୍ଥିତିକୁ ସେହି
ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଅର୍ଜିତ ପ୍ରସ୍ଥିତି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରସ୍ଥିତି ଶ୍ରେଣୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦେଖା ଦେଇଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୧୫।
ଜାତି ସଚେତନା ଓ ଜାତି ପରିଷଦ।
Answer:
ଗୋଟିଏ ଜାତିର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ ସହଯୋଗ କରିଥାଆନ୍ତି। ପରସ୍ପର ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ସମଭାଗୀ ହୋଇଥାଆନ୍ତି। ମାତ୍ର ଜାତି ପରିଷଦ ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ଵାର୍ଥକୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ।

Question ୧୬।
ଆବଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ମୁକ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା
Answer:
ଆବଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ମୁକ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ନିମ୍ନମତେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇପାରେ
(୧) ଜାତି ସଂରଚନା ଆବଦ୍ଧ ଓ ଅନମନୀୟ ଅଟେ। ମାତ୍ର ଶ୍ରେଣୀ ସଂରଚନା ମୁକ୍ତ ଏବଂ ନମନୀୟ ଅଟେ। ସୁତରାଂ ଜାତି ଏକ ଆବଦ୍ଧ ସମୂହ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଶ୍ରେଣୀ ଏକ ମୁକ୍ତ ସମୂହ ଅଟେ।

(୨) ଆବଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବୃଦ୍ଧି ନିର୍ବାଚନରେ ଅନେକ କଟକଣା ରହିଛି ବ୍ୟକ୍ତି ଜନ୍ମଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କୌଳିକ ବୃତ୍ତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ମାତ୍ର ମୁକ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦୂରି ନିର୍ବାଚନରେ କୌଣସି କଟକଣା ନୀତିନିୟମ ନ ଥାଏ। ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଦକ୍ଷତା ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ଵଇଚ୍ଛାରେ ଯେକୌଣସି ବୃତ୍ତିକୁ ଅବଲମ୍ବନ କରିଥାଏ।

(୩) ଆବଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜନ୍ମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଗୋଟିଏ ସମୂହକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସମୂହକୁ ସଞ୍ଚଳନ ସହଜସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ବ୍ୟକ୍ତି ପକ୍ଷରେ ସମୂହ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ସମ୍ଭପର ନୁହେଁ। ମାତ୍ର ମୁକ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପରିସ୍ଥିତି, କ୍ଷମତା ଏବଂ ବୃଷ୍ଟି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିବାରୁ ଏକ ସମୂହରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସମୂହକୁ ସଞ୍ଚଳନ ସହଜସାଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଭିଭିକରି ସଦସ୍ୟମାନେ ନିମ୍ନରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବକୁ କିମ୍ବା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରୁ ନିମ୍ନକୁ ସହଜରେ ଗତି କରିଥା’ନ୍ତି।

Question ୧୭।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଗୁଣ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଗୁଣ ହେଲା
(୧) ଏହା ସାର୍ବଳୀନ ଅଟେ।
(୨) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାମୁଦାୟିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ।
(୩) ଏହା ସମୟ କାରକ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଟେ।
(୪) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନେକ କାରକର ସମଷ୍ଟି ଅଟେ।
(୫) ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରିବା ଅସମ୍ଭବ ଅଟେ।
(୬) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ବା ସ୍ଵୟଂସିଦ୍ଧ ହୋଇପାରେ।
(୭) ରୂପାନ୍ତରିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ।

Question ୧୮।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ସାମାଜିକ ସଙ୍ଗଠନ, ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃକ୍ରିୟା ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖା ଦେଉଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ମାତ୍ର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ସଂସ୍କୃତିର କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ର ତଥା-କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ବିଜ୍ଞାନ, ଦର୍ଶନ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ବିଶ୍ଵାସ, ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖା ଦେଉଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୁଝାଇଥାଏ। ତେଣୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ଅଂଶ ଅଟେ।

Question ୧୯।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକୃତି ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ସୂଚନା ଦିଅ।
Answer:
ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ବିଚାରଧାରା, ସାମାଜିକ ସଂସ୍ଥା, ନିୟମ ଏବଂ ପ୍ରତିମାନ ପ୍ରଭୃତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ। ନିମ୍ନରେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରକୃତି ବିଷୟରେ ସମ୍ୟକ୍ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା
(୧) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତନ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଘଟଣା ରୂପେ ପରିଚିତ। ପ୍ରାଚୀନ ସମାଜଠାରୁ ଆଧୁନିକ ସମାଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅହରହ ଲାଗି ରହିଥାଏ। ସମସ୍ତ ସମାଜ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅଟନ୍ତି।
(୨) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବେଗ ସବୁ ସମୟରେ ଏବଂ ସବୁ ସମାଜରେ ସମାନ ନ ଥାଏ। କେତେକ ସମାଜରେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ବେଗ ତୀବ୍ରତର ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ କେତେକ ସମାଜରେ ଧୀର ଅଟେ।
(୩) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହରେ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସୂଚାଇ ନ ଥାଏ। ତେଣୁ ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦାୟର ପରିବର୍ତ୍ତନଭାବେ ବିବେଚିତ ହୁଏ।
(୪) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂପର୍କରେ ଭବିଷ୍ୟତବାଣୀ କରାଯାଇପାରି ନ ଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ କେଉଁ ସମୟରେ ସମାଜରେ କିପରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂଘଟିତ ହେବ, ସେ ବିଷୟରେ କଳନା କରାଯାଇ ନ ପାରେ। ଏହା କେବଳ ଅନୁମାନ କରାଯାଇପାରେ।
(୫) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ୍ତ ସବୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ, ମାତ୍ର ଭୌତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ଅଧିକ ତୀବ୍ରତର ଅଟେ।
(୬) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ବହୁତ କାରକ ଦାୟୀ ଅଟନ୍ତି। କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାରଣ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଦାୟୀ ନୁହେଁ।

Question ୨୦।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରୋଦ୍ୟୋଗିକର ପ୍ରଭାବ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ପ୍ରୋଦ୍ୟୋଗିକ କାରକର ପ୍ରଭାବ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ଉପରେ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରୋଦ୍ୟୋଗିକ ପ୍ରଭାବ ବଳରେ ସମାଜରେ ଯେଉଁସବୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂଘଟିତ ହୋଇଥାଏ ସେଥୁମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂପର୍କରେ ନିମ୍ନରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।

(କ) ପାରିବାରିକ ଜୀବନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ : ପରିବାରିକ ଜୀବନରେ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରୋଦ୍ୟୋଗିକ କାରଣ ଯୋଗୁଁ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ। ଫଳରେ ଯୌଥ ପରିବାର ବିଘଟନମୁଖୀ ହେବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଇଥାଏ।

(ଖ) ସାମାଜିକ ଜୀବନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ : ଏହି ପ୍ରୋଦ୍ୟୋପର ଉନ୍ନତି ସାମାଜିକ ଜୀବନକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରିଛି। ଜାତି ପଦ୍ଧତିର ବିଲୋପ ସାଧନ କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା, ଲୋକନୀତି, ଲୋକନିୟମ ଏବଂ ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପ୍ରଭୃତିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ କରାଇବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଛି।

(ଗ) ଧାର୍ମକ ଜୀବନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ : ପ୍ରୋଦ୍ୟୋଗିକ କାରକ ଯୋଗୁଁ ଆଦି ବ୍ୟକ୍ତିର ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ ଏବଂ ତର୍କଜ୍ଞାନୂ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଉନ୍ନତି ଘଟିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଧାର୍ମିକ ଅନ୍ଧବିଶ୍ବାସ ଦ୍ଵାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହେଉ ନାହିଁ।

(ଘ) ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ : ଏହି ପ୍ରୋଦ୍ୟୋଗର ବିକାଶ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି ଜୀବନଧାରଣ ମାନକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରିଛି। କଳକାରଖାନାର ପ୍ରସାର ଯୋଗୁଁ ଏବଂ ଏହି କଳାକାରଖାନାରେ ନୂତନ ଯନ୍ତ୍ରପାତିର ବ୍ୟବହାର ଯୋଗୁଁ ସ୍ଵଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ବହୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦିତ ହୋଇପାରୁଛି। ଫଳରେ ଏହା ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରଗତିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଛି।

Question ୨୧।
ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ ତତ୍ତ୍ଵକୁ ‘ସଂକ୍ଷେପରେ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ଏହି ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ରୂପେ ପରିଚିତ। ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବ ନ ତତ୍ତ୍ଵରେ ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋଧା ହେଉଛନ୍ତି ଡବ୍ଲ୍ୟୁ ଏଫ୍. ଓଗ୍‌ବର୍ଷ। ତାଙ୍କ ମତରେ, ସଂସ୍କୃତି ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଗୋଟି ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଅଟେ। ଯଥା – ଭୌତିକ ବା ବସ୍ତୁଭିତ୍ତିକ ଏବଂ ଅଭୌତିକ ବା ବସ୍ତୁତ୍ଵର ଭୌତିକ। ସଂସ୍କୃତି ସେହିସବୁ ବା ବା। ଉପାଦାନକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖୁ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କରିହୁଏ। ମାତ୍ର ଅଭୌତିକ ସଂସ୍କୃତି ସେହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଦେଖି ହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ କରି ହୁଏ ନାହିଁ। ଓଟ୍‌ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ମତରେ, ଭୌତିକ ସଂସ୍କୃତି ଅଭୌତିକ ସଂସ୍କୃତି ତୁଳନାରେ ଦୃତଗତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଅଭୌତିକ ସଂସ୍କୃତିର ବେଗ ଧୀର ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଭୌତିକ ସଂସ୍କୃତି ତୁଳାନରେ ପଛରେ ପଡ଼ି ଯାଇଥାଏ। ଏହି ଭୌତିକ ଏବଂ ଅଭୌତିକ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥ‌ିବା ବ୍ୟବଧାନକୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଓର୍‌ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଏହି ଯେ କୌଣସି ଏକ ସହରର ଜନସଂଖ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଲେ। ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ପୋଲିସ୍‌ମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏଥରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରା ନ ଯାଏ। ପୋଲିସ୍ ସଂଖ୍ୟା ଜନସଂଖ୍ୟାର ପଛରେ ପଡ଼ିଯାଏ ତେବେ ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।

‘ଗ’ ବିଭାଗ

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

Question ୧।
ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ଏହାର ପ୍ରକୃତି ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ସାଧାରଣତଃ ସମାଜ ତା ର ପ୍ରକୃତିରେ ବିଷମ ଜାତୀୟ ଅଟେ। ସମାଜରେ ଧନୀ, ଦରିଦ୍ର, ଶିଳ୍ପପତି, କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ଶାସକ, ଝାଡୁଦାର ପ୍ରଭୃତି ଉଚ୍ଚରୁ ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନେ ବସବାସ କରୁଥିବାର ଦେଖାଯାଏ। ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ସମାଜ, ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ରାଜନୈତିକ, ଓ ଧାର୍ମିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ। ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଏକ ଶାଶ୍ବତ, ପ୍ରାକୃତିକ ଏବଂ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନିୟମ। ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣରୁ ବାଦେଇ ଏଯାବତ୍ କୌଣସି ସମାଜ ଗଠିତ ହୋଇନାହିଁ। ଏହାଦ୍ଵାରା ସମାଜରେ ଅସମତା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହା ସମାଜ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ।

ସାଧାରଣ ଅର୍ଥରେ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ସମାଜର ବିଭାଜନ ସ୍ତରୀକରଣକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ସ୍ତରୀକରଣ ଶବ୍ଦଟି ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ ଷ୍ଟ୍ରାଟ (Strata) ରୁ ଆନୀତ। ଯାହାର ଅର୍ଥ ସ୍ତର (Layer)। ସୁତରାଂ ଶବ୍ଦ ପ୍ରକରଣର ତତ୍ତ୍ଵାନୁସାରେ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମାଜକୁ କେତେ ସଂଖ୍ୟକ ଶ୍ରେଣୀ ତଥା ସ୍ତରରେ ବିଭକ୍ତ କରିବା। ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ସାମାଜିକ ସ୍ତରର ସ୍ଥିତିକୁ ସୂଚାଇଥାଏ। ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସ୍ତର ଅଧିକାର କରିଥାଏ ଏବଂ ଯେଉଁ ପଦ୍ଧତି ଦ୍ଵାରା ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ସଂଜ୍ଞା (Definition of Social Stratification):
ରେମଣ୍ଡ ଡବ୍ଲ୍ୟୁ, ମୁରେ, “ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ସମାଜର ଏକ ସମସ୍ତରୀୟ ବିଭାଜନ, ଯାହାକି ସମାଜକୁ ଉଚ୍ଚ, ନୀଚ ସାମାଜିକ ଏକକରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ ।”(Social Stratification is a horizontal division of society into higher and lower social units.) ଲୁଣ୍ଡବର୍ଗ (Lundberg) “ଏକ ସ୍ତରୀକୃତ ସମାଜ ଅସମାନତା ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ପ୍ରଭେଦତା ଦ୍ଵାରା ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥାଏ । “(A Stratified Society is marked byin equality and the differences among the people into higher and lower.)

ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ପ୍ରକୃତି (Nature of Stratification) :ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ପ୍ରକୃତି ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା।
(୧) ସ୍ତରୀକରଣ ଏକ ସାମାଜିକ ଘଟଣା (Stratification is a Social Phenomena): ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ପ୍ରଥମ ବିଶେଷତ୍ଵ ଏହି ଯେ ଏହାର ପ୍ରକୃତି ସାମାଜିକ ଅଟେ। ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ତରୀକରଣ ଏକ ସାମାଜିକ ଘଟଣା। ଏହା ସାମାଜିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥାଏ। ସ୍ତରୀକରଣ କେବଳ ମାନବ ସମାଜରେ ହିଁ ପରିଦୃଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ଅସମାନତା ଥାଏ ଏବଂ ଉକ୍ତ ଅସମାନତା ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ତଥା ଶ୍ରେଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

(୨) ଅତି ପ୍ରାଚୀନତା (Antiquity): ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଦ୍ଵିତୀୟ ପ୍ରକୃତି ହେଉଛି ଯେ ଏହା ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ଅଟେ। କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ସମାଜରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲା। ସେ ସମୟରେ ବୟସ, ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ଶାରୀରିକ ଦକ୍ଷତା ସ୍ତରୀକରଣର ବିଭିନ୍ନ ମାର୍ଗ ଥିଲା। ପ୍ରାଚୀନ ବେବିଲୋନୀୟ, ଫରାସୀ ଏବଂ ଗ୍ରୀସ୍ ତଥା ହିବ୍ୟ ସଭ୍ୟତାରେ ଅଧ ଶ୍ରେଣୀୟ ସଂଗଠନମାନ ଥିଲା। ଧନୀ ଓ ଦରିଦ୍ର, ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ, ସବଳ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ସ୍ଵାଧୀନ ଓ ଦାସ ଆଦି ସ୍ତରୀକରଣର ଉପାଦାନ ହିସାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏପରିକି ଜଣାଯାଏ ଯେ, ପ୍ରାୟ ୨୦୦୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ସାମାଜିକ ଜୀବନଯାପନ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଦ୍ଵାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିଲା

(୩) ସର୍ବବ୍ୟାପକତା (Ubiquity) : ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକୃତି ହେଉଛି ଯେ ଏହା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବିଶ୍ଵରେ ଏକ ନିରଙ୍କୁଶ ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହିସାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥର ବଣ୍ଟନ ଏବଂ ବିନିଯୋଗ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସ୍ତନ୍ତୋଷ ସ୍ତରୀକରଣ ନିମିତ୍ତ ଦାୟୀ ଅଟେ। ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵକୁ ଏହି ସ୍ତରୀକରଣ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛି। ଯଥା-ଥିଲାବାଲା (Haves) ଏବଂ ନ ଥିଲା ବାଲା (Haves) ସୁତରାଂ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଘଟଣା ଅଟେ। ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯେ କ୍ଷମତା, ଧନସମ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ମାନଜନିତ ଅସମାନତା; ସାର୍ବଜନୀନର ଉପାଦାନଭାବେ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ନିମିତ୍ତ ଉପାଦାନ ଯୋଗାଇଥାଏ।

(୪) ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବିକତା (Indispensability): ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ଚତୁର୍ଥ ତଥା ଶେଷ ପ୍ରକୃତି ହେଉଛି ଯେ ଏହା ମାନବ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ଅଟେ। ଏହା ସତ୍ୟ ଯେ, ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ସର୍ବାପେକ୍ଷା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଈପ୍‌ସିତ ବସ୍ତୁ ଅସମାନତା ଭାବେ ଥାଇ ସ୍ତରୀକରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। କ୍ଷମତା, ଧନସମ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ଵିକ ସନ୍ତୋଷଜନିତ ଅସମାନତା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଯଥା—(କ) ଜୀବନ ସୁଯୋଗ (Life Changes) ଏବଂ (ଖ) ଜୀବନଶୈଳୀ (Life Style)। ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରେଣୀର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ଜୀବନ ସୁଯୋଗ ଅଳ୍ପେ ବହୁତ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଅଟେ। ଯେଉଁମାନେ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ଲାଭ କରିଥା’ନ୍ତି। ଜୀବନ ସୁଯୋଗ, ଶିଶୁ ମୃତ୍ୟୁହାର, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଓ ନୈତିକ ଅସୁସୁତା ବୈବାହିକ ବିଭାଗ, ପୃଥକୀକରଣ ଏବଂ ଛାଡ଼ପତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ। ସେହିପରି ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀର ଜୀବନଶୈଳୀ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଅଟେ। ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ଚାଲିଚଳଣି, ଆଚାର ବ୍ୟବହାର, ବେଶଭୂଷା ପ୍ରଭୃତି ନୀଚ ଶ୍ରେଣୀଠାରୁ ପୃଥକ୍ ଅଟେ। ବାସଗୃହ, ପଡ଼ୋଶୀ, ମନୋରଞ୍ଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଆଦି ଜୀବନଶୈଳୀର ପରିସରଭୁକ୍ତ।

Question ୨।
ସମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ପ୍ରକାରଭେଦ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହାଦ୍ଵାରା ସମାଜ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ କ୍ରମରେ ସ୍ତରୀକୃତ ହୋଇଥାଏ। ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମାଜକୁ କେତେ ସଂଖ୍ୟକ ଶ୍ରେଣୀ ତଥା ସ୍ତରରେ ବିଭକ୍ତ କରିବା ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ। ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ଏକ ସାଧାରଣ ବିଷୟ ଭାବରେ ପରିଦୃଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ଏଭଳି କୌଣସି ମାନବ ସମାଜ ନାହିଁ ଯହିଁରେ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ୟବସ୍ଥା। କେଉଁ ଆବାହମାନ କାଳରୁ ସମାଜରେ ସାମାଜିଙ୍କ ସ୍ତରୀକରଣ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୋଇଛି। ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୂହ ଅଳ୍ପେ ବହୁତ ଇଚ୍ଚ-ନୀଚ କ୍ରମରେ ସ୍ଥିରୀକୃତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରସ୍ଥିତି ଓ ସ୍ତର ଅଧିକାର କରିଥାଏ ଏବଂ ଯେଉଁ ପଦ୍ଧତି ଦ୍ଵାରା ତାହା ନିର୍ଝରିତ ହୋଇଥାଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ପ୍ରକାରଭେଦ :
ପ୍ରକୃତିକୁ ଭିଭିକରି ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା – (୧) ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା (Caste System), (୨) ଶ୍ରେଣୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା, (୩) ପୁଞ୍ଜିବାଦ ବ୍ୟବସ୍ଥା, (୪) ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥା ଏବଂ (୫) ଦାସପ୍ରଥା। ସେଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା।

(୧) ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା : ସାଧାରଣତଃ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତରୀକରଣ ଭିଭି ଅଟେ। ରହିଥା’ନ୍ତି। ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଯଥା (୧) ବ୍ରାହ୍ମଣ, (୨) କ୍ଷତ୍ରିୟ, (୩) ବୈଶ୍ୟ ଓ (୪) ଶୂଦ୍ର। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ ଥିବାବେଳେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ନିମ୍ନ ସ୍ତରରେ ନିବେଶିତ ହାଇଥାଆ’ନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତିର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମୌଳିକ ବୃତ୍ତି ରହିଥାଏ। ଜାତିଗତ ପ୍ରସ୍ଥିତି ଜନ୍ମଗତ ଅଟେ। ଜଣେ ନିଜର ଜୀବନ କାଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଜାତିଗତ ପ୍ରସ୍ଥିତିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରି ନ ଥାଏ। ଜାତି ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ସଞ୍ଚାଳନ ସମ୍ଭବପର ହୁଏ ନାହିଁ। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- ଚଣ୍ଡାଳ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି କେହି କଦାପି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇପରିବ ନାହିଁ। ଜାତି ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ସଂସ୍କୃତି, କଥାବାର୍ତା, ବେଶ ପୋଷକ, ଆଚରଣ ଶୈଳୀ ଆଦିରେ ବିଭିନ୍ନତା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ଯାହାକି ଉଚ୍ଚ ନୀଚ କ୍ରମ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ଉଚ୍ଚ ଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅଧିକ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଲାଭ କରିଥାଆନ୍ତି ଓ ନୀଚ ଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଲାଞ୍ଛନା, ନିର୍ଯ୍ୟାତନା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଫଳରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।

(୨) ଶ୍ରେଣୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା : ଏହି ସ୍ତରର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସମାଜ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ସ୍ତରରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ଯଥା – (୧) ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀ, (୨) ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ, (୩) ନୀଚ ଶ୍ରେଣୀ। ଅର୍ଥନୈତିକ ଭିତ୍ତିରେ ଅଧ‌ିକ ଆୟ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀ, ମଧ୍ଯମଧରଣର ଆୟକାରୀ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଦରିଦ୍ରମାନେ ଜୀବ ଶ୍ରେଣୀର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥାଆନ୍ତି। ସେହିପରି ସାମାଜିକ ଭିଭିରେ ଉଚ୍ଚପଦସ୍ଥ ସରକାରୀ ଅଫିସର, ଶିଳ୍ପପତି, ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ, କିରାଣୀ, ଶିକ୍ଷକ, ମଧ୍ଯମଧରଣର କୃଷିଜୀବିମାନେ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ପିଅନ୍, ଶ୍ରମିକମାନେ ନୀଚ ଶ୍ରେଣୀରେ ପରିଗଣିତ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ଯରେ ସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରାୟ ସମାନ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଶ୍ରେଣୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ମୁଖ୍ୟ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ସ୍ଵରୂପ।

(୩) ପୁଞ୍ଜିବାଦ ବ୍ୟବସ୍ଥା : ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଔଦ୍ୟୋଗିକ ସମାଜରେ ଏହା ଏକ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶିଳ୍ପ ବ୍ୟବସାୟରେ ଦ୍ରୁତ ଉନ୍ନତି ଯୋଗୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ କୋଟିପତିମାନଙ୍କର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଘଟୁଛି। ଯେଉଁମାନେ ଶିଳ୍ପମାନଙ୍କର ମାଲିକ ସେମାନଙ୍କୁ ଶିଳ୍ପପତି କୁହାଯାଏ। ଶିଳ୍ପପତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ବଡ଼ ବ୍ୟବସାୟ ସଂସ୍ଥାର ମାଲିକମାନେ ଶିଳ୍ପ ବ୍ୟବସାୟରୁ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣର ଧନସମ୍ପଦ ଲାଭ କରୁଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ପୁଞ୍ଜିପତି ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଶିଳ୍ପମାନଙ୍କରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଶ୍ରମିକମାନେ ସାଧାରଣ ଖଟି ଖୁଆ ଅଟନ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱଚ୍ଛଳତା ନିମ୍ନମାନର। ଏହିପରି ବର୍ତ୍ତମାନ ଶିଳ୍ପପତି ଓ ଶ୍ରମିକ ମଧ୍ଯରେ ଦୁଇଟି ସାମାଜିକ ସ୍ତର ଦେଖାଯାଇଛି। ଏହି ସ୍ତରୀକରଣ ପ୍ରାୟତଃ ଶ୍ରେଣୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅନୁରୂପ ଅଟେ।

(୪) ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥା : ରୋମ୍ ସମାଜର ପତନଠାରୁ ଇଉରୋପରେ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ଏହା ଏକ ଭିତ୍ତି ହୋଇ ରହିଅଛି। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ଜମି ମାଲିକାନାକୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏକ ଦାନଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଏ। ସେମାନେ ଏହାକୁ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଜାବତ୍ସଳତାର ନିଦର୍ଶନ ସ୍ଵରୂପ ଦାନ କରିଥା’ନ୍ତି। ଜମିର ମାଲିକମାନଙ୍କୁ ଲର୍ଡ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଚାଷ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ସର୍ପ ବା ଭୃତ୍ୟ କୁହାଯାଏ। କାଳକ୍ରମେ ଏହା ବଂଶଗତ ହୋଇ ସ୍ତରୀକରଣର ଏକ ପଦ୍ଧତିଭାବେ ବିବେଚିତ ହେଲା। ଇଉରୋପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ଏହା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଭିତ୍ତି ହୋଇ ରହିଲା। ଜମି ଅଧିକାର ନ ଥିବା ଭୃତ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସୁରକ୍ଷାରେ ରହିଲେ। ସେମାନେ କେବଳ ସେବା ଦଳ ଭାବରେ ନାମିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ସାମନ୍ତବାଦ ସମାଜ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ସ୍ତରରେ ସ୍ତରୀକୃତ ହୋଇଥିଲା।

(୫) ଦାସ ପ୍ରଥା : ଦାସପ୍ରଥା ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା। ଦାସପ୍ରଥା ବା ଏହାକୁ କ୍ରୀତଦାସ ପ୍ରଥା କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରଥରେ ଜଣେ କ୍ରୀତଦାସର କୌଣସି ଅସ୍ଵୀକାର ନ ଥାଏ ଓ ସମସ୍ତ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ରୀତଦାସ ମୁନିବର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥାଏ। ମାଲିକଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଏମାନେ କ୍ରୟ ବିକ୍ରୟ ହେଉଥିଲେ। ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ କୌଣସି ପ୍ରକାର ଅଧୁକାର ଏମାନଙ୍କର ନ ଥିଲା। ଏମାନେ ମୁନିବମାନଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଦାସ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସେତେବେଳେ ଏକ ସ୍ବୀକୃତି ପ୍ରାପ୍ତ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ରୂପେ ବିବେଚିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ଥିତିର ଏକ ପ୍ରତୀକ ଥିଲା।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୩।
କାତି, ଶ୍ରେଣୀ ଲିଙ୍ଗ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ମୁଖ୍ୟ ଭିତ୍ତି ଅଟେ – ଯଥାର୍ଥତା ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ସ୍ତରୀକରଣ (Stratification) ହେଉଛି ମାନବ ସମାଜର ଏକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜ ସ୍ତରୀକୃତ ଅଟେ। ସ୍ତରୀକୃତ ହୀନ ସମାଜ ଏକ କଳ୍ପନା ଅଟେ, ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ। ସାଧାରଣତଃ ସମାଜରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ସେଥୁରୁ ଗୋଟିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ ବଂଶଗତ ଅସମାନତା ନିୟମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଟେ। ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟକ୍ତି ପିତାମାତାଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥିତି ଉପଭୋଗ କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରସ୍ଥିତିକୁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ବାରା ଲାଭ କରିପାରିଥାଏ। ତାହା ଜନ୍ମ ଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପଦ୍ଧତି ନାମରେ ପରିଚିତ ଅଟେ। ମାତ୍ର ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାଟି ସମାନ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଟେ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିକୁ ଉପଭୋଗ କରିଥାଏ। ଏହାକୁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଗୁଣ, ଉଦ୍ୟମ ଓ ଅଧ୍ୟବସାୟ ବଳରେ ଉପାର୍ଜନ କରିଥାଏ। ଏହା ବର୍ଗ ପଦ୍ଧତି ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ୨ଟି ଯାକ ପଦ୍ଧତି ଆଦର୍ଶ ପ୍ରରୂପୀ (Ideal type)କୁ ଦର୍ଶାଇଥାନ୍ତି। ଯେହେତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ଆଦର୍ଶ ପ୍ରରୂପୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ ଯେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ହେଲେ ପଦ୍ଧତିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ନ ଥା’ନ୍ତି।

କୌଣସି ସମାଜ ପାରମ୍ପରିକ ଭାତୀୟ ସମାଜରେ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଲିଙ୍ଗଭିଭିକ ଅସମତା ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଘୋଡ଼ଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଲୁକ୍କାୟିତ ଭାବରେ ରହିଥିଲା। ଉଚ୍ଚ ଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅଧିକ ସମ୍ପତ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ। ସେମାନେ ନୀଚ ଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ ଲିଙ୍ଗ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ତୁଳନାରେ ନିଜକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମଣୁଥିଲେ। ଏହିପରି ସଚେତନତା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା। ଏହି ସଚେତନତା ଶ୍ରେଣୀ ସଚେତନତା (Class Consicousness)ର ବୀଜ ବୋଲି କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ। ଏକ ଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ପ୍ରକାରର ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ରହିଥୁଲେ ଉଚ୍ଚ ଜାତିର ଲୋକ ନିଜର ଧନସମ୍ପତ୍ତି ଦ୍ଵାରା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିନୀତିର ଦ୍ଵାହିରେ ସମାଜରେ ସମସ୍ତ କ୍ଷମତାର ଅଧିକାରୀ ହୋଇଥିଲେ। ମୋଟାମୋଟି ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀ କ୍ଷମତା ଓ ପ୍ରସ୍ଥିତିଭିତ୍ତିକ ଅସମତା ପାରମ୍ପରିକ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଜାତିପ୍ରଥାର ଆବରଣ ମଧ୍ଯରେ ହିଁ ରହିଥିଲା।

ଅବଶ୍ୟ ଜାତିକ୍ରମ ଭିତ୍ତିରେ ସଦାସର୍ବଦା କ୍ଷମତାରେ ଅଧିକରୁ ବା ବଣ୍ଟନ ହେଉ ନଥିଲା। ଜାତି ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟୁଥିଲା। ଉଦାହାରଣ ସ୍ଵରୂପ ନନ୍ଦ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦାଶ ବଂଶର ଶାସକମାନେ ଶୂଦ୍ର ବର୍ଷରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ। ନୀଚ ଜାତିର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ବିତ୍ତଶାଳୀ ଥିବାରୁ ଅନେକ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଏସବୁ ବିଚ୍ଯୁତିରେ ସାର୍ବଜନୀନତା ନ ଥିଲା। ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଅସମତା ମଧ୍ଯରେ ହି ଥିଲା। ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ସମାଜରେ ମୋଗଲ, ଇସ୍‌ଲାମ୍ମାନେ ଆସି କେତେକ ବୈଦେଶିକ ଶାସନ କାଳରେ ଜାତି ଓ କ୍ଷମତା ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। କ୍ଷମତା କେବଳ ଜାତିରୁ ସୃଷ୍ଟି ନ ହୋଇ ରାଜ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଅନେକ ନୀଚ ଜାତିର ଲୋକ ରାଜ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ଲାଭକରି କ୍ଷମତାଶାଳୀ ଓ ବିତ୍ତଶାଳୀ ହୋଇପାରିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏ ପ୍ରକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ମୌଳିକ ଜାତିପ୍ରଥାରେ ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇପାରିଲା ନାହିଁ। ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଧାରଣ ଜୀବନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜାତିଭିଭିକ ହୋଇ ହିଁ ରହିଥିଲ ।

Question ୪।
ସହଯୋଗିତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏକ ଟିପ୍‌ପଣୀ ଲେଖ।
Answer:
ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ। ପ୍ରକୃତି ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ମନୁଷ୍ୟକୁ ସମାଜରେ ବାସ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥାଏ। ସାମାଜରେ ସେ ତା’ର ଭୂମିକା ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟର କ୍ରିୟା ଆନ୍ତଃ-କ୍ରିୟାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଏହା କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତାତୋଽଧିକ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି। ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃ-କ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ। ମାତ୍ର ଯେତେବେଳେ ଏହି କ୍ରିୟା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ରୂପନେଇ ବାରମ୍ବାର ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମାଜର ପ୍ରଗତିରେ ସହାୟକ ହୋଇଥା’ନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସମାଜକୁ ଆସିଥାଏ ସେଥୁମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମାଜର ପ୍ରଗତିରେ ସହାୟକ ହୋଇଥା’ନ୍ତି। ବ୍ୟକ୍ତି-ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ବୁଝାମଣା ସୃଷ୍ଟି କରିଥା’ନ୍ତି। ସମାଜରେ ଏକତା ଓ ସଂହତିରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି। ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆସିଥାଏ। ସେଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା ଶହ ଶହ ପ୍ରକାରର ହୋଇପାରେ ବୋଲି ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀମାନ ମତବ୍ୟକ୍ତ କରିଅଛନ୍ତି। ମାତ୍ର ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆମେ ଭଲ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିପାରୁ ସେହି ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗିତା ଅନ୍ୟତମ।

ସହଯୋଗିତା ଦୁଇଟି ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦର ସମ୍ମିଶ୍ରଣରେ ଗଠିତ । ତାହା ହେଲା ‘ଏକା’ ଅର୍ଥ ଏକାଠି ଏବଂ ‘ଅପେରାରୀ’ ଅର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା । ଏକାଠି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ବା କୌଣସି ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ ନିମିତ୍ତ ମିଳିମିଶି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ । ସହଯୋଗିତା ସଂଜ୍ଞା: ମେରିଲ୍‌ ଏବଂ ଏଲଡ୍ରେଜଙ୍କ ମତରେ, “ ସହଯୋଗିତା ଏକ ପ୍ରକାରର ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ କି ଦୁଇ ବା ତାତୋଽଧ୍ଵକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଆନ୍ତି ।”

ସହଯୋଗିତାର ଗୁଣ :
(୧) ଏକ ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ସହଯୋଗିତା ଏକ ସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ। ଏହାଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତି-ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥାପନ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ସମୂହ ଏକତାକୁ ଦୃଢ଼ କରିଥାଏ। ଏହାଦ୍ଵାରା ସମାଜର ପ୍ରଗତି ହାସଲ. ହୋଇଥାଏ।

(୨) ଏକ ସଚେତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ସହଯୋଗିତାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୂହ ସଚେତନ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଏକ ସଚେତନ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ। ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସଚେତନଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ କରିଥା’ନ୍ତି।

(୩) ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ସହଯୋଗିତା ଏକ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହାର ଶେଷ ନ ଥାଏ। ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମନୁଷ୍ୟ ସହଯୋଗିତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ। ଏହା ଜୀବନରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥାଏ। ଏହା ଧାରାବାହିକଭାବେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ।

(୪) ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ସହଯୋଗ ସବୁ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି, ସମୂହ, ଜାତି ଓ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଇଥାଏ।

(୫) ବୈୟୋକ୍ତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ; ସହଯୋଗିତାର ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କ ନ ରହିଲେ ସହଯୋଗିତା ସମ୍ଭବ ହୋଇ ନ ଥାଏ। ତେଣୁ ଏହା ଏକ ବୈୟୋକ୍ତିକ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାଭାବେ ପରିଚିତ ଅଟେ। ବ୍ୟତିରେକେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୂହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ ସମ୍ଭବ ହୋଇ ନ ଥାଏ। କୌଣସି ଏକ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିମିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସହଯୋଗ କରିଥା’ନ୍ତି।

(୬) ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ; ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ

(୭) ସଙ୍ଗଠନ ଉଦ୍ୟମ : ସଙ୍ଗଠିତ ଉଦ୍ୟମ ସାହଯ୍ୟରେ ସହଯୋଗିତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ। ସଙ୍ଗଠନ ଉଦ୍ୟମ ହିଁ ସହଯୋଗିତାର ମୂଳଭିତ୍ତି।

ସହଯୋଗିତାର ପ୍ରକାରଭେଦ :
ସହଯୋଗିତାର ପ୍ରକାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ମତାମତ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ମାକ୍‌ଆଇଭର୍ ଏବଂ ପେଜ୍ (Maclver and Page) ସହଯୋଗିତାକୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କିଛନ୍ତି; ଯଥା-
(୧) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା : ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ପୃଥକଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ଖଣ୍ଡେ ପ୍ରସ୍ତରକୁ ଏକତ୍ର ଭାଙ୍ଗିବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗିତାର ଉଦାହରଣ ଅଟେ।
(୨) ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା : ଯେତେବେଳେ ଏକ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ସଦସ୍ୟମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥା’ନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ। ଗୃହ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ରାଜମିସ୍ତ୍ରୀ, ଶ୍ରମିକ, ପାଇପ୍ ମିସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବା ସହଯୋଗ ପରୋକ୍ଷ ସହଯୋଗିତାର ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ଏ, ଡବ୍‌ଲ୍ୟୁ. ଗ୍ରୀନ୍ ସହଯୋଗିତାକୁ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା-
(୧) ପ୍ରାଥମିକ ସହଯୋଗିତା : ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ସହଯୋଗିତାକୁ ପ୍ରାଥମିକ ସହଯୋଗିତାକୁ କୁହାଯାଏ। ଯଥା -ପରିବାର ଓ ପଡ଼ୋଶୀ।
(୨) ଗୌଣ ସହଯୋଗିତା : ଗୌଣ ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ସହଯୋଗିତାକୁ ଗୌଣ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ। ଯଥା- ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ଶ୍ରମିକ ସଂଘ ଇତ୍ୟାଦି।
(୩) ଆଂଶିକ ସହଯୋଗିତା : କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ମୁକାମିଲା କରିବାପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ବୃହତ ସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖା ଦେଉଥ‌ିବା ସହଯୋଗିତାକୁ ଆଂଶିକ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ। ଏହି ସହଯୋଗିତାରେ ପାରସ୍ପରିକ ବିରୋଧୀ ସତ୍ତ୍ଵେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥା’ନ୍ତି।

ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କେତେକ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ସହଯୋଗିତାକୁ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା
(୧) ପାରମ୍ପରିକ ସହଯୋଗତିତା : ପ୍ରଥା ଓ ପରମ୍ପରା ଭିରିରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ସହଯୋଗିତାକୁ ପାରମ୍ପରିକ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।
(୨) ସ୍ଵୟଂକ୍ରିୟ ସହଯୋଗିତା : ଯେତେବେଳେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟପୂରଣ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଛାଏଁ ଛାଏଁ ଏକତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେ ପ୍ରକାର ସହଯୋଗକୁ ସ୍ଵୟଂକ୍ରିୟ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।
(୩) ସ୍ଵତଃସ୍ଫୁର୍ଗ ସହଯୋଗିତା : କୌଣସି ଯୋଜନା ନ ଥାଇ ହଠାତ୍ କୌଣସି ବିପରି ସମୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସହଯୋଗକୁ ସ୍ଵତଃପୂର୍ଣ ସହଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୫।
ପ୍ରତିଯୋଗିତା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଗୁଣ ଓ ପ୍ରକାରଭେଦ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃ-କ୍ରିୟାର ଏକ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ। ସମାଜରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର, ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖାଦେଇ ଥାଏ। ସେଥୁମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ସମାଜକୁ ଠିକ୍ ବାଟରେ ପରିଚାଳିତ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଆଉ କେତେକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମାଜର ବିଘଟନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥା’ନ୍ତି। ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସଂଘର୍ଷକୁ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ସାମାଜି ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଇଥାଏ।

କୌଣସି ଈପ୍‌ସିତ ବସ୍ତୁକୁ ହାସଲ କରିବା ନିମିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିଥା’ନ୍ତି। ସହଯୋଗିତା ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହେଲେ ହେଁ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପରସ୍ପର ସହ ସହଯୋଗ ଦ୍ଵାରା କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିଥାନ୍ତି। ମାତ୍ର ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିବା ନିମିତ୍ତ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇ ନ ଥାଏ; ମାତ୍ର ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହଜରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣରେ ମିଳେ ନାହିଁ ସେଥୁପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସସ୍ଥାନ, ଯଶ, ଖ୍ୟାତି, ଅର୍ଥ, ଚାକିରି ଇତ୍ୟାଦି ପାଇଁ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିଥାଆନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଏହା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ।

ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଗୁଣ :
(୧) ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ଅଦ୍ଵୈୟୋକ୍ତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ । ଏହା ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିଗତଭାବେ ଜାଣି ନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଏକ ଅଦ୍ଵୈୟୋକ୍ତିକ ସଂଘର୍ଷ। ପ୍ରତିଯୋଗିତାରରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ତରରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରି ନ ଥା’ନ୍ତି । ସୋମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ଥାଏ।

(୨) ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ଅବୈତନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ସଚେତନ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ନୁହେଁ। ପ୍ରତିଯୋଗୀମାନେ ଅନୈନିକଭାବେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରସ୍ପରକୁ ଜାଣଇ ନ ଥା’ନ୍ତି।

(୩) ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ନିରବଚ୍ଛିନନ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଆଦୌ ପରିସମାପ୍ତି ନ ଥାଏ। ସମାଜର ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସଦାସର୍ବଦା ସେମାନଙ୍କ ଈପ୍‌ସିତ ବସ୍ତୁକୁ ଲାଭ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଅହରହ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିଥାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ଧାରାବାହିକ ବା ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ। ସମାଜରେ ଏହା ଅନବରତ ଦେଖାଦେଇଥାଏ।

(୪) ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିଥା’ନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜ ତଥା ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୋପାନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ପ୍ରତିଯୋଗିତାବିହୀନ ସମାଜ କଳ୍ପନା କରିବା ମଧ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ ଅଟେ। ତେଣୁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ।

(୫) ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏକ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃ-କ୍ରିୟାର ଏକ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ। ସମାଜରେ ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାନ ସମାଜର ପ୍ରଗତି, ସଂହତି ଆଣିବାରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଆନ୍ତି, ତାହାକୁ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଇଥାଏ। ତେଣୁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ।

ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ପ୍ରକାରଭେଦ :
(୧) ମାନବିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା : ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସମାଜର ଏକ ପ୍ରକାରଭେଦ। ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସଦାସର୍ବଦା ଉଚ୍ଚ ପ୍ରସ୍ଥିତି, ଉଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ, ଜନପ୍ରିୟତା, ସୁନାମ, ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ ଆଶାରେ ପରସ୍ପର ସହ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିଥାଆନ୍ତି। ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ଥିତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉକ୍ତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

(୨) ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା : ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିଯୌତା ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ। କେତେକ ବିରଳ ବସ୍ତୁ ବା ଦ୍ରବ୍ୟର ହାସଲ ନିମିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୂହ ମଧ୍ଯରେ ଏହି ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଦେଖା ଦେଇଥାଏ। ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସମ୍ପଦ ଲାଭ ତଥା ସମ୍ପଦର ଉତ୍ପାଦନ ବଣ୍ଟନ ବିନିମୟ ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ।

(୩) ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା : ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ ପରିଦୃଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ବା ତାତୋଽକ ସଂସ୍କୃତି ଅନ୍ୟ ଏକ ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବାପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ସେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଭିନ୍ନତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

(୪) ପ୍ରଜାତୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା : ପ୍ରଜାତୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପୃଥ‌ିବୀର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଜାତି ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାତି ଉପରେ ନିଜର ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବାପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜାତୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

(୫) ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା : ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। କ୍ଷମତା ହାସଲ ଲାଗି ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଦେଉଥ‌ିବା ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏହି ଶ୍ରେଣୀୟ ଅଟେ। ସେହିପରି ଗୋଟିଏ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ମଧ୍ଯରେ ବିଭିନ୍ନ ସଦସ୍ୟମାନ ମଧ୍ଯରେ ଏହି ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପରିଦୃଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ।

ଏହି ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବ୍ୟତୀତ ସମାଜରେ ଆଉ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଦେଖାଦେଇଥାଏ। ତାହା ହେଲା-
(୧) ବୈୟୋକ୍ତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା : ବୈୟୋକ୍ତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଦୁଇ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଦେଖା ଦେଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ପ୍ରତିଯୋଗୀମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତଭାବେ ଜାଣି ଥାଆନ୍ତି। ଦୁଇଜଣ ଖେଳାଳୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଦେଉଥାଏ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବୈୟୋକ୍ତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଅଟେ।
(୨) ଅବୈୟୋଭିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା : ଅବୈୟୋକ୍ତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଦୁଇସମୂହ ମଧ୍ଯ ରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ବା ବିଭିନ୍ନ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଦେଖା ଦେଉଥିବା ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ଅବୈୟୋକ୍ତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କୁହାଯାଏ।

Question ୬।
ସଂଘର୍ଷ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ଏହାର ଗୁଣ ପ୍ରକାରଭେଦ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ସଂଘର୍ଷ ଏକ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ। ସମାଜରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଖାଦେଇଥାଏ। ସେଥୁମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ସମାଜର ପ୍ରଗତି ଆଣିଥା’ନ୍ତି। ସମାଜର ଏକତା ଓ ସଂହତିକୁ ଦୃଢ଼ କରିଥା’ନ୍ତି। ମାତ୍ର ଆଉ କେତେକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ କି ସମାଜର ଏକତା ଓ ସଂହତି ପ୍ରତି ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥା’ନ୍ତି। ସମାଜର ପ୍ରଗତିରେ ଅନ୍ତରାୟ ହୋଇଥା’ନ୍ତି। ବ୍ୟକ୍ତି-ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ବେଷ ସୃଷ୍ଟି କରିଥା’ନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଇଥାଏ। ସମାଜରେ ଦେଖାଦେଉଥ‌ିବା ମୁଖ୍ୟ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସଂଘର୍ଷ ଅନ୍ୟତମ ଅଟନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରତିଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ଉପରେ ନିବଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ। ସେତେବେଳେ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ଯେକୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଚାରିତାର୍ଥ ପାଇଁ ବିବାଦୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ସଂଘର୍ଷ ସାମାଜିକ ସଂଗ୍ରାମରେ ଏକ ପରିମାର୍ଜିତ ରୂପ ଅଟେ।

ଏହା ସବୁ ସମୟରେ ସବୁ ସମାଜରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ତେଣୁ ସଂଘର୍ଷ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ସଂଘର୍ଷରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ସ୍ଵାର୍ଥ ବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ହସଲ କରିବାପାଇଁ ଅନ୍ୟର ଚେଷ୍ଟାକୁ ବିଫଳ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏଥୁରେ ବିରୋଧୀ ପକ୍ଷ ଉପରେ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାପାଇଁ ହିଂସାତ୍ମକ ପନ୍ଥା ଅବଲମ୍ବନ କରିଥା’ନ୍ତି। ଯାହାକି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧ୍ଵଂସାଭିମୁଖୀ ଓ ପ୍ରତିଶୋଧପରାୟଣ କରିଦିଏ। ସଂଘର୍ଷରତ ପକ୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ସୁଚିନ୍ତିତ ଭାବରେ ବିରୋଧ, ପ୍ରତିରୋଧ ଓ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରି ନିଜର ଲକ୍ଷ୍ୟପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥା’ନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ସଂଘର୍ଷ ଏକ ସାମୟିକ, ବୈୟୋକ୍ତିକ ଓ ଶତ୍ରୁଭାବାପନ୍ନ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଅଟେ।

ସଂଘର୍ଷର ସଂଜ୍ଞା :
କିଙ୍ଗସଲେ ଡାଭିସ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, “ସଂଗ୍ରାମର ଏକ ପରିମାର୍ଜିତ ରୂପକୁ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ ।” ଏ. ଡବ୍‌ଲ୍ୟୁ ଗ୍ରୀନ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, “ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛାକୁ ବିରୋଧ କରିବା, ବାଧା ଦେବା କିମ୍ବା ଦମନ କରିବାର ସୁବିବେଚିତ ଚେଷ୍ଟାକୁ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ ।” ଗିଲିନ୍ ଏବଂ ଗିଲିନ୍ କହନ୍ତି, “ସଂଘର୍ଷ ହେଉଛି ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ବିରୋଧୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ହିଂସା ବା ହିଂସାର ଧମକଦେଇ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟପୂରଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ”ମାକ୍‌ଆଇଭର ଏବଂ ପେଜଙ୍କ ମତରେ, “ଯେକୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ ପାଇଁ ବିବାଦମାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ । ”

ସଂଘର୍ଷର ଲକ୍ଷଣ :
(୧) ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ସଂଘର୍ଷ ସମାଜରେ ହିଂସା, ଘୃଣା, ଶତ୍ରୁତା ଆଦି ସ୍ପଷ୍ଟିକରି ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ କ୍ଷୁଣ୍ଣ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସମାଜରେ ବିଘଟନ ଆଣିଥାଏ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏକ ବିସମ୍ବନ୍ଧକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ।

(୨) ଏକ ସଚୈତନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ସଂଘର୍ଷ ଲିପ୍ତ ଉତ୍ତପ୍ତ ପକ୍ଷ ସ୍ଵଇଚ୍ଛାରେ ସଂଘର୍ଷରେ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି। ପ୍ରତିବାଦୀମାନେ ସଚେତନ ଭାବରେ ମଧ୍ଯ ଉଭୟଙ୍କର କ୍ଷତି ଘଟାଇଥା’ନ୍ତି। ପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦୀକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାର ଏହା ଏକ ସୁଚିନ୍ତିତ ଉଦ୍ୟମ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ସର୍ବଦା ସଚେତନ ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ।

(୩) ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ସଂଘର୍ଷ ସବୁ ସମାଜରେ ସବୁ ସମୟରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟର ଆତ୍ମସ୍ଵାର୍ଥ ଏବଂ ବସ୍ତୁବାଦୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି ସଂଘର୍ଷର ସାର୍ବଜନୀନତା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦାୟୀ ଅଟେ।

(୪) ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ସଂଘର୍ଷ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ କାରଣ ସଂଘର୍ଷରତ ଉଭୟ ପକ୍ଷ, ପରସ୍ପରକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତଭାବେ ଜାଣିଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ବିରୋଧୀ ପକ୍ଷକୁ ପରାଜିତ କରିବାପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ତରରେ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି।

(୫) ଅନିୟମିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ସଂଘର୍ଷ ଏକ ଧାରାବାହିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିର ଆବେଗରୁ ହଠାତ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ହଠାତ୍ ମଧ୍ଯ ଏହାର ପରିସମାପ୍ତି ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଏହା ଅନିୟମିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ।

(୬) ଆବେଗମୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ଆବେଗ ବା ଭାବପ୍ରବଣତାର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂଘର୍ଷ ଲିପ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ସଂଘର୍ଷରେ ହିଂସା, କ୍ରୋଧ, ଘୃଣା, ପ୍ରତିଶୋଧ ପରାୟଣତା ଆଦି ନକରାତ୍ମକ ଭାବାବେଗ ଦେଖାଯାଇଥାଏ।

(୭) ସଂଘର୍ଷ ସାମାଜିକ ନିୟମକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିଥାଏ : ସଂଘର୍ଷରେ ଭାବାବେଗ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ସଂଘର୍ଷ ଲିପ୍ତ ପକ୍ଷମାନେ ସମସ୍ତ ସାମାଜିକ ନିୟମର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିଥା’ନ୍ତି।

ସଂଘର୍ଷର ପ୍ରକାରଭେଦ :
(୧) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷ : ନିଜର ଲକ୍ଷ୍ୟସାଧନ ପାଇଁ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଭାବେ ବିରୋଧ, ଆଘାତ କିମ୍ବା ଧ୍ବଂସ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିବାଦ୍ଵାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ଏହି ସଂଘର୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୂହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ଏହା କମ୍ ବା ବେଶୀ ଭୟଙ୍କର ହୋଇପାରେ।

(୨) ପରୋକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷ : ସେହିପରି ଯେତେବେଳେ ପରୋକ୍ଷଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଉଦ୍ୟମକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିବାପାଇଁ ପରସ୍ପରର କ୍ଷତି ଘଟାଇବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥା’ନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ପରୋକ୍ଷ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପରୋକ୍ଷଭାବେ ପରସ୍ପରର କ୍ଷତିସାଧନ କରିଥାଆନ୍ତି। ଜର୍ଜ ସିମେଲ୍ ସଂଘର୍ଷକୁ ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ତାହା ହେଲା

(କ) ଯୁଦ୍ଧ : ଦୁଇ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମତାନ୍ତରକୁ ସମାଧାନ କରିବାରେ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲେ ସଂଘର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ ରୂପ ନେଇଥାଏ।

(ଖ) ଗୋଷ୍ଠୀ ବିବାହ : ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ ସମାଜରେ ବାସ କରୁଥିବା ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ବିରୋଧୀ ପକ୍ଷୀର ଅନ୍ୟାୟ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଥାଏ।

(ଗ) ମକଦ୍ଦମା : ସଂଘର୍ଷରେ ଲିପ୍ତଥ‌ିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ବିଚାରାଳୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥା’ନ୍ତି ସେତେବେଳେ ସେହି ସଂଘର୍ଷକୁ ମକଦ୍ଦମା କୁହାଯାଏ। ମକଦ୍ଦମାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ବିଚାରାଳୟରେ ହୋଇଥାଏ। ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ।

(ଘ) ଅବୈୟୋକ୍ତିକ ଆଦର୍ଶର ସଂଘର୍ଷ : ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜର ଲକ୍ଷ୍ୟପୂରଣ ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ ନ କରି କେତେକ ଆଦର୍ଶ ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରିଥା’ନ୍ତି, ତାହାକୁ ଅବୈୟୋକ୍ତିକ ଓ ଆଦର୍ଶଗତ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ପକ୍ଷମାନେ ନିଜ ନିଜର ବିଚାର ବା ଆଦର୍ଶର ପ୍ରଚାର ଓ ପ୍ରସାର କରିଥା’ନ୍ତି।

ଏତଦ୍ ବ୍ୟତୀତ ଗିଲନ୍ ସଂଘର୍ଷର ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରକାର ଦର୍ଶାଇ ଅଛନ୍ତି। ତାହା ହେଲା
(୧) ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂଘର୍ଷ : ଆଦର୍ଶ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟର ଭିନ୍ନତା ଯୋଗୁଁ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଦେଖାଯାଏ ତାହାକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ।

(୨) ପ୍ରଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷ : ପ୍ରଜାତି ଓ ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଭେଦଭାବ ଯୋଗୁଁ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ସଂଘର୍ଷକୁ ପ୍ରଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଜୈବିକ ଓ ଶାରୀରିକ ଗୁଣ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱ ଜାହିରକୁ ଭିଭିକରି ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ସଂଘର୍ଷକୁ ପ୍ରଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ।

(୩) ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ : ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଵାର୍ଥ ହାସଲ ପାଇଁ ସମାଜରେ ଥିବା ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସଂଘର୍ଷକୁ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ସର୍ବହରା ଓ ପୁଞ୍ଜିପତି ଶ୍ରେଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସଂଘର୍ଷ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷର ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

(୪) ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ : ନିଜ ନିଜର ଆଦର୍ଶ ଓ ସ୍ଵାର୍ଥକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା କ୍ଷମତା ଲୋଭର ସଂଘର୍ଷକୁ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ।

(୫) . ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସଂଘର୍ଷ : ପୃଥ‌ିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ-ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ସଂଘର୍ଷ ଦେଖାଯାଏ ତାହାକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ। ନିଜ ନିଜ ଦେଶର ସ୍ଵାର୍ଥ ହାସଲ ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ସଂଘର୍ଷକୁ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ କୁହାଯାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୭।
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ? ଏହାର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ଏକ ନିୟମ। ସମାଜରେ ଅହରହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଙ୍ଗଠନ ହେଉଅଛି। କୌଣସି ସମାଜ ସ୍ଥାଣୁ ସମାଜରେ କଳ୍ପନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ ଅଟେ, ସମାଜ ସଦାସର୍ବଦା ଗତିଶୀଳ। ସମାଜର ସରଞ୍ଚନା ଓ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅହରହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଲାଗି ରହିଛି। ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନ ଚାହୁଁ ସମାଜ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସ୍ଵାଗତ ନ କରୁ; ମାତ୍ର ସମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ଅଟେ। ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ବା ପଦାର୍ଥର ଏକ ସମୟସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଦେଉଥ‌ିବା ଭିନ୍ନତା ବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ତେଣୁ ଗୋଟିଏ ସମୟକୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ସମୟ ସହିତ ତୁଳନା ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ପର୍କରେ ସୂଚାଇଥାଏ। ସେହିପରି ସାମାଜିକ ସଙ୍ଗଠନ ଓ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ।

ସମାଜ ହେଉଛି ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ଜାଲ ସଦୃଶ। ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଇଥାଏ। ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ସାମାଜିକ ସଙ୍ଗଠନ ପ୍ରଭୃତିରେ ରୂପାନ୍ତରଣ ହେଲେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ। ମାକ୍‌ଆଇଭର ଏବଂ ପେଜଙ୍କ ମତରେ, “ସମାଜବିଜ୍ଞାନବିତ୍ ଭାବରେ ଆମ୍ଭେମାନେ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ସଂମ୍ପୃକ୍ତ ଅଟୁ । ଏହି ସମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ କେବଳ ଆମେମାନେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୋଲି ପରିଗଣିତ କରିପାରିବା । ” କେ. ଡେଭିସ୍କଙ୍କ ମତରେ, “ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ସାମାଜିକ ସଙ୍ଗଠନ ଅର୍ଥାତ୍ ସମାଜର ସରଞ୍ଚନା ଓ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ଘଟୁଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ହିଁ ବୁଝାଇଥାଏ ।”

(୧) ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା : ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ। ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ। କୌଣସି ସମାଜ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସ୍ଥାଣୁ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଚୀନ ହେଉ ବା ଆଧୁନିକ, କ୍ଷୁଦ୍ର ହେଉ ବା ବୃହତ୍ତ, ସରଳ ହେଉ ବା ଜଟିଳ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅଳ୍ପେ ବହୁତ ହୋଇଥାଏ। ଯଦିଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଗତି ବା ବେଗ ସମସ୍ତ ସମାଜରେ ସମାନ ନ ଥାଏ ତଥାପି କେତେକ ସମାଜରେ ଦ୍ରୁତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଙ୍ଗଠିତ ହେଉଥ‌ିବା ବେଳେ ଆଉ କେତେକ ସମାଜରେ ଏହା ଅପେକ୍ଷାକୃତ ମନ୍ଥର ହୋଇଥାଏ।

(୨) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଟେ : ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ନିରନ୍ତର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ। ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ନରିବଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ଗତି କ୍ଷୀପ୍ର ବା ମନ୍ଥର ହୋଇପାରେ; ମାତ୍ର ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବରେ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ।

(୩) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୁଦାୟ ଅଟେ : ସମାଜ ହେଉଛି ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ଜାଲ ସଦୃଶ। ତେଣୁ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଲେ ଆମେ ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଥାଉ। ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦାୟର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସୂଚାଇ ଥାଏ। ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମଗ୍ର ସମୁଦାୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ତାକୁ ହିଁ କେବଳ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ।

(୪) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହାର ଅସମାନ ଅଟେ : ସମସ୍ତ ସମାଜରେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ହାର ସମାନ ନୁହେଁ। ପାରମ୍ପରିକ ବିଶ୍ଵାସଧାରାରେ ଆଧାରିତ ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ହାର କମ୍ ଅଟେ। ସେହିପରି ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ହାର କମ୍ ଅଟେ। ସେହିପରି ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ହାର ଅଧିକ ଅଟେ। କେବଳ ବିଭିନ୍ନ ସମାଜରେ କାହିଁକି ଗୋଟିଏ ସମାଜରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହାରରେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ-ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମାତ୍ରା ଖୁବ୍ କମ୍ ଥିବାବେଳେ ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ ଏହାର ମାତ୍ରା ଅଧିକ ଅଟେ।

(୫) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟ କାରକ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ଅଟେ : ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟ କାରକ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଟେ। କୌଣସି ଏକ ସମୟର ବ୍ୟବଧାନ ମଧ୍ଯରେ ସଙ୍ଗଠିତ ହେଉଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସୂଚାଇଥାଏ। ଗୋଟିଏ ସମୟରେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ସମାଜରେ ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭାବନ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆଗଭର ଥା’ନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୃତ ବେଗରେ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ମାତ୍ର ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବେଶି ପରିମାଣରେ ପରମ୍ପରାବାଦୀ ହୋଇଥା’ନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ହାର କମ୍ ହୋଇଥାଏ। ସ୍ଵାଧୀନତା ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ହାର କମ୍ ଥିବାବେଳେ ସ୍ଵାଧୀନତା ପରିବର୍ତୀ ସମୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ହାତ ଅଧିକ ଅଟେ।

(୬) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବହୁ ଦିଗ ସମ୍ବଳିତ ଅଟେ : ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦିଗରେ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇ ନ ଥାଏ। ଏହା ବହୁ ଦିଗ ସମ୍ବଳିତ ଅଟେ। ଏହା ହୁଏତ ଉନ୍ନତ ଓ ଅନୁନ୍ନତ, ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବ ବା ନିମ୍ନ ଦିଗକୁ ଗତି କରିପାରେ ଯେକୌଣସି ଦିଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଅଟେ। ସାମାଜିକ ବିକାଶ, ସାମାଜିକ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତନ, ସାମାଜିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରକ୍ରିୟାଗଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗ ଥ‌ିବାବେଳେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର କେବଳ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦର୍ଶନ ଥାଏ ।

(୭) ଏକ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ : ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବା ସୁନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ। ଏହା ପ୍ରକୃତିର ଏକ ନିୟମ ଅଟେ। ଏହା ଏକ ନିୟମ ଦ୍ଵାରା ନିୟନ୍ତ୍ରତ ତଥା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ମଧ୍ଯ। ଏକ ନିୟମ ଯେପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ଅଟେ। ସେହିପରି ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ଅଟେ। ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମାତ୍ରା, ଗତି ଓ କାରକ ସମୟାନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ ମାତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ।

(୮) ଏହା ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ କାରକର ସମଷ୍ଟି ଅଟେ : ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଦାସର୍ବଦା ଅନେକ କାରକର ସମଷ୍ଟି ଅଟେ। କୌଣସି ଗୋଟିଏ କାରକ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଙ୍ଗଠିତ କରିପାରେ; ମାତ୍ର ଏହା ସଦାସର୍ବଦା ଅନେକ କାରକର ସମଷ୍ଟି ଅଥବା ଅନେକ କାରକ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଟେ। ସମାଜରେ ସଙ୍ଗଠିତ ହେଉଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ କାରକଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ କାରକ, ସାଂସ୍କୃତିକ କାରକ, ଜନବିବରଣ କାରକ, ଭୌତିକ କାରକ ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ୟତମ ଅଟନ୍ତି।

(୯) ସମାଜର ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ; ସାମାଜିକ ଘଟଣାବଳୀ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଟନ୍ତି। ତେଣୁ ସମାଜରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଙ୍ଗଠିତ ହେଲେ ଏହା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ-ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଙ୍ଗଠିତ ହେଲେ ବା ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ହେଲେ କେବଳ ଏହା ଶିଳ୍ପକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣି ନ ଥାଏ ଏହା ମଧ୍ୟ ଜାତିପ୍ରଥା, ପରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବସ୍ଥା, ନାରୀମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ତଥା ଧାର୍ମକ ଭାବନା ଆଦିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଙ୍ଗଠିତ କରିଥାଏ।

(୧୦) ସମାଜ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ : ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ସରଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ। ଏହା ସମାଜର ଗୁଣାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଟେ। ସମାଜର ଗୁଣାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପିବା ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ କଷ୍ଟକର ବ୍ୟାପାର ଅଟେ। ଅନେକ ସମୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଗତି ମନ୍ଥର ହୋଇଥାଏ ଯେ, ଆମେ ଏହାକୁ ଆଦୌ କଳ୍ପନା କରିପାରୁନା। ତେଣୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ।

Question ୮।
ସାଂସ୍କୃତିକ କାରକ କିପରି ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଙ୍ଗଠିତ କରିଥାଏ, ତାହା ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାରେ ଯେଉଁ କାରକମାନ ଦାୟୀ ଅଟନ୍ତି, ସେହି କାରକଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସାଂସ୍କୃ କ କାରକ ଅନ୍ୟତମ ଅଟେ। ସାଂସ୍କୃତିକ କାରକ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର କମ୍ ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ କାରକ ନୁହେଁ। ଆମେ ଜାଣୁ ସଂସ୍କୃତି ସର୍ବଦା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହା ସ୍ଥାଣୁ ନୁହେଁ। ସଂସ୍କୃତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଲେ ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ ନୁହେଁ ସେ ମଧ୍ୟରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରାଣୀ। ତେଣୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ସମାଜର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ। ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ବିଶ୍ଵସ, ଧାରଣା, ଆଦର୍ଶ, ନୈତିକତା ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା, ବ୍ୟବହାର, ଧର୍ମ, କଳା, ଆଇନ୍, ଜ୍ଞାନ ଚିନ୍ତାଧାରା ଇତ୍ୟାଦିକୁ ନେଇ ସଂସ୍କୃତି ଗଠିତ ! ଅର୍ଥାତ୍ ସଂସ୍କୃତି ଉଭୟ ଭୌତିକ ଓ ଅଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ଵଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏସବୁ କାରକମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥା’ନ୍ତି। ତେଣୁ ଏସବୁ ତତ୍ତ୍ଵଗୁଡ଼ିକରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ- ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।

ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ :
ଡବ୍ଲ୍ୟୁ. ଏଫ୍, ଓଗବର୍ଷ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଯାଇ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ ତତ୍ତ୍ଵକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଅଛନ୍ତି । ସେ ଏହି ତତ୍ତ୍ଵକୁ ତାଙ୍କର ପୁସ୍ତକ ସୋସିଆଲ୍ ଚେଞ୍ଜରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ସେ ସଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବ ନକୁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମୁଖ୍ୟ କାରକ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇ ଅଛନ୍ତି । ଓଗବର୍ଣ୍ଣ କହନ୍ତି, ସଂସ୍କୃତିର ଦୁଇଟି ବିଭବ ରହିଛି। ତାହା ହେଲା – ବସ୍ତୁଭିତ୍ତିକ ସଂସ୍କୃତି ବା ଭୌତିକ ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଅବସ୍ତୁଭିତ୍ତିକ ସଂସ୍କୃତି ବା ଅଭୌତିକ ସଂସ୍କୃତି। ବସ୍ତୁଭିତ୍ତିକ ସଂସ୍କୃତି କେତେକ ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶଯୋଗ ପଦାର୍ଥକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଯନ୍ତ୍ରପାତି, ସାଜସରଞ୍ଜାମ, ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର, ବେଶଭୂଷା, ରେଡ଼ିଓ, ବହିପତ୍ର, ପିଣ୍ଟିଂପ୍ରେସ୍, ଡେସ୍କବେଞ୍ଚ୍ ତଥା ଆମେ ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି। ସେହିପରି ଅବସ୍ତୁଭିଭିକ ସଂସ୍କୃତି ଅପୂର୍ଣ ଓ ସ୍ପର୍ଶହୀନ ଅଟେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଚିନ୍ତାଧାରା, ବିଶ୍ଵାସ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଅଭ୍ୟାସ, କୌଶଳ ଜ୍ଞାନ, କତା, ଧର୍ମ, ଆଇନ୍, ବିଜ୍ଞାନ ଇତ୍ୟାଦି ଅବସ୍ତୁଭିଭିକ ସଂସ୍କୃତିରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥାଏ ବା ବିଳମ୍ବ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥାଏ। ତେଣୁ ସଂସ୍କୃତିର ଦୁଇଟି ବିଭବରେ ସମ ଭାବରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସୁ ନ ଥିବାରୁ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବା ବ୍ୟବଧାନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ‘ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ’ କୁହାଯାଏ।

ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ଗ୍ରହଣ :
ଯେତେବେଳ ଗୋଟିଏ ସଂସ୍କୃତିରେ ସଦସ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସଂସ୍କୃତିର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ସେଥୁରୁ କେତେକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଉପାଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ସଂସ୍କୃତିରେ ସମ୍ମିଳିତ କରିଥା’ନ୍ତି ତାହାକୁ ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ଗ୍ରହଣ କୁହାଯାଏ। ଏହାଦ୍ଵାରା ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସଂସ୍କୃତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ସଂସ୍ପର୍ଶ ଅଳ୍ପେ ବହୁତେ ଉଭୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।

ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରସାର :
ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରସାର ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହାଦ୍ଵାରା କି ଗୋଟିଏ ସମାଜରେ ଉଦ୍ଭାବନ କିମ୍ବା ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିବା ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଂଶ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କିମ୍ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ସମାଜକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥାଏ। ସଂସ୍କୃତିର ଏହି ଗତିକୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରସାରଣ କୁହାଯାଏ। ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରସାରଣ ଦ୍ଵାରା
ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।

ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଘର୍ଷ :
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଦେଖାଦିଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂସ୍କୃତି ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିଜ ସଂସ୍କୃତିକୁ ପ୍ରଚଳନ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଆନ୍ତି। ଫଳତଃ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଇଥାଏ। ବ୍ରିଟିଶ୍ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ସଂଘର୍ଷ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରକାରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ଡବ୍ଲ୍ୟୁ, ଇ, ମୁରେଙ୍କ ମତରେ, ଯେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଦେଖାଦିଏ ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ସଂସ୍କୃତି ଅନ୍ୟ ଏକ ସଂସ୍କୃତି ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଇଥାଏ। ଏତଦ୍‌ଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତି ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଙ୍ଗଠିତ କରିଥାଏ।

(୧) ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ : ସଂସ୍କୃତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ସମାଜର ଆର୍ଥିକ ଉନ୍ନତି ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ଧର୍ମ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଭାରତବର୍ଷରେ ଗାନ୍ଧିବାଦ ଏହାର ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଅଛି।

(୨) ସାମାଜିକ ସରଞ୍ଚନା ଓ ସଙ୍ଗଠନର ପରିବର୍ତ୍ତନ : ସଂସ୍କୃତି ଯଥା-ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ ଓ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଉପରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇ ପାରିଛି। ସଂସ୍କୃତିରେ ଭିନ୍ନତା ଯୋଗୁଁ ବିବାହ, ପରିବାର ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଦେଇଥାଏ। କେଉଁ ସମାଜରେ ଯୌଥ ପରିବାରକୁ ତ ଆଉ କୌଣସି ସମାଜରେ ଏକକ ପରିବାରକୁ ଗୁରୁତ୍ଵ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥାଏ। ସେହିପରି ବିବାହ କ୍ଷେତ୍ରରେ କେଉଁଠି ଏକ-ପତ୍ନୀ ବିବାହ ତ ଆଉ କେଉଁଠି ବହୁ-ପତ୍ନୀ ବିବାହ ପ୍ରଥା ଦେଖାଦେଇଥାଏ। ସେହିପରି ବ୍ୟକ୍ତିର ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ଥିତି ଓ ଭୂମିକା ସଂସ୍କୃତି ଦ୍ଵାରା ନିର୍ଧାରଣ ହୋଇଥାଏ।

(୩) ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ ଉପରେ ସଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭାବ : ସଂସ୍କୃତି କେବଳ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କର ସମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି ନ ଥାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଦିଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ ଉଦ୍ଭାବନ କିପରି ହେବ, ତାହାର ବ୍ୟବହର ଓ ବିଶ୍ଵାସ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ। ପରମାଣୁ ସମାଜର ସୁଖ ପାଇଁ ବା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ବ୍ୟବହର ହେବ ତାହା ଗୋଟିଏ ସମାଜର ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଭାରତ, ବ୍ରିଟେନ୍, ଚୀନ, ଆମେରିକା, ଋଷ୍ ଦ୍ଵାରା ଏକ ଏପ୍ରକାର ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରେ।

(୪) ରାଜନୈତିକ ସଙ୍ଗଠନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ସମାଜ ରାଜନୈତିକ ସଙ୍ଗଠନ ସଂସ୍କୃତି ଦ୍ଵାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର; ଯଥା – ପରମ୍ପରା ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଥାଏ, ଗୋଟିଏ ସମାଜ ପାଇଁ କେଉଁ ପ୍ରକାରେ ଆଇନ୍ ହେବ; ସରକାର କିପରି ହେବ, ଆଇନ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କିପରି ହେବ ତାହା ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ। ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବେଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ରାଜନୈତିକ ସଙ୍ଗଠନକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 4 ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସ୍ତରୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୯।
ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ପ୍ରାଦ୍ୟୋଗିକ କାରକ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସବୁଠାରୁ ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଅଟେ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ କାରକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ। ଆଧୁନିକ ଯୁଗକୁ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ ଯୁଗ ବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମଣିଷ ତାହାର ଜୀବନକୁ ସରସ ଓ ସୁଖମୟ କରିବାପାଇଁ ବିଜ୍ଞାନକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ। ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜ୍ଞାନ କୌଶଳ ସର୍ବଦା ମନୁଷ୍ୟର ବ୍ୟବହାରରେ ଲାଗିଥାଏ। ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜ୍ଞାନ କୌଶଳର ବ୍ୟବହାର ମନୁଷ୍ୟ କରିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ପ୍ରାଦ୍ୟୋଗିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ କହିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜ୍ଞାନ କୌଶଳର ବ୍ୟବହାର ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ। ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ କାରକ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ଅତି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ କାରକ ଅଟେ। ନୂତନ ଉଦ୍ଭାବନ ଓ ଆବଷ୍କାର ସମାଜ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ ଏବଂ ସମାଜର ରୂପ ଏବଂ ଆକାରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ। କାର୍ଲମାର୍କସଙ୍କ ମତରେ, ମଣିଷର ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ‘ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଓଗବର୍ଣ୍ଣ କୁହନ୍ତି, “ ଗୋଟିଏ ରେଡ଼ିଓ ଉଦ୍ଭାବନ ଅତି କମ୍‌ରେ ସମାଜରେ ଏକ ଶବ୍ଦ ପଚାଶ ପ୍ରକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ ।” ତେଣୁ ଏହା ନିଃସନ୍ଦେହରେ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ସାଧାରଣ ଗେଷ୍ଟ୍ରିର ଉଦ୍ଭାବନ ସମାଜରେ ଶିକ୍ଷା, ରାଜନୀତି, ମନୋରଞ୍ଜନ, ସାହିତ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି, ଧର୍ମ, କ୍ରୀଡ଼ା, ବ୍ୟବସାୟ ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅନେକ ପରିମାଣରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।

ପ୍ରଦ୍ୟୋଗର ପ୍ରଭାବ ଯୋଗୁଁ ଶିଳ୍ପକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିରାଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ଯୋଗୁଁ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପାଦନରେ ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଲା। ଲୋକମାନଙ୍କର ଚାକିରୀରେ ସୁବିଧା ସୃଷ୍ଟି କଲା। ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଘରର ଚାରିକାନ୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଆବଦ୍ଧ ନ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚାକିରିର ସୁବିଧ ଦିଆହେଲା। ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ଫଳରେ ସହରଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ଯାତାୟତରେ ସୁବିଧା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଶିଳ୍ପକ୍ଷେତ୍ରରେ କର୍ମ ନିଯୁକ୍ତି ଯୋଗୁଁ ଜାତିଭେଦରେ ଛୁଆଁ ଅଛୁଆଁ ଭେଦଭାବ’ ଆଉ ରହିଲା ନାହିଁ। କୁଟୀର ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକର ବିଲୟ ହେଲା। ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରେ କମ୍ପୁଟର ପ୍ରୟୋଗ ଯୋଗୁଁ କିଛି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସହରାଭିମୁଖୀ କରାଇଲା। ତେଣୁ ଗୋଟିଏ ଶିଳ୍ପକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗର ପ୍ରୟୋଗ ଅନେକ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ।

ଗମନାଗମନ ଓ ପରିବହନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗର ପ୍ରୟୋଗ ଯୋଗୁଁ ଏକ ଅଲୌକିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଜଳ, ସ୍ଥଳ ଓ ଆକାଶ ପଥରେ ଯାତାୟତ ଘଟାଇଲା। ପରିବର୍ତ୍ତନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆମେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନେକ ବର୍ତ୍ତନ ପରିଲକ୍ଷିତ କରିପାରୁଛୁ। ଅତି ଦୂରଦୂରାନ୍ତରେ ମିଳୁଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଜି ଆମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଅତି ସହଜରେ ମିଳିପାରୁଛି। ପରିବହନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆମେ ଆଜି ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପରିଲକ୍ଷିତ କରିପାରୁଛୁ। ପରିବହନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗୋଟିଏ ଦିନର ଅସୁବିଧା କିପରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି ତାହା ଆମେ ଆଜି ସମସ୍ତେ ଅନୁଭବ କରିପାରୁଛେ। ସେହିପରି ଯୋଗାଯୋଗ କ୍ଷେତ୍ର ଯଥା — ଟେଲିଭିଜନ, ରେଡ଼ିଓ, ଡାକସେବା, ଖବରକାଗଜ, ପତ୍ରପତ୍ରିକାଗୁଡ଼ିକ ବିକାଶ, ମନୁଷ୍ୟର ଭାବର ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ, ବୁଦ୍ଧିର ବିକାଶ ଓ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀର ବିକାଶ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ବାଣିଜ୍ୟ, ବ୍ୟବସାୟ, କ୍ରୀଡ଼ା, ମନୋରଞ୍ଜନ, ଜନସଚେତନ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅନେକ ପରିମାଣରେ ପ୍ରଭାବିତ କଲା।

କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗର ବ୍ୟବହାର ଆଜି ମଧ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଆଜିର ମଣିଷ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରରେ ରାସାୟନିକ ସାର ଓ ଔଷଧର ବ୍ୟବହାର, ନୂତନ କୃଷି ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଓ ଆଧୁନିକ ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ଵାରା କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ, ଦ୍ରବ୍ୟର ଉତ୍ପାଦନ, ଉନ୍ନତ ବିହନ ଓ ଆଚାର ବ୍ୟବହାର ଇତ୍ୟାଦି କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଗ୍ରାମୀଣ ଲୋକମାନଙ୍କର ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତଥା ଦୈନନ୍ଦିନ ଚଳଣି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିରାଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଛି। ତେଣୁ ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗିକ କାରକ ସାମାଜକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ କାରକ ଅଟେ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Odisha State Board CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ Questions and Answers.

CHSE Odisha 11th Class Sociology Unit 3 Question Answer ସମାଜ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

କ’ ବିଭାଗ

ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର
ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ତର ଚୟନ କର :

Question ୧।
ପରିବାର କ’ଣ ଅଟେ ?
(i) ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ
(ii) ଏକ ସଂଘ
(ii) ଏକ ସମୁଦାୟ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iv) ଏ ସମସ୍ତ

Question ୨।
ସନ୍ତାନ ମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ଓ ନିରାପତ୍ତା କାହା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ ?
(i) ପରିବାର
(ii) ବିବାଦ
(iii) ଧର୍ମ
(iv) ଜାତି
Answer:
(i) ପରିବାର

Question ୩।
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ଅତି ନିଜର ଭାବେ ନିକଟତର ସେମାନଙ୍କୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି
(ii) ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି
(iii) ଆଶିଂଳ ଜ୍ଞାତି
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି

Question ୪।
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିଙ୍କର ଗୌଣଜ୍ଞାତିଙ୍କୁ ବା ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି
(ii) ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି
(iii) ଆଶିଂଳ ଜ୍ଞାତି
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ଆଶିଂଳ ଜ୍ଞାତି

Question ୬।
ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ବା ରକ୍ତ ବଦଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତି
(ii) ନିକଟ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତି
(iii) ଉଭୟ ରକ୍ତ ଓ ନିକଟ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତି
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତି

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୭।
ମାତୃବଂଶ ଅନୁସାରେ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତିକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ମାତୃବଂଶୀୟ ଜ୍ଞାତି
(ii) ପିତୃବଂଶୀୟ ଜ୍ଞାତି
(iii) ମାଉସୀବଂଶୀୟ ଜ୍ଞାତି
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iv) ଏ ସମସ୍ତ

Question ୮।
ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ଭିତ୍ତିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କ ସହ ବାସ କରିଥାଏ ତାହାକୁ ବ୍ୟକ୍ତିର କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ରୋମାନ
(ii) ଲାଟିନ୍
(iii) ଗ୍ରୀକ୍
(iv) ବିବାହ
Answer:
(i) ରୋମାନ

Question ୯।
ପରିବାର ହେଉଛି ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ସମୂହ ଯେଉଁଥରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କଥାଏ ଏବଂ ତାହା ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଲାଳନପାଳନ ପାଇଁ ଉଦ୍ଧିଷ୍ଟ। ଏ କଥା କିଏ କହିଥିଲେ?
(i) ଓରବର୍ଗ
(ii) ମାନ୍ ଅଇଭର
(iii) ବର୍ଗେସ
(iv) ସ୍ମର
Answer:
(ii) ମାନ୍ ଅଇଭର

Question ୧୦।
କେଉଁଟି ପରିବାରରେ ଏକ ଲକ୍ଷଣ ନୁହେଁ ?
(i) ଏକ ସାଧାରଣ ବାସସ୍ଥଳୀ
(ii) ଏକ ପ୍ରକାର ନିବାସ
(iii) ଏକ ନାମକରଣ ପଦ୍ଧତି
(iv) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସିମାରେଖା
Answer:
(iv) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସିମାରେଖା

Question ୧୧।
କେଉଁଟି ପରିବାରର ଏକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ ?
(i) ଯୌନ ଇଚ୍ଛା ତୃପ୍ତି
(ii) ପ୍ରଜନନ
(iii) ଧାର୍ମିକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ
(iv) ଅର୍ଥନୈତିକ
Answer:
(iii) ଧାର୍ମିକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ

Question ୧୨।
ଇଂରାଜୀରେ (Education) ଶବ୍ଦଟି କେଉଁ ଭାଷାରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି ?
(i) ଗ୍ରୀକ୍
(ii) ଫ୍ରାନସ୍
(iii) ଲାଟିନ୍
(iv) ଜର୍ମାନୀ
Answer:
(iii) ଲାଟିନ୍

ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ :

Question ୧।
ପରିବାରରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ସନ୍ତାନ ମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ

Question ୨।
ପରିବାରରେ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।
Answer:
ଚିର ବିନୋଦନ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୩।
ସ୍ବାମୀ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଅପ୍ରାପ୍ତ ବୟସ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ପରିବାରକୁ କି ପରିବାର କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଏକକ ପରିବାର

Question ୪।
ସଂରଚନା ଭିତ୍ତିରେ ଏକ ପରିବାରରେ ଉଦାହାରଣ ଦିଅ।
Answer:
ଯୌଥ ପରିବାର

Question ୫।
ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଭିତ୍ତିରେ ଏକ ପରିବାରର ଉଦାହାରଣ ପ୍ରଦାନ କର ।
Answer:
ମାତୃବଂଶୀୟ ପରିବାର

Question ୬।
ପ୍ରାଧ୍ୟାକାରକୁ ଭିଭିକରି ଏକ ପରିବାରର ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
Answer:
ପିତୃ-ଜ୍ଞାତିକ ପରିବାର

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୭।
ବସତି ସ୍ଥାପନ ଭିତ୍ତିରେ ଗୋଟିଏ ପରିବାରର ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
Answer:
ପିତୃ-ଆବାସିକ ପରିବାର

Question ୮।
ବିବାହକୁ ଭିତ୍ତିକରି ଗୋଟିଏ ପରିବାରର ଉଦାହରଣ ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ଏକ–ପତ୍ନୀକ ପରିବାର

Question ୯।
ଆନ୍ତଃ-ସମୂହ ଭିଭିରେ କେଉଁ ପରିବାର ଦେଖା ଦେଇଥାଏ ?
Answer:
ଅନ୍ତଃବିବାହୀ ପରିବାର

Question ୧୦।
ବହିଃ–ସମୂହ ଭିଭିରେ କେଉଁ ପରିବାର ଦେଖା ଦେଇଥାଏ।
Answer:
ବହିଃବିବାହୀ ପରିବାର

Question ୧୧।
ପିତୃବଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଓ ଉତ୍ତରାଧୁକାର ସ୍ଥିର ହେଲେ ତାହାକୁ କି ପରିବାର କୁହାଯାଏ ।
Answer:
ପିତୃ-ବଂଶୀୟ ପରିବାର

Question ୧୨।
ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ପିତା ବା ଜ୍ୟେଷ୍ଟ ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବାରରେ ମୁଖ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ସେ ପରିବାରକୁ କି ପରିବାର କୁହାଯାଏ?
Answer:
ପିତୃତାତ୍ତ୍ଵିକ ପରିବାର

Question ୧୩।
ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ମାତା ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ? ସେ ପରିବାର କି ପ୍ରକାର ପରିବାର ଅଟେ ?
Answer:
ମାତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିବାର

Question ୧୪।
ଯେଉଁ ପରିବାର ଗୋଟିଏ ପୁରୁଷ ଓ ଗୋଟିଏ ନାରୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ କି ପରିବାର କୁହାଯାଏ?
Answer:
ଏକକ ପରିବାର ବା ଏକ-ପତ୍ନୀକ ପରିବାର

Question ୧୫।
ଯେଉଁ ପରିବାର ଗୋଟିଏ ପୁରୁଷ ଓ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତତୋଧ୍ଵକ ସ୍ଵାମୀ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ ପରିବାର କୁହାଯାଏ?
Answer:
ବହୁ-ପତ୍ନୀ ପରିବାର

Question ୧୬।
ଯଦି ନିବାସ ପରେ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ପିତୃତ୍ବର ପରିତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ସ୍ଵାମୀ ଗୃହରେ ସ୍ଵାୟୀଭାବରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ ତେବେ ସେହି ପରିବାରକୁ କେଉଁ ପରିବାର କୁହାଯାଏ?
Answer:
ପିତୃ-ଆବାସିକ ପରିବାର

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୧୭।
ଯଦି ବିବାହ ପରେ ସ୍ଵାମୀ ନିକଗୃହ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ତ୍ରୀ ଗୃହରେ ସ୍ଥାୟୀଭାବରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ ! ସେହି ପରିବାରକୁ କେଉଁ ପରିବାର କୁହାଯାଏ?
Answer:
ମାତୃ–ଆବାସିକ ପରିବାର

Question ୧୮ ।
ପରିବାର ହେଉଛି ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଏକ ପଦ୍ଧତି ଯାହା ପିତାମାତା ଏବଂ ସନ୍ତାନ ସନ୍ତତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ। ଏହି ସଂଜ୍ଞାଟି କିଏ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ?
Answer:
ପ୍ରଫେସର କ୍ଲାୟାର

Question ୧୯।
ପରିବରର ଗୋଟିଏ ଲକ୍ଷଣ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ଏକ ସାଧାରଣ ବାସସ୍ଥଳୀ

Question ୨୦।
ପିତା, ମାତା ଏବଂ ଏକ ବା ଏକାଧିକ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ସମୂହକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ପରିବାର

Question ୨୧।
ସନ୍ତାନ କିମ୍ବା ନିଃସନ୍ତାନ ସ୍ଵାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର କିମ୍ବା ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକ ପୁରୁଷ ଏକ ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀର ସୂକ୍ଷ୍ମ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟର ବସବାସକୁ ପରିବାର କୁହାଯାଏ। ତାହା କିଏ କହିଥିଲେ ?
Answer:
ଅକବର୍ଷ ଏବଂ ନିସ୍କୋଫ୍

Question ୨୨।
ଯେଉଁ ପରିବାର ଗୋଟିଏ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନେକ ସ୍ଵାମୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ କି ପରିବାର କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ବହୁ–ପତିକ ପରିବାର

Question ୨୩।
ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ଭିତ୍ତିରେ ବା ବିବାହ ଭିଭିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁ ସମ୍ପକୀୟମାନଙ୍କ ସହ ବାସ କରିଥାଏ ସେମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିର କ’ଣ କହନ୍ତି ?
Answer:
ଜ୍ଞାତି

Question ୨୪।
ଜ୍ଞାତି କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାନ୍ତି ? ଗୋଟିଏ ଭିଭି ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୨୫।
ଜ୍ଞାତିରେ ଏକ ପ୍ରକାରଭେଦ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ରକ୍ତ ସମ୍ପକୀୟ ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ

Question ୨୬।
ବିବାହ ପରେ ଯେଉଁ ସମ୍ପକୀୟମାନେ ନୂତନଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ନିକଟ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ

Question ୨୭।
ରକ୍ତ ବନ୍ଧନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତିକ

Question ୨୮।
ପିତୃବଂଶ ଅନୁସାରେ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତିକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ପିତୃବଂଶୀୟ ଜ୍ଞାତି

Question ୨୯।
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମ୍ପର୍କୀୟ ଅତି ଘନିଷ୍ଠ ବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି

Question ୩୦।
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିର ଏକ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
Answer:
ସ୍ୱାମୀ – ସ୍ରା

Question ୩୧।
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି

Question ୩୨।
ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିର ଏକ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
Answer:
ଭାଇଙ୍କ କନ୍ୟା

Question ୩୩।
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କର ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିକୁ ବା ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଆଂଶିକ ଜ୍ଞାତି

ଭ୍ରମ ଥିଲେ ସଂଶୋଧନ କର :

Question ୧।
ପରିବାର କେବଳ ସ୍ୱାମୀ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଦେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ପରିବାର କେବଳ ସ୍ଵାମୀ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଦେଇ ଗଠିତ ହୋଇ ନଥାଏ।

Question ୨।
ପରିବାର ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନୁହେଁ।
Answer:
ପରିବାର ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୩ ।
ପରିବାର ଏକ ଗୌଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଟେ।
Answer:
ପରିବାର ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୪।
ପରିବାର ନିମିତ୍ତ ବାସସ୍ଥାନର ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ।
Answer:
ପରିବାର ନିମିତ୍ତ ବାସସ୍ଥାନର ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ।

Question ୫।
ଜ୍ଞାତି କେବଳ ବିବାହ ବନ୍ଧନ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଟେ।
Answer:
ଜ୍ଞାତି କେବଳ ବିବାହ ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୨୬।
ବିବାହ ପରେ କେଉଁ,ନୂତନ ସମ୍ପର୍କୀୟ ମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାନ୍ତି ତାକୁ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।
Answer:
ତାହାକୁ ନିକଟ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।

Question ୭।
ପିତା, ମାତା ଓ ସେମାନଙ୍କର ପିତାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାତିକ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ ନିକଟ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।
Answer:
ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।

Question ୮।
ମାତୃବଂଶ ଜ୍ଞାତିରେ କେବଳ ମାତୃବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ସ୍ଥାନ ପାଇଥାନ୍ତି ?
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି ।

Question ୯।
ସ୍ଵାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ, ପିତା-ମାତା, ଭାଇ-ଭଉଣୀ ପରସ୍ପର ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି ଅଟନ୍ତି ।
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି ଅଟନ୍ତି।

Question ୧୦।
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିକୁ ଆଂଶିକ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି

Question ୧୧।
ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିକ ଦ୍ଵାରା ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ହାସଲ କରିଥାନ୍ତି।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି।

Question ୧୨।
ପିତାଙ୍କ ଭାଇ, ଭଉଣୀର ସ୍ବାମୀ, ଭାଇଙ୍କ କନ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି ଆଶିଂକ ଜ୍ଞାତିର ଉଦାହରଣ ଅଟନ୍ତି।
Answer:
ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିର ଉଦାହରଣ ଅଟନ୍ତି।

Question ୧୩।
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିଙ୍କ ଗୌଣଜ୍ଞାତିଙ୍କୁ ଆଶିଂକ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି ।

Question ୧୪।
ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିଙ୍କ ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିଙ୍କୁ ଆଶିଂକ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଠିକ୍ ଅଛି ।

Question ୧୫।
ସ୍ଵାମୀଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିର ଉଦାହରଣ ଅଟେ।
Answer:
ଆଶିଂକ ଜ୍ଞାତିର ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୧୬।
ସାଧାରଣତଃ ବିବାହ ବନ୍ଧନ ଦ୍ବାରା ଏବଂ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ବାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୈବାହିକ ସମ୍ପର୍କ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ।
Answer:
ସାଧାରଣତଃ ବିବାହ ବନ୍ଧନ ଦ୍ଵାରା ଏବଂ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ବାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ।

Question ୧୭।
ଶିକ୍ଷା ଶବ୍ଦଟି ରୋମାନ ଶବ୍ଦ (Education)ରୁ ଅଣାଯାଇଛି।
Answer:
ଶିକ୍ଷା ଶବ୍ଦଟି ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ (Education)ରୁ ଅଣାଯାଇଛି ।

ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର :

Question ୧।
ସାଧାରଣତଃ ବିବାହ ବନ୍ଧନ ଦ୍ବାରା ଏବଂ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ବାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ _______।
Answer:
ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ

Question ୨।
ଏକତ୍ର ବାସ କରୁଥିବା ଏବଂ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ସୂତ୍ରରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଦୁଇ ବା ତତୋଧକ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଏକ ସ୍ବାମୀଙ୍କୁ _______ କୁହାଯାଇଥାଏ
Answer:
ପରିବାର

ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ ।

Question ୩।
ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ବ୍ୟକ୍ତି ଗୃହର ମୁଖ୍ୟବର୍ତୀ ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଅଧିକାର ଓ କ୍ଷମତାଲାଭ କରିଥାନ୍ତି ଓ ପରିବାର ସମ୍ପତ୍ତି ରକ୍ଷଣବକ୍ଷଣ କରିଥାନ୍ତି। ସେହି ପରିବାରକୁ _______। ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ବା ପିତୃକୈନ୍ଦ୍ରିକ

Question ୪।
ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଟ ନାରୀଗୃହର ମୁଖ୍ୟକର୍ତ୍ତା ହୋଇଥାନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ କ୍ଷମତା ଓ କରୁତ୍ଵର ଅଧିକାରିଣୀ ହୋଇଥାନ୍ତି ଓ ସମ୍ପରି ଉପରେ ତାଙ୍କର ଅଖଣ୍ଡ ଆଧୂପତ୍ୟ ଥାଏ। ସେହି ପରିବାରକୁ _______ ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ମାତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ବା ମାତୃକୈନ୍ଦ୍ରିକ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୫।
ସ୍ଵାମୀ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଅପ୍ରାପ୍ତ ବୟସ୍କ ସନ୍ତାନ ସନ୍ତତିମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ପରିବାରକୁ _______ ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଏକକ ବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ପରିବାର।

Question ୬।
ପରିବାର ଏକ _______ ସମୂହ।
Answer:
କ୍ଷୁଦ୍ର

Question ୭।
_______ ପରିବାରକୁ ଅଭିବାହିତ ବା ଏକାନ୍ତବର୍ତୀ ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଯୌଥ ।

Question ୮।
_______ ପରିବାରର ଏକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ।
Answer:
ଗୃହସ୍ଥ୍ୟ ଜୀବନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା

Question ୯।
_______ ପରିବାର ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ।
Answer:
ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୧୦।
ପରିବାର ଯେଉଁ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି ସେଥ‌ିରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି _______।
Answer:
ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ

Question ୧୧।
ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଭିଭିକରି ଦେଖା ଦେଉଥ‌ିବା ଏକ ପରିବାର ଉଦାହରଣ ଦେଲା_______।
Answer:
ମାତୃବଂଶୀୟ ।

Question ୧୨।
ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ମାଆଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ହେଲେ ତାକୁ _______ ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ମାତୃବଂଶୀୟ

Question ୧୩।
ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଓ ଉତ୍ତରାଧୁକାର ପିତାଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ହେଲେ ତାକୁ _______ ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ପିତୃବଂଶୀୟ।

Question ୧୪।
ପ୍ରାଧୂକାର ଓ ଅଧୁକାର ଭିତ୍ତିକରି ଦେଖା ଦେଉଥ‌ିବା ପରିବାରର ଏକକ ଉଦାହରଣ ହେଲା _______।
Answer:
ମାତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିବାର।

Question ୧୫।
ଯେଉଁ ପରିବରରେ ସ୍ତ୍ରୀ ସମସ୍ତ ଅଧିକାର ଓ କ୍ଷମତାର ଅଧିକାରୀ ହୋଇଥାନ୍ତି ତାଙ୍କୁ _______ ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ମାତୃତାନ୍ତ୍ରିକ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୧୬।
ବସତି ସ୍ଥାପନକୁ ଭିଭିକରି ଦେଖା ଦେଉଥୁବା ପରିବାର ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଲା _______।
Answer:
ପିତୃ ଆବାସିକ ପରିବାର

Question ୧୭।
ବିବାହ ପରେ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ଗୃହ ତ୍ୟାଗକରି ସ୍ଵାମୀର ଗୃହରେ ରହିଲେ ତାଙ୍କୁ _______ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ମାତୃ ଆବାସିକ ପରିବାର।

Question ୧୮।
ପରିବାର କୁହାଯାଏ। ବିବାହ ପରେ ସ୍ଵାମୀ ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ତ୍ରୀ ଗୃହରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ରହିଲେ ତାକୁ _______ ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ପିତୃ ଆବାସିକ ପରିବାର

Question ୧୯।
ବିବାହକୁ ଭିତ୍ତିକରି ଦେଖା ଦେଉଥ‌ିବା ଏକ ପରିବାରରେ ଉଦାହରଣ ହେଲା _______।
Answer:
ଏକପତ୍ନୀକ ପରିବାର

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୨୦।
ଯେଉଁ ପରିବାର ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଏକ ପୁରୁଷକୁ ନେଇ ଗଠିତ ତାହାକୁ _______ ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଏକପନ୍ଥୀକ ପରିବାର। ପରିବାର ପରିବାର କୁହାଯାଏ। ପରିବାର

Question ୨୧।
ଯେଉଁ ପରିବାର ଏକ ସ୍ଵାମୀ ଓ ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ _______ ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଏକପନ୍ଥୀକ ପରିବାର।

Question ୨୨।
ଯେଉଁ ପରିବାର ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନେକ ସ୍ଵାମୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ _______ ପରିବାର କୁହାଯାଏ।
Answer:
ବହୁପତିକ ପରିବାର।

Question ୨୩।
ଜ୍ଞାତି _______ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Answer:
ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ।

Question ୨୪।
ଜ୍ଞାତିର ଏକ ପ୍ରକାରଭେଦ ହେଲା _______।
Answer:
ବିବାହ ବନ୍ଧନ

Question ୨୫।
ବିବାହ ପରେ ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କୀୟଭାବେ ନୂତନଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ _______ ପରିବାର ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।
Answer:
ନିକଟ ସମ୍ପର୍କୀୟ

Question ୨୬।
ରକ୍ତ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜ୍ଞାତିକୁ _______ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତି। ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।

Question ୨୭।
ମାତୃବଂଶ ଅନୁସାରେ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ _______ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।
Answer:
ମାତୃବଂଶୀୟ।

Question ୨୮।
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ଅତି ନିଜର ତଥା ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ନିକଟତର ସେମାନଙ୍କୁ _______ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୨୯।
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିକୁ  _______ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି।

Question ୩୦।
ସ୍ଵାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ _______ ଜ୍ଞାତି ଅଟନ୍ତି।
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ

Question ୩୧।
ପିତାଙ୍କ ଭାଇ, ଭଉଣୀ କନ୍ୟା  _______ ଜ୍ଞାତିର ଉଦାହରଣ ଅଟନ୍ତି।
Answer:
ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି।

Question ୩୨।
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିଙ୍କର ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିକୁ ବା ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିକୁ _______ଜୁହାଯାଏ।
Answer:
ଆଶିଂକ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ ।

Question ୩୩ ।
_______ ମତରେ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଏକ ଶକ୍ତିରେ ବିଶ୍ବାସ ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଟେ। ଯାହାକି ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନ ଓ ତାହାର ପ୍ରାକୃତିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଥାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ବାସ କରାଯାଏ।
Answer:
ଫ୍ରେଜର

‘ଖ’ ବିଭାଗ

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ :

Question ୧।
ପରିବାର କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ପରିବାର ସାଧାରଣତଃ ବାପା, ମା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପିଲାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ଏକ ଅନେକ ସମୟରେ ଏହା ନିକଟ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହା ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଟେ।

Question ୨।
ପରିବାରର ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ଓର୍‌ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିମ୍‌ଫ (Ogburn and Nimkaf)ଙ୍କ ମତରେ, “ସନ୍ତାନ କିମ୍ବା ସ୍ଵାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର କିମ୍ବା ସନ୍ତନୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକ ପିତା ଓ ମାତା, ପୁତ୍ର ଓ କନ୍ୟା, ଭାଇ ଭାଉଜ ଆଦି ନିଜର ସାମାଜିକ ଭୂମିକା ଅନୁସାରେ ପରସ୍ପର ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ସହଯୋଗ ରକ୍ଷାକରି ଏକ ସମାନ ସଂସ୍କୃତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଆନ୍ତି ।”

Question ୩।
ପରିବାରର ଯେକୌଣସି ଚାରୋଟି ବିଶେଷ ଗୁଣ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
(୧) ପରିବାରର ସାର୍ବଜନୀନ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ।
(୨) ପରିବାର ସ୍ନେହ, ପ୍ରେମ ସହଯୋଗ ଆଦି ଅବେଗମୟ ଭାବନାଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।
(୩) ପରିବାର ଆକାରରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଟେ।
(୪) ପରିବାର ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ଗଠନରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।

Question ୪।
ଯୌଥ ପରିବାର କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ଯୌଥ ପରିବାର ବା ବଦ୍ଧିତ ପରିବାର ସାଧାରଣତଃ ତିନି ତତୁର୍ଥ ପିଢିର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଯଥା- ସ୍ଵାମୀ, ସ୍ତ୍ରୀ ସେମାନଙ୍କର ବିବାହ ଓ ଅବିବାହିତା ପିଲାମାନେ ଏକା ଅନେକ ସମୟରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକାରରେ ପରିବାର ଭାରତୀୟ ଗ୍ରାମ୍ୟ ସମାଜରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ।

Question ୫।
ଯୌଥ ପରିବାରର ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ଡକ୍ଟର ଇରାବତୀ କାର୍ଭେ (Dr. Lravati Karve)ଙ୍କ ମତରେ ଯୌଥ ପରିବାର ହେଉଛି ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଏକ ସମୂହ। ଯେଉଁମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ ଗୃହରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଗୋଟିଏ ଚୁଲିରେ ରନ୍ଧନ ହୋଇଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ସାଧାରଣ ଭାବେ ସମସ୍ତେ ସମ୍ପତ୍ତିର ଅଧ୍ବକାର ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସାଧାରଣ ପୂଜା ବିଶ୍ଵରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଓ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ଜ୍ଞାତି ଭାବେ ପରସ୍ପର ସହ ସଂପୃକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଆଇ. ପି. ଦେଶାଇ (1. P Deshai)ଙ୍କ ମତରେ, ଆମ୍ଭେ ସେହି ପରିବାରକୁ ଯୌଥ ପରିବାର କହିବା ଯାହାର କି ଅତ୍ୟଧ‌ିକ ପୁରୁଷ ଗଭୀରତା ରହିଥାଏ । ଏବଂ ଯାହାର ସଦସ୍ୟମାନେ ସମ୍ପତ୍ତି, ରୋଜଗାର ଓ ପାରସ୍ପରିକ ଅଧିକାର ଓ ନୈତିକ କର୍ଭବ୍ୟ ଦ୍ଵାରା ପରସ୍ପର ସହ ସଂପୃକ୍ତ ଥାଆନ୍ତି।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୬।
ଏକକ ପରିବାର କ’ଣ ?
Answer:
ଏକକ ପରିବାର ସ୍ୱାମୀ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଅପ୍ରାପ୍ତ ବୟସ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରାପ୍ତ ବୟସ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କ ଠାରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ବାସ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକାରର ପରିବାର ଆଧୁନିକ ସହରୀ ସମୁଦାୟର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ।

Question ୭।
ସଂରଚନାକୁ ଭିତ୍ତିକରି କେତେ ପ୍ରକାର ପରିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
Answer:
ସଂରଚନାକୁ ଭିତ୍ତିକରି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ପରିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଯଥା – ଯୌଥ ପରିବାର ବା ବଦ୍ଧିତ ପରିବାର ଏବଂ ଦାମ୍ପତ୍ୟମୂଳକ ପରିବାର।

Question ୮।
‘ବସତି’କୁ ଭିତ୍ତିକରି କେତେ ପ୍ରାକରର ପରିବାର ପରିଦୃଷ୍ଟ ହୁଏ।
Answer:
ବସତି ଭିଭିରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ପରିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଯଥା – ପ୍ରତିସ୍ଥାନିକ ପରିବାର, ପତ୍ନୀସ୍ଥାନିକ ପରିବାର ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଆବାସ।

Question ୯।
ପତିସ୍ଥାନିକ ପରିବାର ବା ପିତୃ ଆବାସିକ ପରିବାର କ’ଣ ?
Answer:
ପତିସ୍ଥାନିକ ପରିବାରରେ ବିବାହପରେ ସ୍ତ୍ରୀ ପିତାଗୃହ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ଵାମୀ ଗୃହରେ ବାସ କରିଥାଏ। ଏପ୍ରକାର ପରିବାର ପୃଥ‌ିବୀରେ ସବୁଆଡେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ।

Question ୧୦।
ପତ୍ନୀସ୍ତାନିକ ବା ମାତୃଆବାସିକ ପରିବାର କ’ଣ ?
Answer:
ବିବାହରେ ଯଦି ପୁରୁଷ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀର ଘରେ ବାସ କରିଥାଏ ତେବେ ତାହାକୁ ପତ୍ନୀସ୍ଥାନିକ ବା ମାତୃ ଆବାସିକ ପରିବାର କୁହାଯାଏ ।

Question ୧୧।
ବଶଂନୁକ୍ରମିକ କେତେ ପ୍ରକାରର ପରିବାର ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ?
Answer:
ବଶଂନୁକ୍ରମିକ ଅନୁସାରେ ପିତା ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ସେ ପ୍ରକାରର ପରିବାରକୁ ପିତୃବଂଶୀୟ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପରିବାରରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମେ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ସୂତ୍ର ପିତାଙ୍କ ନାମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ। ପିତା ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତିର ମାଲିକ ଅଟନ୍ତି। ପିତା, ପୁତ୍ର, ନାତି ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କର କ୍ରମରେ ସମ୍ପତି ହସ୍ତାନ୍ତରୀତ ହୋଇଥାଏ। ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ସମ୍ପତି ଉପରେ ଯେକୌଣସି ଅଧିକାର ନଥାଏ।

Question ୧୨।
ପିତୃବଂଶୀୟ ପରିବାର କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ପିତା ପରିବାରରେ ମୁଖ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ସେ ପ୍ରକାରର ପରିବାରକୁ ପିତୃବଂଶୀୟ ପରିବାର କୁହାଯାଏ। ଏହି ପରିବାରରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମେ ଓ ଉତ୍ତରାଧ୍ୟାକାରୀ ସୂତ୍ରରେ ପିତାଙ୍କ ନାମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ। ପିତା ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତିର ମାଲିକ ଅଟନ୍ତି।

Question ୧୩ ।
ଅନ୍ତଃର୍ବିବାହୀ ପରିବାର ଅର୍ଥ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାର୍ଥୀ ମନୋନୟନ କ୍ଷେତ୍ରରେ କେତେକ ନୀତି ନିୟମକୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଇଥାଏ। ଆନ୍ତର୍ବିବାହ ନିୟମାନୁସାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ବର୍ଷ , ଜାତି, ଗୋତ୍ର ଉପଜାତି ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ଅଟେ। ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ମିଳିଥାଏ ତାକୁ ଆନ୍ତଃର୍ବିବାହୀ ପରିବାର କହନ୍ତି।

Question ୧୪।
ବହିଁବିବାହୀ ପରିବାର କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିକର ଗୋତ୍ର, ପ୍ରବର, ସପିଣ୍ଡ ଓ ଜ୍ଞାତିକୁ ଛାଡି ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାତି ଗୋତ୍ର ସହିତ ବିବାହ କରି ପରିବାର ଗଠନ କରେ ତାଙ୍କୁ ବହିଁବିବାହ ପରିବାର କହନ୍ତି।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୧୫।
ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିବାର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?
Answer:
ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ପିତା ବା ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ବ୍ୟକ୍ତି ମୁଖ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ତାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସବୁକାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପରିର ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି। ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁତ୍ର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ଵ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ସେହି ପରିବାରକୁ ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିବାର କହନ୍ତି।

Question ୧୬।
ମାତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିବାର କ’ଣ ?
Answer:
ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ପିତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମହିଳା ପରିବାରରେ ମୁଖ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ସେ ସମସ୍ତ କ୍ଷମତା ଓ ସମ୍ପତ୍ତିର ଅଧିକାରିଣୀ ଅଟନ୍ତି ତାଙ୍କ ପରେ ଝିଅ ଓ ନାତୁଣୀ ଉତ୍ତରାଧିକାରିଣୀ ଅଟନ୍ତି, ସେହି ପରିବାରକୁ ମାତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିବାର କହନ୍ତି।

Question ୧୭।
ବିବାହ କ’ଣ ?
Answer:
ବିବାହ ହେଉଛି ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ମଧ୍ଯରେ ହେଉଥୁବା ମିଳନ ଯାହା କି ସ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ଵାରା ଜନ୍ମଲାଭ କରୁଥିବା ସନ୍ତାନମାନେ ଉଭୟେ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କର ବୈଧ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ସ୍ବୀକୃତୀ ଲାଭ କରିଥା’ନ୍ତି ।

Question ୧୮।
ଅନ୍ତଃଜାତି ବିବାହ କ’ଣ ଅଟେ ?
Answer:
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ଜାତିର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ମଧ୍ଯରେ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ତାକୁ ଅନ୍ତଃଜାତି ବିବାହ କହାଯାଏ।

Question ୧୯।
ଏକ ବିବାହ କ’ଣ ଅଟେ ?
Answer:ଜ.
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଏକ ସମୟରେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବିବାହ କରିଥାଏ ତାକୁ ଏକ ବିବାହ କୁହାଯାଏ।

Question ୨୦।
ଜ୍ଞାତି କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଯାଏ ?
Answer:
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି ବିବାହ ବନ୍ଧନରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ମୌଳିକ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ହେବା ସହିତ ପ୍ରଜନନ ପରିବାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥିର ବିକାଶ ଘଟାଇଛନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।

Question ୨୧।
ଜ୍ଞାତିର ପ୍ରକାରଭେଦ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ଜ୍ଞାତିର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାରଭେଦ ହେଲା -(୧) ସମରକ୍ତ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ, (୨) ବିବାହ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାତି।

Question ୨୨।
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି (Primary Kin) କ’ଣ ?
Answer:
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କରେ ବନ୍ଧା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ। ଦୁବେଙ୍କ କହିବା ଅନୁସାରେ ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି ଆଠ ପ୍ରକାର। ସ୍ଵାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ, ପିତା-ପୁତ୍ର, ପିତା-ପୁତ୍ରୀ, ମାତା–ପୁତ୍ରୀ, ମାତା-ପୁତ୍ର, ବିରଷ୍ଠ ଓ କନିଷ୍ଠ ଭଗ୍ନୀ, କନିଷ୍ଠ-ବରିଷ୍ଠ ଭାତ୍ରା ଏବଂ ଭାତ୍ରା ଭଗ୍ନା ଇତ୍ୟାଦି।

Question ୨୩।
ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି (Secondary Kin) କ’’ଣ ?
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି ଦ୍ଵାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଜ୍ଞାତିକୁ ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ। ପିତାଙ୍କର ପିତା, ମାତାଙ୍କର ଭ୍ରାତାଙ୍କର କନ୍ୟା, ପିତାଙ୍କର ଭଗ୍ନୀ, ଭଗ୍ନୀପତି ପ୍ରକୃତି ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି ଶ୍ରେଣୀୟ ଅଟନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ତେତିଶ।

Question ୨୪।
ତୃତୀୟ ଜ୍ଞାତି (Tertiary kin) କ’ଣ ?
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିଙ୍କର ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି ଓ ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକ ତୃତୀୟ ଜ୍ଞାତି ରୂପେ ପରିଚିତ । ସ୍ଵାମୀଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ଭ୍ରାତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପ୍ରଭୃତି ଏହାର ଉଦାହରଣ ଅଟେ ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୨୫।
ଶିକ୍ଷାର ଏକ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ଆରିଷ୍ଟାଟଲଙ୍କ ମତରେ ସୁସ୍ଥ ଶରୀରରେ ସୁସୁମନର ଶିକ୍ଷାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଟେ ।

Question ୨୬।
ଶିକ୍ଷାର ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ଅର୍ଥ ଲେଖ।
Answer:
ଶିକ୍ଷା ମାନବକୁ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍‌ରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

Question ୨୭।
ଶିକ୍ଷାର ଗୋଟିଏ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ ଲେଖ।
Answer:
ଶିକ୍ଷା ଦୁଇଟି ଏଡୁକେୟାର (Educare) ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଅଛି । ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଲାଳନପାଳନ କରିବା ବା ପୁନଃଜାଗରଣ କରିବା।

Question ୨୮।
ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥରେ ଶିକ୍ଷା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥରେ ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥ ହେଲା ଜୀବନବ୍ୟାପୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ମାତୃ ଗର୍ଭରୁ ସମାଧ୍ଵସ୍ଥଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Question ୨୯।
ଶିକ୍ଷାର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ କହିଲେ କ’ଣ ଜାଣ ଲେଖ।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଶିକ୍ଷା ବା

Question ୩୦।
ଶିକ୍ଷାର ଦ୍ବିପାକ୍ଷିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା
Answer:
ଶିକ୍ଷାର ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୩୧।
ଶିକ୍ଷାର ତ୍ରିପାକ୍ଷିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କ’ଣ ?
Answer:
ଶିକ୍ଷକ, ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ଓ ପରିବଶକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ସଙ୍ଗଠନ ଗଠନ ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ ତ୍ରିପାକ୍ଷିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

Question ୩୨।
ଶିକ୍ଷାର ଗୋଟିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ।
Answer:
ମନୁଷ୍ୟର ସମସ୍ତ ସହଜାତ ଗୁଣର ବିକାଶ କରାଇବା ଶିକ୍ଷାର ଗୋଟିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ।

Question ୩୩।
ଜ୍ଞାତିତ୍ଵର ଦୁଇଟି ଲକ୍ଷଣ ଲେଖ।
Answer:
(୧) ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା
(୨) ସାମାଜିକ ଜୀବନର ନୟନ୍ତ୍ରକ ଅଟେ।

Question ୩୪।
ଶିକ୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ବ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
(୧) ଶିକ୍ଷା ସାମାଜିକୀକରଣକୁ ତ୍ବରାନ୍ବିତ କରେ।
(୨) ଶିକ୍ଷା ସାମାଜିକ ସଂହତି ଓ ବିକାଶ ଆଣେ।
(୩) ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୁଏ ।

Question ୩୫।
ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କ’ଣ ?
Answer:
ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମାଜର ଏକ ଉପବ୍ୟବସ୍ଥା। ଏହା ମନୁଷ୍ୟର ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସହିତ ଜଡିତ। ମନୁଷ୍ୟର ଅର୍ଥନୈତିକ ଆବଶ୍ୟକତା, କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ ଥ‌ିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ବା ନିୟମ ପଦ୍ଧତିକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କହନ୍ତି।

Question ୩୬।
ସଂପରି କ’ଣ ?
Answer:
ସଂପରି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଏହାକୁ ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅର୍ଥ କରାଯାଇପାରେ। ସଂପରି ବ୍ୟକ୍ତି ମୂହର ମାଲିକାନାରେ ଥ‌ିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ଜିନିଷକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଅନ୍ୟ କେତେକଙ୍କ ମତରେ ସଂପରି କେତେକ ଅଧିକାରକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା ଉଭୟ ମୂର୍ଖ ବା ଅମୁର୍ଣ ହୋଇପାରେ।

Question ୩୭।
ଯେକୌଣସି ୨ଟି ସଂପରି ଅଧୂକାରରେ ପ୍ରକୃତି ଲେଖ।
Answer:
(୧) ସଂପତିକୁ ଏହାର ମାଲିକ ବିକ୍ରୟ, ବିନିମୟ ବା ଦାନ ଦ୍ଵାରା ହସ୍ତାନ୍ତର କରିପାରିବ।
(୨) ସଂପରି ଧାରଣ କରିବା ସର୍ବଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ କ୍ଷମତା ଧାରଣକୁ ବୁଝାଏ।

Question ୩୮।
ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ କ’ଣ ?
Answer:
ଏକ ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବାର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଶ୍ରମକୁ ବୁଝାଏ ଓ ଅର୍ଥନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ।

Question ୩୯।
ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମାତୃଙ୍କ ମତ କ’ଣ ?
Answer:
ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମାଙ୍କ ନକରାତ୍ଵିକ ମତ ପୋଷଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମତରେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଶ୍ରମିକକୁ ତା’ର ବୃତ୍ତିଗତ ଭୂମିକାରେ ବାନ୍ଧି ରଖୁଥାଏ ସେ ସମାଜକୁ ଦୁଇ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭାଜିତ କରିଥାଏ। ଏଥଯୋଗୁଁ ଶ୍ରମିକମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିଜକୁ ଅଲଗା କରିଥାନ୍ତି ଫଳରେ ସନ୍ତୋଷ ପାଇନାହାନ୍ତି।

Question ୪୦।
ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଦୁଙ୍କ ମତ କ’ଣ ?
Answer:
ଦୁର୍ଖମ୍ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସକରାତ୍ମକ ମତ ପୋଷଣ କରିଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ସାମାଜିକ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ଯରେ ସମ୍ପକକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମତରେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଏକ ସାମାଜିକ ସତ୍ୟ। ଏହା ବୃତ୍ତିଗତ ଭିନ୍ନତା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ସାମାଜିକ ଭିନ୍ନତା ଏବଂ ଶିଳ୍ପଭିତ୍ତିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟପକ ବୃଦ୍ଧିକୁ ବୁଝାଇଥାଏ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର ଛଅଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ :

Question ୧।
ଯୌଥ ପରିବାର ଏବଂ ଏକକ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଯୌଥ ପରିବାର ଦୁଇ ବା ତିନି ପିଢ଼ିରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଯଥା ସ୍ଵାମୀ, ସ୍ତ୍ରୀ, ସେମାନଙ୍କର ପିଲାମାନେ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗୋଟିଏ ଛାତ ତଳେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଏକକ ପରିବାର ପିତା, ମାତ୍ରା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅପ୍ରାପ୍ତ ବୟସ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହା ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ।

Question ୨।
ପ୍ରତିସୁନିକ ବା ପତ୍ନୀସ୍ଥାନିକ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ’ଣ ?
Answer:
ପତିସୁନିକ ପରିବାରରେ ବିବାହ ପରେ ସ୍ତ୍ରୀ ପିତା ଗୃହତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ଵାମୀ ଗୃହରେ ବାସ କରିଥାଏ, ଏହା ପୃଥିବୀର ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ବିବାହପରେ ଯଦି ପୁରୁଷ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀର ଘରେ ବାସ କରିଥାଏ, ତେବେ ତାକୁ ପତ୍ନୀସ୍ଥାନିକ ପରିବାର କୁହାଯାଏ। ଏହା କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ।

Question ୩।
ପିତୃବଂଶୀୟ ପରିବାର ଓ ମାତୃବଂଶୀୟ ପରିବାରରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ’ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
Answer:
ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ପିତା ମୁଖ୍ୟ ଅଟନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ତାଙ୍କର ଚାଲେ ତାଙ୍କ ପିତୃବଂଶୀୟ ପରିବାର କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକାରର ପରିବାର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପିତାଙ୍କ ନାମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ। ମାତ୍ର ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ମାଆ ପରିବାରର ସମ୍ପତ୍ତି ଓ କ୍ଷମତାର ଅଧିକାରିଣୀ ଅଟନ୍ତି ତାକୁ ମାତୃବଂଶୀୟ ପରିବାର କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ପରିବାରର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ମାତୃବଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ହୋଇଥାଏ। ଏବଂ ଝିଅ ପରିବାରର ପରିବର୍ତ୍ତୀ ମୁଖ୍ୟ ରୂପେ ଗଣାଯାଏ।

Question ୪।
ଏକପତ୍ନୀକ ଓ ବହୁପତ୍ନୀକ ପରିବାରରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ’ଣ ?
Answer:
ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ଗୋଟିଏ ପୁରୁଷ ଏକ ସମୟରେ ଗୋଟିଏ ପତ୍ନୀକୁ ବିବାହ କରିଥାଏ, ତାକୁ ଏକ ପତ୍ନୀକୁ ବିବାହ କରିଥାଏ, ତାକୁ ଏକ ପତ୍ନୀକ ପରିବାର କୁହାଯାଏ। ଏହା ଏକ ଆଦର୍ଶ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ବିବାହ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ଗୋଟିଏ ପୁରୁଷ ଏକ ସମୟରେ ଦୁଇରୁ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ନାରୀକୁ ବିବାହ କରି ଏକତ୍ର ବାସ କରିଥାନ୍ତି, ତାହାକୁ ବହୁପତ୍ନୀକ ପରିବାର କୁହାଯାଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଆଦିବାସୀ, ମୁସଲମାନ ଓ ଧନୀକ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ।

Question ୫।
ଅନ୍ତଃର୍ବିବାହୀ ଓ ବହିଃର୍ବିବାହୀ ପରିବାରରେ ପ୍ରଭେଦ କ’ଣ ?
Answer:
ଅନ୍ତଃର୍ବିବାହୀ ପରିବାରରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ବର୍ଣ୍ଣ, ଜାତି ଓ ଗୋତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ କରିଥାଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ହିନ୍ଦୁ ସଂପ୍ରଦାୟରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ଏବଂ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ମାନିକରି ଚାଲନ୍ତି। ମାତ୍ର ବହିଃର୍ବିବାହୀ ପରିବାରରେ ସଦସ୍ୟମାନେ ନିଜର ବର୍ଷ, ଗୋତ୍ର ଓ ଜାତି ବାହାରେ ବିବାହ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକାର ଶିକ୍ଷିତ ସହରାଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ।

Question ୬।
ଜ୍ଞାତିତ୍ଵର ପ୍ରକାରଭେଦ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
(୧) ନିକଟତମ ଜ୍ଞାତି : ବିବାହଦ୍ଵାର ବନ୍ଧନକୁ ନିକଟତମ ଜ୍ଞାତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ।
(୨) ରକ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାତି : ରକ୍ତ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବନ୍ଧନକୁ ରକ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ।
(୩) ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି : ଏହିପ୍ରକାର ଜ୍ଞାତି ସ୍ଵାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ, ପିତାମାତା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ।
(୪) ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି : ଏହି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାତି ସେହି ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ଯେଉଁମାନେ କି ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।
(୫) ଆଂଶିକ ଜ୍ଞାତି ; ଏହି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାତି ଗୌଣ ଜ୍ଞାତି ସୂମହର ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତିକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୭।
ଜ୍ଞାତିତ୍ଵର ଭୂମିକା ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ଜ୍ଞାତିତ୍ଵର ଭୂମିକା ସମାଜରେ ଅତୁଳନୀୟ। ଅଧୁନା ସହରୀକରଣ ନଗରୀକରଣ ଓ ନୂତନ ଉପାଦାନ ପଦ୍ଧତିର ଉନ୍ନତି ଘଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାତିତ୍ଵର ଭିତ୍ତିଭୂମି ସେହିଭଳି ବଳବତ୍ତର ରହିଛି। ଏବେବି ବିବାହ, ବ୍ରତ ଇତ୍ୟାଦିର ଯେଉଁ ନିୟମ ଓ କର୍ମକାଣ୍ଡ ତାହା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଇଛି।

Question ୮।
ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶିକ୍ଷା ବିନା ଏହି ସମାଜର ସ୍ଥିତି ଅସମ୍ଭବ। ଏହା ସର୍ବଜନଗୃହୀତ ଯେ ମନୁଷ୍ୟର ପୂର୍ଣାଙ୍ଗ ବିକାଶ ହିଁ ଶିକ୍ଷା। ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ ଯେ, କେବଳ ବିଦ୍ୟାଳୟ ବା ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଶିଶୁର ଇଚ୍ଛା, ତାହା କ୍ରମବିକାଶ ନିମନ୍ତେ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ସ୍ଵାଧୀନତା ପାଇବାର ନିଚ୍ଛକ ଅନୁଭୂତି । ନିଜେ ବୁଝିବାରେ ସକ୍ଷମ, ଆତ୍ମଚିନ୍ତା, ଆମ୍ବପରୀକ୍ଷା ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ-ପ୍ରଭୃତି ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Question ୯।
ଜ୍ଞାତିତ୍ଵର କେତେକ ଲକ୍ଷଣକୁ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
(୧) ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଟେ।
(୨) ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ସଂପର୍କର ଏକ ସଂରଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
(୩) ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ରକ୍ତ ସଂପର୍କ ଓ ବିବାହ ବନ୍ଧନ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ।
(୪) ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ସାମାଜିକ ଭାବେ ସ୍ଵୀକୃତ ସଂପର୍କକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ।
(୫) ଜ୍ଞାତିତ୍ବ ବିଭିନ୍ନ ସମାଜର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

Question ୧୦।
ଶିକ୍ଷାର କେତେକ ଗୁରୁତ୍ବକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
(୧) ଶିକ୍ଷା ମନୁଷ୍ୟର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ବିକାଶ ଓ ସାମାଜିକୀକରଣରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
(୨) ଶିକ୍ଷା ସାମାଜିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସାମାଜିକ ମଙ୍ଗଳର ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
(୩) ଶିକ୍ଷା ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ ଓ ପରମ୍ପରାର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣରେ ସହାୟକ ହୁଏ।
(୪) ଶିକ୍ଷା ସମାଜର ଏକତା, ସ୍ଥିରତା ଓ ଶାନ୍ତି ବଜାୟ ରଖେ।
(୫) ଶିକ୍ଷା ସମାଜର ବିକାଶକୁ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତ କରେ।

Question ୧୧।
ସଂପତ୍ତି ଉପରେ ଟିପ୍‌ପଣୀ ଦିଅ।
Answer:
ସଂପତି ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଏହାକୁ ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥାଏ। ଗୋଟିଏ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହର ମାଲିକାନାରେ ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ଜିନିଷକୁ ସଂପରି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସଂପତ୍ତି କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଅଧିକାରର ସମଷ୍ଟିକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା ଉଭୟ ମୂର୍ଖ ଏବଂ ଅମୂର୍ଣ ଅଟେ। କେ. ଡାଭିସ୍କଙ୍କ ମତରେ, “ ସଂପରି କେତେକ ସ୍ଵଳ୍ପ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭିଭିରେ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହମାନଙ୍କର ବିରୁଦ୍ଧରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ଓ କଉଁବାକୁ ନେଇ ଗଠିତ।” ଏହା ମଧ୍ୟ କେତେକ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଗୁଳ୍ମ।

Question ୧୨।
ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ କ’ଣ
Answer:
ଏକ ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦନ କରିବାର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ କୁହାଯାଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଏହା ଶ୍ରମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୀମିତ ନ ରହି ଉତ୍ପାଦନର ସମସ୍ତ ସାଧନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥାଏ। ଆଧୁନିକ ଜଟିଳ ଉତ୍ପାଦନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦନ କରିବା କଷ୍ଟକର ଯାହାଫଳରେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଆଡ଼ମ ସ୍ମିଥ ପ୍ରଥମେ ଏହାର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ମାର୍କସ ଓ ଦୁମ୍ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମତ ଦେଇଛନ୍ତି। ମାର୍କସଙ୍କ ମତରେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ସମାଜକୁ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭାଜିତ କରିଥାଏ। ଦୁର୍ଖମ୍ ତାଙ୍କ ସାମାଜିକ ଶମ୍ଭୁ ବିଭାଜନରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ଯରେ ସଂପର୍କକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।

‘ଗ’ ବିଭାଗ

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

Question ୧।
ପରିବାରର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ? ବର୍ତ୍ତମାନ ସମାଜରେ ଏହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ପରିବାର ସମାଜର ସମସ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଅଟେ। ଏହା ଏକ ସ୍ଥିର ଓ ପୁରାତନ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ପରିବାର ତା’ର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମତରେ ପରିବାର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପ୍ରକାର-ପ୍ରଜନନ, ଭରଣପୋଷଣ, ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଓ ସାମାଜିକୀକରଣ। ଓର୍‌ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିମ୍ନକଫଙ୍କ ମତରେ ଏହି ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ୬ ପ୍ରକାରର ଯଥା ସ୍ନେହାତ୍ମକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ମନୋରଞ୍ଜନାତ୍ମକ ସୁରକ୍ଷାତ୍ମକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ। କିନ୍ତୁ ମାକାଇଭର ଓ ପେକ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, ପରିବାରର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ଯଥା (୧) ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ବା ଦରକାର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ, (୨) ଅତିରିକ୍ତ ବା ଅଦରକାରୀ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ।

(୧) ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକୀୟ ବା ଦରକାରୀ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ : ଏହି ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମନୁଷ୍ୟର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ସାଥୀ ଅଟନ୍ତି। ତେଣୁ ପରିବାର ପ୍ରଥମେ ତା’ର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା

  1. ଯୌନ ଆବଶ୍ୟକତାର ତୃଷ୍ଟି : ଯୌନ ଇଚ୍ଛା ମଣିଷର ସମସ୍ତ ମାନବ ପାଇଁ ନିତ୍ୟାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ତେଣୁ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦସ୍ୟ ମେଣ୍ଢାଇଥାଏ।
  2. ପ୍ରଜନନ : ପରିବାର ତିଷ୍ଠି ରହିବାକୁ ହେଲେ ସଦସ୍ୟ ଜନ୍ମଦେବା ଦରକାର। ସେଥ‌ିପାଇଁ ଆଉ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରଜନନ।
  3. ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ନିରାପତ୍ତା ଓ ଯତ୍ନ : ମାନବ ଶିଶୁଟି, ଜନ୍ମ ନେଇ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ। ତେଣୁ ତା’ର ଲାଳନପାଳନ, ନିରାପତ୍ତା ହେଉଛି ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ।
  4. ଗ୍ରାହସ୍ଥ୍ୟ ଜୀବନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା : ପରିବାରରେ ଥ‌ିବା ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାମାନେ ନିଜ ନିଜର ଗ୍ରାହସ୍ୟ ଜୀବନ ସୂଚାରୁ ରୂପେ ମେଣ୍ଟାଇଥାନ୍ତି।
  5. ସାମାଜିକୀକରଣ ; ପରିବାରରେ ଶିଶୁଟିଏ ଜନ୍ମ ନେଇ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁଭଳି ଧୀରେ ଧୀରେ ପରିବାରରୁ ଶିକ୍ଷା କରିଥାଏ ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରକୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ଓ ନିଜକୁ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିଥାଏ। ତେଣୁ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵର ବିକାଶ କ୍ଷେତ୍ର ପରିବାର ହିଁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

(୨) ଅତିରିକ୍ତ ବା ଅଦରକାରୀ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ : ପରିବାର ମନୁଷ୍ୟର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କେତେକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନା କରିଥାଏ। ଯାହା ମନୁଷ୍ୟର ସାମାଜିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵର ବିକାଶ, ଦିଗରେ ସାହାଯ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ସେହି ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା

  1. ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ : ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ରୋଜଗାର କରିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ରୋଜଗାରକ୍ଷମ ନଥାନ୍ତି ଯଥା- ଶିଶୁ, ମହିଳା, ଅକ୍ଷମ ଓ ବୃଦ୍ଧି ସମସ୍ତଙ୍କର ଖାଦ୍ୟପେୟ, ବାସଗୃହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁବିଧାକୁ ମଧ୍ୟ ପରିବାର ପୂରଣ କରିଥାଏ।
  2. ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ; ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଥମେ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥାଏ। ପରିବାର ଦ୍ଵାରା ଲାଭ କରିଥିବା ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ଓ ଚରିତ୍ର ନିର୍ମାଣରେ ଅଧ‌ିକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।
  3. ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟଗତ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ : ପରିବାର ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ ଅକ୍ଷମ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେଇଥାଏ। କୌଣସି ସଦସ୍ୟ ରୋଗାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ତାର ପ୍ରାଥମିକ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଇଥାଏ। ପରିବାର ଅସହାୟ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ଜୀବନସାଥୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।
  4. ଧାର୍ମିକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ : ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାର ଯେକୌଣସି ଧର୍ମରେ ବିଶ୍ବାରେ କରେ। ଶିଶୁଟି ଜନ୍ମ ହେବା ଦିନଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥାକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ। ପରିବାର ଶିଶୁକୁ ଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା, ପାର୍ବଣ ବ୍ରତ, ଉତ୍ସବ ଓ ଧାର୍ମିକ ଦିନ ବିଷୟରେ ପରିବାରରୁ ଶିକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି।
  5. ଚିତ୍ତ ବିନୋଦନ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ : ପରିବାର ଏକ ଚିତ୍ତ ବିନୋଦନର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳୀ ରୂପେ କରିଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣୀରେ ନାଚିବା, ଗାଇବା, ଖେଳିବା ଓ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବା ଦ୍ଵାରା ସଦସ୍ୟମାନେ ନିଜକୁ ମନୋରଞ୍ଜନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତଥିଲା ପରି ମନେ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରକୀର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପରିବାର ସୂଚାରୁ ରୂପେ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।

ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ : ବର୍ତ୍ତମାନର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଯୁଗରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଶିକ୍ଷିତ, ସଚେତନ ଓ ସ୍ଵାଧୀନ ଅଟନ୍ତି। ଆଧୁନିକ ସମାଜ ଉପରେ ଔଦ୍ୟୋଗୀକରଣ, ନଗରୀକରଣ, ଗମନାଗମନ, ଯୋଗାଯୋଗ, ନାରୀଶିକ୍ଷା, ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନିୟମର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଛି ଯାହାଦ୍ଵାରା ପରିବାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଉଛି। ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ପରିବାରର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟାଉଛି। ସେ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା

(କ) ସାମାଜିକ ନିରାପତ୍ତା ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ : ପରିବାର ତାର ଅସହାୟ ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ ଅକର୍ମଣ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିରାପତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସଦସ୍ୟମାନେ ଜୀବନର ନିରାପତ୍ତା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବୀମା ଯୋଜନାର ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛନ୍ତି।

(ଖ) ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ : ପୁରାତନ କାଳରେ ପରିବାର ଶିକ୍ଷା କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍କୁଲ, କଲେଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରୁ ବିଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷା ସମାଜରେ ରେଡ଼ିଓ, ଟେଲିଭିଜନ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଛି।

(ଗ) ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ : ପରିବାର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ପାଦନ ବଣ୍ଟନ ଓ ପରିବାର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ପାଦନ ବଣ୍ଟନ ଓ ଉପଭୋଗର ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା। ପୁରାତନ ପରିବାରୁ ଗୁଡିକର କୃଷି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ, ବ୍ୟବସାୟ, ଚାକିରି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପନ୍ଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ଚାଳିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।

(ଘ) ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟଗତ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ : ପରିବାରରେ ଶିଶୁଟିଏ ଜନ୍ମ ନେବାଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ସମୟରେ ପ୍ରାଥମିକ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ପରିବାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେକୌଣସି ସାମାନ୍ୟ ରୋଗପାଇଁ ସଦସ୍ୟମାନେ ହସ୍‌ପିଟାଲ୍‌ର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇଥୁବାରୁ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଡାକ୍ତରମାନେ ରୋଗୀର ବାସସ୍ଥାନକୁ ଆସି ରୋଗ ଭଲ ହେବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।

(ଙ) ଧାର୍ମିକ୍ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ : ପୁରାତନ ଯୁଗରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯଥା ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା, ମେଳା ମହୋତ୍ସବ, ପ୍ରାର୍ଥନା, ଧର୍ମଚର୍ଚ୍ଚା ଇତ୍ୟାଦି ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଆଧୁନିକ ସମାଜର ଏହିସବୁ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିବାର ବାହାରେ ବେଶୀ ପରିମାଣରେ ଦେଖାଦେଉଛି। ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ବାସକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଯୁଗର ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅନ୍ଧବିଶ୍ଵାସ ଭାବେ ପରିଗଣିତ କରୁଛନ୍ତି। ସର୍ବୋପରି ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମନରୁ ଧାର୍ମିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଅବକ୍ଷୟ ଘଟୁଛି ଓ ପାପ, ମୋହ ପ୍ରଭୃତି ଉନ୍ନତି ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଛି।

(ଚ) ଚିତ୍ତ ବିନୋଦନ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ : ପୁରାତନ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ ଚିତ୍ତବିନୋଦନର ଠିକାଦାର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା। ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳ, କୌତୁକ, ଗପସପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ମନୋରଞ୍ଜନ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଅତିବାହିତ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ନିଜ ପରିବାର ବାହାରେ ସିନେମା, କ୍ରୀଡ଼ା, କ୍ଲବ୍ ଭ୍ରମଣ ଆଦିଦ୍ଵାରା ମନୋରଞ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ ପରିବାର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଇଛି। ପରିବାର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଯେତେବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବାରର ବାହାରେ ତା’ର ଆବଶ୍ୟକତାଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୋଇନଥାଏ। ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବନରେ ପରିବାରର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକାକୁ ଅସ୍ଵୀକାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୨।
ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ କାହାକୁ କହନ୍ତି ? ଏହାର ପ୍ରକାର ଭେଦ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କର ?
Answer:
ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜର ଏକ ସର୍ବବିଦ୍ୟମାନ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଏହି ସମ୍ପର୍କ କେଉଁ ପୁରାତନ ଯୁଗରୁ ମଣିଷ ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ ଅଟେ। ଉକ୍ତ ବନ୍ଧନ ମାଧ୍ୟମରେ ମଣିଷ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ଯରେ ଏକତ୍ର ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୋଇଥାଏ। ବିବାହ ହେଉଛି ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ସ୍ୱରୂପ। ବିବାହ ପରେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କର ସୂତ୍ରପାତ ହୋଇଥାଏ। ମର୍ଡକ୍‌ଙ୍କ ମତରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ତା’ର ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ଅଟେ। ଉକ୍ତ ପରିବାର ଦୁଇଟି ହେଲା

(କ) ସମାଜାନୁସ୍ଥାପକ ପରିବାର ଓ (ଖ) ପ୍ରଜନନ ପରିବାର। ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଥମେ ସମାଜାନୁସ୍ଥାପକ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଲାଭ କରି, ଲାଳିତପାଳିତ ହୋଇଥାଏ। ତା’ର ପିତା, ମାତା, ଭାଇ ଭଉଣୀ ପ୍ରଭୃତି ଉକ୍ତ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ଉକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ବିବାହ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଜନନ ପରିବାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥାଏ। ତେଣୁ ଉପରୋକ୍ତ ଦୁଇଟି ଉପାୟରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହେବା ସହିତ ଏହାର ବିକାଶରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

ପୁରାତନ ଯୁଗରେ ସାମାଜିକ ଜୀବନ ଉପରେ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଥିଲା। ଜ୍ଞାତି ସହିତ ପଦ୍ଧତି ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟକ୍ତିର ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ବିକାଶ ସମ୍ଭପର ହୋଇ ପାରୁଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସୁବିଧା, ସୁଯୋଗ, ଅଧିକାର ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବାରେ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ସହାୟ ହେଉଥିଲା। ସାମାଜିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ଏହି ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରକାରଭେଦ : ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟର ସାମାଜିକ ଜୀବନର ମୌଳିକ ଆଧାର ଅଟେ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସମାଜରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା

(କ) ସମରକ୍ତ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ : ଏହି ପ୍ରକାରର ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ସମରକ୍ତର ବନ୍ଧନରୁ ହିଁ ବୁଝାଇଥାଏ। ସାଧାରଣତଃ ପିତା, ମାତା, ପୁତ୍ର, କନ୍ୟା ଓ ନାତି, ନାତୁଣୀ ମଧ୍ଯରେ ଯେଉଁ ବନ୍ଧନ ଥାଏ, ତାହାକୁ ସମରକ୍ତ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ କୁହାଯାଇଥାଏ। ଏଥିରେ ଦାଦା, ଖୁଡ଼ି, ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ସନ୍ତତି ମଧ୍ୟ ସଂପୃକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ସୃଜନ ରକ୍ତ ଦ୍ଵାରା ସୃଷ୍ଟି ଲାଭ କରି ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇଥାଏ।

(ଖ) ବିବାହ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ : ବିବାହ ପରେ ମଣିଷର ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାରର, ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ ହୋଇଥାଏ। ଯାହାକୁ କି, ବିବାହ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ କୁହାଯାଇଥାଏ। ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିବାହ କରିସାରିବା ପରେ, ସେ ସ୍ଵାମୀ ପଦବାଚ୍ୟ ହେବା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ଯଥା, ଜ୍ବାଇଁ, ଭିଣୋଇ, ଦାଦା, ଶଳା ଶାଳୀ ଶାଶୁ, ଶ୍ଵଶୁର ପ୍ରଭୃତି ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଯାଇଥାଏ। ସ୍ତ୍ରୀ ପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ସମ୍ପର୍କ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ଜଣେ, ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବିବାହ ପରେ ପରିବାରରେ ବୋହୂ, ଭାଉଜ, ମାଇଁ, ଖୁଡ଼ି ପ୍ରଭୃତି ସମ୍ପର୍କରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇଯାଇଥାଏ। ଏଭଳି ବୈବାହିକ ରୀତି ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।

(ଗ) ବନ୍ଧୁ ସମ୍ପର୍କ : ବନ୍ଧୁ ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କର ଗୋଟିଏ ରୂପ। ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧ ଅନୁଯାୟୀ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ପୋଷ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଗ୍ରହଣ କରି ଆଣି ରଖୁଲେ ଏହା ବନ୍ଧୁ ସମ୍ପର୍କ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୋଇଥାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ବ୍ୟକ୍ତି ପୁରୁଷ ହେଉ ବା ସ୍ତ୍ରୀ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କଠାରୁ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ ତାହାକୁ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଇଥାଏ। ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ଜାତୀୟ ବଂଶଧରମାନଙ୍କଠାରୁ ପରିବାର ଉତ୍ପତ୍ତି ‘ବା’ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କର ବିକାଶ ସାଧନ ହୋଇଥାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏ । ସେହି ଜ୍ଞାତିକୁ ପିତୃବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଜ୍ଞାତି (Kin) ବା ପିତୃ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନି (Kin) କୁହାଯାଏ ।

ସେହିପରି ସ୍ତ୍ରୀ ଜାତୀୟ ବଂଶଧରମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିକାଶ ସାଧାରଣ ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଉପରେ ବିଶ୍ଵାସ ରଖେ ତାହାକୁ ଜନୟତୁ ଜ୍ଞାତି (cogmate) ବା ବନ୍ଧୁ କୁହାଯାଏ। ନିକଟ ବା ଦୂରତ୍ବ ସମ୍ପର୍କକୁ ଭିଭିକରି ଜ୍ଞାତି ବା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭେଦ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ତାହା ହେଲା

(କ) ପ୍ରାଥମିକ ସୃଜନ ବା ଲୋକମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରାଥମିକ ବନ୍ଧୁ ବା ତାହାର ପ୍ରାଥମିକ ଜ୍ଞାତି ଅଟନ୍ତି। ଜ୍ଞାତି :ସମାଜରେ ଜନ୍ମ ଅବସ୍ଥାରୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ରହିଥିବା ସମ୍ପର୍କୀୟ ଜ୍ଞାତି ରୂପେ ପରିଗଣିତ। ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପିତାମାତା, ଭାଇ, ଭଉଣୀ ପ୍ରଭୃତି

(ଖ) ଗୌଣ ସୃଜନ ବା ଜ୍ଞାତି : ପ୍ରାଥମିକ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ଗୌଣ ଜ୍ଞାତିର ଆଖ୍ୟା ମିଳିଥାଏ। ଯଥା-ପିତାଙ୍କର ପିତା, ମାତା, ମାତାଙ୍କର ଭାଇ, ଭାଇଙ୍କର ଝିଅ ଓ ପୁଅ ଇତ୍ୟାଦି ଗୌଣବନ୍ଧୁର ଉଦାହରଣ।

(ଗ) ତୃତୀୟିକବନ୍ଧୁ ବା ଜ୍ଞାତି : ତୃତୀୟକ ବନ୍ଧୁ ତା ଜ୍ଞାତିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଗୌଣ ବନ୍ଧୁ ବା ଜ୍ଞାତିଙ୍କର କଟତମ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷ। ସାଧାରଣତଃ, ସ୍ଵାମୀଙ୍କ ଭାଇର ସ୍ତ୍ରୀ, ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଭାଇର ସ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରଭୃତି ତୃତୀୟକ ଜ୍ଞାତି ବା ସୃଜନର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଅଟେ।

ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନାରେ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ଓ ଏହାର ପ୍ରକାର ଭେଦ ଉପରେ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି ତେଣୁ ଜ୍ଞାତି ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି ମାନବ ସମାଜର ଏକ ଆଦିମ ବା ଅତି ପୁରାତନ ସମ୍ପର୍କ ଯାହାକୁ ଛାଡ଼ି ମଣିଷ ସମାଜ ମାଧ୍ୟମରେ ବଞ୍ଚିପାରିବ ନାହିଁ।

Question ୩।
ପରିବାରର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରଭେଦ ଆଲୋଚନା କରି।
Answer:
ବିଭିନ୍ନ ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପରିବାର ଦେଖାଯାଏ। ପରିବାର ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ମାତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଏକ ପ୍ରକାର ନୁହେଁ। ପ୍ରାଧୂକାର ସଂରଚନା ବସତି ସ୍ଥାପନ ବିବାହ ଓ ବଂଶାନୁକ୍ରମକୁ ଭିଭି କରି ପରିବାର ବିଭକ୍ତିକରଣ କରାଯାଇଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା

(୧) ଏକକ ପରିବାର : ଏକ ପରିବାର ହେଉଛି ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ପରିବାର ଯେଉଁଥରେ ସ୍ଵାମୀ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ ବାଳକବାଳିକା ବିବାହ କରିଥାନ୍ତି ଏହା କ୍ଷୁଦ୍ର ଏବଂ କମ୍‌ସଂଖ୍ୟକ ସଭ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ।

(୨) ଯୌଥ ପରିବାର : ଯୌଥ ପରିବାରର ଆକାର ବୃହତ୍ ଅଟେ। ଏହା ବହୁସଂଖ୍ୟକ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ଅଟେ। ଏହି ପରିବେଶରେ ପିତାମାତା ପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ଅପ୍ରାପ୍ତ ବୟସ୍କ ସନ୍ତାନ, ପିତାମାତାଙ୍କର ଭ୍ରାତୃବର୍ଗ ପିତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା ବାସ କରିଥାନ୍ତି।

(୩) ପିତୃ ଆବାସିକ ପରିବାର : ଏହି ପରିବାରରେ ବିବାହ ପରେ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜର ପିତାଗୃହ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ଵାମୀ ଗୃହରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବାସ କରିଥାଏ। ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଏହି ପରିବାର ଏକ ଆଦର୍ଶ ପରିବାର ରୂପେ ପରିଚିତ।

(୪) ମାତୃ-ଆବାସିକ ପରିବାର : ଏହି ପରିବାରରେ ବିବାହ ପରେ ସ୍ଵାମୀ ନିଜ ଗୃହ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ତ୍ରୀ ଗୃହରେ ବାସ କରିଥାଏ। ଆସାମର ଖାସି ଜନଜାତି ଭିତରେ ଏହି ପ୍ରକାର ପରିବାର ଦେଖାଯାଏ।

(୫) ଏକ-ପତ୍ନୀକ ପରିବାର : ଏହି ପରିବାର ଗୋଟିଏ ପୁରୁଷ କେବଳ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବିବାହ କରିଥାଏ। ଏଥ‌ିରେ ପୁରୁଷ ଦ୍ବିତୀୟ ସ୍ତ୍ରୀ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ।

(୬) ବହୁ ପତ୍ନୀକ ପରିବାର : ବହୁପତ୍ନୀକ ପରିବାରରେ ଗୋଟିଏ ପୁରୁଷ ଏକ ସମୟରେ ଏକାଧିକ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥାଏ। ଆଫ୍ରିକାର ନିଗ୍ରୋ ଓ ମୁସଲମାନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଦେଖାଯାଏ।

(୭ ) ବହୁପତିକ ପରିବାର : ବହୁପତି ପରିବାରରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ତ୍ରୀ ଏକ ସମୟରେ ଏକାଧିକ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥାଏ। ପାଣ୍ଡବ ପରିବାର ବହୁପତିକ । ପରିବାରର ଏକ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ।

(୮) ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିବାର : ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିବାରରେ ପିତା ସମସ୍ତ କ୍ଷମତାର ଅଧିକାରୀ। ପିତା ପରିବାରକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି। ପରିବାରର ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ପିତାଙ୍କ ନାମରେ ଥାଏ। ପିତା ପରିବାରକୁ ନିମନ୍ତ୍ରିତ ତଥା ପରିଚାଳିତ କରନ୍ତି। ପରିବାରର ସମ୍ପତ୍ତି ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ବଂଶଧର ଅଧିକାରକୁ ଆସିଥାଏ।

(୯) ପିତୃବଂଶୀୟ ପରିବାର : ପିତୃବଂଶୀୟ ପରିବାରରେ ପିତା ପରିବାର ମୁଖ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ପରିବାରର ବଂଶାନୁକ୍ରମେ ଓ ଉତ୍ତରାଧୁକାରୀ ପତ୍ରରେ ପିତାଙ୍କ ନାମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ କ୍ରମରେ ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ। ପିତା, ପୁତ୍ର, ନାତି ଇତ୍ୟାଦି କ୍ରମରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମ ନିଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ।

(୧୦) ମାତୃବଂଶୀୟ ପରିବାର : ମାତୃବଂଶୀୟ ପରିବାରରେ ମାତା ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପୁତ୍ର ମାତାଙ୍କ ନାମରେ ଅନୁସୃତ ହୋଇଥାଏ। ମାତା, କନ୍ୟା, ନାତୁଣୀ ଇତ୍ୟାଦି କ୍ରମରେ ବଂଶାନୁକ୍ରମତା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ଏହି ପରିବାରରେ ପିତା, ପୁତ୍ର, ନାତି ପ୍ରଭୃତିଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଅଧିକାର ନଥାଏ।

Question ୪।
ଜ୍ଞାତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପ୍ରଭେଦମାନ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ନିମ୍ନମତେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ
(୧) ଲିଙ୍ଗ : ଲିଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାତି ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଜ୍ଞାତି ଭାବେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ। ବାପା, ଅଜା, ମାମୁ, ଭାଇ, ଦାଦା ପ୍ରଭୃତି ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାତି ଅଟନ୍ତି। ମାଆ, ମଉସା, ମାଉସୀ ଝିଅ, ଭଉଣୀ ପିଉସୀ, ଆଈ, ସ୍ତ୍ରୀ ଜ୍ଞାତି ଅଟନ୍ତି।

(୨) ପୁରୁଷ : ବିଭିନ୍ନ ପୁରୁଷ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ। ଯଥା-ସ୍ତ୍ରୀ ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାତି, ପିତୃ-ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାତି, ପିତାମହ-ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାତି, ପିତାମହ ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାତି ପ୍ରଭୃତି ତଥା ପୁତ୍ର–ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାତି, ପୌତ୍ର–ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାତି ଇତ୍ୟାଦି। ଜଣକର ଭାଇ, ଭଉଣୀ ପିଉସୀ ପୁଅ ଭାଇ, ମାମୁ ଝିଅ ଭଉଣୀ ପ୍ରଭୃତି ଉକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିଜ ପୁରୁଷର ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଉକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପିତୃ-ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଅଝିଅ ସମସ୍ତ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କୀୟ ପୁତୁରା, ଝିଆରୀ ପ୍ରଭୃତି ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର-ପୁରୁଷ ଜ୍ଞାତି ଅଟନ୍ତି। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ପୁରୁଷର ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କର ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇପାରେ।

(୩) ବିବାହ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ରକ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧ : ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାତିଙ୍କୁ ଉକ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ବିବାହ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଜ୍ଞାତି ଭାବେ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସ୍ଥଳରେ ମଧ୍ୟ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ ଏ ବିଷୟରେ କିଞ୍ଚିତ୍ ପୂର୍ବରୁ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।

(୪) ସ୍ଵବଂଶୀୟ ଓ ବର୍ହିବଂଶୀୟ ଜ୍ଞାତି : ଯେଉଁ ଜ୍ଞାତି ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷଙ୍କର ନିଜ ବଂଶର ଅଟନ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ବ- ବଂଶୀୟ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ। ଓ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାତି ଅନ୍ୟ ବଂଶରେ ଅଟନ୍ତି ତାହାଙ୍କୁ ବର୍ହିବଂଶୀୟ ଜ୍ଞାତି କୁହାଯାଏ। ବଂଶ ଏକ ସାଧାରଣ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କଠାରେ ଏକ ପକ୍ଷ ଦେଇ ଉଭଦ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ସମୂହକୁ ବଂଶ କୁହାଯାଏ। ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ ପିତୃ ଓ ମାତୃ ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷକୁ ବଂଶ ଗଣନା କରାଯାଇଥାଏ। ଯଥା ଆମ୍ଭ ଭାରତୀୟ ହିନ୍ଦୁ, ଶିଖ୍ ଓ ମୁସଲମାନ ପରିବାରରେ ପିତୃପକ୍ଷରୁ ବଂଶଗଣନା କରାଯାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ଦାଦା, ଦାଦାପୁଅ ଭାଇ ପ୍ରଭୃତି ତାଙ୍କର ସ୍ଵବଂଶୀୟ ଅଟନ୍ତି। ଏହିପରି ନିକଟ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କୀୟ କେତୋଟି ପରିବାର ଗୋଟିଏ ବଂଶର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ପିତୃବଂଶୀୟ ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଜ୍ଞାତିମାନେ ଯଥା – ଅଜା, ମାମୁ, ପୁଅ ଇତ୍ୟାଦି ବର୍ହିବଂଶୀୟ ଜ୍ଞାତି ଅଟନ୍ତି। ଏଣୁ ଆମ୍ଭ ଭାରତୀୟ ହିନ୍ଦୁ, ମୁସଲମାନ ଓ ଶିଖ୍ ସମାଜରେ ପିତୃପକ୍ଷୀୟ ଜ୍ଞାତିମାନେ ଆମ୍ଭର ସ୍ବବଂଶୀୟ ଜ୍ଞାତି ଅଟନ୍ତି ଓ ମାତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଜ୍ଞାତିମାନେ ଆମ୍ଭର ବହିବଂଶୀୟ ଜ୍ଞାତି ଅଟନ୍ତି।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୫।
ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥ ନିରୂପଣ କର। ଶିକ୍ଷାର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ (Function) ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
Answer:
ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥ ଅତି ବ୍ୟାପକ ଓ ସମୟାନୁଯାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ବ୍ୟକ୍ତିର ଜୀବନଦର୍ଶନ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଅନୁସୃତ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ନେଇ ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥ ନିରୂପଣ କରାଯାଇଥାଏ। ତେଣୁ ଦାର୍ଶନିକ, ନମସ୍ତତ୍ତ୍ଵବିତ୍, ବୈଜ୍ଞାନିକ, ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଓ ଶିକ୍ଷାବିତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ନିଜର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ଶିକ୍ଷାର ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ବା ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଆଦୌ ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ। ସଂକ୍ଷେପରେ ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ଯଦି ବା କେହି ପ୍ରୟାସ କରେ, ତାହା ତା’ର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ପରିଚାୟକ କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଶିକ୍ଷା ଶବ୍ଦର ବ୍ୟାପକତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତା’ର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଶିକ୍ଷାବିତମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ସଂଜ୍ଞାକୁ ଅନୁଶୀଳନ ଓ ତର୍ଜମା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ପୁନଶ୍ଚ କେଉଁ ମୂଳ ଶବ୍ଦରୁ ଶିକ୍ଷା ଶବ୍ଦଟିର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି, ତାହା ଜାଣିଲେ ଏହାର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ମଧ୍ୟ ଆମ ପକ୍ଷରେ ସହଜ ହୋଇପାରିବ।

ଶିକ୍ଷାର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ : ଶିକ୍ଷାର ଲକ୍ଷ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ବିବେଚନା ଏକ କାଠିକର ବିଷୟ; କିନ୍ତୁ ଏହି ତିନୋଟି ଜିନିଷ ସଦାସର୍ବଦା ଏକ ଓ ଅଭିନ୍ନ। ଅର୍ଥରେ ବୁଝିବାକୁ ହେଲେ ଶିକ୍ଷା କ’ଣ କରିପାରେ ? ମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ବୁଝି ବାକୁ ହେଲେ ଶିକ୍ଷା କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶିକ୍ଷା ସର୍ବଦା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ଏହା କେତେବେଳେ କେଉଁ ରଙ୍ଗ ନେଇଥାଏ ବୁଝିବା କଷ୍ଟକର। ଶିକ୍ଷା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବଦଳି ଯାଇଥାଏ। ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶିକ୍ଷା ବିନା ଏହି ସମାଜରେ ସ୍ଥିତି ଅସମ୍ଭବ। ଏହା ସର୍ବଜନଗୃହୀତ ଯେ, ମନୁଷ୍ୟର ପୂର୍ଣାଙ୍ଗ ବିକାଶ ହିଁ ଶିକ୍ଷା, ଶିକ୍ଷା ବିନା ଏହି ସମାଜରେ ସ୍ଥିତି ଅସମ୍ଭବ। ଏହା ସର୍ବଜନଗୃହୀତ ଯେ, ମନୁଷ୍ୟର ପୂର୍ଣାଙ୍ଗ ବିକାଶ ହିଁ ଶିକ୍ଷା, ଶିକ୍ଷା ବିନା ଏହି ସମାଜରେ ସ୍ଥିତି ଅସମ୍ଭବ। ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ ଯେ, କେବଳ ବିଦ୍ୟାଳୟ ବା ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଶିଶୁର ଇଚ୍ଛା, ତାହାର କ୍ରମବିକାଶ ନିମନ୍ତେ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ସ୍ଵାଧୀନତା ପାଇବାରେ ଅନୁସୃତି। ନିଜକୁ ନିଜେ ବୁଝିବାରେ ସକ୍ଷମ ଆମ୍ବଚିନ୍ତା, ଆତ୍ମପରୀକ୍ଷା ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରଭୃତି ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏଠାରେ ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ ସମୂହକୁ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା।

(କ) ସାମାଜିକ ରକ୍ଷଣଶୀଳତା ଦିଗରେ ଶିକ୍ଷା : ସମାଜରୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ପାଇଁ ଜୀବନ ଧାରଣର ମାର୍ଗ ନିଜେ ବାହାର କରିଥାଏ। ସମାଜ ବିନା ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନଧାରଣ ଅସମ୍ଭବ। ତାହାର ଜୀବନଧାରାର ପ୍ରବାହ ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟହୀନ ହେଉଥାଏ। ସମାଜକୁ ବାଦଦେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ସ୍ଥିତି ଅସମ୍ଭବ। ସମାଜର ନୀତି, ନିୟମ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ଧର୍ମଧାରା ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନକୁ ସରଳ, ସରସ, ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁସଂଯତ କରିଥାଏ। ମାନବ ସମାଜର ସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ହେଲେ ଶିକ୍ଷା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।

(ଖ) ସାମାଜିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଦିଗରେ ଶିକ୍ଷା : ବିଦ୍ୟାଳୟ ଶିକ୍ଷାର ପରିସମାପ୍ତି ପରେ ଶିଶୁ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ‘ସମ୍ବନ୍ଧ ରଖ୍ ଚଳିଥାଏ। ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ ସମୟରେ ସେ ଯେପରି ମୁଖ୍ୟ ଦାୟିତ୍ଵମାନ ନେଇଥାଏ, ଠିକ୍ ସେହିପରି ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ତାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ବିଦ୍ୟାଳୟର ସାଂଗଠନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ବ ନେଉଥ‌ିବା କ୍ରୀଡ଼ା, ସାହିତ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା, ନାଟକ, ସଙ୍ଗୀତ, ନାଚ, ଗୀତ ପ୍ରଭୃତିରେ ଭାଗ ନେଉଥ‌ିବା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରମାନେ ପରବର୍ତୀ ଜୀବନରେ ଦେଶର ଜଣେ ନେତା, କ୍ରୀଡ଼ାବିତ୍ କବି, ଶିଳ୍ପୀ, ଅଭିନେତା ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି।

(ଗ) ଜୀବିକା ଅର୍ଜନରେ ଶିକ୍ଷା : ସାଂପ୍ରତିକ ନୂତନ ଶିକ୍ଷାନୀତି ଫଳରେ ସମାଜରେ ଶିକ୍ଷାକୁ ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମ କରାଯାଉଛି। ଶିକ୍ଷାକୁ କର୍ମ ସହିତ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ କରାଯାଇ କମାନୁଭୂତି ଶିକ୍ଷାକୁ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଅଯାଉଛି। ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରରେ ଶିକ୍ଷାକୁ କୃଷି ପ୍ରୟୋଗିକ ସ୍ତରରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ପ୍ରଦାନ କରାଯିବା ଦ୍ଵାରା ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ସାମଜରେ ଏକ ପରାଙ୍ଗପୁଷ୍ଟ ଜୀବ ନ ହୋଇ ଏକ ସ୍ଵାବଲମ୍ବନଶୀଳ ଜୀବ ହେବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇପାରିବ। ଆଧୁନିକ ସମାଜକୁ ଶିଳ୍ପାନୁଭୂତ କରାଇବା ଦ୍ଵାରା କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ବୃହତ୍ ଶିଳ୍ପାନୁଷ୍ଠାନମାନ ଗଠନ କରି ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବାକୁ ଆଜିର ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ଶିକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଗଢ଼ି ତୋଳିବାକୁ ଯଥାସାଧ୍ଯ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।

(ଘ) ଜାତୀୟ ସଂହତିରେ ଶିକ୍ଷା : ଭାରତ ହେଉଛି ବହୁଭାଷା ଓ ଜାତିର ଦେଶ। ହିମାଳୟଠାରୁ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିନ୍ଦୀ, ମରାଠୀ, ଗୁଜୁରାଟୀ, ଓଡ଼ିଆ, ବଙ୍ଗଳା, ତେଲୁଗୁ, ମାଲାୟାଲମ୍ ଭାଷାର ଭିନ୍ନ ପ୍ରଦେଶରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହୋଇଥାଆନ୍ତି। ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ଜାତି ଓ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରଭଦେ ପରିପୁଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଏତେ ଭେଦ ଏତେ ବୈଷମ୍ୟ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଭାବରେ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର ସ୍ନେହ, ସୌହାର୍ଯ୍ୟ, ସହାନୁଭୂତି ଓ ମମତାରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। ଏହା କେବଳ ଶିକ୍ଷାଦ୍ଵାରା ସମ୍ଭବପର। ଶିକ୍ଷା ସମାଜର ଆର୍ଥିକ, ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଐକ୍ୟ ମନୋଭାବ ଆଣିଦେବାରେ ଯଥେଷ୍ଟ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ସମସ୍ତେ କିପରି ଜାତୀୟ ସଂହତିର ପ୍ରକୃତ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ବୁଝିପାରିବେ ସେଥୁନିମନ୍ତେ ଚର୍ଚ୍ଚା ମଧ୍ୟ କରିଥାଏ। ଓ ଆବଶ୍ୟକସ୍ଥଳେ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ ତାହା ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

(ଙ) ଜାତୀୟ ସେବା ଅର୍ଥରେ ଶିକ୍ଷା : ଶିକ୍ଷାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ହେଉଛି ସେବା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ସମାଜସେବା ଓ ଦେଶସେବା ନିମନ୍ତେ ସଚେତନ ହେବା ବିଧେୟ। ସେବା ମନୋଭାବ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ମନରେ ଶୃଙ୍ଖଳାଭାବ, ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ, ଚରିତ୍ରଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ଶିକ୍ଷାର୍ଥମାନେ ସମଷ୍ଟିଗତ ଜୀବନଯାପନ ଓ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ସହାନୁଭୂତିର ପ୍ରକୃତ ମୂଲ୍ୟ ଏହି ଶିକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝି ପାରିଥାଆନ୍ତି।

(ଚ) ସାଂସ୍କୃତିକ ବିକାଶରେ ଶିକ୍ଷା : ବିକାଶଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ର ବା ସମାଜରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ। ଇତିହାସରେ ପୃଷ୍ଠା ଓଲଟାଇଲେ ଆଖ୍ କୋଣରେ ଲୁହ ଜକେଇ ଆସେ। ଏହି ଭାରତ ଭୂଇଁ ମୁସଲମାନ, ମୋଗଲ, ମରହଟ୍ଟା, ଇଂରେଜ ପ୍ରଭୃତି ଜାତିମାନଙ୍କରେ ସଭ୍ୟତାର ଆଲୋକକୁ ଦେଖ‌ିବାକୁ ହୋଇଛି। ସମୟର ତାଳେ ତାଳେ ସବୁ ଜାତିର ବିୟୋଗ ଘଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଛାଡ଼ିଯାଇଥିବା ସଂସ୍କୃତି ଆଜି ବି ଆମ କାନରେ ଝଙ୍କୃତ ହେଉଛି। ଶିକ୍ଷାର ପରିସର ସୁଦୂରପ୍ରସାରୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଦେଶରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରଭାବ ବେଶ୍ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପକ ହୋଇପଡ଼ିଛି କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବାହିଁ।

( ଛ) ଆଧୁନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ଶିକ୍ଷା: ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ପ୍ରଗତି ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟର ସାମାଜିକ ଚଳଣୀରେ ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନମାନ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଛି ତାହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ସମାଜର ନୂତନ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ କରାଇଛି। ଏତିକିରେ ଯେ ସେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ କଥା ବି ନୁହେଁ, ସେ ଜାତି ଓ ଦେଶ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେବାପରାୟଣ ହୋଇ ନିଜର ଜୀବନକୁ ଆଡ଼ୋତ୍ସର୍ଗ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଶ୍ଚାତପଦ ହେଉନାହିଁ। ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ନ୍ୟାୟ ଓ କମ୍ପ୍ୟୁବ୍ୟପରାୟଣତାକୁ ପାଥେୟ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଆଜି ସମାଜର ଆତ୍ମସମ୍ମାନ, ଆତ୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲାଭ କରିପାରୁଛି, ଶିକ୍ଷା ମନୁଷ୍ୟକୁ ପାଶବିକ ପ୍ରବୃଭିରୁ ଦୂରେଇ ନେଇ ଦୟା, ଧର୍ମ ଶାନ୍ତି ଓ ମୈତ୍ରୀଭାବ ଇତ୍ୟାଦି ମହତଗୁଣ ଉଦ୍ରେକ କରାଇ ଏକ ସୁନାଗରିକ ଭାବରେ ତାହାକୁ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଶକ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ଆପ୍ରାଣ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଏ।

(ଜ) ନେତୃତ୍ବ ନିମିତ୍ତ ଶିକ୍ଷା : ଭାରତ ଗୋଟିଏ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଶାସିତ ରାଷ୍ଟ୍ର, ଗଣତନ୍ତ୍ର ଶାସନରେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିଜର ମତ ପ୍ରକାଶକରିବାକୁ ପଡ଼େ। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିର ମନରେ ନେତୃତ୍ଵଭାବ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ଦରକାର। ଦିନେ ସେହିମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ଵ ନେଇ ଦେଶ ଓ ଦେଶର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଦେଶ ଓ ଜାତିକୁ ନେତୃତ୍ୱ ନେବା। ତେଣୁ ଗଣତନ୍ତ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ରର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ସୁନାଗରିକ କରିବା ପାଇଁ ଓ ନେତୃତ୍ଵ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ।

(ଝ) ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତାର ଶିକ୍ଷା : ଆମ ଦେଶରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିର ହାର ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଚାଲିଛି ଓ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିକୁ ତାଳଦେଇ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସମସ୍ୟା ଯଥା-ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ୟା, ଆର୍ଥିକ ଅନାଟନ, ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି ଦେଖାଦେଇଛି। ଏସବୁ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ସମାଧାନ କରିବା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବା ଦରକାର। ସେମାନେ ସମସ୍ୟା ସବୁ ଏଡାଇବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଧନ୍ଦାମୂଳକ ଓ ମୌଳିକ ଶିକ୍ଷା ଦୁଇଟି ପରିସରଭୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଦେଶର ଘୋର ଅନାଟନ ଓ ସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତି କରି ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ କରିବା ପାଇଁ ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ।

(ଞ) ଜାତୀୟ ନିରାପତ୍ତା ଦିଗରେ ଶିକ୍ଷା : ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଜୀବନ, ନିଃସ୍ବାର୍ଥପର ସେବା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତ୍ୟାଗଦ୍ଵାରା ଗୋଟିଏ ଦେଶ ଉନ୍ନତିର ଚରମସୀମାରେ ପହଞ୍ଚି ପାରିବ। ତେଣୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତ୍ୟାଗ ଓ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପରତା ଓ ତ୍ୟାଗପୂରକ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜର ସ୍ଵାର୍ଥକୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେଇ ଦେଶର ସ୍ଵାଧୀନତା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ହୃଦୟରେ, ଜାତୀୟ ନିରାପତ୍ତା ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦେଶ ପ୍ରେମ ଭାବ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଶିକ୍ଷାଦ୍ଵାରା ହିଁ କେବଳ ସମ୍ଭବ। ତେଣୁ ବିଭିନ୍ନ ଆଲୋଚନାରୁ ଜଣାଗଲା ଯେ ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶିକ୍ଷାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।

Question ୬।
ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ କ’ଣ ? ଏହାର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସେ ସମାଜରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ବସବାସ କରିଥାଏ। ସେ ବାସ କରୁଥିବା ଓ ସଂପର୍କ ରଖୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ରକ୍ତ ସଂପର୍କୀୟ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ କେତେକ ବିବାହ ବନ୍ଧନ ଦ୍ଵାରା ସଂପର୍କିତ ଅଟନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ରକ୍ତ ସଂପର୍କ ଓ ବିବାହ ବନ୍ଧନ ସଲଗ୍ନ ସଂପର୍କରେ ସମାବେଶକୁ ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ କହିଲେ ରକ୍ତ ଓ ବୈବାହିକ ବନ୍ଧନର ସାମାଜିକ ସ୍ଵୀକୃତିକୁ ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ କୁହାଯାଏ। ଯଦିଓ ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ପ୍ରଜନନ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ; କିନ୍ତୁ ଏଥରେ ଜୈବିକ ଦିଗ ଅପେକ୍ଷା ସାମାଜିକ ସ୍ଵୀକୃତିକୁ ବିଶେଷ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଆଯାଏ।

(୧) ରିଭର୍ସଙ୍କ ମତରେ ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ କହିଲେ ଜୈବିକ ବନ୍ଧନର ସାମାଜିକ ସ୍ଵୀକୃତିକୁ ବୁଝାଏ ।”
(୨) ଚାର୍ଲସ ଉଇଙ୍କ ମତରେ ଆନୁମାନିକ ଅଥବା ପ୍ରକୃତ ରକ୍ତ ସଂପର୍କ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସମାଜ ଦ୍ଵାରା ଅନୁମୋଦନ ପ୍ରାପ୍ତ ସାମାଜିକ ସଂପର୍କ ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅର୍ନ୍ତଭୁକ୍ତ।
(୩) ଡ଼ିସଙ୍କ ମତରେ “ରକ୍ତ ସଂପର୍କ ଅଥବା ବୈବାହିକ ସଂପର୍କକୁ ନେଇ ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ଗଠିତ ।”

ଜ୍ଞାତିତ୍ଵର ଲକ୍ଷଣ (Characteristics of Kinship) :
(୧) ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଟେ।
(୨) ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ପ୍ରଜନନ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ସ୍ଵୀକୃତି ଉପରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
(୩) ଜ୍ଞାତ୍ରିତ୍ଵ ରକ୍ତ ଓ ବୈବାହିକ ବନ୍ଧନରେ ସାମାଜିକ ସ୍ଵୀକୃତି।
(୪) ଜ୍ଞାତିତ୍ର ସମାଜରୁ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତିରୁ ସଂସ୍କୃତି ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।
(୫) ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ସଂପର୍କର ଏକ ସଂରଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
(୬) କିଏ କାହାକୁ ବିବାହ କରିବ ଓ କାହା ସହିତ ବିବାହ ନିଷେଧ ଏହା ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ସ୍ଥିର କରିଥାଏ।
(୭) ଜ୍ଞାତିତ୍ର ସାମାଜିକ ଜୀବନର ଏକ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।
(୮) ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ସଂପର୍କିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଏକତା ବଜାୟ ରଖେ।
(୯) ଜ୍ଞାତିତ୍ଵ ପରିବାର ରୈଖକ ସଂପର୍କ ଯଥା ଗୋତ୍ର ଏବଂ କୂଳ ସ୍ଥିର କରିଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 3 ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୭।
ଶିକ୍ଷା କ’ଣ ? ଏହାର ଗୁରୁତ୍ବକୁ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ଶିକ୍ଷା ସମାଜର ଏଖ ଉପବ୍ୟବସ୍ଥା। ଏହା ମାନବ ସମାଜର ଆରମ୍ଭର ମନୁଷ୍ୟ ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ। ଶିକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକତା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟର ଏକ ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଅଟେ। ଶିକ୍ଷା ଶବ୍ଦର ଇଂରାଜୀ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ଏଜୁକେସନ (Education) ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ ଏଜୁକେସନ ଅର୍ଥ ଗଢ଼ି ତୋଳିବା ବା ବିକଶିତ କରିବା। ଶିକ୍ଷା ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକତ୍ରମୁଖୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହାକି ଛାତ୍ର, ଶିକ୍ଷକ ଓ ପରିବେଶକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ସଂପ୍ରତି ଶିକ୍ଷା ଏକ ବହୁମୁଖୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ। ଆରିଷ୍ଟୋଟଲଙ୍କ ମତରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶ ଶିକ୍ଷାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଟେ। ଉଭୟ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଓ ଅଣଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ଆହରଣ କରାଯାଉଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଶିକ୍ଷା କୁହାଯାଏ। ସଂକୀର୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଶିକ୍ଷା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଶିକ୍ଷାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାପ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଶିକ୍ଷା ଏକ ଜୀବନବ୍ୟାପୀ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ବ୍ୟକ୍ତି ଆହରଣ କରୁଥିବା ଅଭିଜ୍ଞତା ହିଁ ଶିକ୍ଷା। ଏହା ଆମକୁ ଅନ୍ଧାରରୁ ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ନେଇଥାଏ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ମୁକ୍ତି ଦିଏ। ଏହା ଏକ ସଚେତନ ମୌଖ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ। ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ ମତରେ ଜଣେ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀର ଆମ୍ବାର ବିକାଶ ଶିକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥାଏ। ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟକ୍ତିର ଚିନ୍ତା ଓ ଚେତନାକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରି ତା’ର ଚରିତ୍ର ଗଠନ କରିଥାଏ।

(୧) ଆରିଷ୍ଟୋଟଲଙ୍କ ମତରେ “ସୁସୁ ଶରୀରରେ ସୁସ୍ଥ ମନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଶିକ୍ଷା କୁହାଯାଏ ।’
(୨) ପ୍ଲାଟୋଙ୍କ ମତରେ “ଠିକ୍ ସମୟରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ବିଷାଦ ଅନୁଭବ କରିବାର ଦକ୍ଷତା ହିଁ ଶିକ୍ଷା ଅଟେ।”
(୩) ବିବେକାନନ୍ଦଙ୍କ ମତରେ “ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ଯରେ ପୂର୍ବରୁ ରହିଥ‌ିବା ପୂର୍ଣତାର ପରିପ୍ରକାଶ।”
(୪) ମହାତ୍ମାଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମତରେ “ଶିକ୍ଷା କହିଲେ ମୁଁ ବୁଝେ ଶିଶୁ ଓ ମନୁଷ୍ୟର ଶରୀର, ମନ ଏବଂ ଆମ୍‌ର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ସର୍ବାଙ୍ଗୀନ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପରିପ୍ରକାଶ।”

ଅତଏବ ଶିକ୍ଷା ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଗୁଣାବଳୀର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।
ଶିକ୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ଵ : ଶିକ୍ଷା ଏକ ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା। ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ସାମଗ୍ରିକ ବିକାଶରେ ଶିକ୍ଷାର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଗୁରୁତ୍ଵ ରହିଛି। ଶିକ୍ଷାର ନିମ୍ନଲିଖୂତ ଗୁରୁତ୍ଵ ରହିଛି ଯଥା
(୧) ଶିକ୍ଷା ମନୁଷ୍ୟର ଚରିତ୍ର ଗଠନରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
(୨) ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟବହାରକୁ ମାର୍ଜିତ କରିବା ସହିତ ତା’ର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଗୁଣାବଳୀର ବିକାଶରେ ମଧ୍ଯ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
(୩) ଶିକ୍ଷା ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସାମାଜିକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
(୪) ଶିକ୍ଷା ଏକ ସମାଜ ବା ଦେଶରେ ସାମାଜିକ ଏକତା ଓ ସଂହତି ସୃଷ୍ଟିରେ ସହାୟକ ହୁଏ।
(୫) ଶିକ୍ଷା ସାମାଜିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖୁଥାଏ।
(୬) ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟକ୍ତିର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଭବିଷ୍ୟତ ଗଠନରେ ସହାୟକ ହେବା ସହ ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ବରାନ୍ବିତ କରିଥାଏ।
(୭) ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସମାଜ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇ ଚଳିବା ଶିଖାଇଥାଏ।
(୮) ଶିକ୍ଷା ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
(୯) ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ବିଭିନ୍ନ ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ କରିବାର ପଥ ଶିକ୍ଷା ଦେଖାଇଥାଏ।
(୧୦) ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀକୁ ବ୍ୟାପକ ବା ପ୍ରସାରିତ କରିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହନଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ।

Question ୮।
ସଂପରି କ’ଣ ? ସଂପରି ଅଧ‌ିକାରର ଲକ୍ଷଣ ବା ପ୍ରକୃତିକୁ ବର୍ଣନା କର।
Answer:
ସଂପରି ଏକ ମୌଳିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଏହା ପ୍ରାୟ ମାନବ ସମାଜର ଇତିହାସର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ସଂପରି ସଂପ୍ରତ୍ୟୟଟିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅର୍ଥ କରାଯାଇପାରେ। ପ୍ରଥମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସଂପରି ସାଧାରଣତଃ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହର ମାଲିକାନାରେ ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବୁଝାଏ। ଏହି ଅର୍ଥରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ତା’ର ସଂପତି ଅଟେ। ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସଂପରି କେତେକ ଅଧିକାରର ସମଷ୍ଟିକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଖରେ ଥ‌ିବା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ନ ବୁଝାଇ ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଅଧିକାରକୁ ବୁଝାଏ। ତେଣୁ ସଂପତ୍ତି ଉଭୟ ମୂର୍ତ୍ତି ବା ଅମୂର୍ଣ ହୋଇପାରେ। ସହଜ ଓ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ମିଳୁଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ, ସଂପରି ନୁହେଁ।

(୧) କେ. ଡାଭିସ୍‌ଙ୍କ ମତରେ ସଂପରି କେତେକ ସ୍ଵଳ୍ପ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭିତ୍ତିରେ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହମାନଙ୍କର ବିରୁଦ୍ଧରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନେଇ ଗଠିତ।

(୨) ମୋରିସ୍ ଜିନିସ୍‌ବର୍ଗଙ୍କ ମତରେ, ସଂପରିକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଅଧାର ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଗୁଳ୍ମ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ ଯାହାକି ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂପର୍କକୁ ସେମାନଙ୍କ ବସ୍ତୁବାଦୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପର ଥିବା ସେମାନଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଭିଭିରେ ସଂଜ୍ଞା କରିଥାଏ।

(୩) ଏଚ୍. ଟି. ମଜୁମଦାରଙ୍କ ମତରେ ସଂପତ୍ତି ଉଭୟ ବସ୍ତୁବାଦୀ ଓ ଅବସ୍ତୁବାଦୀ ବସ୍ତୁର ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ବିତରଣ ବା ବିକ୍ରୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅମୂର୍ତ୍ତି ଅଧିକାରକୁ ବୁଝାଏ ଯେଉଁଠିକି ଲୋକରୀତି ଓ ଲୋକନିୟମ ଅନୁସାରେ ମାଲିକାନା ଅଧିକାର ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସମୂହ ପାଇଁ ଘୋଷିତ ହୋଇଥାଏ।

ସଂପତ୍ତି ଅଧ୍ବକାରର ଲକ୍ଷଣ ବା ପ୍ରକୃତି :
(୧) ହସ୍ତାନ୍ତର ଯୋଗ୍ୟତା ସଂପତ୍ତିଗତ ଅଧିକାରର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣ। ସଂପରିକୁ ତା’ର ମାଲିକ ବିକ୍ରୟ, ଦାନ ବା ବିନିମୟ ଦ୍ଵାରା ଅନ୍ୟକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିପାରିବ।

(୨) ସଂପରିଗତ ଅଧିକାର ଉଭୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଅମୂର୍ଖ ସଂପରିକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ।

(୩) କ୍ଷମତା ଦିଗ ସଂସ୍କୃତିର ଅନ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷଣ ସଂପରି ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ସର୍ବଦା ସଂପତ୍ତି ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଉପରେ କ୍ଷମତା ଧାରଣ କରିଥାଏ।

(୪) ସଂପତ୍ତି ଅର୍ନ୍ତଗତ ବସ୍ତୁର ନିଜସ୍ଵ ଅଧିକାର ନଥାଏ ଏହା କେବଳ ମାଲିକର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଏହା ଅଣମାନବୀୟ।

(୫) ସଂପତ୍ତିଗତ ଅଧିକାର ସଂପତ୍ତି ନଷ୍ଟ କରିବାର ଅଧିକାରକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ।

(୬) ସଂପତିଗତ ଅଧିକାର ଏହାକୁ ଦାନ କରି ଦେବାର ଅଧିକାରକୁ ଅନ୍ତଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ।

(୭) ସଂପତ୍ତିଗତ ଅଧୁକାର ଏହାର ମାଲିକାନା। ଅଧିକାରକୁ ଅର୍ନ୍ତଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ।

(୮) ସଂପତ୍ତିଗତ ଅଧିକାର ସଂପତ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଅଧିକାରକୁ ଅର୍ନ୍ତଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଜଣେ ସଂପରିକୁ ବ୍ୟବହାର ନକରି ମଧ୍ୟ ମାଲିକ ହୋଇପାରେ। ସେହିପରି ସଂପରି ଜଣଙ୍କର ଅଧୀନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମାଲିକ ହୋଇନପାରେ।

Question ୯।
ଦୁର୍ଗମୂଙ୍କର ଶ୍ରମବିଭାଜନ ତତ୍ତ୍ବ ଉପରେ ଟିପ୍‌ପଣୀ ଦିଅ।
Answer:
ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଏକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଯଦିଓ ଏହା ଶ୍ରମକୁ ବୁଝାଏ; କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଏହା ଶ୍ରମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୀମିତ ନରହି ଉତ୍ପାଦନର ସମସ୍ତ ସାଧନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥାଏ ଓ ଅର୍ଥନୀତି କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ତେବେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଏକ ପ୍ରକାର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୁଝାଏ ଯେଉଁଠିକି ଏକ ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦନ କରିଥାନ୍ତି। ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କାର୍ଲମାର୍କସ୍‌ ତାଙ୍କ ମତ ରଖୁଛନ୍ତି। ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସେ ମୁଖ୍ୟତଃ ନକରାତ୍ମକ ମତ ପୋଷଣ କରିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ଇମାଇଲ ଦୁର୍ଗମ୍ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସକରାତ୍ମକ ମତ ପୋଷଣ କରିଛନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନର ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରି ତାହାକୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁସ୍ତକ “ ସାମାଜିକ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ”ରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି । ସେଥିରେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସଂପର୍କକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।

ଦୁର୍ଗମ୍‌ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଆଡ଼ାମ ସ୍ମିଥଙ୍କ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ତତ୍ତ୍ଵ ମାନବୀୟ ସନ୍ତୋଷ ଓ ଉପକାରୀତା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ଅଟେ। କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଗମଙ୍କ ମତରେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଏକ ସାମାଜିକ ସତ୍ୟ। ତେଣୁ ଏହାର ଏକ ସମାଜତାତ୍ତ୍ୱିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆବଶ୍ୟକ। ଦୁର୍ଗମ୍ ସାମାଜିକ ଏକତାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଯଥା: ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଏକତା ଓ ଜୈବିକ ଏକତା ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି। ଦୁର୍ଖମ୍ଙ୍କ ମତରେ ଜନସଂଖ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ମାନବ ସମାଜ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଏକତା ସ୍ତରରୁ ଜୈବିକ ଏକତା ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିଥାଏ। ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଏକତା ସ୍ତରରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟତା ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଥିବାବେଳେ ଜୈବିକ ଏକତା ସ୍ତରରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ଓ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଆନ୍ତଃ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ନିକଟତର କରି ସାମାଜିକ ଏକତା ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ। ପ୍ରଥମ ସ୍ତରରେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ସରଳ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଦ୍ଵିତୀୟ ସ୍ତରରେ ଏହା ଅଧୁକ ଜଟିଳ ହୋଇଥାଏ। ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ପ୍ରଥମ ସ୍ତରଟି ଚାପ ଜନିତ ଆଇନ୍ ଦ୍ଵାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିବାବେଳେ ଦ୍ଵିତୀୟ ସ୍ତରଟି ଥଇଥାନ ଭିଜିକ୍ସ ଆଇନ୍ ଦ୍ଵାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ।

ପୁନଶ୍ଚ ଦୁର୍ଖମ୍‌ଙ୍କ ମତରେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ବୃତ୍ତିଗତ ଭିନ୍ନତା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ସାମାଜିକ ଭିନ୍ନତା ବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଏବଂ ଶିଳ୍ପଭିତ୍ତିକ କାର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟାପକ ବୃଦ୍ଧିକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ସେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରିଛନ୍ତି; ଯଥା ସାଧାରଣ ଏବଂ ଅନୋମି ବା ପାଥେଲୋଜିକାଲ। ସେ ଆନୋମିକୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଶ୍ଚ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରିଛନ୍ତି; ଯଥା- ଆନୋମିକ୍ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଏବଂ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ ବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ। ଇମାଇଲ୍ ଦୁର୍ଖମ୍ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନର ତିନି ପ୍ରକାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି; ଯଥା- ସାମାଜିକ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ, ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ବା ସ୍ଥାନୀୟ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Odisha State Board CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା Questions and Answers.

CHSE Odisha 11th Class Sociology Unit 2 Question Answer ସମାଜ ମୌଳିକ ଧାରଣା

‘କ’ ବିଭାଗ

ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର
ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ତର ଚୟନ କର :

Question ୧।
ସମାଜ କେଉଁ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଅଛି ?
(i) ୟୁନିଟ୍
(ii) ଲାଟିନ୍
(iii) ଜର୍ମାନ
(iv) ଫ୍ରାନସ୍
Answer:
(ii) ଲାଟିନ୍

Question ୨।.
ସମାଜ କାହାକୁ ନେଇ ଗଠିତ ?
(i) ବ୍ଯକ୍ତି
(ii) ସମୂହ
(iii) ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iii) ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ

Question ୩।
ମଣିଷ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ ଏ ଉକ୍ତିଟି କିଏ କରିଥିଲେ ?
(i) ମାର୍କସ୍‌ବର
(ii) ମାକ୍‌ଆଇଭରଓପେଜ୍
(iii) ଅରିଷ୍ଟୋଟଲ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iii) ଅରିଷ୍ଟୋଟଲ

Question ୪।
ସମାଜ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ସମଷ୍ଟି ଅଟେ କିଏ କହିଅଛନ୍ତି।
(i) ସି. ଏଚ୍. କୁଲେ
(ii) ଉରର୍ବଟ ସ୍ପେନସର
(iii) ମାକାଇଭର
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iii) ମକାଇଭର

Question ୫।
ସମାଜର ନିଜର ଏକ ମନ ଅଛି କିଏ କହିଅଛନ୍ତି ?
(i) ଲକ୍
(ii) ରୁଷୋ
(iii) ଇରଲିଆମ ମ୍ୟାକ୍ଟୋରଲା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ଲକ୍

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୬।
କ୍ଲାସପର ହାଉସର କେଉଁ ଦେଶର ବାଳକ ଥିଲେ ?
(i) ଜର୍ମାନ
(ii) ଜର୍ମାନ
(iii) ଆମେରିକା
(iv) ଫ୍ରାନସ୍
Answer:
(ii) ଜର୍ମାନ

Question ୭।
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ମାନବ ହୋଇ ନଥାଏ କିନ୍ତୁ ମାନବ କରାଯାଇଥାଏ କିଏ କହିଛନ୍ତି ?
(i) ଇଂଲଣ୍ଡ
(ii) ମାକାଇଭର
(iii) ରବର୍ଟ ପାଇଁ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ମାକାଇଭର

Question ୮।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟିକୁ ନେଇ ସମୁଦାୟ ଗଠିତ ?
(i) ବ୍ୟକ୍ତିର ଚିନ୍ତାଧାର
(ii) ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ
(iii) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ

Question ୯।
ସମୁଦାୟ କେଉଁ ଭାଷାରୁ ଆସିଅଛି।
(i) ଜର୍ମାନୀ
(ii) ଫରାସ
(iii) ଲାଟିନ୍
(iv) ଗ୍ରୀକ୍
Answer:
(i) ଜର୍ମାନୀ

Question ୧୦।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସମୁଦାୟର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ?
(i) ଗ୍ରାମ
(ii) ସ୍କୁଲ
(iii) ପରିବାର
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ଗ୍ରାମ

Question ୧୧।
ସମୁଦାୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର କେଉଁ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିଥାଏ ?
(i) ସାଧାରଣ ଆବଶ୍ୟକତା
(ii) ଅର୍ଥନୈତିକ ଆବଶ୍ୟକତା
(iii) ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆବଶ୍ୟକତା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ସାଧାରଣ ଆବଶ୍ୟକତା

Question ୧୨।
ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର କେଉଁ ସ୍ତର ଅଟେ ?
(i) ବ୍ୟବସାୟିକ
(ii) ମାନସିକ
(iii) ଶରୀରିକ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ମାନସିକ

Question ୧୩।
ଏକ ବା ଏକାଧ୍ଵକ ସାମ୍ବହିକ ସାଧନ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ଗଠନ ହୋଇଥିବା ଏକ ସଙ୍ଗଠନକୁ କୁହାଯାଏ
(i) ସମାଜ
(ii) ସମୁଦାୟ
(iii) ସଙ୍ଗ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iii) ସଂଘ

Question ୧୪।
ଶ୍ରମିକ ସଙ୍ଗ ଅଟେ।
(i) ଏକ ରାଜନୈତିକ ସଂଘ
(ii) ଏକ ବ୍ୟବସାୟିକ ସଙ୍ଗ
(iii) ଏକ ଧର୍ମୀୟ ସଂଘ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ଏକ ରାଜନୈତିକ ସଂଘ

Question ୧୫।
ସଂଘ କେତେକ ମୌଳିକ ଉପାଦାନକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଯଥା :
(i) ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂଘଠିତ ନୀତିନିୟମ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ
(ii) ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରା
(iii) ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ପ୍ରଣାଳୀ ଓ ମୁଁ ଭାବନା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂଘଠିତ ନୀତିନିୟମ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୧୬।
ସଂଘର ସଦସ୍ୟ
(i) ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ
(ii) ଇଚ୍ଛାକୃତ
(iii) ଜଳଗତ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ଇଚ୍ଛାକୃତ

Question ୧୭।
ସଂଘର ସ୍ଥାୟୀତ୍ବ
(i) କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ
(ii) ଦୀର୍ଘସାୟୀ
(iv) ଉଭୟ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ
(iii) ଅସ୍ଥାୟୀ
Answer:
(iv) ଉଭୟ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ

Question ୧୮।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଟେ ?
(i) ପରିବାର
(ii) ରାଷ୍ଟ୍ର
(iii) ପରିବାର ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର
(iv) ସମାଜ
Answer:
(iii) ପରିବାର ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର

Question ୧୯।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଅନୁଷ୍ଠାନ ନୁହେଁ ?
(i) ବିବାହ
(ii) ଥାଏଟର
(iii) ସମ୍ପରି
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ଥୁଏଟର

Question ୨୦।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ଯରୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
(i) ନୀତି ଓ ନିୟମ
(ii) କାର୍ଯ୍ୟକଳା
(iii) ବ୍ୟବହାର
(iv) ପରିବର୍ତ୍ତନ
Answer:
(i) ନୀତି ଓ ନିୟମ

Question ୨୧।
ରାଜନୀତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ?
(i) ଆଇନ୍ ଓ ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରିବା
(ii) ବ୍ୟକ୍ତିର ଉତ୍ତମ ସେବା ବା କାର୍ଯ୍ୟକରିବା
(iii) ଅନ୍ୟର ପ୍ରତିରୋଧ କରିବା
(iv) ଉଭୟ ମୌଖକ ଓ ଲିଖତ ନିୟମରେ
Answer:
(i) ଆଇନ୍ ଓ ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରିବା

Question ୨୨।
ଅନୁଷ୍ଠାନର ସୁପରିଚାଳନା ନିର୍ଭର କରେ।
(i) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୌଖ୍ୟକ ନିୟମରେ
(ii) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲିଖୁତ ନିୟମରେ
(iii) କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ
(iv) ଉଭୟ ମୌଖୁକ ଓ ଲିଖତ ନିୟମରେ
Answer:
(iv) ଉଭୟ ମୌଖୁକ ଓ ଲିଖତ ନିୟମରେ

Question ୨୩।
ଅନ୍ତଃ ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ–
(i) ଆମ–ଭାବନା
(ii) ତୁମ-ଭାବନା
(iii) ସେମାନେ ଭାବନା
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ଆମ-ଭାବନା

Question ୨୪।
ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁ ସମୂହରେ ନିଜକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ ତାହା କେଉଁ ସମୂହ ?
(i) ଗୌଣ ସମୂହ
(ii) ଅନ୍ତଃ-ସମୂହ
(iii) ସାମାଜିକ ସମୂହ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iii) ସାମାଜିକ ସମୂହ

Question ୨୫।
ସଂସ୍କୃତି ଶବ୍ଦର ପ୍ରଚଳନ କାହା ଦ୍ଵାରା କରାଯାଇଥିଲା ?
(i) ଇ.ବି ଟେଲର
(ii) ଅଗଷ୍ଟ
(iii) ସ୍କୁଲ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ଇ.ବି ଟେଲର

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୨୬।
ସଂସ୍କୃତି ଲାଟିନ ଶବ୍ଦ କୋଲେର (Colore) ହୋଇ ଅର୍ଥ କ’ଣ ?
(i) ସଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବା
(ii) ଶସ୍ୟହରାଜନ୍
(iii) ବୌଦ୍ଧିକ ଅନୁଭୂତି
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ସଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବା

Question ୨୭।
ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ମଣିଷର ହସ୍ତକର୍ମ ଏବଂ ମାଧ୍ଯମ ଯାହାଦ୍ବାରା ସେ ତା’ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିପାରେ– ଏ ଉକ୍ତି କିଏ ପ୍ରଦାନ କରିଅଛନ୍ତି।
(i) ମାକ୍‌ଆଇଭର ଏବଂ ପେଜ୍
(ii) ସଦରଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ ଉଡ଼ୱାର୍ଡ
(iii) ବି. ମାଲିନୋସ୍କ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iii) ବି. ମାଲିନୋସ୍କ

Question ୨୮।
ସମାଜ ବା (ସୋସାଇଟି) ଇଂରାଜୀ ଶବ୍ଦଟି କେଉଁ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଅଛି ?
(i) ଲୋଗସ୍
(ii) ସୋସିଅସ୍
(iii) ଫାମୁଲସ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ସୋସିଅସ୍

Question ୨୯।
କିଏ କହିଛନ୍ତି, “ ମଣିଷ ମାନବ ହୋଇ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି ନ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ମାନବ ହେବାକୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ।”
(i) ଅଗଷ୍ଟ କମଟେ
(ii) ପାର୍କ
(iii) ସି. ଏଚ କୁଲେ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(ii) ପାର୍କ

Question ୩୦।
କିଏ ମଣିଷକୁ ସମାଜର ସ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ବିଚାର କରନ୍ତି
(i) ଗିବସବର୍ଗ
(ii) କଲେ
(iii) ସ୍କନସର
(iv) ପାର୍କ
Answer:
(i) ଗିବସବର୍ଗ

Question ୩୧।
ଏକ ନିଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଏବଂ ଆମ ଭାବନା ଥୁବା ବଚନ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ସଂଘ
(ii) ଆନୁଷ୍ଠାନ
(iii) ସମୁଦାୟ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iii) ସମୁଦାୟ

Question ୩୨।
କାହା ମତରେ ଏକ ସୀମିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥ‌ିବା ସାମାଜିକ ଜୀବନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଘଠନକୁ ସମୁଦାୟ କୁହାଯାଏ ?
(i) ବୋଗାର୍ଡସ
(ii) ସି. ଏଚ. କୁଲେ
(iii) ଅଗକରୁ ଏବଂ ନିମ୍ନନୋଫ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ବୋଗାର୍ଡସ

Question ୩୩।
ଏକ ନିଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ଏହା ସମାଜର କ’ଣ ?
(i) ଗୁଣ
(ii) ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ
(iii) ଅପକାର୍ଯ୍ୟ
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(i) ଗୁଣ

Question ୩୪।
କାହା ମତରେ “ଏକ ବା ଏକାଧ୍ଵକ ସାମ୍ବାହିକ ସ୍ବାର୍ଥ ସାଧନ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ଗଠନ ହୋଇଥିବା ଏକ ସଂଘଠନକୁ ସଂଘ କୁହାଯାଏ”?
(i) ମାକ୍‌ଆଇଭର
(ii) ସି. ଏଚ୍ କୁଲେ
(iii) ଶିନ୍ସବର୍ଗ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ମାକ୍‌ଆଇଭର

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୩୫।
ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କାହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ?
(i) ଅନୁଷ୍ଠାନ
(ii) ସଂଘ
(iii) ସମୁଦାୟ
(iv) ସଂସ୍କୃତି
Answer:
(ii) ସଂଘ

Question ୩୬।
ପରସ୍ପର ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିବା ଲୋକନୀତି ଲୋକନିୟମ ଓ ଆଇନ୍‌ମାନଙ୍କର ସମ୍ମୋଳନକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କୁହାଯାଏ ।
ଏହା କାହାରବାର୍ତ୍ତା
(i) ଏକ ଡେଭିସ୍
(ii) କୁଳେ
(iii) ଜନସବର୍ଗ
(iv) କେଉଁ ନୁହେଁ
Answer:
(i) ଏକ ଡେଭିସ୍

Question ୩୭।
କାହା ମତରେ “ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଥ‌ିବା କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସମ୍ପର୍କକୁ ସାମାଜିକ ସମୂହ କୁହାଯାଏ ।”
(i) ସ୍ଟେନସର
(ii) ଗିଡ଼ିନସ୍
(iii) ମାକ୍‌ଆଇଭର
(iv) କେଉଁଠିନୁହେଁ
Answer:
(ii) ଗିଡ଼ିନସ୍

Question ୩୮।
ସାମାଜିକ ସଙ୍ଗଠନ ପୁସ୍ତକ କେବେ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା ?
(i) ୧୮୩୯
(ii) ୧୭୫୬
(iii) ୧୯୦୯
(iv) ୧୯୦୮
Answer:
(iii) ୧୯୦୯

Question ୩୯।
ସାମାଜିକ ସଙ୍ଗଠନ ନାମକ ପୁସ୍ତକ କାହା ଦ୍ଵାରା ରଚିତ ହୋଇଥିଲା ?
(i) ସି. ଏଚ୍ କୁଲେ
(ii) କମଟେ
(iii) ସ୍କଲ୍
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(i) ସି. ଏଚ୍ କୁଲେ

Question ୪୦।
ଲୋକମାନଙ୍କର ଆମ ମନୋଭାବନା ତଥା ପରସ୍ପରକୁ ସାହାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଭାଗି ହେବାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବନା
(ii) ମନୋଭାବ
(iii) ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବନା

Question ୪୧।
ଯେତେବେଳେ କେତେକ ଲୋକ ଏକ ସାଧାରଣ ସ୍ଵାର୍ଥ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି ତାଙ୍କୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ?
(i) ସଂଘ
(ii) ଅନୁଷ୍ଠାନ
(iii) ସମ୍ପ୍ରଦାୟ
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(i) ସଂଘ

Question ୪୨।
କ’ଣ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ବା କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ହୋଇପାରେ ?
(i) ସଂଘ
(ii) ଅନୁଷ୍ଠାନ
(iii) ସମୁଦାୟ
(iv) ସମାଜ
Answer:
(i) ସଂଘ

Question ୪୩।
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରୀତି କେଉଁ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ?
(i) ସଂଘ
(ii) ଅନୁଷ୍ଠାନ
(iii) ସମୁଦାୟ
(iv) ସମାଜ
Answer:
(ii) ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୪୪।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଘ କେତେକ ସ୍ବୀକୃତି ପ୍ରାଣ ଏବଂ ପ୍ରତିବିତ ନୀତି, ନିୟମ, ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ନୀତିନିୟମ ଓ ରୀତିନୀତିର ସମଷ୍ଟିକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ସଂଘ
(ii) ଅନୁଷ୍ଠାନ
(iii) ସମୁଦାୟ
(iv) ସମାଜ
Answer:
(ii) ଅନୁଷ୍ଠାନ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୪୫।
କାହା ମତରେ “ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଉଛି କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଲୋକନୀତି ଏବଂ ଲୋକନୟମର ସମର୍ଥ ଯାହାଙ୍କ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାଏ । ”
(i) ମାର୍କାଇଭର
(ii) ଏ. ଡବୁର ଗ୍ରୀନ
(iii) କଲେ
(iv) ସ୍ବଲ
Answer:
(ii) ଏ. ଡକ୍ଟର ଗ୍ରୀନ

Question ୪୬।
କେଉଁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ସମାଜବିଜ୍ଞାନକୁ ସାମାଜିକ ସମୂହ ବିଜ୍ଞାନ ବୋଲି ଆଖ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ ?
(i) ସି. ଏଚ କଲେ
(ii) ଏଚ ଏମ ଜନସନ
(iii) ଗିନିସ୍‌ବର୍ଗ
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(i) ସି. ଏଚ କୁଲ

Question ୪୭।
କାହା ମତରେ “ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ବା ତତୋଧ୍ଵକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏକ ସାମାଜିକ ସମୂହ ଗଠନ କରିଥାନ୍ତି ।”
(i) ଅଗବର୍ଣ୍ଣ
(ii) ସି. ଏଚ କୁଲେ
(iii) ମାଇଭର
(iv) ଏ ସମସ୍ତ
Answer:
(iv) ଏ ସମସ୍ତ

Question ୪୮।
ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଥିବା କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସମ୍ପର୍କକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହ
(ii) ଅନ୍ତଃ ସମୂହ
(iii) ସାମାଜିକ ସମୂହ
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(iii) ସାମାଜିକ ସମୂହ

Question ୪୯।
ଏକତା ମନୋଭାବ କେଉଁ ସମୂହର ଗୁଣ ?
(i) ଗୌଣ ସମୂହ
(ii) ବହିଃ ସମୂହ
(iii) ସାମାଜିକ ସମୂହ
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(iii) ସାମାଜିକ ସମୂହ

Question ୫୦।
ମନୁଷ୍ୟ ତା’ର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ମାନସିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯାହା ଅର୍ଜନ କରେ ତାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(i) ସଂଘ
(ii) ସଂସ୍କୃତି
(iii) ଅନୁଷ୍ଠାନ
(iv) ସମାଜ
Answer:
(ii) ସଂସ୍କୃତି

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୫୧।
କାହା ମତରେ “ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କର ଜୀବନଯାପନ ପ୍ରଣାଳୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ମିଳାମିଶା, ସାହିତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ପରିଷ୍କାର ହେଉଥୁବା ଆମ୍ଭମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତିର ପରିପ୍ରକାଶକୁ ସଂସ୍କୃତି କୁହାଯାଏ ।”
(i) ମାକ୍‌ଆଇଭର .
(ii) ସି. ଏଚ. କୁଲେ
(iii) ସିଓର କଲେ
(iv) ସ୍ବଲ
Answer:
(i) ମାକ୍‌ଆଇଭର .

Question ୫୨।
ଆଦର୍ଶବାଦୀ କାହାର ଗୁଣ ଅଟେ ?
(i) ସଂଘ
(ii) ସରୋକଳ
(iii) ସମୂହ
(iv) ସ୍କୁଲ
Answer:
(ii) ସଂସ୍କୃତି

Question ୫୩।
ଇ. ବି. ଟେଲର କେଉଁଥରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ ?
(i) ରାଜନୀତି
(ii) ନୃତତ୍ତ୍ଵ
(iii)ସମାସବିଜ୍ଞାନ
(iv) ଇତିହାସ
Answer:
(ii) ନୃତତ୍ତ୍ଵ

Question ୫୪।
କିଏ କହିଥିଲେ ସଂସ୍କୃତିର ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗ ଅଛି ?
Answer:
(i) ମାକ୍‌ଆଇଭର
(ii) ଅଗବର୍ଣ୍ଣ
(iii) ସିରେ କୁଲେ
(iv) ସ୍ପଳ

Question ୫୫।
କେଉଁ ସଂସ୍କୃତି ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ଗତିଶୀଳ ?
(i) ଭୌତିକ
(ii) ଅଭୌତିକ
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
(iii) ଉଭୟ ଭୌତିକ ଓ ଅଭୌତିକ
Answer:
(ii) ଅଭୌତିକ

Question ୫୬।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଭୌତିକ ସଂସ୍କୃତିର ଉଦାହରଣ ?
(i) ରେଡ଼ିଓ
(ii) ଧର୍ମ
(iii) ଆଦର୍ଶ
(iv) ନୀତି
Answer:
(i) ରେଡ଼ିଓ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୫୭।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଅଭୌତିକ ସଂସ୍କୃତିର ଉଦାହରଣ ?
(i) ଧର୍ମ
(ii) ସମୂହ
(iii) ବାସନକୁସନ
(iv) ଧର୍ମ
Answer:
(i) ଧର୍ମ

Question ୫୮।
ମଣିଷ ଓ ପଶୁ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କିଏ ନିରୁପଣ କରେ ?
(i) ସଂସ୍କୃତି
(ii) ରେଡ଼ିଓ
(iii) ସମାଜ
(iv) ଟେବୁଲ୍
Answer:
(i) ସଂସ୍କୃତି

Question ୫୯।
ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ ସତ୍ୟୟଟି କାହା ଦ୍ବାରା ଆବିଷ୍କାର ହୋଇଥିଲା ?
(i) କମଟେ
(ii) ସରୋକନ
(iii) ଅଗବର୍ଷ
(iv) କେଉଁଠି ନୁହେଁ
Answer:
(ii) ଅଗବର୍ଣ

Question ୬୦।
ଆମ ଭାବନାରେ କେଉଁ ମୌଳିକ ଧାରଣାରେ ଦେଖାଯାଏ ?
(i) ସଂଘ
(ii) ସମୁଦାୟ
(iii) ଅନୁଷ୍ଠାନ
(iv) ସମାଜ
Answer:
(ii) ସମୁଦାୟ

ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ :

Question ୧।
“ସମାଜ ହେଉଛି ସହ ଯୋଗିତା ଓ ସଂଘର୍ଷର ବାସସ୍ଥଳୀ” ଏହା କହିଥିଲେ ?
Answer:
ମାକାଇଭର

Question ୨।
ସମାଜ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ସହଯୋଗିତା

Question ୩।
ସାମାଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଥିବା ମତବାଦ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ତତ୍ତ୍ବ କ’ଣି।
Answer:
ସାମାଜିକ ଚୁକ୍ତିତର୍‌

Question ୪।
ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ କିଏ କହିଥିଲେ?
Answer:
ଆରିଷ୍ଟୋଟଲ

Question ୫।
ଆରିଷ୍ଟୋଟଲ କେଉଁ ଦେଶର ନାଗରିକ ଥିଲେ ?
Answer:
ଗ୍ରୀକ୍

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୬।
ଆନ୍ନା ଘଟଣାଟି କେଉଁ ଦେଶର ଅଟେ।
Answer:
ଆମେରିକା

Question ୭।
ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗଳିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ସମଗ୍ର ବିଭବକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସଂଗଠନକୁ କ ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ସମୁଦାୟ

Question ୮।
ସମୁଦାୟ ଗଠନରେ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
Answer:
ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ

Question ୯।
“ଆମେ ସମସ୍ତେ ଗୋଟିଏ ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟ” ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ

Question ୧୦।
ଏକ ବା ଏକାଥ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଗଠିତ ସମୂହକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ସଂଘ

Question ୧୧।
ସଂଘର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଲେଖ ।
Answer:
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ

Question ୧୨।
ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୂହମାନଙ୍କର ସମ୍ପର୍କକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ନୀତିନିୟମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟପଦ୍ଧତିର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୧୩।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନର ନାମ କ’ଣ ଅଟେ ?
Answer:
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୀତିନିୟମ ଓ ସ୍ଥାୟିତ୍ଵ

Question ୧୪।
ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସଚେତନତାକୁ ନେଇ ଗଠିତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟିକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ସମୂହ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୧୫।
ସାମାଜିକ ସମୂହର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାରଭେଦଟି କ’ଣ ଅଟେ।
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହ

Question ୧୬।
ସୀମିତ ସଂଖ୍ୟଙ୍କ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ସମୂହକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ।
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହ

Question ୧୭।
ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନାମ କ’ଣ ଅଟେ।
Answer:
ସି. ଏଟ୍ କୁଲେ

Question ୧୮।
ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଗୁଣ କ’ଣ ଅଟେ।
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଓ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ

Question ୧୯।
ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହର ବିପରୀତ ସମୂହକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଗୌଣ ସମୂହ

Question ୨୦।
ଗୌଣ ସମୂହର ଆକାର କିପରି ଅଟେ।
Answer:
ବୃହତ ଆକାର

Question ୨୧।
ଗୌଣ ସମୂହର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନଟି କ’ଣ ଅଟେ।
Answer:
ପରୋକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କ

Question ୨୨।
ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବାସ କରୁଥିବା ବା ସଦସ୍ୟ ଥିବା ନିଜ ସମୂହକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ।
Answer:
ଅନ୍ତଃସମୂହ

Question ୨୩।
ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁ ସମୂହର ସଦସ୍ୟ ନଥାଏ, ଉକ୍ତ ସମୂହଟି ବ୍ୟକ୍ତିପାଇଁ କ’ଣ ଅଟେ।
Answer:
ବହିଃ ସମୂହ

Question ୨୪।
ଅନ୍ତଃସମୃହ ଓ ବହିଃସୂହର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କିଏ ।
Answer:
ଗ୍ରାହାମ୍ ସମନ୍‌

Question ୨୫।
ବସ୍ତୁଭିତ୍ତିକ ବା ଅଣବସ୍ତୁଭିତ୍ତିକ ତତ୍ତ୍ଵଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ମିଶ୍ରଣ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ୟକ୍ତି ତା’ର ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ଯାହା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ତାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ସଂସ୍କୃତି

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୨୬।
ସାଂସ୍କୃତି କେତେ ପ୍ରକାର ଅଟେ।
Answer:
ଦୁଇପ୍ରକାର ଅଟେ

Question ୨୭।
ଅଣବସ୍ତୁଭିତ୍ୟିକ ସଂସ୍କୃତିର ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
Answer:
ଆଦର୍ଶ ଚିନ୍ତାଧାରା

Question ୨୮।
ବସ୍ତୁଭିରିକ ସଂସ୍କୃତିର ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
Answer:
ଆଦର୍ଶ ଚିନ୍ତାଧାରା

Question ୨୯।
ବସ୍ତୁଭିରିକ ସଂସ୍କୃତି ଦ୍ରୁତ ବେଗରେ ଗତି କରି ଅଣବସ୍ତୁଭିତ୍ତିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ପଛରେ ପକାଇ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ

Question ୩୦।
‘ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ’ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ନାମକରଣ କିଏ କରିଥିଲେ ?
Answer:
ଡବ୍ଲ୍ୟୁ ଏଫ୍ ଓଗବର୍ଣ୍ଣ

Question ୩୧।
ସମାଜରେ ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
Answer:
ହରିଜନ ସମାଜ

Question ୩୨।
ସମୁଦାୟ ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।
Answer:
ନଗର

Question ୩୩।
ସଂଘର ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ରାଜନୈତିକ ଦଳ

Question ୩୪।
ଅନୁଷ୍ଠାନର ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ପ୍ରଦାନ କର ?
Answer:
ବିବାହବିଧ

Question ୩୫।
ସାମାଜିକ ସମୂହର ଗୋଟିଏ ଗୁଣ ବା ଲକ୍ଷଣ ଲେଖ।
Answer:
ଆମେକ ଭାବନା

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୩୬।
ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହରର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ କିଏ ଥିଲେ ?
Answer:
ସି. ଏଚ୍ କୁଲେ

Question ୩୭।
ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନର୍ ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
Answer:
ସାଇକେଲ୍

Question ୩୮।
ସଂସ୍କୃତି ଆମ ପ୍ରକୃତି ଆମ ଜୀବନଯାପନ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଆଦନ ପ୍ରଦାନର ପରିପ୍ରକାଶ ଅଟେ। ଏହା କେଉଁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ କରିଅଛନ୍ତି।
Answer:
ମାକ୍‌ଆଇଭର ଏବଂ ପେଜ୍

Question ୩୯।
ମଣିଷ ସଂଘପ୍ରିୟ କିଏ କହିଥିଲେ?
Answer:
ମ୍ୟାକ୍‌ଗଲ

Question ୪୦।
କେଉଁ କାରଣ ମଣିଷକୁ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ ରୂପେ ଆଖ୍ୟା ଦେଇଥାଏ।
Answer:
ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବେ ବା ଦଳ ଦଳ ହୋଇ ରହୁଥିବାରୁ।

Question ୪୧।
ସମୁଦାୟ କେଉଁ ଭାଷାରୁ ଆସିଅଛି।
Answer:
ଲାଟିନ

Question ୪୨।
ମୁନିସ୍‌ର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?
Answer:
କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା

Question ୪୩।
ସମୁଦାୟର ମନୋଭାବ କ’ଣ ?
Answer:
ବ୍ୟକ୍ତିର ଏକ ମାନସିକ ସ୍ତର

Question ୪୪।
ଆମ ଭାବନା କ’ଣ ?
Answer:
ଭାବଧାରା ସୁଦୃଢ଼

Question ୪୫।
ଏକ ସୀମିତ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାମାଜିକ ଜୀବନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍ଗଠନକୁ ସମୁଦାୟ କୁହାଯାଏ । ଓ ଏହା କେଉଁ ସାମାଜବିଜ୍ଞାନୀ କହିଥିଲେ ?
Answer:
ଓଗବର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିମ୍‌ଫ୍

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୪୬।
ସାମୁଦାୟିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଗୋଟିଏ ମାଧ୍ୟମ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
Answer:
ଲୋକରୀତି

Question ୪୭।
ସମୁଦାୟ ବ୍ୟକ୍ତିର କେଉଁ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିଥାଏ।
Answer:
ଭ୍ରାତୃତ୍ଵଭାବ

Question ୪୮।
ସମୁଦାୟିକ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ମନୋଭାବ ଥାଏ ?
Answer:
ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ

Question ୪୯।
ସଂଘ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ନେଇ ଗଠିତ ?
Answer:
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭିଳଷିତ

Question ୫୦।
ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତିସମୂହ ସ୍ୱାବୃତ ଭାବରେ ସଂଘଠିତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭିଳଷିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ପୂରଣ କରିଥାନ୍ତି ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ସମାଜରେ କ’ଣ ଗଠନ କରିଥାନ୍ତି ?
Answer:
ସଂଘ

Question ୫୧।
ବୈଦିକ ସଂଘର ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।
Answer:
କେରଲୀ ବିବାହ

Question ୫୨।
ବୃତ୍ତିଗତ ସଂଘର ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।
Answer:
ବ୍ୟବସାୟିକ

Question ୫୩।
ଧାର୍ମକ ସଂଘର ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।
Answer:
ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜ

Question ୫୪।
ଜନହିତୈଷୀ ସଂଘର ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
Answer:
ବନ୍ଯା

Question ୫୫।
ପରସ୍ପର ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା କେତେ ସଂଗଠନର ସମୁହକୁ ସଂଘ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସଂଜ୍ଞାକୁ କେଉଁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରଦାନ କରିଅଛନ୍ତି।
Answer:
ଏମ୍. ଏନ୍. ଜନସନ୍

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୫୬।
ସଂଘର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ?
Answer:
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭିଳଷିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ।

Question ୫୭।
ସଂଘର ସଭ୍ୟପଦ କିପରି ହୋଇଥାଏ ?
Answer:
ଇଚ୍ଛାଧ୍ଵନ

Question ୫୮।
ସଂଘର କେଉଁ ପ୍ରକାର ସମୂହ ଅଟେ ?
Answer:
ଗଠନ ଭିଭିକ

Question ୫୯।
ବ୍ୟବସାୟିକ ସଂଘର ଏକ ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
Answer:
ପାଦବ ସଂଘ

Question ୬୦।
ଏକ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମାକର ଏକ ସଂରଚନା ଅଟେ। ଯାହା ମୁଖ୍ୟତ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରଣାଳୀଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ଵାରା ଲୋକମାନଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ସଂଘଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଉକ୍ତିଟି କେଉଁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରିଅଛନ୍ତି।
Answer:
ଗିଲିନ୍ ଏବଂ ଗିଲିନ

Question ୬୧।
ସାମାଜବିଜ୍ଞାନ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଏକ ବିଜ୍ଞାନ ଅଟେ- ଏହା କିଏ କହିଅଛନ୍ତି।
Answer:
ଇମାଇଲ୍ ଦୁର୍ଖମ୍

Question ୬୨।
କିଏ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଗୁରୁତ୍ଵ ନ ଦେଇ ନୀତିନିୟମ, ପ୍ରଥା ପରମ୍ପରା ଇତ୍ୟାଦିକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୬୩।
ଅନୁଷ୍ଠାନ କେଉଁ ନିୟମ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂଘକୁ ପରିଚାଳନା କରେ ?
Answer:
ଔପଚାରିକ

Question ୬୪।
ଅନୁଷ୍ଠାନ କେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ?
Answer:
ରୀତିନୀତି

Question ୬୫।
ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ସମାଜ ସ୍ଥାପନ କରିବାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ?
Answer:
ସାମାଜିକତା

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୬୬।
ଯେତେବେଳେ ଆଭାଷି ଦଳ ଯେକୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ସଚେତନାର ସହିତ ସଂଘଠିତ ହୋଇଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ କେଉଁ ସମୂହ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ?
Answer:
ସାମାଜିକ

Question ୬୭।
ରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସମଷ୍ଟିକୁ ଆମେ ସାମାଜିକ ସମୂହ ବୁଝିଥାଉ ଏହି ଉକ୍ତି କେଉଁ ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନୀ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ ?
Answer:
ମାକାଇଭର ଏବଂ ପେଜ

Question ୬୮।
ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହର ଗୁଣ ଅନେକାଂଶରେ କେଉଁ ସମୂହ ସହିତ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଅଛି ?
Answer:
ସାମାଜିକ ସମୂହ

Question ୬୯।
ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ସମ୍ପର୍କ ପରିଲୁକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ?
Answer:
ମୁହାଁମୁହିଁ

Question ୭୦।
କେଉଁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକରେ ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି।
Answer:
ସି. ଏଚ୍ କୁଲେ

Question ୭୧।
କେଉଁ ପୁସ୍ତକରେ ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହ ଶବ୍ଦ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଅଛି।
Answer:
ସାମାଜିକ ସଙ୍ଗଠନ

Question ୭୨।
କେଉଁ ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦରୁ ସଂସ୍କୃତି ଆସିଅଛି।
Answer:
କୋକେର

Question ୭୩।
କୋଲେର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?
Answer:
ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ।

Question ୭୪।
ସାମାଜ ବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସଂସ୍କୃତିର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?
Answer:
ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବସ୍ତର ଜୀବନ

Question ୭୫।
ସଂସ୍କୃତି ଆମ ପ୍ରକୃତି, ଆମ ଜୀବନଯାପନ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ ଆନନ୍ଦ ଆଦାନ ପ୍ରଦାନର ପରିପ୍ରକାଶ ଅଟେ। ଏହା କେଉଁ ସାମାଜିବିଜ୍ଞାନୀ କହିଅଛନ୍ତି ?
Answer:
ମାକାଇତ୍ତର ଏବଂ ପେଜ୍

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୭୬।
ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ମଣିଷର ହସ୍ତକର୍ମ ଯାହାଦ୍ଵାରା ମଣିଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିପାରେ ଏ ଉକ୍ତିଟି କେଉଁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ କହିଅଛନ୍ତି?
Answer:
ବି. ମାଲିନୋସ୍ଟି

Question ୭୭।
ମଣିଷକୃତ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ କେଉଁ ସଂସ୍କୃତିର ଅନୁଭୁକ୍ତ ?
Answer:
ବସ୍ତୁଭିଭିକ ସଂସ୍କୃତି

Question ୭୮।
ପ୍ରତିମାନ ଜ୍ଞାନ, ବିଶ୍ଵାସ, ମନୋଭାବ, ଭାଷା ଇତ୍ୟାଦି କେଉଁ ସଂସ୍କୃତିର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଟେ।
Answer:
ଅବସ୍ତୁଭିତ୍ତିକ ସଂସ୍କୃତି

Question ୭୯।
ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ ଶବ୍ଦଟି କେଉଁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରୟୋଗ କରିଅଛନ୍ତି ?
Answer:
ଡବ୍ଲ୍ୟୁ ଏଫ୍ ଅଗ୍‌ବର୍ଣ୍ଣ

Question ୮୦।
ବସ୍ତୁଭିଭିକ ଓ ଅବସ୍ତୁଭିଭିକ ସଂସ୍କୃତିରେ ଦୂରତ୍ବ ବା ବ୍ୟବଧାନକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ
Answer:
ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଳମ୍ବନ

Question ୮୧।
ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସଂସ୍କୃତିର ଅର୍ଥକ’ଣ ?
Answer:
ନିଜକୁ ଗଢ଼ି ତୋଳିବା

ଭ୍ରମ ଥିଲେ ସଂଶୋଧନ କର :

Question ୧।
ମାକାଇଭରଙ୍କ ମତରେ “ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ ଅଟେ ।”
Answer:
ଆରିଷ୍ଟୋଟଲଙ୍କ ମତରେ “ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ ।”

Question ୨।
ବି. ଡି. ଏଚ୍ କୋଲଙ୍କ ମତରେ – ସମାଜ ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବୁଝାଇ ନ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପାରମ୍ପରିକ କ୍ରିୟା, ପ୍ରତିମାନର ଜଟିଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ନମୁନାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।
Answer:
ପିୟର୍‌ଙ୍କ ମତରେ – ସମାଜ ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବୁଝାଇ ନ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପାରମ୍ପରିକ କ୍ରିୟା, ପ୍ରତିମାନର ଜଟିଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ନମୁନାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।

Question ୩।
ଅଗବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ମତରେ ସମାଜ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଗୁଚ୍ଛ ଅଟେ।
Answer:
ମାଇଭରଙ୍କ ମତରେ ସମାଜ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଗୁଳ୍ମ ଅଟେ।

Question ୪।
ସମାଜ ମୂର୍ଖ (Concrete) ଅଟେ।
Answer:
ସମାଜ ଅମୂର୍ଣ ଅଟେ।

Question ୫।
ପାରସ୍ପରିକ ସହଯୋଗ ସମାଜ ଉପାଦନ ନୁହେଁ।
Answer:
ପାରସ୍ପରିକ ସହଯୋଗ ସମାଜ ଉପାଦାନ ନୁହେଁ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୬।
ମନୁଷ୍ୟ ଏକାକୀ ବାସ କରିଥାଏ।
Answer:
ମନୁଷ୍ୟ ଏକାକୀ ବାସ କରି ନ ଥାଏ।

Question ୭।
କାସପର ହାଉସର୍ ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ବାଳକ ଅଟେ।
Answer:
କାସପର ହାଉସର ଜଣେ ଆମେରିକାନ ବାଳକ ଅଟେ।

Question ୮।
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ଏକ ସଂସ୍କତିସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ରୂପେ ନାମିତ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମର ଏକ ସଂସ୍କୃତିସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ

Question ୯।
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମର ସାମାଜିକ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମର ସାମାଜିକ ହୋଇ ନ ଥାଏ।

Question ୧୦।
ମୁଦାୟ ସମାଜର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅଟେ।
Answer:
ସମୁଦାୟ ସମାଜର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅଟେ।

Question ୧୧।
ବିଦ୍ୟାଳୟ ଏକ ସମୁଦାୟ ଅଟେ।
Answer:
ବିଦ୍ୟାଳୟ ଏକ ସମୁଦାୟ ନୁହେଁ।

Question ୧୨।
ସମୁଦାୟ ଫରାସୀ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଅଛି।
Answer:
ସମୁଦାୟ ଲାଟିନ୍‌ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଅଛି। ରୂପେ ନାମିତ ହୋଇ ନଥାଏ।

Question ୧୩।
ସମୁଦାୟର ଆଭିଧାନିକ ଅର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା।
Answer:
ସମୁଦାୟର ଆଭିଧାନିକ ଅର୍ଥ ଏକତ୍ରିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା।

Question ୧୪।
ସମୁଦାୟ ସଦସ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନନର ମୌଳିକ ଅବସ୍ମାର ଭାଗୀଦାର ହୋଇ ନଥା’ନ୍ତି।
Answer:
ସମୁଦାୟ ସଦସ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନର ମୌଳିକ ଅବସ୍ଲାର ଭାଗୀଦାର ହୋଇଥା’ନ୍ତି।

Question ୧୫।
ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହନ୍ତି।
Answer:
ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହନ୍ତି।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୧୬।
ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ କହିଲେ ବ୍ୟକ୍ତିକୈନ୍ଦ୍ରିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ।
Answer:
ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ କହିଲେ ଗୋଷ୍ଠୀର ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ।

Question ୧୭।
ଗ୍ରାମ୍ୟମାନଙ୍କରେ ସାଧାରଣତଃ ସାମୁଦାୟିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ହେଇଥାଏ।
Answer:
ଗ୍ରାମ୍ୟମାନଙ୍କରେ ସାଧାରଣତଃ ସାମୁଦାୟିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇ ନ ଥାଏ।

Question ୧୮।
ଆମ ଭାବନାକୁ ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭବ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼େ।
Answer:
ଆମ ଭାବନାକୁ ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ ମଜୁଭୁତ୍ ହୋଇପଡ଼େ।

Question ୧୯।
ସମୁଦାୟରେ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ନିଜ ସ୍ଥିତିପ୍ରତି ସଚେତନ ଥାଏ।
Answer:
ସମୁଦାୟରେ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ନିଜ ସ୍ଥିତିପ୍ରତି ସଚେତନ ନ ଥାଏ।

Question ୨୦।
ସମୁଦାୟ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅଟେ।
Answer:
ସମୁଦାୟ ସ୍ଥାୟୀ ଅଟେ।

Question ୨୧।
ଭିନ୍ନତା ସମୁଦାୟର ପ୍ରଧାନ ମୌଳିକ ଉପାଦାନ ଅଟେ।
Answer:
ଭିନ୍ନତା ସମୁଦାୟର ପ୍ରଧାନ ମୌଳିକ ଉପାଦାନ ନୁହେଁ।

Question ୨୨।
ସମୁଦାୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାର୍ଥକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
Answer:
ସମୁଦାୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାର୍ଥକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇ ନ ଥାଏ।

Question ୨୩।
ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତ୍ବ ରକ୍ଷା କରିଥା’ନ୍ତି ।
Answer:
ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତ୍ବ ରକ୍ଷା କରି ନ ଥା’ନ୍ତି।

Question ୨୪।
ବ୍ୟକ୍ତି ସମୂହର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ସମାଜ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ବ୍ୟକ୍ତି ସମୂହର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ସଂଘ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।

Question ୨୫।
ସଂଘ ସଂଘର୍ଷ ଦ୍ବାରା ସାଧାରଣ ସ୍ଵାର୍ଥ ହାସଲ କରିପାରିଥାଏ।
Answer:
ସଂଘ ସଂଘର୍ଷ ଦ୍ବାରା ସାଧାରଣ ସ୍ଵାର୍ଥ ହାସଲ କରିପାରି ନ ଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୨୬।
ସଂଘରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଭାବରେ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି।
Answer:
ସଂଘରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଭାବରେ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇ ନ ଥା’ନ୍ତି।

Question ୨୭।
ପରିବାର ଓ ବୃତ୍ତିଗତ ସଂଘ ଅଟେ।
Answer:
ପରିବାର ଏକ ବୃତ୍ତିଗତ ସଂଘ ନୁହେଁ।

Question ୨୮।
ଶ୍ରମିକ ଏକ ଚିତ୍ତବିନୋଦନ ସଂଘ ଅଟେ।
Answer:
ଶ୍ରମିକ ଏକ ଚିତ୍ତବିନୋଦନ ସଂଘ ନୁହେଁ।

Question ୨୯।
ମନ୍ଦିର ଏକ ଜନହିତୈଷୀ ସଂଘ ଅଟେ।
Answer:
ମନ୍ଦିର ଏକ ଜନହିତୈଷୀ ସଂଘ ନୁହେଁ।

Question ୩୦।
ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଙ୍ଗଠିତ ନିୟମ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ନେଇ ସମୁଦାୟ ଗଠିତ।
Answer:
ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଙ୍ଗଠିତ ନିୟମ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ନେଇ ସଂଘ ଗଠିତ!

Question ୩୧।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଘ ଅନ୍ୟ ସଂଘର ଆଦର୍ଶରେ ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି।
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଘ ଅନ୍ୟ ସଂଘର ଆଦର୍ଶରେ ପରିଚାଳିତ ହୋଇ ନ ଥା’ନ୍ତି।

Question ୩୨।
ସଂଘର ସଦସ୍ୟତା ସ୍ଵତଃପୁର ଅଟେ।
Answer:
ସଂଘର ସଦସ୍ୟତା ଇଚ୍ଛାଧୀନ ଅଟେ।

Question ୩୩।
ସମାଜରେ କେବଳ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସଂଘ ପରିଚାଳିତ ହୋଇ ନଥାଏ।
Answer:
ସମାଜରେ କେବଳ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ସଂଘ ପରିଚାଳିତ ହୋଇ ନ ଥାଏ।

Question ୩୪।
ସଂଘ ଏକ ଅନୌପଚାରିକ ସଂଘ ଅଟେ।
Answer:
ସଂଘର ଏକ ଅନୌପଚାରିକ ସଂଘ ନୁହେଁ।

Question ୩୫।
ସଂଘର ନୀତିନିୟମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପଦ୍ଧତିକୁ ସମୁଦାୟ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ସଂଘର ନୀତିନିୟମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପଦ୍ଧତିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କୁହାଯାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୩୬।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସାମୁହିକ ସ୍ଵାର୍ଥ ପରସ୍ପର ଜଡ଼ିତ ନୁହଁନ୍ତି।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସାମୁହିକ ସ୍ଵାର୍ଥ ପରସ୍ପର ଜଡ଼ିତ ଅଟନ୍ତି।

Question ୩୭।
ପରୀକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଟେ।
Answer:
ଠିକ୍

Question ୩୮।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏକ ସଙ୍ଗଠନ ଅଟେ।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏକ ସଙ୍ଗଠନ ନୁହେଁ।

Question ୩୯।
ଏକାଧ୍ଵକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନେଇ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠନ କରାଯାଇଥାଏ!
Answer:
ଏକାଧିକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନେଇ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠନ କରାଯାଇଥାଏ।

Question ୪୦।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ମୂର୍ଷ ଅଟେ।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅମୂର୍ଣ ଅଟେ।

Question ୪୧।
ସାର୍ବଜନୀନତା ସଂଘର ଏକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅଟେ।
Answer:
ସାର୍ବଜନୀନତା ଅନୁଷ୍ଠାନର ଏକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅଟେ।

Question ୪୨।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅସ୍ଥାୟୀ
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାୟୀ ଅଟେ !

Question ୪୩।
ଅନୁଷ୍ଠାନ କେବଳ ମୌଖୁକ ନିୟମକୁ ପ୍ରଣୟନ କରିଥାଏ।
Answer: ଅନୁଷ୍ଠାନ କେବଳ ଲିଖ୍ତ ଓ ଅଲିଖୁତ ନିୟମକୁ ପ୍ରଣୟନ କରିଥାଏ।

Question ୪୪।
ଅନୁଷ୍ଠାନ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରଣାଳୀ ରହିନାହିଁ।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରଣାଳୀ ଥାଏ।

Question ୪୫।
ସଂଘର ଆତ୍ମା ହେଉଅଛି ସମୁଦାୟ!
Answer:
ସଂଘର ଆତ୍ମା ହେଉଅଛି ଅନୁଷ୍ଠାନ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୪୬।
ସାମାଜିକ ସମୂହ ପ୍ରାୟତଃ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଵାର୍ଥ ହାସଲ କରିଥାଏ।
Answer:
ସାମାଜିକ ସମୂହ ପ୍ରାୟତଃ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଵାର୍ଥ ହାସଲ କରି ନ ଥାଏ।

Question ୪୭।
ସଂସ୍କୃତି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଟେ।
Answer:
ସଂସ୍କୃତି ସାମୁଦାୟିକ ଅଟେ।

Question ୪୮।
ସଂସ୍କୃତି ଏକ ଅସଙ୍ଗଠିତ ବ୍ୟବହାର ଅଟେ
Answer:
ସଂସ୍କୃତି ଏକ ସଙ୍ଗଠିତ ବ୍ୟବହାର ଅଟେ।

Question ୪୯।
ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାବଧାରାରେ ପରସ୍ପର ଭାଗୀଦାର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Answer:
ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାବଧାରାରେ ପରସ୍ପର ଭାଗୀଦାର ହୁଅନ୍ତି।

Question ୫୦।
ସଂସ୍କୃତି ଗୋଟିଏ ବଂଶରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବଂଶକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
Answer:
ସଂସ୍କୃତି ଗୋଟିଏ ବଂଶରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବଂଶକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ।

Question ୫୧।
ସଂସ୍କୃତି ଈଶ୍ଵରକୃତ ଅଟେ।
Answer:
ସଂସ୍କୃତି ମନୁଷ୍ୟକୃତ ଅଟେ।

ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର :

Question ୧।
ଧାରଣ ହେଉଛି ଏକ ______ ଅଧ୍ୟୟନ ଅଟେ।
Answer:
ମୌଳିକ

Question ୨।
ସମାଜ ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ ______ ରୁ ଆସିଅଛି। ଯାହାର ଅର୍ଥ ______ ଅଟେ।
Answer:
ସୋସିଆସ୍, ସହଚର

Question ୩।
ସମାଜ ______ ଅଟେ।
Answer:
ସମ୍ପର୍କର ସମଷ୍ଟି

Question ୪।
ସମାଜ ______ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ସହଯୋଗୀତା ଅଟେ।
Answer:
ସଂଘର୍ଷ

Question ୫।
ମଣିଷ ଏକ ______ ପ୍ରାଣୀ ଅଟେ।
Answer:
ସାମାଜିକ

Question ୬।
ମିଣିଷ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ ଅଟେ। ଏହା ______ ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଅଛନ୍ତି।
Answer:
ଆରିଷ୍ଟୋଟଲ

Question ୭।
ସମାଜ ______ ପାଇଁ ବୀମାସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।
Answer:
ମଣିଷ

Question ୮।
ସମୁଦାୟ ______ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଅଛି।
Answer:
ଲାଟିନ୍

Question ୯।
Answer:
ନିବିଡ଼ ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପର ______ ଅଟନ୍ତି।

Question ୧୦।
ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ କହିଲେ ବୁଝାଏ !
Answer:
ସମୁଦାୟ

Question ୧୧।
______ ସମୁଦାୟର ପ୍ରଧାନ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅଟେ।
Answer:
ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ

Question ୧୨।
Answer:ଗ୍ରାମ
______ ଏକ ସମୁଦାୟ ଅଟେ।

Question ୧୩।
ସମୁଦାୟ ତା’ର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର _____ ସ୍ଵାର୍ଥ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥାଏ ।
Answer:
ସାମୂହିକ

Question ୧୪।
ସଂଘର ଆଭିଧାନିକ ଅର୍ଥ ______ ଅଟେ।
Answer:
ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୧୫।
କ୍ଲବ୍ ଏକ
Answer:
ଚିତ୍ତବିନୋଦନ

Question ୧୬।
ପରିବାର ଏକ ______ ସଂଘ ଅଟେ।
Answer:
ପାରିବାରକ ସଂଘ

Question ୧୭।
ବନ୍ୟା ବାତ୍ୟା ପ୍ରପୀଡ଼ିତ ସମିତି ______ ସଂଘ ଅଟେ।
Answer:
ଜନହିତୈଷୀ

Question ୧୮।
ସହଯୋଗୀ ଉତ୍ସାହ ସଂଘର ______ ଅଟେ।
Answer:
ଗୁଣ

Question ୧୯।
ସଂଘର ସଭ୍ୟଗଣ ______ ଅଟେ।
Answer:
ଇଚ୍ଛାଧୀନ

Question ୨୦।
ସଂଘ ଏକ ______ ସମୂହ ଅଟେ।
Answer:
ସାମାଜିକ ସମୂହ

Question ୨୧।
______ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସଂଘ ଅଟେ।
Answer:
ପରିବାର

Question ୨୨।
______ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ସଂଘ ଅଟେ।
Answer:
ରାଜନୈତିକ ସଂଘ

Question ୨୩।
______ ସମ୍ପର୍କରେ ସଂଘର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ।
Answer:
ନୀତିନିୟମ

Question ୨୪।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ସଂଘର ______ ଅଟେ।
Answer:
ନୀତିନିୟମ

Question ୨୫।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ବ୍ୟବହାରର ______ ପଦ୍ଧତି ଅଟେ।
Answer:
ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ

Question ୨୬।
ଇମାଇଲ ଦୁଖିମଙ୍କ ଭାଷାରେ ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ______ ର ଏକ ବିଜ୍ଞାନ ଅଟେ।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ

Question ୨୭।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିଜର ସଙ୍କେତ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ______ ସୃଷ୍ଟି କରିପରିଥାଏ।
Answer:
ସାଂସ୍କୃତିକ ସଙ୍କେତ

Question ୨୮।
ବିବାହ ଏକ ______ ଅଟେ।
Answer:
ନୀତିନିୟମ

Question ୨୯।
ଅନୁଷ୍ଠାନର ______ ନିୟମ ଥାଏ।
Answer:
ନୀତି

Question ୩୦।
ଜ୍ଞାତି, କ୍ଷମତା, ରାଷ୍ଟ୍ର ସମ୍ପରି ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ______ ଅଟନ୍ତି।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୩୧।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ______ ର ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।
Answer:
ବ୍ଯକ୍ତି

Question ୩୨।
ସାମାଜିକ ସମୂହ କହିଲେ ଆମେ ବୁଝିଥାଉ ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ______ ।
Answer:
ସମଷ୍ଟି

Question ୩୩।
ସାମାଜିକ ଜୀବନ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ______ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।
Answer:
ସମ୍ପର୍କ

Question ୩୪।
ପରିବାର ଏକ ______ ସମୂହ ଅଟେ।
Answer:
ସାମାଜିକ

Question ୩୫।
ସଂସ୍କୃତିକ ଲାଟିନ ଶବ୍ଦ ______ ଅଟେ ।
Answer:
କୋଲେର

Question ୩୬।
ସଂସ୍କୃତି କହିଲେ ______ ବୁଝାଯାଏ।
Answer:
ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରାପ୍ତି

Question ୩୭।
ସଂସ୍କୃତି ଏକ ______ ବ୍ୟବହାର ଅଟେ।
Answer:
ହସ୍ତକର୍ମ

Question ୩୮।
ସଂସ୍କୃତି ______ ______ କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇପାରେ।
Answer:
ପୂର୍ବରୀତି, ଉତ୍ତରାଧିକାର

Question ୩୯।
ସଂସ୍କୃତି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ______ ରେ ପରିଣତ କରେ।
Answer:
ସଂସ୍କୃତିସମ୍ପନ୍ନ

‘ଖ’ ବିଭାଗ

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ :

Question ୧।
ସମାଜ କ’ଣ ?
Answer:
ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ, ଅନ୍ତଃକ୍ରିୟାର ଜଟିଳ ସ୍ଵରୂପକୁ ସମାଜ କୁହାଯାଏ। ସାଧାରଣ ଅର୍ଥରେ ଲୋକରୀତି, ଲୋକ ନିୟମ ପ୍ରଥା ଆଇନ୍, ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଆଦର୍ଶ ଅଭ୍ୟାସ ଆଜିର ସାମାଜିକ ଉତ୍ତରାଧିକାରର ସମଷ୍ଟିକୁ ସମାଜ କୁହାଯାଏ।

Question ୨।
ସମାଜର ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କରି।
Answer:
ମାକ୍‌ଆଇଭର ଏବଂ ପେଜଙ୍କ ମତରେ, “ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ସ୍ଵାଧୀନତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଚଳିତ ବହୁ ପରମ୍ପରା ପଦ୍ଧତି, ରୀତି-ନୀତି, କ୍ଷମତା ଓ ପାରସ୍ପରିକ ସାହାଯ୍ୟ ବହୁଦଳ ଓ ବିଭାଜନର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମାଜ କୁହାଯାଏ। ”

Question ୩।
ସମୁଦାୟ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ ?
Answer:
ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମାରେଖା ମଧ୍ଯରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଏବଂ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିବା ଦଳେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟିକୁ ସମୁଦାୟ କୁହାଯାଏ।

Question ୪।
ସମୁଦାୟର ସଂଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ଇ.ଏସ୍. ବୋର୍ଗଡ଼ସଙ୍କ ମତରେ, “ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ଭିତରେ ବାସ କରୁଥିବା ଏବଂ ଆମିକ ଭାବନାରେ କେତେକ ଆପେକ୍ଷିକ ପରିମାଣ ନିହିତ ଥିବା ଏକ ସାମାଜିକ ସମୂହକୁ ସମୁଦାୟ କୁହାଯାଏ।

Question ୫।
ସଂଘ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ମନୁଷ୍ୟ ଏକୁଟିଆ ତା’ର ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ବିଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିଥାଏ। ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ଦଳେ ଲୋକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବା ବହୁଗୁଡ଼ିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପରିତୃପ୍ତି ପାଇଁ ସଙ୍ଗଠିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏକ ସଂଘ ଗଠନ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Question ୬।
ସଂଘର ଏକ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ଏସ୍. ବେଗାର୍ଡ଼ସ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, “କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ଲୋକମାନଙ୍କର ମିଳିତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ସଂଘ କୁହାଯାଏ । ”

Question ୭।
ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବନା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ ?
Answer:
ଗୋଟିଏ ସମୁଦାୟର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆମେ ମନୋଭାବନାକୁ ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବନା କୁହାଯାଏ ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ଏକତା ମନୋଭାବନା ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ସମୁଦାୟ ପ୍ରୀତି ବା ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

Question ୮।
ଅନୁଷ୍ଠାନ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଉଛି କର୍ମ ପଦ୍ଧତିରେ ଏକ ସ୍ବୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଆକୃତି ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ପରିଚାଳିତ କରେ।

Question ୯ ।
ଅନୁଷ୍ଠାନର ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ହର୍ଟନ ଏବଂ ହଣ୍ଟଙ୍କ ମତରେ, “ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଉଛି ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ସୁସଙ୍ଗଠିତ ପଦ୍ଧତି। ଯେଉଁଥରେ କେତେକ ସାଧାରଣ ନୀତିନିୟମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରୀତି ରହିଥାଏ ଏବଂ ଏହା ସମାଜର କେତେକ ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ । ”

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୧୦।
ଆମେ-ମନୋଭାବନା କ’ଣ ?
Answer:
ଗୋଟିଏ ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ଏକତା ଭାବନୀକୁ ଆମେମନୋଭାବନା କୁହାଯାଏ।

Question ୧୧।
ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହ କ’ଣ ବୁଝାଏ ?
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତଥା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମ୍ପର୍କ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସୀମିତ ସଂଖ୍ୟକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ସମୂହକୁ ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହ କୁହାଯାଏ।

Question ୧୨।
ଗୌଣ ସମୂହ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହର ବିପରୀତ ସମୂହକୁ ଗୌଣ ସମୂହ କୁହାଯାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ବୃହତ୍ ସମୂହ ଯେଉଁଥରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକ ପରସ୍ପର ପରୋକ୍ଷ ଚୁକ୍ତିରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇଥା’ନ୍ତି।

Question ୧୩।
ଅନ୍ତଃ ସମୂହ କ’ଣ ?
Answer:
ଯେଉଁ ସମୂହରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ବା ନିଜେ ବାସ କରିଥାଏ। ସେହି ସମୂହକୁ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିର ଅନ୍ତଃସମୂହ କୁହାଯାଏ।

Question ୧୪।
ବହିଃ ସମୂହ କ’ଣ ?
Answer:
ଯେଉଁ ସମୂହରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇ ନଥାଏ ବା ନିଜେ ବାସ କରିନଥାଏ ସେହି ସମୂହକୁ ବ୍ୟକ୍ତିର ବହିଃସମୂହ କୁହାଯାଏ।

Question ୧୫।
ସଂସ୍କୃତି କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ସମାଜରେ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରୁଥିବା ବହୁ ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା, ଲୋକରୀତି ଓ ଲୋକନିୟମର ସମଷ୍ଟିକୁ ସଂସ୍କୃତି କୁହାଯାଏ।

Question ୧୬।
ସଂସ୍କୃତି ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରଦାନ କର !
Answer:
ବି. ମାଲିନୋକ୍ସି କହନ୍ତି, “ ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟର ହସ୍ତକର୍ମ ଏବଂ ମାଧ୍ୟମ ଯାହାଦ୍ଵାରା ସେ ତା’ର ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଫଳତାର ସହ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାଏ !

Question ୧୭।
ସାମାଜିକ ସମୂହ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିବା ନିମିତ୍ତ ନିଜେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ସମୂହ ଗଠନ କରିଥାଏ ତେଣୁ ସମାଜିକ ସମୂହ କହିଲେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟିକ ବୁଝାଇଥାଏ।

Question ୧୮।
ସାମାଜିକ ସମୂହର ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
Answer:
ହର୍ଟନ ଏବଂ ହଣ୍ଟଙ୍କ ମତରେ, ସମୂହ ହେଉଛି କେତେକ ପ୍ରକାରର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସମଷ୍ଟି ଯେଉଁମାନେ ସଦସ୍ୟତା ଏବଂ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ପ୍ରତି ସଚେତନ ଥାଆନ୍ତି।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଛଅଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ :

Question ୧।
ସମାଜ ଓ ସମୁଦାୟ।
Answer:
ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମାଜକୁ ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବୁଝିଥା’ନ୍ତି। ପ୍ରଥମତଃ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ, ଆନ୍ତଃ-କ୍ରିୟାର ଜଟିଳ ସ୍ଵରୂପକୁ ସମାଜ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ଵିତୀୟତଃ ସରଞ୍ଚନାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଲୋକରୀତି, ଲୋକ ନିୟମ, ପ୍ରଥା, ଆଇନ୍, ଆନୁଷ୍ଠାନ, ଆଦର୍ଶ, ଅଭ୍ୟାସ, ଆଜିର ସାମାଜିକ ଉତ୍ତରାଧିକାରର ସମଷ୍ଟିକୁ ସମୁଦାୟ କୁହାଯାଏ। ମାତ୍ର ସମୁଦାୟ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମାରେଖା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଏବଂ ଏକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିବା ଦଳେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟିକୁ ସମୁଦାୟ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଵାର୍ଥରେ ଭାଗ ନ ଦେଇ ଏକ ସାଧାରଣ ଜୀବନର ମୌଳିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଂଶୀଦାର ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବନା ଧାରଣାର ବିକାଶ କରିଥାଏ।

Question ୨।
ସମାଜର ଗୁଣମାନ କ’ଣ ଅଟେ ?
Answer:
ସମାଜର ଗୁଣମାନ ହେଲା
(୧) ସମାଜ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ପଦ୍ଧତି
(୨) ସମାନତା
(୩) ଆନ୍ତଃ–ନିର୍ଭରଶୀଳତା
(୪) ତାରତମ୍ୟ
(୫) ସହଯୋଗୀତା ଓ ସଂଘର୍ଷ
(୬) ବ୍ୟାପକ ସଂସ୍କୃତି
(୭ ) ସମାଜ ଅସ୍ପର୍ଶ ଓ ସ୍ପର୍ଶହୀନ

Question ୩।
ସମୁଦାୟର ଗୁଣମାନ କ’ଣ ଅଟେ ?
Answer:
ସମୁଦାୟର ଗୁଣମାନ ହେଲା :
(୧) ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି
(୨) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ
(୩) ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବନା
(୪) ସମାନତା
(୫) ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସଙ୍ଗଠନ
(୬) ଏକ ସମୁଦାୟ କ୍ଷୁଦ୍ର କିମ୍ବା ବୃହତ
(୭) ସମୁଦାୟ ଆଗେ ଆଗେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
(୮) ସମୁଦାୟ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନାମ ଥାଏ।
(୯) ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର କେତେକ ଔପଚାରିକ ଓ ଅନୌପଚାରିକ ନିୟମ ଥାଏ।

Question ୪।
ସଂଘର ଗୁଣମାନ କ’ଣ ଅଟେ ?
Answer:
ସଂଘର କେତେକ ଗୁଣମାନ ହେଲା :
(୧) ଦଳେ ଲୋକଙ୍କର ସମଷ୍ଟି।
(9) ସଂଘର ସଭ୍ୟଗଣ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଅଟେ।
( ୩ ) ଏହା ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
(୪) ସଂଘର ଏକ ବା କେତେକ ନୀତିନିୟମ ରିହଥାଏ।
(୫) ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଘର କେତେକ ନୀତିନିୟମ ରହିଥାଏ।
(୬) ସଂଘ ଉଭୟ ସ୍ଥାୟୀ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ସହଯୋଗୀ ମନୋଭାବ ରହିଥାଏ।

Question ୫।
ସଂଘ ଓ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ।
Answer:
(୧) ସଂଘ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ଓ ସମୁଦାୟ ଆଗେ ଆଗେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
(୨) ସଂଘର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ନ ଥାଏ, ମାତ୍ର ସମୁଦାୟର ଥାଏ।
(୩) ସଂଘ ସ୍ଥାୟୀ ବା ଅସ୍ଥାୟୀ ହୋଇପାରେ ମାତ୍ର ସମୁଦାୟ ସ୍ଥାୟୀ ଅଟେ ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୬।
ସମାଜ ଓ ସଂଘ।
Answer:
ମନୁଷ୍ୟର ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ସ୍ଵାଧୀନତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଚଳିତ ବହୁ ପରମ୍ପରା, ପଦ୍ଧତି ରୀତି-ନୀତି, କ୍ଷମତା ଓ ପାରସ୍ପରିକ ସାହାଯ୍ୟ, ବହୁଦଳ ଓ ବିଭାଜନର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମାଜ କୁହାଯାଏ। ମାତ୍ର ଏକ ସଂଘ ସ୍ଥାୟୀ ହୋଇପାରେ ବା ଅସ୍ଥାୟୀ ହୋଇପାରେ । ରାଷ୍ଟ୍ର, ପରିବାର, ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟ ଇତ୍ୟାଦି, ସଂଘମାନ ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରକୃତିର ଅଟନ୍ତି । ମାତ୍ର ରାଜନୈତିକ ଦଳ, କ୍ଲବ, ବନ୍ୟା ଅଟନ୍ତି । ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ ପରେ ଏହି ସଂଘଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟଆଡ଼େ ଭାଙ୍ଗି ।

Question ୭।
ଅନୁଷ୍ଠାନର ଲକ୍ଷଣ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନର ଲକ୍ଷଣମାନ ହେଲା: ରିଲିଫ୍ ସଂଘ ଇତ୍ୟାଦି ଅସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରକୃତିର ଯାଇଥା’ନ୍ତି।
(୧) ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଷ୍ଠାନର କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥାଏ।
(୨) ଏହା ବ୍ୟକ୍ତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଏକ ଅନୌପଚାରିକ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ।
(୩) ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ନିଜସ୍ଵ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକ ଥାଏ।
(୪) ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଅନୌପଚାରିକ ନୀତିନିୟମ ରହିଥାଏ।
(୫) ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅମୂଇଁ ପ୍ରକୃତିର ଅଟନ୍ତି।
(୬) ଅନୁଷ୍ଠାନ, ବହୁପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା, ଲୋକରୀତି, ଲୋକନିୟମ୍ ଓ ପ୍ରତିମାନର ସମଷ୍ଟି ଅଟେ।
(୭ ) ଅନୁଷ୍ଠାନ ସାମାଜିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ବଳିଷ୍ଠ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ।
(୮) ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସାର୍ବଜନୀନ ଅଟନ୍ତି।

Question ୮।
ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟମାନ ହେଲା :
(୧) ଅନୁଷ୍ଠାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମାଧମ ଅଟେ।
(୨) ସମାଜର ନୈତିକକତା, ଆଦର୍ଶ ଇତ୍ୟାଦି ସାମାଜିକ ପ୍ରତିମାନ ଗୋଟିଏ ସୂତ୍ରରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପୁରୁଷକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ।
(୩) ଅନୁଷ୍ଠାନ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରେ।
(୪) ସାମାଜିକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
(୫) ଅନୁଷ୍ଠାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଭୂମିକା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ।
(୬) ସମାଜର ଏକତା ଓ ସଂହତି କହିବାରେ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସଂଘ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।

Question ୯।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସଂଘ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସଂଘ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟମାନ ହେଲା :
(୧) ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପ୍ରାକୃତିକଭାବେ ସଂଘ ଇଚ୍ଛାକୃତଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।
(୨) ଅନୁଷ୍ଠାନର ଆକାର ନଥାଏ ମାତ୍ର ସଂଘର ଆକାର ଥାଏ।
(୩) ଅନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାୟୀ ମାତ୍ର ସଂଘ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ।
(୪) ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏକ ପ୍ରତୀକ ଥାଏ ମାତ୍ର ସଂଘ ଏକ ନାମ।
(୫) ଅନୁଷ୍ଠାନର କାର୍ଯ୍ୟରୀତିର ଏକ ପଦ୍ଧତି ମାତ୍ର ସଂଘ ଏକ ସଙ୍ଗଠିତ ସମୂହ।
(୬) ଅନୁଷ୍ଠାନ ଲୋକମାନଙ୍କର ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିଥାଏ । ମାତ୍ର ସଂଘ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥାଏ।

Question ୧୦।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟମାନ ହେଲା :
(୧) ସମାଜ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ପଦ୍ଧତି ମାତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଥା ପରମ୍ପରା, ରୀତିନୀତିର ଏକ ସଙ୍ଗଠନ।
(୨) ସମାଜ ମାନବିକ ଦିଗକୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରିଥାଏ ମାତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ ମାନବିକ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରିଥାଏ।
(୩) ସମାଜ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଦିଗ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଥିଲାବେଳେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଜୀବନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ।
(୪) ସମାଜ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରତୀକ ନ ଥାଏ । ମାତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରତୀକ ଥାଏ।
(୫) ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ରହିଥା’ନ୍ତି।
(୬) ବ୍ୟକ୍ତିର ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଷ୍ଠାନମାନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥା’ନ୍ତି।

Question ୧୧।
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟମାନ ହେଲା:
(୧) ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ନୀତିନିୟମ, ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା ଓ ରୀତିନୀତିର ସଙ୍ଗଠନ ମାତ୍ର ସମୁଦାୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ଏକ ସମୂହ ଅଟେ।
(୨) ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅମୂର୍ଖ ମାତ୍ର ସମୁଦାୟ ମୂର୍ଖ ଅଟେ।
(୩) ଅନୁଷ୍ଠାନ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ମାତ୍ର ସମୁଦାୟ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଦିଗ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଟେ।
(୪) ଏକ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ଯରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିକାଶଲାଭ କରିଥାଏ।
(୫) ଅନୁଷ୍ଠାନର ପ୍ରତୀକ ଥାଏ ମାତ୍ର ସମୁଦାୟର ଏକ ନାମ ଥାଏ।
(୬) ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସମୁଦାୟର ସଭ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ମାତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନର ନୁହେଁ।
(୭ ) ଅନୁଷ୍ଠାନ ଲୋକମାନଙ୍କର ସାମୂହିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ମାତ୍ର ସମୁଦାୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Question ୧୨।
ସଂସ୍କୃତିର ବିଷେଶ ଗୁଣ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ସଂସ୍କୃତିର ବିଶେଷ ଗୁଣମାନ ହେଲା :
(୧) ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅର୍ଜିତ ଗୁଣ ଅଟେ।
(୨) ସଂସ୍କୃତି ସମସ୍ତ ସାମାଜିକ ଉତ୍ତରାଧୁକାରର ସମଷ୍ଟି ଅଟେ।
(୩) ସଂସ୍କୃତି ମାନବିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ।
(୪) ଏହାର ପ୍ରକୃତି ସାମାଜିକ ଅଟେ।
(୫) ସଂସ୍କୃତିର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ପରସ୍ପର ସମନ୍ବିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତ।
(୬) ସଂସ୍କୃତିର ଅଭିଯୋଜନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ।
(୭) ଗୋଟିଏ ସମାଜ ସଂସ୍କୃତି ଅନ୍ୟ ଏକ ସମାଜର ସଂସ୍କୃତିଠାରି ଭିନ୍ନ ଅଟେ।
(୮) ଭାଷା ସଂସ୍କୃତିକୁ ଗୋଟିଏ ପୀଢ଼ିରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପୀଢ଼ିକୁ ନେଇଥାଏ।

‘ଗ’ ବିଭାଗ

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

Question ୧।
ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୌତୂହଳପ୍ରଦ ଅଟେ। ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାଣୁ ବ୍ୟକ୍ତି କ’ଣ ଓ ସମାଜ କ’ଣ। ମାତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମାଜର ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ସେଥୁମଧ୍ୟରୁ କେତୋଟି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା- ବ୍ୟକ୍ତି କାହିଁକି ସମାଜରେ ବାସ କରେ। ସମାଜ ବିନା ସେ କ’ଣ ବଞ୍ଚିପାରିବ ନାହିଁ ? ସମାଜର ସ୍ଥିତି କ’ଣ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ନାହିଁ ? ମନୁଷ୍ୟକୁ କାହିଁକି ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ କୁହାଯାଏ ? ସମାଜର ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହୋଇଛି ? ବ୍ୟକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଥମ ହୋଇଛି ନା ସମାଜର ? ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ କି ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି ? ଏମିତି ଅନେକ ଏସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ସମାଧନ ନିମିତ୍ତ ଆମକୁ ପ୍ରଥମେ ଜାଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ ସମାଜର ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହୋଇଛି। ବ୍ୟକ୍ତି କାହିଁକି ସମାଜରେ ବାସ କରୁଛି ଏବଂ ସମାଜ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ପରିସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ କି ? ଯଦି ହିଁ ତାହା କିପରି ? ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ପାରମ୍ପରିକଭାବେ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ମତବାଦ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଯେଉଁ ମତବାଦ କି ସମାଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ବା ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆମକୁ ଧାରଣା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ସେହି ମତବାଦ ଦୁଇଟି ହେଉଛି।

(୧) ସାମାଜିକ ଚୁକ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵ ଏବଂ
(୨) ଜୈବତତ୍ତ୍ବ
(୧) ସାମାଜିକ ଚୁକ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵ: ସାମାଜିକ ଚୁକ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵ ଅନୁସାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମାଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଅଛି। ଏହି ଚୁକ୍ତିତତ୍ତ୍ଵ ଅନୁଯାୟୀ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟପୂରଣ ନିମିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏକ ପାରସ୍ପରିକ ଚୁକ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଯାହାଦ୍ଵାରା କି ସମାଜ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ତତ୍ତ୍ଵ ଅନୁଯାୟୀ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କୌଣସି ସମାଜ ନ ଥିଲା। ମନୁଷ୍ୟ ସରଳ ଓ ସ୍ଵାଧୁନ ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିଲା। ମନୁଷ୍ୟର ବ୍ୟବହାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଲାଗି କୌଣିସ ନୀତିନିୟମ ନ ଥିଲା। ନୀତିନିୟମ ଅଭାବରୁ ସମାଜରେ ଅନେକ ବିଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଖା ଦେଲା ଓ ମଣିଷ ଜୀବନ ଦୁର୍ବିସହ ହୋଇପଡ଼ିଲା। ତେଣୁ ଏଥୁରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ମଣିଷ ପାରସ୍ପରିକ ଚୁକ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିଲା ଏବଂ ଏହି ଚୁକ୍ତି ଦ୍ଵାରା ସମାଜର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଅଛି। ହବସ୍, ଲବ୍ ଓ ଋଷେ ଏହି ମତବାଦର ସମର୍ଥକ ଅଟନ୍ତି।

ହବସ୍‌ଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଅବସ୍ଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାବହ ଥିଲା ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ସଂଘର୍ଷରତ ଥିଲା ନିଜର ସ୍ବାର୍ଥ ପାଇଁ ମଣିଷ ମଣିଷକୁ ହତ୍ୟା କରୁଥିଲା। ତେଣୁ ସେତେବେଳେ ଜୀବନ ଥିଲା ନିଃସଂଗ, ନିଷ୍ଠୁର, ଘୃଣ୍ୟ ଓ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ। ତେଣୁ ଶାନ୍ତରେ ବାସ କରିବା ପାଇଁ ନିଜର ଧନ ଓ ଜୀବନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏକ ଚୁକ୍ତିରେ ଉପନୀତ ହେଲେ । ଏହି ଚୁକ୍ତି ବଳରେ ସମାଜ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ନିରାପଦ ଜୀବନଯାପନ କଲା।

ଲକ୍‌ଙ୍କ ମତରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ପ୍ରାକୃତିକ ଅବସ୍ଥାରେ ବାସ କରୁଥିଲା, ସେଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସଂଘର୍ଷରତ ନ ଥିଲେ। ଏଥିରେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ଵାଧୀନତା ଓ ସମାନତା ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲା। ଏଥିରେ ସଂଘର୍ଷ ନ ଥୁଲା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଶାନ୍ତି, ସଦିଚ୍ଛା ପରସ୍ପର ସହଯୋଗ ଆଦି ଦ୍ଵାରା ଚଳୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏଥିରେ କୌଣସି ସ୍ବୀକୃତି ପ୍ରାପ୍ତ ନୀତିନିୟମ ନ ଥିଲା। ତେଣୁ ସ୍ବୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଆଇନ୍ ଅଭାବରେ ସମାଜରେ ବିଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଖାଦେଲା ଏବଂ ଏହି ଅସୁବିଧାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ଚୁକ୍ତିରେ ଆବଦ୍ଧ ହେଲା ଏବଂ ଏହି ଚୁକ୍ତିଦ୍ଵାରା ସମାଜ ହାତରେ କେତେକ କ୍ଷମତା ନ୍ୟସ୍ତ କରାଗଲା।

ଋଷୋଙ୍କ ମତରେ ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରାକୃତିକ ଅବସ୍ଥା ଥିଲା ସୁଖମୟ ତା’ର ଜୀବନ ଥିଲା ସରଳ, ସୁନ୍ଦର, ନିରୀହ ଓ ପ୍ରକୃତି ପରାୟଣ। ସମାଜ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ସେ ଏକ ଉଦାର ପଶୁରୂପେ ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିଲା। କାଳକ୍ରମେ ଜନସଂଖ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧିଯୋଗୁଁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମତରେ ସଂଘର୍ଷ ଓ ଅଶାନ୍ତି ଦେଖାଦେଲା ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ଵାର୍ଥପର ହେବାକୁ ଶିକ୍ଷା କଲା ଧନୀ- ଗରିବ, ସରଳ-ଦୁର୍ବଳ ମଧ୍ଯରେ ତାରତମ୍ୟ ବଢ଼ି ଚାଲିଲା। ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ମଣିଷ ଚୁକ୍ତି ଦ୍ଵାରା ସମାଜ ସୃଷ୍ଟି କଲା।

ନିବବତ୍ତ୍ଵର ପୁରୋଧାମାନେ ସମାଜକୁ ଏକ ଜୀବ ସହ ତୁଳନା କରିଅଛନ୍ତି। ସେନ୍ସର ସେଙ୍ଗକର, ଆରିଷ୍ଟୋଟଲ୍, ନାସିକୋ ଇତ୍ୟାଦି ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ମତବାଦର ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋଧା। ଏମାନଙ୍କ ମତରେ ଜୀବନରେ ଯେପରି କ୍ରମବିକାଶ ଏ ସମାଜର ସେହିପରି କ୍ରମବିକାଶ ହୋଇଥାଏ। ସେନ୍ସର କହନ୍ତି ଯେ ଆମେ ଯଦି ଏକ ଜୀବ ସହିତ ସମାଜକୁ ତୁଳାନା କରିବା, ତେବେ ଆମେ ସମାଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଧାରଣା ପାଇପାରିବା। ଏହି ମତବାଦ ସମାଜକୁ ଏକ ଏକକଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଜୀବ ସହିତ ତୁଳନା କରିଥାଏ। ସେହିପରି ସେନ୍ସର ସମାଜ ଓ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାଦୃଶ୍ୟତାକୁ ଆଲୋଚନା କରିଅଛନ୍ତି।

(୧) ଗୋଟିଏ ଜୀବନ ଯେପରି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ଓ ଏହାର ପରିପକ୍ବତା ଥାଏ ଓ ଶେଷରେ ଏହାର ମୃତ୍ୟୁ ଥାଏ । ସେହିପରି ଗୋଟିଏ ସମାଜର ଜନ୍ମ, ପରିପକ୍ବତା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଯେପରି ପୁରାତନ ଗ୍ରନ୍ଥି ନଷ୍ଟ ହୋଇ ନୂତନ ଗ୍ରନ୍ଥି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ସେହିପରି ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତି, ସଂସ୍ଥା, ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ବିଲୟ ହୁଏ ଓ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।

(୨) ସମାଜ ଓ ଜୀବର ବୃଦ୍ଧି ସଂଗେ ସଂଗେ ସେମାନେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟରୁ ଅସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ ଏବଂ ସରଳତାରୁ ଜଟିଳତାକୁ ଗତି କରିଥାଆନ୍ତି।

(୩) ଗୋଟିଏ ଜୀବର ଯେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ନିର୍ଭରଶୀଳ, ସେହିପରି ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍ଥା ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଟନ୍ତି।

(୪) ଗୋଟିଏ ଜୀବ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଯେପରି ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଆନ୍ତି, ସେହିପରି ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଯୋଗ୍ୟତାନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଆନ୍ତି।

(୫) ଯେପରି ଜୀବର ଶରୀରରୁ କୌଣସି ଅଂଶକୁ ଛିନ୍ନ କରିଦିଆଗଲେ ତାହା ଯେପରି ଜୀବନ ହରାଇଥାଏ। ସେହିପରି ସମାଜଠାରୁ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅଲଗା କରିଦେଲେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ସେହିପରି ହୋଇଥାଏ।

(୬) ଜୀବର କୌଣସି ଏକ ଅଙ୍ଗରେ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ବା କୌଣସି ଏକ ଅଙ୍ଗ ରୋଗଗ୍ରସ୍ଥ ହେଲେ ତାହା ଯେପରି ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ସେହିପରି ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବା ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ନିର୍ଭରଶୀଳ ଯେ ଏହାର କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ସମଗ୍ର ସମାଜକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।

(୭) ଗୋଟିଏ ଜୀବନ ଶରୀର ଯେପରି ମସ୍ତିଷ୍କ ଦ୍ବାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୋଇଥାଏ, ସେହିପରି ସରକାର, ଡାକ୍ତର ଇଞ୍ଜିନିୟର, ଆଇନ୍କଜ୍ଞ ଶିକ୍ଷକମାନେ ସମାଜର ମସ୍ତିଷ୍କ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଆନ୍ତି।

(୮) ଜୀବର ଶରୀରରେ ଯେପରି ଶିରା, ଧମନୀ ଇତ୍ୟାଦି ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ କରିଥାଆନ୍ତି, ସେହିପରି ଜଳପଥ, ସ୍ଥଳପଥ ଓ ଆକାଶପଥ ଆଦି ମାଧ୍ୟମ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀ ବ୍ୟକ୍ତ ଆଦି ସଂସ୍ଥା ସମାଜର ଆବଶ୍ୟକୀୟ ପଦାର୍ଥର ବଣ୍ଟନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଆନ୍ତି।

(୯) ଜୀବ ଶରୀରରେ ପାଟି, ପାକସ୍ଥଳୀ ଯେପରି ଖାଦ୍ୟକୁ ହଜମ୍ କରି ସାରା ଶରୀରକୁ ସୃଷ୍ଟି ଯୋଗାଇଥାଆନ୍ତି। ସେହିପରି ଶ୍ରମିକ, କୃଷକମାନେ କଳକାରଖାନା, କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର ଆଦିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସମାଜରେ ପୃଷ୍ଟି ସାଧନ କରିଥାଆନ୍ତି । ଏହିପରି ସମାଜକୁ ଏକ ଜୀବ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସାମାଜିକ ଜୀବତତ୍ତ୍ଵ କୁହାଯାଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ବ ସମାଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲେ ହେଁ କେଉଁ କାରଣ ଯୋଗୁଁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ କୁହାଯାଏ। ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍‌, ଯାହାକି ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।

ଗ୍ରୀକ୍ ଦାର୍ଶନିକ ଆରିଷ୍ଟୋଟଙ୍କ ମତରେ, “ମଣିଷ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ ବ୍ୟତୀତ ବଞ୍ଚିପାରେ ସେ ହୁଏତ ପଶୁ କିମ୍ବା ଦେବତା ହୋଇପାରେ ।” ବାସ୍ତବିକ ଆରିଷ୍ଟୋଟଲଙ୍କର ଏହି ଉକ୍ତଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ। ଜଳ ବିନା ଯେପରି ମାଛ ବଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ସମାଜ ବ୍ୟତୀତ ମନୁଷ୍ୟ ବଞ୍ଚପରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମାଜ ମାନବ ପକ୍ଷେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ। ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଜୈବିକ ପ୍ରାଣୀଟି ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ମନରେ ସ୍ଵତଃ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ କେଉଁ କାରଣରୁ ମନୁଷ୍ୟ ସମାଜିକ ହୋଇଥାଏ ? କିପରି ସେ ସାମାଜିକ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ସେ କାହିଁକି ସମାଜରେ ବାସ କରେ ?

(୧) ପ୍ରକୃତି ଦ୍ଵାରା ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ : ସାମାଜିକତା ହେବା ମନୁଷ୍ୟର ଏକ ସହଜାତ ପ୍ରବୃତ୍ତି। ଭାଷାର ଶିକ୍ଷା, ଚିନ୍ତା ଅନ୍ଵେଷଣ ଶକ୍ତି, ଅନ୍ୟକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରକୃତି କେବଳ ମାନବ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଶାରୀରିକ ଭାବେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ଯ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କଠାରୁ ଦୁର୍ବଳ ଓ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବା ପାଇଁ ଦୀର୍ଘନିନ ସମାଜ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ତାହାର ଆତ୍ମାର ବିକାଶ ପାଇଁ ପ୍ରଶସ୍ତ ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃକ୍ରିୟାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି। ତେଣୁ ମାନବ ସମ୍ପର୍କଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ମାନବର ବିକାଶ ଓ ଜୀବନ କିପରି ଅସମ୍ଭବ, ତାହାର କେତେକ ଉଦାହରଣରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇପାରିବ।

କାଭାସପର ହାଉସ୍ ଘଟଣା : ଏହି ବାଳକଟି ଜନ୍ମରୁ ସତର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଃସଙ୍ଗ ଭାବରେ ରହିଥିଲା। ସତର ଓ ଶିଶୁ ପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲୁଛି । ତା’ର ମସ୍ତିଷ୍କ ବିକାଶ ଆଦୌ ହୋଇ ନ ଥିଲା । ତେଣୁ ଏଥୁରୁ ଜଣାପଡୁଛି ଯେ ସମାଜ ନ ରହିଲେ ମନୁଷ୍ୟତ୍ବର ବିକାଶ ହୁଏ ନାହିଁ।

କମଲା ଓ ଅମଲା ଘଟଣା : କମଲ ଓ ଅମଲା ହେଉଛନ୍ତି ଦୁଇଟି ହିନ୍ଦୁ ଶିଶୁ। ଏ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଏକ ଗାଧୁଆ ଗୁମ୍ଫାରୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଉଦ୍ଧାର ପରେ ପରେ ଅମଲାର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ କମଲାକୁ ଆଠ ବର୍ଷ ବୟସ ହୋଇଥିଲା। ଦେଖାଗଲା ଯେ କମଲା ପାଖରେ କିଛି ମାନବିକ ଗୁଣ ନାହିଁ । ସେ ଗଧୂଆ ଭଳି ଚାଲୁଥିଲା ଓ ଗଧୂଆ ଭଳି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା ଏବଂ ଆଦୌ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିପାରୁ ନ ଥିଲା। କିଛି ତାଲିମ୍ ଦିଆଯିବା ପରେ ସେ ବହୁକଷ୍ଟରେ କିଛି କଥା କହିବା, ଖାଇବା, ପିନ୍ଧିବା ଇତ୍ୟାଦି ଶିକ୍ଷା କରିପାରିଲା।

ଆନ୍ନା ଘଟଣା : ଆବଶ୍ୟକତା ମନୁଷ୍ୟକୁ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା, ତାକୁ ସମାଜ ବାସ କରିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରିଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସହଯୋଗ ନ କରିବ, ଯଦି ସମାଜରେ ବାସ ନ କରିବ ତା’ ହେଲେ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସସ୍ଥାନ ଆଦି କେତେକ ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମାଜ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ତାହର କେତେକ ଶାରୀରିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣ କଲା।

(୨) ଆବଶ୍ୟକତା ମନୁଷ୍ୟର ସାମାଜିକ ପ୍ରଣୀରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ : ମନୁଷ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ତାକୁ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରିଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସହଯୋଗ ନ କରିବ, ଯଦି ସମାଜରେ ବାସ ନ କରିବ ତା’ ହେଲେ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସସ୍ଥାନ ଆଦି କେତେକ ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତାକ ପୂରଣ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମ୍ପାଜ ବ୍ୟକ୍ତିର କେତେକ ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିବା ସଂଗେ ସଂଗେ ତାହାର କେତେକ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ। ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହଯୋଗରେ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ନିରାପତ୍ତା, ପ୍ରତିପାଦନ ଓ ସୁଖଶାନ୍ତି ଆଦି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ତାହାର ପ୍ରକୃତି ପାଇଁ ନୁହଁ ବରଂ ବିଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତାର ପୂରଣ ପାଇଁ ସମାଜରେ ବାସ କରିଥାଏ।

(୩) ସାମାଜ ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବ ନିଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ : ମନୁଷ୍ୟର ଅହଂର ବିକାଶ ସମାଜରେ ହୋଇଥାଏ। ସମାଜ ଜ୍ଞାନର ଗନ୍ତାଘର, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରାଣକେନ୍ଦ୍ର, ସଂସ୍କୃତି ଆମର ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା ଆଦିକୁ ସଂରକ୍ଷିତ କରି ରଖୁଥାଏ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବଂଶଧରମାନଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତରିତ କରିଥାଏ । ସାମାଜିକ ଉତ୍ତରାଧୁକାର ବ୍ୟତୀତ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅହଂର ବିକାଶ ସାଧନ ହୁଏ ନାହିଁ। ସଂସ୍କୃତି ମନୁଷ୍ୟକୁ ପଶୁ ସମାଜଠାରୁ ପୃଥକ୍ କରିଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଏକ୍ ଜୈବିକ ପ୍ରାଣୀରୁ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ। ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରି ଏକ ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵର ଅଧିକାରୀ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ ପଶୁଜୀବନ ଭଳି ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସମାଜ ବିନା ମନୁଷ୍ୟକୁ ପଶୁରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ।

ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନାକୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ସମାଜ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟିରେ ଗଠିତ। ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ସମାଜ ଗଠନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ସେହିପରି ସମାଜକୁ ଛାଡ଼ି ମନୁଷ୍ୟ ବାନ୍ଧି ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ବ୍ୟକ୍ତି ବିନା ସମାଜ ଓ ସମାଜ ବ୍ୟତୀତ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ଥିତି ଅସମ୍ଭବ ଅଟେ। ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମାଜ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଟନ୍ତି। ତେଣୁ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମାଜ ଉଭୟ ଅନୁପୂରଣ ଓ ପରିପୂରକ ଅଟନ୍ତି।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୨।
ସମାଜର ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପଣ କର ଓ ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ସମାଜ ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ମାନବ ସମୂହ। ମନୁଷ୍ୟ ସହିତ ମନୁଷ୍ୟର ଇଚ୍ଛାକୃତ ସମ୍ପର୍କ ଫଳରେ ସମାଜ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ପ୍ରଖ୍ୟାତ୍ ସମାଜବିତ୍ ମାକାଆଇଭରଙ୍କ ମତରେ ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ଅଛି ସେଠାରେ ସମାଜ ଅଛି। ଏଡଓ୍ବାର୍ଡ଼ ଜେମ୍ସ (Edword)ଙ୍କ ମତରେ “ମାନବ ଗୋଷ୍ଠୀର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କ ବା ସହାବସ୍ଥାନ ହିଁ ହେଉଛି ସମାଜ। ସମାଜଶାସ୍ତ୍ରରେ ସମାଜ ଶବ୍ଦଟି ଲୋକମାନଙ୍କର ସମୂହକୁ ବୁଝାଇ ନ ଥାଏ। ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାର ଜଟିଳ ସଂରୂପକୁ ହିଁ ବୁଝାଇଥାଏ ସମାଜ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାତ୍ର ପଦାର୍ଥ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଗତି; ମାତ୍ର ସଂରଚନା ନୁହେଁ। ସମାଜ ଅମୂର୍ଣ (Abstract) ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶମାନ। ଏହା ଦେଖୁହୁଏ ନାହିଁ କି ସ୍ପର୍ଶ କରିହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ତା’ର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ଓ ଆବେଗରୁ ହିଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତୀୟମାନ ହୁଏ।

ସମାଜ (Society) ଶବ୍ଦଟି ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ ସୋସାଇଟସ୍ (Scoeitus)ରୁ ଆନୀତ ଯାହାର ଅର୍ଥ ସଂଘ ବା ବନ୍ଧୁତା (Association or Companionship) ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ମତ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସମାଜ ବେଳେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବୁଝାଇ ନ ଥାଏ। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାର ସାମାଜିକ ପ୍ରତିମାନ (norms)ର ଜଟିଳ ସଂରୂପ (Complex Pattern)କୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି ସମାଜର ଭିତ୍ତି; ମାତ୍ର ଯେତେବେଳେ ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପର ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ସଚେତନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପର କଥାବାର୍ତ୍ତା ହୁଅନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ସଂପୃକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେତେବେଳେ ସମାଜ ଗଠନ ହୋଇଥାଏ।

ସମାଜର ସଂଜ୍ଞା :
ବିଭିନ୍ନ ସମାଜ ତତ୍ତ୍ବବିତ୍ ସମାଜର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି। ସେଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା। ଜି. ଡି. ଏଚ୍. କୋଲ୍ (G. D. H. Cole) “ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ଯରେ ସଂଗଠିତ ସମିତି ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟିକୁ ସମାଜ କୁହାଯାଏ।’ (Society is the complex of organised association and institution within the community)

ଏଫ୍. ଏଚ୍. ଗିଡ଼ିଙ୍ଗସ୍ (F.H. Giddings) “ସମାଜ ଏକ ସଂଘ, ଏକ ସଂଗଠନ ଏବଂ କେତେକ ଔପଚାରିକ ସମ୍ପର୍କ ଯେଉଁଥ‌ିରେ ସହଯୋଗୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏକତାବଦ୍ଧ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ।” (Society is the union itself, the organisation the sum of formal relations in which associating individual are bound together)

ମାକାଆଇଭର୍ ଏବଂ ପେଜ୍ (Maclve and Page) “ମନୁଷ୍ୟର ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ସ୍ଵାଧୀନତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଚଳିତ ବହୁ ପରମ୍ପାରା ପଦ୍ଧତି ରାଜନୀତି, କ୍ଷମତା ଓ ପାରସ୍ପରିକ ସାହାଯ୍ୟ, ବହୁଦଳ ଓ ବିଭାଜନର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମାଜ କୁହାଯାଏ।” (Society is a system of usages and procedures, authorityand mutual aid of many grouping and divisions of control or human behaviour and of liberties)

ଲାପିଅର (Lapiere), “ ସମାଜ ସମୂହ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥୁବା ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ଓ ପ୍ରତିମାନର ଜଟିଳ ସଂରୂପକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ” (The term society refers not a group of people but to the complex pattern of the norms of interaction the arise among and between them)

ଏ. ଡବ୍ଲୁ. ଗ୍ରୀନ୍ (A. W. Green “ ସମାଜ ଏକ ବୃହତ୍ତମ ସମୂହ ଯାହାର ସଦସ୍ୟ ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ହୋଇପାରେ । ଜନସଂଖ୍ୟା, ସଂଗଠନ, ସମୟ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଆଗ୍ରହ ଦ୍ଵାରା ଏକ ସମାଜ ଗଠିତ ।” (A society is a largest group of which any individual belong. A society is made up of a population, time, place and interest.

ସମାଜର ଉପାଦାନ (Element of Society): ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା।
(୧) ସମାନତା (Likeness): ସମାନତା ସମାଜର ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନ। ସମାଜ ଅନେକ ଲୋକମାନଙ୍କର ସମାହାର ହୋଇଥିବାରୁ ପରସ୍ପରକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ସମାନତା ଏକାନ୍ତ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ । ମାକାଆଇଭର୍‌ଙ୍କ ମତରେ, ‘ସମାଜ ଅର୍ଥ ସମାନତା’। ସମାଜରେ ସମାନତା ଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ବୁଝାମଣା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ବୁଝାମଣା ବନ୍ଧୁତ୍ଵ, ଘନିଷ୍ଠତା ସହଯୋଗ, ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଚାର ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେଶିତ। ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମାନତା ଦ୍ଵାରା ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସଂଘ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଆଦିମ ତଥା ପୁରାତନ ସମାଜରେ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ଏକମାତ୍ର ସାଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ବିବେଚିତ ହେଉଥିଲା। ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମାନତା ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ପରମ୍ପରା, ଲୋକରୀତି, ଲୋକନିୟମ, ଆବଶ୍ୟକତା ପ୍ରଭୃତିରେ ସମାନତା ରହିଲେ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କରେ ସମାନତା ରହିବ।

(୨) ସହଯୋଗିତା ଓ ସଂଘର୍ଷ (Co-operation and Conflict): ସହଯୋଗିତା ଓ ସଂଘର୍ଷ ସମାଜ ଗଠନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ସହଯୋଗ ବିନା ସମାଜ ଗଠନ ଅସମ୍ଭବ। ଯଦି ସମାଜରେ ବାସ କରୁଥିବା ଜନସାଧାରଣ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ ନ କରିବେ, ତେବେ ସେମାନେ ସୁଖଶାନ୍ତିରେ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ପରିବାର ଏକ ସହଯୋଗ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ। ସଂଘର୍ଷ ସମାଜ ଗଠନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ ଉପାଦାନ ଅଟେ। ଏହା ମଧ୍ୟ ସମାଜ ପାଇଁ ନିତ୍ୟାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ଏକ ଉତ୍ତମ ସମାଜ ଗଠନ ନିମନ୍ତେ ସହଯୋଗିତା ଯେତିକି ଜରୁରୀ, ତା’ର ବିକାଶ ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ ସେତିକି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ।

(୩) ଆନ୍ତଃନିର୍ଭରଶୀଳତା (Interpendence) : ଆନ୍ତଃ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ସମାଜର ଅନ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନ। ବ୍ୟକ୍ତିର ଅଭାବ ଅସୀମ ଓ ଏହି ଅଭାବଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ପୂରଣ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତଥାପି ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଅଭାବ ସବୁକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହି ନିର୍ଭରଶୀଳତା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସମାଜରେ ବାସ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥାଏ। ତେଣୁ ସମାଜରେ ବାସ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଆନ୍ତଃ- ନିର୍ଭରଶୀଳତା କେବଳ ପରିବାରରେ ନୁହେଁ; ଜାତୀୟ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପିରଦୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ମଧ୍ଯରେ ଯେତିକି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଅଛି। ଯେତିକି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସମାଜରେ ଏହି ତାରତମ୍ୟ

(୪) ତାରତମ୍ୟ (Difference) : ମନୁଷ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଅସାମଞ୍ଜାସ୍ୟ ବା ତାରତମ୍ୟ ରହିଛି। ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଏହି ତାରତମ୍ୟ ସର୍ବତ୍ର ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସେମାନଙ୍କର ବୟସ, ଲିଙ୍ଗ, ଭାଷା ପ୍ରଭୃତିରେ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପୃଥକ୍ ଅଟନ୍ତି। ସମାଜରେ ଯଦି ତାରତମ୍ୟ ନ ରୁହେ ବା ସମସ୍ତେ ସମାନ ହେବେ, ତେବେ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।

(୫) ସଂଗଠନ (Organisation) : ସଂଗଠନ ହେଉଛି ସମାଜ ପାଇଁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ। ସମାଜ ଏକ ସଂଗଠିତ ମାନବ ଗୋଷ୍ଠୀ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜ ଅଳ୍ପ ବହୁତେ ସଂଗଠିତ ହୋଇ ନିଜ ନିଜର ସ୍ଵାର୍ଥ ପାଇଁ ସହଯୋଗ, ଓ ସଂଘର୍ଷ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏକ ସୁସ୍ଥ ଓ ବଳିଷ୍ଠ ସମାଜ ଗଠନ ପାଇଁ ସଂଗଠନର ଆବଶ୍ୟତା ରହିଛି।

(୬) ସମାଜ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ପଦ୍ଧତି : ସମାଜ ହେଉଛି ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକର ଏକ ପଦ୍ଧତି । ମାକ୍‌ଆଇଭର୍‌ଙ୍କ ମତରେ, “ ସମାଜ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ଜାଲ । ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ସମଷ୍ଟି ହେଉଛି ସମାଜ ।”

(୭) ସମାଜ ଅମୂର୍ଖ ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶହୀନ : ସମାଜ ହେଉଛି ସଂଗଠନ, ଯାହାକି ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ; ପ୍ରଥା, ଆଇନ୍, ଲୋକନିୟମ ପ୍ରତିମାନ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପ୍ରଭୃତି ଅନୌପଚାରିକ ନୀତିନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହି ନୀତିନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଅମୂର୍ଖ ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶହୀନ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଦେଖୁହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ଯ କରିହୁଏ ନାହିଁ ସଦସ୍ୟମାନେ କେବଳ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବି ଏବଂ ଉପଲବ୍ଧ କରିଥା’ନ୍ତି। ସୁତରାଂ ସମାଜ ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ସଂସ୍ଥା ଯାହାକୁ ଦେଖୁହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ଯ କରିହୁଏ ନାହିଁ। ସମାଜ ଅମୂର୍ତ୍ତ ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶହୀନ ଅଟେ।

Question ୩।
ସମୁଦାୟର ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପଣ କର ଓ ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର। କିମ୍ବା, ସମୁଦାୟ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକତ୍ର ବାସ କରି ଏବଂ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିବା ଏକ ମାନବ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ସମୁଦାୟ (Community) କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟକ୍ତିର ସଂଘବଦ୍ଧ ଜୀବନଯାପନ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ସମୁଦାୟ ଗଠନ କରିବାର ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ସେ ଯେଉଁ ସମୁଦାୟରେ ବାସ କରିଥାଏ, ତା’ରି ମଧ୍ୟରେ ସହଜରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିପାରୁ। ସମୁଦାୟ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି (Concretes) ସମ୍ପ୍ରତୀୟ ଅଟେ। ଏହାର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ସହଯୋଗମୂଳକ ସମ୍ପକ ବିଦ୍ୟମାନ। ସମୁଦାୟ (Community) ଶବ୍ଦଟି ଲାଟିନ୍ କମେନିସ୍ (Commenish)ରୁ ଆସିଅଛି; ଯାହାର ଅର୍ଥ ସାଧାରଣ (Common)।

ସମୁଦାୟର ସଂଜ୍ଞା (Definition of Community): ସମୁଦାୟର କେତେକ ସଂଜ୍ଞା ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା ! ଓଗ୍‌ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିମକୋଫ୍ (Ogburn and Nimkoff)ଙ୍କ ମତରେ “ ଏକ ସୀମିତ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାମାଜିକ ଜୀବନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଗଠନକୁ ସମୁଦାୟ କୁହାଯାଏ ।” (Community is the total organisation of social life within a limits area.)

ମାକ୍‌ଆଇଭର୍ ଓ ପେଜ୍ (Maclver and Page)ଙ୍କ ମତରେ, “ଯେତେବେଳେ ଯେକୌଣସି କ୍ଷୁଦ୍ର ବା ବୃହତ୍ ସମୂହର ଏକତ୍ର ବାସ କରି କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଵାର୍ଥରେ ଭାଗ ନ ନେଇ ଏକ ସାଧାରଣ ଜୀବନର ମୌଳିକ ଅବସ୍ଲାରେ ଭାଗୀଦାର ହୋଇଥା’ନ୍ତି ।” (Whenever the members of any groups small or large life together in such a way that share, not this or that particular interest but this basic conditions of a common life we call that group of a community.)

କେ. ଡିଭିସ୍ (K. Davis)ଙ୍କ ମତରେ, “ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ବିଭାବକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ରାତ୍ରିକ୍ଷୁଦ୍ର ଆଞ୍ଚଳିକ ସମୂହକୁ ସମୁଦାୟ କୁହାଯାଏ । ” (The community is the smallest territorial group that can embrance all aspects of social life) ଇ. ଏସ୍. ବୋଗାର୍ଡ଼ସ୍‌ (E.S. Bogardens)ଙ୍କ ମତରେ, “ କିଛି ପରିମାଣରେ ଆମେ ଭାବ ନ ଥୁବା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ସାମାଜିକ ସମୂହକୁ ସମୁଦାୟ କୁହାଯାଏ ।”
(A community is a social group with some degree of we feeding in a given area)

ସମୁଦାୟର ଉପାଦାନ (Elements of Community): ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା
(୧) ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି (A group of People); ସାଧାରଣତଃ ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନେଇ ସମୁଦାୟ ଗଠିତ. ହୋଇଥାଏ । ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବିନା ଏକ ସମୁଦାୟ ଗଠନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକତ୍ର ବାସ କରିଥା’ନ୍ତି ସେତେବେଳେ ସମୁଦାୟ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ।

(୨) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ (A definite locality): ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକତ୍ର ବାସ କରି ଏବଂ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିବା କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ସମୁଦାୟ ଗଠନ କରିପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମୁଦାୟର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ରହିଛି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ସ୍ଥିରତାର ଆବଶ୍ୟକତା ନ ଥାଏ। ଯଦି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାଗରେ ସେମାନେ ବାସ କରିବେ ନାହିଁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।

(୩) ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ (Community Sentiment) : ସାମୁଦାୟିକ ମନୋଭାବ ବିନା ସମୁଦାୟ ଗଠନ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସମୁଦାୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ଭାବନା (We feeling) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଆଣିପାରିଥାଏ। ଏକ ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନେ ଗୋଟିଏ ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରିଥା’ ନ୍ତି।, ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇ ଚଳିଥାଆନ୍ତି। ଏକ ସାମାଜିକ ନିୟମକୁ ମାନି ନ ଥାଆନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ସମୁଦାୟର ସାମୂହିକ ଅଭିରୁଚି ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଭିରୁଚି ଅଭିନ୍ନ।

(୪) ସମାନତା (Likeness ) : ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୁଦାୟର ଲୋକମାନେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାସ କରୁଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନତା ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ସେମାନେ ଏକପ୍ରକାର ଜୀବନଯାପନ କରିଥାଆନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା, ଲୋକରୀତି, ଲୋକ ନିୟମ, ଭାଷା ପ୍ରଭୃତିରେ ସମାନତା ଦେଖାଯାଇଥାଏ।

(୫) ସ୍ଵାୟୀତ୍ଵ (Permanence) : ସ୍ଥାୟୀତ୍ଵ ସମୁଦାୟର ଅନ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ। ସମୁଦାୟ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ, ଏହା ଏକ ଜନଗହଳି ବା ସଭା ସମିତିରେ ଉପସ୍ଥିତ ବହୁ ଲୋକର ସମଷ୍ଟି ନୁହେଁ। ବରଂ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସାମାଜିକ ସମୂହ। ଅନେକ ଲୋକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ବସବାସ କଲେ ସମୁଦାୟ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ସମୁଦାୟ ହେଉଛି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାଗାରେ ଏକ ସାମାଜିକ ସମୂହ।

(୬) ପ୍ରାକୃତିକତା (Naturality ) : ସମୁଦାୟର ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଉପାଦାନ ହେଉଛି ପ୍ରାକୃତିକତା। ସମୁଦାୟକୁ କେହି କୃତ୍ରିମ ଭାବରେ ତିଆରି କରିନାହିଁ। ଏହା ମନୁଷ୍ୟକୃତ ବା ଇଚ୍ଛାକୃତ ସୃଷ୍ଟି ନୁହେଁ ବରଂ ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାୟରେ ସ୍ଵତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।

(୭) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ- ନାମ (A particular Name) : ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମୁଦାୟର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନାମ ରହିଥାଏ। ଏହା ଏକ ସମୁଦାୟକୁ ସୂଚିତ କରିଥାଏ। ଲୁମ (Lumley)ଙ୍କ ମତରେ, ଏହା ପରିଚୟକୁ ସୂଚାଇଥାଏ, ବାସ୍ତବତାକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟକୁ ସୂଚାଇଥାଏ । ଏହା ସର୍ବଦା ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵକୁ ବର୍ଣ୍ଣନାକରିଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମୁଦାୟ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵର କିଛି ଅଂଶ।

(୮) ବହୁବିଧ ଲକ୍ଷ୍ୟ (Wider ends) : ସମୁଦାୟ ଅନେକ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏହି ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜର ଅଭାବ ଅସୁବିଧାଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକାଠି ହୋଇ ସମୁଦାୟ ଗଠନ କରିଥାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ସମୁଦାୟ ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ସବୁ ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୪।
ସମାଜ ଓ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।
Answer:
ଉଭୟ ସମାଜ ଓ ସମୁଦାୟ ମନୁଷ୍ୟର ଗୋଷ୍ଠୀବଦ୍ଧ ଜୀବନ (Group life)ର ସଂକେତ ବହନ କରନ୍ତି। ସମାଜ ଓ ସମୁଦାୟ ମନୁଷ୍ୟସହିତ ମନୁଷ୍ୟର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଆନ୍ତଃକ୍ରିୟାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥା’ନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ସହିତ ମନୁଷ୍ୟର ଇଚ୍ଛାକୃତ ସମ୍ପର୍କ ଫଳରେ ଏମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟକୁ ବାଦ୍ ଦେଇ ଏଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ସମ୍ପର୍କ ମନୁଷ୍ୟର ସହଜାତ ପ୍ରବୃତ୍ତି। ଯେଉଁ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଆଧାରକରି ସମାଜ ଗଠିତ ହୋଇଛି, ଠିକ୍ ସେହି ସାମାଜିକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି। କିନ୍ତୁ ସମାଜ ଓ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା।

(୧) ସମୁଦାୟ କେତେକ ଲୋକଙ୍କର ସମଷ୍ଟିକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ସାଧାରଣ ଜୀବନର ମୌଳିକ ଅବସ୍ତାରେ ଭାଗୀଦାର ହୋଇଥା’ନ୍ତି। ଏହି ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଓ ସହଯୋଗମୂଳକ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ମାତ୍ର ସମାଜ ହେଉଛି କେତେକ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ସମଷ୍ଟି। ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କିମ୍ବା ପରୋକ୍ଷ, ସଂଗଠିତ କିମ୍ବା ଅସଂଗଠିତ, ସଚୈତନିକ କିମ୍ବା ଅଚୈତନିକ, ସହଯୋଗୀ କିମ୍ବା ବିରୋଧାତ୍ମକ ହୋଇପାରେ।

(୨) ସମାଜ ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳର ଆବଶ୍ୟକତା ନ ଥାଏ। କାରଣ ସାମଜ ସାର୍ବଜନୀନ ଓ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ। ମାତ୍ର ସମୁଦାୟ ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳର ଆବଶ୍ୟକତାର ରହିଛି। କାରଣ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକତ୍ର ବାସ କରି ଏବଂ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିବା କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ସମୁଦାୟ ଗଠନ କରିଥା’ନ୍ତି।

(୩) ସମାଜର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସମୁଦାୟର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ ଅଟେ। ଏହା ସମାଜରେ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆବଶ୍ୟକତା ନ ଥାଏ। ମାତ୍ର ସମୁଦାୟ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ୍ୟ ଅଟେ।

(୪) ଗୋଟିଏ ସମାଜରେ ଏକାଧିକ ସମୁଦାୟ ରହିଥା’ନ୍ତି ଯେଉଁମାନଙ୍କର ନିଜ ନିଜର ସଂଗଠନ ଥାଏ। ମାତ୍ର ଏକ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ଯରେ ଏକାଧିକ ସମାଜ ରହି ନଥା’ନ୍ତି।

(୫) ସମାଜକ ଏକ ବ୍ୟାପକ ତଥା ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନ। କିନ୍ତୁ ସମୁଦାୟ ସମାଜଠାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ର।

(୬) ସମାଜ ପାଇଁ ସାମୂହିକ ମନୋଭାବର ଆବଶ୍ୟକତା ନ ଥାଏ । ମାତ୍ର ସମୁଦାୟ ପାଇଁ ସାମୂହିକ ମନୋଭାବ ଏକାନ୍ତ ଦରକାର।

(୭) ସମାଜ ଅମୂର୍ଣ (Abstract) ଅଟେ। ଏହା ଅଗଣିତ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ସମଷ୍ଟି ଯାହାକି ଦେଖୁହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ କରିହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସମୁଦାୟ ଏକ ମୂର୍ଖ (Concrete) ସମ୍ପ୍ରତୀୟ ଅଟେ । ଏହା ହେଉଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାଗାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଏକ ଜନସମଷ୍ଟି।

(୮) ଦେଖାଯାଉନଥିବା ସମାଜର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରଭୃତିରେ ସମାନତା ବେଳେ ଏକ ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରାୟତଃ ସମାନ ଅଟେ।

(୯) ସମୁଦାୟ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଘନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଏବଂ ସୁଖୋନ୍ନତି ସମ୍ପର୍କ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ମାତ୍ର ସମାଜର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ପରୋକ୍ଷ ଘନିଷ୍ଠତା ବିହୀନ ଏବଂ ଅବୈୟୋକ୍ତିକ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଏହିସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖ‌ିବାକୁ ଗଲେ ସମାଜ ଓ ସମୁଦାୟ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଲଗା ଅଟନ୍ତି।

Question ୫।
ସଂଘର ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପଣ କର ଓ ଏହାର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ସାମାଜରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନଯାପନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିତୃପ୍ତି ନିମିତ୍ତ ସଂଗଠିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏକ ସଂଘ ଗଠନ କରିଥା’ନ୍ତି। ଏକ ସଂଘ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏକ ବା ଏକାଧ୍ଵକ ସ୍ଵାର୍ଥ ପୂରଣ ପାଇଁ ଦୁଇ ବା ତତୋଽଧିକ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଶୃଙ୍ଖଳିକ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିବା ସଂଗଠନକୁ ସଂଘ (Assocication) କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରମିକ ସଂଘ, ରାଜନୈତିକ ସଂଘ, କ୍ଲବ୍, କଲେଜ, ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରଭୃତି ସଂଘର ଉଦାହରଣ।

ସଂଘର ସଂଜ୍ଞା (Definition of Association):
ସଂଘର କେତେକ ସଂଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କରାଗଲା। ଇ.ଏସ୍. ବୋଗାର୍ଡ଼ସ୍ (E.S. Bogardns) “କେତେଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ଲୋକମାନଙ୍କର ମିଳିତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ସଂଘ କୁହାଯାଏ ।” ଗିଲିନ୍ ଏବଂ ଗିଲିନ୍ (Gillin and Gillin)“ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଅନୁମୋଦିତ ବା ମଞ୍ଜୁରୀପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ କର୍ମ ପଦ୍ଧତି ଢଙ୍ଗ ଦ୍ଵାରା ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଏକ ସମୂହକୁ ସଂଘ କୁହାଯାଏ ।” ପି.ଜିସ୍‌ବର୍ଟ (P.Gisbert) “ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବା କେତେକ ସୀମିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ନିମିତ୍ତ ସଂଗଠିତ ହୋଇଥିବା ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନେଇ ସଂଘ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ?” ଓଗ୍‌ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିମକୋଫ (Ogburn and Nimkoff) “ସଂଘ ହେଉଛି ସଂଗଠିତ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ପାଇଁ ଉଦ୍ଭାବନ !”

ସଂଘର ଗୁଣ (Characteristics of Association) :
ସଂଘର କେତେକ ଗୁଣ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
(୧) ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି (A group of people) : ସଂଘ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଏକ ସମୂହରୂପେ ପରିଚିତ। ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବିନା ସଂଘର ଗଠନ ଅସମ୍ଭବ ଅଟେ। ସୁତରାଂ ସଂଘ ଦଳେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର କିଛି ସାଧାରଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବା ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଥାଏ, ତେଣୁ ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ସଂଘର ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଗୁଣ।

(୨) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (Definite aims) : ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଘ କେତେକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଗଠିତ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବ୍ୟତିରେକେ ସଂଘ ସୂଚାରୁରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ପଦନ କରିପାର ନ ଥାଏ। ତେଣୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏବଂ କୌଣସି ସଂଘ ନାହିଁ କି ବିନା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ସଂଘ ଘନିଷ୍ଠରୂପେ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଏପରି

(୩) ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ସଭ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିର ନିଜ ଇଚ୍ଛା ସଂଘର ସଦସ୍ୟ ହୋଇପାରେ କିମ୍ବା ପଦ (Voluntary membership) : ସଂଘର ସଭ୍ୟ ପଦ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ। ବ୍ୟକ୍ତି ତା’ର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କୌଣସି କୌଣସି ସଂଘକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିପାରେ। ନିଜର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ଵେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ଏକ ସଂଘରେ ଯୋଗ ଦେଇଥାଏ। କୌଣସି ସଂଘର ସଦସ୍ୟଭୁକ୍ତ ହେବାପାଇଁ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଇ ନ ପାରେ।

(୪) ନୀତିନିୟମ ଏବଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନା (Rule and regulations) : ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଘ କେତେକ ନୀତି ଏବଂ ନିୟମଦ୍ଵାରା ପରିଚାଳିତ। ଏହି ନୀତିନିୟମ ଜରିଆରେ ସଂଘ ତା’ର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ସଂଘର ସଦସ୍ୟମାନେ ଉକ୍ତ ନୀତିନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଭାବେ ପାଳନ କରିଥା’ନ୍ତି । ଯଦି କୌଣସି ସଦସ୍ୟ ସଂଘର ନୀତି-ନିମୟକୁ ଅବଜ୍ଞା କରେ, ତାକୁ ଶୃଙ୍ଖଳାଗତ ଦଣ୍ଡର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।

(୫) ଚରିସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ବା କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ (Permanent or Temporary) : ସଂଘ ସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରକୃତିର ହୋଇପାରେ। କେତେକ ସଂଘ ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରକୃତିର ହୋଇଥିବାବେଳେ ଆଉ କେତେକ ସଂଘ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ଥାୟୀ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରକୃତ ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରକୃତିର ହୋଇଥିବାବେଳେ ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ଶ୍ରମିକ ସଂଘ ପ୍ରଭୃତି ଅସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରକୃତିକୁ ଭିଭିକରି ଗଠିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି।
ପ୍ରକୃତିର ଅଟନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ-ପରିବାର,

(୬) ସହଯୋଗୀ ମନୋଭାବ (Co-operative Spirit) : ପାରସ୍ପରିକ ସହଯୋଗିତା ସଂଘର ଅନ୍ୟ ଏକ ଗୁଣ ଅଟେ। ଏହି ସହଯୋଗିତା ବିନା ସଂଘ ତିଷ୍ଠିପାରିବ ନାହିଁ। ସଂଘର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଭାବେ ସହଯୋଗ କରିଥା’ନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ: ଏକ ଶ୍ରମିକ ସଂଘର ସଦସ୍ୟମାନେ ଯଦି ସହଯୋଗୀ ମନୋବୃତ୍ତି ନେଇ ଏକତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଅଭିଳାଷ ଅଚିରେ ସାଧୂତ ହୋଇପାରିବ। ତେଣୁ ସହଯୋଗୀ ମନୋଭାବ ହେଉଛି ଏକ ମୂଳଭିତ୍ତି, ଯାହା ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଘ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

(୭) ଔପଚାରିକ ସମ୍ବନ୍ଧ (Formal relations) : ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଘର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଔପଚାରିକ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ନିଜର ଅଭିଳଷିତ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପୂରଣ କରିବା ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିର ଅନ୍ତିମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ସଂଘ ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରଖୁଥାଏ। ମାତ୍ର ଏହି ସମ୍ପର୍କ ତା’ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଳବତ୍ତର ରହିଥାଏ।

Question ୬।
ଅନୁଷ୍ଠାନର ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପଣ କରି ଏହାର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଘ କେତେକ ସ୍ବୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୀତିନିୟମ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ। ଏହି ନୀତିନିୟମ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀର ସମଷ୍ଟିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କୁହାଯାଏ। କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ସଂଘ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ସଂଘର ସୁପରିଚାଳନା ନିମିତ୍ତ କେତେକ ନୀତିନିୟମର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହି ନୀତିନିୟମ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂଘ ତା’ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ସହଜରେ ପୂରଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ନୀତି-ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଅନୁଷ୍ଠାନର ସଂଜ୍ଞା (Definition of institution) :
ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନର କେତେକ ସଂଜ୍ଞା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି। କେ. ଡେଭିସ୍ (K. Davis) “ପରସ୍ପର ସହ ଜଡ଼ିତଥିବା ଲୋକନୀତି, ଲୋକ ନିୟମ ଏବଂ ଆଇନ୍‌ମାନଙ୍କ ଏକ ଗୁଚ୍ଛକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କୁହାଯାଏ। ” ଏଚ୍ . ଇ. ବର୍ନେସ୍ (H.E. Barnes) “ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ସାମାଜିକ ସରଞ୍ଚନା ଓ କଳା। ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ମାନବୀୟ ଆବଶ୍ୟକତାଗୁଡ଼ିକର ପରିପୂରଣ ନିମିତ୍ତ ବହୁବିଧ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ମାନବ ସମାଜ ସଂଗଠିତ କରିଥାଏ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିଥାଏ। ” ଉଡ଼ୱାର୍ଡ ଏବଂ ମ୍ୟାକ୍‌ସୱେଲ୍‌ (Wooddword and Maxwell) ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଉଛି ଅନେକ ଲୋକନୀତି ଓ ଲୋକ ନିୟମର ଏକ ଜାଲ, ଯାହାକି କେତେକ ମାନବୀୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ଦିଗରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହୋଇଥାଏ।”

ଅନୁଷ୍ଠାନର ଲକ୍ଷଣ (Characteristics of Institution) : ଅନୁଷ୍ଠାନର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା।
(୧) ସାଂସ୍କୃତି ପ୍ରତୀକ (Cultural Symbol) : ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିଜର ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକ ରହିଥାଏ। ଏହି ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକ ଭୌତିକ ବା ଅଭୌତିକ ହୋଇପାରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ – ହିନ୍ଦୁ ସମାଜରେ ବିବାହ ଅନୁଷ୍ଠାନର ପ୍ରତୀକ ହେଉଛି ‘ମଙ୍ଗରସୂତ୍ର’।

(୨) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆବଶ୍ୟକତାଗୁଡ଼ିକର ପୂରଣ (Satisfaction of specific needs) : ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କେତେକ ଆବଶ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକ ପୂରଣ କରିଥାଏ। ବିବାହ ହେଉଛି ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଯାହାକି ସ୍ଵାମୀ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀର ଯୌନ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ। ସେହିପରି ସରକାର ହେଉଛି ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜରେ ଆଇନ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥାଏ। ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥାଏ।

(୩) ଅଧିକ ସ୍ଥାୟୀତ୍ଵ (Greater Permanency) : ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ବହୁଦିନ ଧରି ଲୋକମାନଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ସମାଜ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ଅଟେ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନଭାବେ ସ୍ବୀକୃତି ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ-ହିନ୍ଦୁ ବିବାହରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ବହୁଦିନ ଧରି ହିନ୍ଦୁ ସମାଜ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଥବବାରୁ ତାହା ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନଭାବେ ରୂପେ ନେଇଅଛି। ତେଣୁ ଆଜି ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ଏକ ବିବାହ ଅନୁଷ୍ଠାନରୂପେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ।

(୪) ସଙ୍ଗଠିତ ନିୟମାବଳୀ (Orgainsed norms) : ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କେତେକ ସଙ୍ଗଠି ନିୟମାବଳୀ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ। ସେହି ନିୟମାବଳୀର ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥା’ନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ-ଏକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନର ନିୟମାବଳୀ, ଶିକ୍ଷାଦାନ ପଦ୍ଧତି, ପରୀକ୍ଷା ପଦ୍ଧତି ପ୍ରଭୃତିକୁ ନେଇ ଗଠିତ।

(୫) ସାର୍ବଜନୀନତା (Universality) : ଏହି ସାର୍ବଜନୀନତା ହେଉଛି ଅନୁଷ୍ଠାନର ଅନ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷଣ। ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ତିଷ୍ଠି ରହିବାର ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ବିକାଶର ସମସ୍ତ ପରିତୃପ୍ତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି।

(୬) ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ପରମ୍ପରା (Well-defined traditions) : ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କେତେକ ଲିଷ୍କୃତ ଏବଂ ଅଲିଷ୍କୃତ ପରମ୍ପରାଦ୍ଵାରା ପରିଚାଳିତ। ଏହାଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତିର ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଜାରି କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ଅବଜ୍ଞା କରୁଥିବା ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡବିଧାନ କରାଯାଇଥାଏ।

(୭) ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷାକାରୀ ସଂସ୍ଥା (Controlling agencies) : ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ଶୃଙ୍ଖଳିତଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ। ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଧାର୍ମିକ ଆଚରଣ ଜରିଆରେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିଥା’ନ୍ତି। ଦେଶର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଭିନ୍ନ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରି ବ୍ୟକ୍ତିର ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହାରକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୨।
ସାମାଜିକ ସମୂହର ପ୍ରକାରଭେଦ ଆଲୋଚନା କର। କିମ୍ବା, ସାମାଜିକ ସମୂହର ବର୍ଗୀକରଣ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
Answer:
ସାମାଜିକ ସମୂହକୁ ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ନିମ୍ନରେ କେତେକ ସମୂହ ବିଷୟରେ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
(୧) ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହ ଏବଂ ଗୌଣସମୂହ (Primary and Secondary groups) : ଆମେରିକାର ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ଚାର୍ଲସ୍ ହଟ୍ଟନ କୁଲେ ସାମାଜିକ ସମୂହକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଅଛନ୍ତି। ଯଥା – ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହ ଏବଂ ଗୌଣ ସମୂହ। ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହ ମୁହାଁମୁହିଁ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପରିବାର, ପଡ଼ୋଶୀ, ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରଭୃତି ଏହି ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହର ଉଦାହରଣ। ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପର ନିକଟତର ହୋଇ ରହିଥା’ନ୍ତି। ଅପର ପକ୍ଷରେ ଗୌଣ ସମୂହ ପରୋକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନେ ଚାରିଆଡ଼େ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ରହିଥା’ନ୍ତି।

(୨) ଅନ୍ତଃ-ସମୂହ ଏବଂ ବହିଃ-ସମୂହ (In group and Out group) : ଉଇଲିୟମ୍ ଗ୍ରାହମ୍ ସମ୍ନର ପ୍ରାଥମିକ ସମୂହକୁ ଅନ୍ତଃ-ସମୂହ ଏବଂ ବିହ୍ୟ-ସମୂହରେ ବିଭକ୍ତ କରିଅଛନ୍ତି। ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁ ସମୂହର ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ନିଜକୁ ପରିଚିତ କରିଥାଏ, ତାହା ତା’ର ଅନ୍ତଃ-ସମୂହରୂପେ ପରିଚିତ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ବହିଃ-ସମୂହ, ଅନ୍ତଃ–ସମୂହର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ ଅଟେ। ଯେଉଁ ସମୂହରେ ବ୍ୟକ୍ତି ବାସ କରି ନଥାଏ ଏବଂ ଯେଉଁ ସମୂହ ସହିତ ସେ ପରିଚିତ ନ ଥାଏ। ତାହା ତା’ର ବହିଃସମୂହରୂପେ ପରିଚିତ। ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁ ସମୂହରେ ବାସ କରିଥାଏ, ସେହି ସମୂହକୁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅନ୍ତଃ– ସମୂହ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସମୂହ ଉକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ବହିଃ-ସମୂହରୂପେ ପରିଚିତ। ଜଣେ ଛାତ୍ରବାସ କରୁଥିବା ପରିବାର ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ସ୍କୁଲ, କଲେଜ ପ୍ରଭୃତି ସେହି ଛାତ୍ରର ଅନ୍ତଃ-ସମୂହ ହୋଇଥିବା ସୁଳେ ସେହି ଛାତ୍ରର ସାଙ୍ଗ ବାସ କରିଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ପରିବାର ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ସ୍କୁଲ, କଲେଜ ପ୍ରଭୃତି ସେହି ଛାତ୍ରର ବହିଃ-ସମୂହରୂପେ ପରିଚିତ।

(୩) ସ୍ଥାୟୀ ସମୂହ ଏବଂ ଅସ୍ଥାୟୀ ସମୂହ (Permanet and Temporary groups) : ଚାର୍ଲସ୍. ଏ. ଇଲ୍‌ଉଡ଼ (Charles A. Eelwood) ସାମାଜିକ ସମୂହକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଅସ୍ଥାୟୀ ସମୂହରେ ବିଭକ୍ତ କରିଅଛନ୍ତି। ଯଦି ସମୂହର ସଭ୍ୟମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁହନ୍ତି ସେହି ସମୂହ ସ୍ଥାୟୀ ଅଟେ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ଯେଉଁ ସମୂହର ଅବସ୍ଥିତି ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଅଟେ ଏବଂ ଯାହାର ସଦସ୍ୟମାନେ ଅତୁଟ ସମ୍ପର୍କରେ ଆବଦ୍ଧ ତାହା ସ୍ଥାୟୀ ସମୂହରୂପେ ପରିଚିତ। ପରିବାର ଏବଂ ବଂଶ ସ୍ଥାୟୀ ସମୂହର ଉଦାହରଣ ଅଟେ। ଅସ୍ଥାୟୀ ସମୂହ ସ୍ଥାୟୀ ସମୂହର ଠିକ୍ ବିପରୀତ ଅଟେ। ଏହାର ଅବସ୍ଥିତି ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଆକାର କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଟେ। କାରଣ ଏହି ସମୂହ ସ୍ଥାୟୀ ସମୂହର ଠିକ୍ ବିପରୀତ ଅଟେ। ଏହାର ଅବସ୍ଥିତି ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଆକାର କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଟେ। କାରଣ ଏହି ସମୂହକୁ ଗଠନ କରୁଥିବା ସଦସ୍ୟମାନେ ସ୍ଵଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ପରସ୍ପରର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇଥା’ନ୍ତି। ବିଶୃଙ୍ଖଳ ଜନସମୂହ (Mob) କିମ୍ବା ଜନଗହଳି (Crinoid) ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ସମୂହରୂପେ ପରିଚିତ।

(୪) ଲମ୍ବମାନ ଏବଂ ଏକରେଖୀୟ ସମୂହ (Vertical and Harizontal groups) ଏକରେଖୀୟ ବା ସମଜାତୀୟ ସମୂହ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀୟ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ସମାନ ସ୍ତରର ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ସମୂହକୁ ସମଜାତୀୟ ସମୂହ କୁହାଯାଏ। ଅପର ପକ୍ଷରେ ଲମ୍ବମାନ ବା ବିଷମଜାତୀୟ ସମୂହ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଉକ୍ତ ସମୂହର ଲୋକମାନେ ବିକ୍ଷିପ୍ତଭାବେ ରହିଥା’ନ୍ତି।

(୫) ସ୍ଵେଚ୍ଛାକୃତ ଏବଂ ଅଣସ୍ଵେଚ୍ଛାକୃତ ସମୂହ (Voluntary and Involuntary groups) : ସ୍ଵେଚ୍ଛାକୃତ ସମୂହରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଯୋଗଦାନ କରିଥାଏ। ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ବ୍ୟକ୍ତ ତା’ର ସଭ୍ୟ ପଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରେ। କ୍ଲବ୍ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏହି ସ୍ଵେଚ୍ଛାକୃତ ସମୂହର ଉଦାହରଣ। ଅଣସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ସାମାଜିକ ସମୂହ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଏବଂ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସଭ୍ୟ ପଦ ବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଅଟେ। ପରିବାର, ଜ୍ଞାତି, ଜାତି ପ୍ରଭୃତି ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

(୬) ସୀମାରେଖୀୟ ସମୂହ ଏବଂ ଅଣସୀମାରେଖୀୟ ସମୂହ (Territorial group to non- territorial group) : ଏକ ସୀମାରେଖୀୟ ସମୂହର ନିଜସ୍ଵ ସୀମାରେଖା ଥାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ଯେଉଁ ସମୂହ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମାରେଖା ଦ୍ଵାରା ଆବଦ୍ଧ ତାହା ସୀମାରେଖୀୟ ସମୂହର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ଯେଉଁ ସମୂହର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମାରେଖା ନ ଥାଏ, ତାହା ଅଣ-ସୀମାରେଖା-ରେଖୀୟ ସମୂହଭାବେ ପରିଚିତ। ଏକ ଶ୍ରମିକ ସଂଘ ଏହି ଅଣସୀମାରେଖୀୟ ସମୂହ ରୂପେ ପରିଚିତ।

(୭) ଔପଚାରିକ ଏବଂ ଅନୌପଚାରିକ ବୋଗାର୍ଡ଼ସ୍‌ ସାମାଜିକ ସମୂହକୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଯଥା–ଔପଚାରିକ ଏବଂ ଅନୌପଚାରିକ ସମୂହ। ଯେଉଁ ସମୂହ ଔପଚାରିକ ନୀତିନିୟମ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ତାହା ଔପଚାରିକ ସମୂହ ଅଟେ। ଏହି ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଔପଚାରିକ ସମ୍ପର୍କ ବିଦ୍ୟମାନ ଏବଂ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାରୀରିକ ସାନ୍ନିଧତା ପ୍ରକାଶ ପାଇ ନଥାଏ। ଏହି ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରିବାପାଇଁ କେତେକ ନୀତି-ନିୟମକୁ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଥାଏ। – ଅମଲାତାନ୍ତ୍ରିକ ସମୂହ ଏହି ସମୂହର ଉଦାହରଣ।

(A formal and Informal group) : ଇ. ଏସ୍. ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଔପଚାରିକ ସମୂହ ଅନୌପଚାରିକ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ସମୂହର ସୁପରିଚାଳନା ନିମିତ୍ତ କୌଣସି ଔପଚାରିକ ନୀତି-ନିୟମର ଆବଶ୍ୟକତା ନ ଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଅନୌପଚାରିକ ମାଧ୍ୟମ; ଯଥା-ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା, ଲୋକରୀତି, ଲୋକ ନିୟମଦ୍ଵାରା ଏହି ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରତ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଟେ। ପରିବାର ଏହି ଅନୌପଚାରିକ ସମୂହର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଟେ।

(୮) ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଆବଦ୍ଧ ସମୂହ (Open and Closed group) : କେତେକ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ସମୂହକୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଯଥା-ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଆବଦ୍ଧ ସମୂହ। ମୁକ୍ତ ସମୂହରେ ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି। ଏଥୁନିମିତ୍ତ କୌଣସି କଠୋର ନୀତି–ନିୟମ ନ ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଆବଦ୍ଧ ସମୂହରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅବାଧରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଲାଭ କରିପାରି ନ ଥାଏ। ଜାତି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସମୂହଗୁଡ଼ିକ ଆବଦ୍ଧ ସମୂହ ରୂପେ ପରିଚିତ।

(୯) ଅସଂଯୋଜକ ସମୂହ ଏବଂ ଆଂଶିକ ସମୂହ (Disjunctive group and Overlapping group): ଏଫ୍. ଏଚ୍. ଗିଡ଼ିଫସ୍ ସାମାଜିକ ସମୂହର ବର୍ଗୀକରଣ କରିଛନ୍ତି। ଯଥା- ଅସଂଯୋଜକ ଏବଂ ଆଂଶିକ ସମୂହ। ଏହି ଅସଂଯୋଜକ ବା ଅତିକ୍ରମଣୀୟ ସମୂହ ହେଉଛି ସେହି ସମୂହ ଯେ କି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଏକ ସମୟରେ ଦୁଇ ବା ତତୋଽଧିକ ସମୂହର ସଦସ୍ୟ ହେବାପାଇଁ ଅନୁମତି ପ୍ରଦାନ କରି ନ ଥାଏ। ଏହି ସମୂହର ସଦସ୍ୟଭୁକ୍ତ ହୋଇ ରହିଥ‌ିବାବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ ସମୂହର ସଦସ୍ୟଭୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। କଲେଜ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏହି ସମୂହର ଉଦାହରଣ
ଅଟେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ସମୂହରେ ସଦସ୍ୟମାନେ ଆଂଶିକଭାବେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତାହା ଆଂଶିକ ସମୂହରୂପେ ପରିଚିତ। ଏହି ସମୂହ ହେଉଛି ସେହି ପ୍ରକାର ସମୂହ; ଯାହାର ସଦସ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସମୂହର ସଦସ୍ୟରୂପେ ପରିଚିତ ଥା’ନ୍ତି। କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡ଼େମୀ, ଓଡ଼ିଶା ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ, ଲୋକସେବକ ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରଭୃତି ଗୋଟିଏ ଆଂଶିକ ସମୂହଭାବେ ପରିଚିତ।

Question ୮।
ଅନୁଷ୍ଠାନ କ’ଣ ? ଏହାର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ସମାଜଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ମୌଳିକ ଧାରଣା ଅଟେ। ଅନୁଷ୍ଠାନ କହିଲେ ସାମାଜିକ। ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କେତେକ ସ୍ଥାୟୀ ଓ ଗ୍ରହଣୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରୀତିକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଯଦିଓ ଆବଶ୍ୟକ ପୂରଣ ନିମିତ୍ତ ସଂଘ ଗଠନ ହୋଇଥାଏ; ମାତ୍ର ଏହି ଆବଶ୍ୟକତାଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରିବାପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥାଏ। ପରିବାରକୁ ଏକ ସଂଘ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ପରିବାର କହିଲେ ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ବୁଝାଏ। ମାତ୍ର ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ, ସମ୍ପତି ହେଉଛି ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଶ୍ରମିକ ସଙ୍ଗଠନ ହେଉଛି ଏକ ସଂଘ। ମାତ୍ର ଏହାର ମିଳିତ ଦାବି ହେଉଛି ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଯେପରି ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ଏକ ସଂଘ, ମାତ୍ର ଏହାକୁ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ସରକାର ଆଇନ୍ ପ୍ରଣୟନ, ରୀତି, ନୀତି ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଭୃତି ଅନୁଷ୍ଠାନ ରୂପେ ପରିଚିତ।

ଅନୁଷ୍ଠାନର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ (Functions of Institution): ଅନୁଷ୍ଠାନର ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ଯଥା – (୧) ପ୍ରକାଶ୍ୟ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ (Manifest Functions), (୨) ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ (Latent Functions) ପ୍ରକାଶ୍ୟ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ତଥା ସମସ୍ତେ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଆନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ ପରିବାରର ପ୍ରକାଶ୍ୟ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା ଯୌନ ପ୍ରବୃଦ୍ଧିର ଚରିତାର୍ଥ, ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଓ ଏହାର ଏହାର ଲାଳନପାଳନ ଇତ୍ୟାଦି। ମାତ୍ର ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ ଗୌଣ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟ ହୋଇ ନ ଥା’ନ୍ତି; ଯଥା ପରିବାର ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମନୈତିକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ, ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିର ପରିପୂରଣ କରିଥାଏ। ଅନୁଷ୍ଠାନର ଯେଉଁସବୁ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି ତାହାକୁ ଦୁଇଭାଗରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ। (୧) ସକରାତ୍ମକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ (Positive Functions) (୨) ନକରାତ୍ମକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ (Negative Functions)

ସକରାତ୍ମକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ (Positive Functions):

  1. ସକରାତ୍ମକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ ଯେଉଁ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ବାରା ବ୍ୟକ୍ତିର ଉନ୍ନତି ସାଧୁତ ହୋଇଥାଏ। ଯେଉଁସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ସରକାରମୂକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ଵାରା ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ତଥା ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସଗୃହ ଇତ୍ୟାଦିର ପୂରଣ ହୋଇଥାଏ ।
  2. ଅନୁଷ୍ଠାନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସାମାଜୀକିକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ଵାରା ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀଭାବେ ଗଠନ କରିଥାଏ। ଯଥା ପରିବାର, ବିଦ୍ୟାଳୟର ଭୂମିକା ଏଥରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ।
  3. ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଆଦର୍ଶ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ। ଗୁରୁଜନମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବା, ପରିବାରର ସମସ୍ତ ଆଦର୍ଶକୁ ଅନୁକରଣ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି।
  4. ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ସମାଜକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିବାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ; କାରଣ ବିଭିନ୍ନ ଆଇନ୍ ଓ ନୀତିନିୟମକୁ ମାନିବା ଦ୍ଵାରା ସମାଜ ଅଧ‌ିକ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ହୋଇଥାଏ।
  5. ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ମାଧ୍ୟମରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ବିବାହ ଦ୍ବାରା ସମାଜରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଯୌନ କ୍ରିୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୋଇଥାଏ।
  6. ଅନଷ୍ଠାନ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥା ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ଏହାକ ସଦସ୍ୟମାନେ ମାନି ଚଳିଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ଗୋଟିଏ ବଂଶଧରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ।
  7. ଅନୁଷ୍ଠାନ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଭୂମିକା ଓ ପ୍ରସ୍ଥିତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ।
  8. ଅନୁଷ୍ଠାନ ବ୍ୟକ୍ତିର ଚରିତ୍ର ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵକୁ ଗଠନ କରିଥାଏ। ଏହାଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତି ତାହାର ଉନ୍ନତିର ମାର୍ଗ ନିଜେ ତିଆରି କରିଥାଏ।
  9. ଅନୁଷ୍ଠାନ ବ୍ୟକ୍ତିର ସଂସ୍କୃତିକୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଅନୁଷ୍ଠାନର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହାଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଭଲ-ମନ୍ଦ, ପାପ-ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଚିତ-ଅନୁଚିତର ବିଚାର କରିଥାଏ।
  10. ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ସମୂହର ସ୍ଥାୟୀତ୍ଵ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।

ନକରାତ୍ମକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ (Negative Functions):

  1. ନକରାତ୍ମକ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ ଯେଉଁସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାଜରେ ଉନ୍ନତି ପଥରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ କରିଥାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
  2. ଅନୁଷ୍ଠାନ କେତେକ ପୁରୁଣାକାଳିଆ ପ୍ରଥା, କଠୋର ନୀତିନିୟମ ରହିଛି ଯେଉଁସବୁ ସମାଜରେ ଉନ୍ନତି ପଥରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଭାବରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ।
  3. ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଅତୀତର ପ୍ରଥା ପରମ୍ପରାକୁ ଜାବୁଡ଼ି ଧରି ବର୍ତ୍ତମାନର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବିରୋଧ କରିଥାଏ। ଫଳରେ ନୂତନ ଜିନିଷର ଉଦ୍ଭାବନ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
  4. ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ବିକାଶରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଭାବେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ

Question ୯।
ସାମାଜିକ ସମୂହ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ଏହାର ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର। କିମ୍ବା, ସମାଜିକ ସମୂହର ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର। ଏହାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣନା କର।
Answer:
ମନୁଷ୍ୟ ଯେହେତୁ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ, ଏକାନ୍ତ ବଞ୍ଚିବା ତା ପକ୍ଷେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ। ନିଃସଙ୍ଗ ଜୀବନ ତା ପାଇଁ ଦୁର୍ବିସହ ହୋଇପଡ଼େ। ସେଥ‌ିପାଇଁ ସେ ସର୍ବଦା ବିଭିନ୍ନ ସମୂହ ମଧ୍ଯରେ ବାସ କରେ। ଯଥା- ପରିବାର, ଜାତି, ଜନଜାତି, ଗ୍ରାମ୍ୟ, ସ୍କୁଲ, ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ଶ୍ରମିକ ସଂଘ ଇତ୍ୟାଦି। ସମୂହ କହିଲେ ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବୁଝାଏ। ଯେତେବେଳେ ବହୁତ ଲୋକ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ଆମେ ତାହାକୁ ସମୂହ କହିଥାଉ। ମାତ୍ର ସାମାଜିକ ସମୂହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। କେବଳ ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମୂହକୁ ସାମାଜିକ ସମୂହ କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ କ୍ରିୟା ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହି ଭାବର ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ ହୋଇଥାଏ। ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଜାଣିଥା’ନ୍ତି। ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ସମୂହ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- ଯେତେବେଳେ ରାସ୍ତା ଉପରେ ଏକ ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟେ, ସେତେବେଳେ ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି; ମାତ୍ର ଆମେ ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ସମୂହ କହିବା ନାହିଁ କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ନ ଥାଏ; ମାତ୍ର ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତେ ସହଯୋଗ କରି ଦୁର୍ଘଟଣାରୁ ଲୋକଟିକୁ ବଞ୍ଚାଇଥାଆନ୍ତି। ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ସମୂହ କୁହାଯାଏ। କାରଣ ଏଥିରେ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି ଓ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି।

ସାମାଜିକ ସମୂହ ସଂଜ୍ଞା (Definition of Social Group): ସାମାଜିକ ସମୂହର ସଂଜ୍ଞା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା

  1. ମାକ୍‌ଆଇଭର ଏବଂ ପେଜ୍ (Maciver and Page)ଙ୍କ ମତରେ, “ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସମଷ୍ଟିକୁ ସାମାଜିକ ସମୂହ କୁହାଯାଏ। ”
  2. ହର୍ଟନ୍ ଏବଂ ହଣ୍ଟ (Herton and Hunt)ଙ୍କ ମତରେ, “ ସମୂହ ହେଉଛି କେତେକ ପ୍ରକାରର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସମଷ୍ଟି ଯେଉଁମାନେ ସଦସ୍ୟତା ଏବଂ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ପ୍ରତି ସଚେତନ ଥାଆନ୍ତି।”
  3. ଏଚ୍. ଏମ୍. ଜନସନ୍ (H.M. Johnson)ଙ୍କ ମତରେ, “ ସାମାଜିକ ଆନ୍ତଃକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ରୂପ ହେଉଛି ସାମାଜିକ ସମୂହ।”
  4. ଏ. ଡବ୍ଲ୍ୟୁ,ଗ୍ରୀନ୍ (A.W. Green)ଙ୍କ ମତରେ, “ସମୂହ ହେଉଛି କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ଯାହା ସମୟାନୁଯାୟୀ ତିଷ୍ଠି ରହିଥା’ନ୍ତି। ଯାହାର ଏକ ବା ଏକାଧ୍ଵକ ସାଧାରଣ ସ୍ଵାର୍ଥ ଥାଏ ଏବଂ ଯାହାକି ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ”

ସାମାଜିକ ସମୂହକୁ ଲକ୍ଷଣ (Characteristics of Social Group) : ସାମାଜିକ ସମୂହର ଲକ୍ଷଣ ଅନେକ ରହିଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା।

(୧) ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି (Group People) : ସମୂହ କହିଲେ ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିନା ସମୂହ ଗଠନ ଅସମ୍ଭବ। ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଚାହିଁଲେ ସମୂହ ଗଠନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏଥିପାଇଁ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତତୋଧକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି। ତେଣୁ ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସମାହରକୁ ନେଇ ସମୂହ ଗଠନ କରାଯାଇଥାଏ।

(୨) ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ (Mutual Relationship): ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନେଇ ସମୂହ ଗଠନ କରାଯାଇପାରେ। ମାତ୍ର ସାମାଜିକ ସମୂହ ଗଠନ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଯଥା-ବସ୍‌ଷ୍ଟାଣ୍ଡ, ରେଳ ଷ୍ଟେସନ୍‌ରେ ଦଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ଗୁଣ୍ଡ ହୋଇଥା’ନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ସମୂହ କୁହାଯାଇପାରେ। ମାତ୍ର ଯଦି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ନଥାଏ। ସମୂହ ସଚେତନତା ନ ଥାଏ, ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ନ ଥାଏ; ତେବେ ତାହାକୁ ସାମାଜିକ ସମୂହ କୁହାଯାଇ ନ ପାରେ। ତେଣୁ ସାମାଜିକ ସମୂହ ଗଠନ ପାଇଁ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ।

(୩) ସମୂହ ସଚେତନତା (Group Consciousnes) : ସାମାଜିକ ସମୂହ ଗଠନ ପାଇଁ ସମୂହ ସଚେତନତା ଆବଶ୍ୟକ। ଅର୍ଥାତ୍ ସାମାଜିକ ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରିସ୍ପର ପ୍ରତି ସଚେତନ ଥୁବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ। ସେମାନେ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ ରକ୍ଷା କରିଥା’ନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସଚେତନ ଥା’ନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ସେହି ସମୂହର ସଦସ୍ୟ ଅଟନ୍ତି। ଏବଂ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ ରକ୍ଷାକର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥାଆନ୍ତି।

(୪) ଆମ ଭାବନା (We feeling) : ସାମାଜିକ ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆମ ଭାବନା ଦେଖାଯାଇଥାଏ ଅର୍ଥାତ୍ ଯଦି ଯେଉଁ ସମୂହରେ ସଦସ୍ୟ, ସିଏ ସେହି ସମୂହକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବିଥା’ନ୍ତି। ସେହି ସମୂହ ପ୍ରତି ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ଘନିଷ୍ଠତା, ସହଯୋଗ ‘ମନୋଭାବ ଏବଂ ଭଲପାଇପା ଇତ୍ୟାଦି ରହିଥାଏ। ମାତ୍ର ଅନ୍ୟ ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାହାର ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ବିଚାରକୁ ନେଇଥାଆନ୍ତି। ଏହାଦ୍ଵାରା ସଦସ୍ୟମାନେ ପରସ୍ପର ଏକତ୍ର ଗୋଟିଏ ସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧିହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି।

(୫) ଏକାତ୍ମବୋଧ (Sensce of Unity) : ସାମାଜିକ ସମୂହରେ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତାବୋଧ ମନୋଭାବ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନେ ନିଜ ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ନିଜର ମନୋଭବ ପୌଷଣ କରିଥାଆନ୍ତି। ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାମ୍ବୋଧ ମନୋବୃତ୍ତି ରହିଥାଏ। ଏହାର ଅଭାବରେ. ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଲପାଇବା, ଘନିଷ୍ଠତା ଓ ସହାନୁଭୂତି କମି ଯାଇଥାଏ।

(୬) ସାଧାରଣ ସ୍ଵାର୍ଥ ପୂରଣ (To fulfill common interest) : ସାମାଜିକ ସମୂହ ମାଧ୍ଯମରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ସ୍ଵାର୍ଥ ପୂରଣ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ସ୍ଵାର୍ଥ ପୂରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସମୂହ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ଏହାଦ୍ଵାରା ସମୂହର ଲକ୍ଷ୍ୟ ବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଥାଏ।

(୭) ସମୂହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Group control) : ସାମାଜିକ ସମୂହ ତା’ର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦୃଢ଼ୀଭୂତ କରିଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ଯଦି ସମୂହର କୌଣସି ସଦସ୍ୟ ନିୟମ ବର୍ହିଭୂତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି। ତେଣୁ ସମୂହ ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଯଦି ସଦସ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ମାନି ନ ଥା’ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେହି ସମୂହରୁ ବାହାର କରିଦିଆଯାଏ।

(୮) ସାମାଜିକ ସମୂହରେ ନୀତି ଓ ନିୟମ (Rules and Regulation of social group) : ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାମାଜିକ ସମୂହରେ ନିଜର କେତେକ ନିୟମାବଳୀ ରହିଥାଏ। ଏହି ନିୟମମାନ ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନେ ମାନି ଚଳିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥାଆନ୍ତି। ଯାହାଦ୍ଵାରା ସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥାଏ। ଏବଂ ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମଦ୍ଵାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଥାଏ।

(୯) ସମବ୍ୟବହାର (Simillar Behaviour) : ସମୂହର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମବ୍ୟବହାର ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରକୃତି ଓ ବ୍ୟବହାର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମୂହ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମବ୍ୟବହାର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାଆନ୍ତି। ଅର୍ଥାତ୍ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ସମାନ ପ୍ରକାରର ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାଆନ୍ତି ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ସମାଜିକ ଆଚାର ବ୍ୟବହାରରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖାଦେଇଥାଏ।

(୧୦) ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା (Realprocrity): ସାମାଜିକ ସମୂହରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ରିୟାମାନ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ଯଥା – ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ପିତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେତିକି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ସେହିପରି ଗୁରୁଜନମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ସାମାଜିକ ସମୂହରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Sociology Solutions Unit 2 ମୌଳିକ ଧାରଣା

Question ୧୦।
ସାମାଜିକ ସମୂହର ଗୁରୁତ୍ଵ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ସମାଜରେ ସାମାଜିକ ସମୂହର ଗୁରୁତ୍ଵ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ। ଯେହେତୁ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ। ସମୂହ ବିନା ତା’ର ଜୀବନ ଦୁର୍ବିସହ ହୋଇପଡ଼େ। ସମୂହଠାରୁ ସେ କେବେବି ଦୂରେଇ ରହିପାରେ ନାହିଁ। ସମୂହ ବ୍ୟକ୍ତିର ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ସମୂହ ତା’ର ସମାଜର ପ୍ରସ୍ଥିତି କ’ଶ ସୂଚାଇ ଦେଇଥାଏ। ସମୂହ ମଧ୍ଯରେ ବାସ କରିବା ଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତି ତା’ର ସାମାଜିକତା ଗୁଣ ଶିକ୍ଷା କରିଥାଏ। ସଂସ୍କୃତି ଶିକ୍ଷା, ନୈତିକତା, ଆଦର୍ଶ ଇତ୍ୟାଦି ଗୁଣ ଶିକ୍ଷା କରିଥାଏ।

ସମୂହ ମଧ୍ଯରେ ବାସ କରିବା ଦ୍ଵାରା ତା’ର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵର ବିକାଶ ସାଧନ ହୋଇଥାଏ। ସାମାଜିକ ସମୂହ ବିନା ମନୁଷ୍ୟ ପଶୁ ସହିତ ସମାନ, ସମୂହ ବିନା ମନୁଷ୍ୟ ତା’ର ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ହରାଇ ବସେ। ବୃଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବାକୁ ‘ପଡ଼ିଥାଏ। ଶିଶୁ ମୃତ୍ୟୁମୁଖରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଠିକ୍ ଯେପରି ପରିବାର କଥା ବିଚାର କରାଯାଉ। ପରିବାର ଏକ ସାମାଜିକ ସମୂହ। ଏହା ବିନା ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଉଠେ। କାରଣ ପରିବର ମଧ୍ଯରେ ଶିଶୁର ଜନ୍ମ, ଲାଳନପାଳନ ତଥା ଭବିଷ୍ୟତ ଉନ୍ନତିର ମାର୍ଗ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାଏ। ତେଣୁ ସମୂହ ବିନା ମନୁଷ୍ୟ ବଞ୍ଚିବା କଷ୍ଟକର। ସମୂହର ଗୁରୁତ୍ଵମାନ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।

(୧) ସମୂହ ଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତିର ମାନସିକ ଓ ଶାରିରୀକ ବିକାଶ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ (Mental development and physical development is possible by lowing in group) : ସମୂହ ବିନା ମନୁଷ୍ୟ ପଶୁ ସହିତ ସମାନ। ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ସମୂହ ମଧ୍ଯରେ ନ ରହି ନିଃସଙ୍ଗ ଜୀବନଯାପନ କରେ, ତେବେ ସେ ହୁଏତ ପଶୁ କିମ୍ବା ଦେବତା ସହ ତୁଳନୀୟ। କାରଣ ଯେହେତୁ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସାମାଜିକ, ତେଣୁ ସମାଜରେ ସମୂହ ମଧ୍ଯରେ ରହିଲେ ତା’ର ମାନସିକ ବୃଦ୍ଧି ଓ ବିକାଶ ଘଟିଥାଏ। ଶାରୀରିକ ଉନ୍ନତି ମଧ୍ୟ ସମୂହରେ ରହିବା ଦ୍ଵାରା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କ’ଣ ସେ ଜାଣିପାରିଥାଏ । ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ବିଚାରଧାରା, ଚାଲିଚଳନ, ଆଚାର ବ୍ୟବହାର ଇତ୍ୟାଦି ମାର୍ଜିତ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ହୋଇଥାଏ।

(୨) ସମୂହ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତି ସାମାଜୀକିକରଣ ଗୁଣ ଶିକ୍ଷା କରେ (By social group man can from socialization): ସାମାଜିକ ଗୁଣ କହିଲେ ମନୁଷ୍ୟର ଯେତେଗୁଡ଼ିଏ ସଦ୍‌ଗୁଣାବଳୀ ରହିଅଛି ତା’ର ବିକାଶ ହେବା। ଅର୍ଥାତ୍ ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସାମାଜିକତା ଗୁଣ ଶିକ୍ଷା କରିଥାଏ। ମାନବ ଶିଶୁ ପ୍ରଥମ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଃସହାୟ ଥାଏ। ମାତ୍ର ସମୂହରେ ବାସ କରିବାପରେ, ସେ ସମାଜରେ, କିପରି ଚଳିବାକୁ ହେବ ଶିକ୍ଷା କରେ; କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ହେବ, କିପରି ସମୂହ ମଧ୍ଯରେ ମିଳିମିଶି ସହଯୋଗ ସୁପନ କରିବାକୁ ହେବ; କିପରି ଗୁରୁଜନମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ହେବ ଏବଂ ସମାଜର ନୀତିନିୟମ, ଆଇନ୍‌କାନୁନଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ମାନି ଚଳିବାକୁ ପଡ଼ିବ ସେ ସମସ୍ତ ସମୂହରୁ ଶିକ୍ଷା କରିବାକୁ ହୋଇଥାଏ। ଏହାଦ୍ଵାରା ମାନବ ଶିଶୁ ସାମାଜିକ ଗୁଣ ଶିକ୍ଷା କରିଥାଏ।

(୩) ସମୂହ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵର ବିକାଶ କରେ (Group develops human personality) : ସମୂହ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵର ବିକାଶ ସାଧନ ହୋଇଥାଏ। ବିନା ସମୂହରେ ମାନବର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵର ମାନେ କିଛି ନ ଥା’ନ୍ତି । ମାତ୍ର ସମୂହରେ ବାସ କରିବାଦ୍ଵାରା ମନୁଷ୍ୟ ତା’ର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଗୁଣର ବିକାଶ ସାଧାନ କରିପାରୁଛି। ସେ ତା’ର ନାମ, ଯଶ, କ୍ଷମତା ଇତ୍ୟାଦି ହାସଲ କରିପାରୁଛି।

(୪) ସମୂହ ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରେ (Group fulfills basic needs) : ମନୁଷ୍ୟର . ବିଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ମଧ୍ୟରୁ ମୁଖ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା ଯଥା ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା। ସେଥୁପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ଦରକାର କରେ ସମୂହ ମଧ୍ଯରେ ବାସ କରିବାପାଇଁ। ସମୂହ ବିନା ଏହି ଆବଶ୍ୟକତାଗୁଡ଼ିକ କେହି ପୂରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସଗୃହ ଯେଉଁଟାକି ବଞ୍ଚିବାପାଇଁ ଅତି ଆବଶ୍ୟକ ତାହା ସମୂହ ପୂରଣ କରିଥାଏ। ଯଥା – ପରିବାର ଏ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିଥାଏ।

(୫) ସମୂହ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରେ (Group protect the individual from danger) : ସମୂହ ମଧ୍ଯ ମନୁଷ୍ୟକୁ ବିପଦ ଓ ଅସୁବିଧାରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଯେକୌଣସି ବିପଦ ଆସୁ, ତାହା ତା’ର ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥାଏ। ଯାହା ଫଳରେ ସେ ସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ରହି ସମସ୍ତ ସୁଖ, ସୁବିଧା ଉପଭୋଗ କରିଥାଏ।

(୬) ସମୂହ ମାନବର ବ୍ୟବହାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ (Group controls the human behaviour) : ସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ମାନବ ଶିଶୁ କୌଣସି ଅସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ସମୂହ ଏହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆଇନ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା, କୋର୍ଟ କଚେରୀ ଇତ୍ୟାଦି ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ ସମୂହ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଏହାକୁ ବ୍ୟକ୍ତି ମାନି ଚଳିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ। ଯାହାଦ୍ଵାରା ସମାଜର ଶାନ୍ତି ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥାଏ।

(୭) ସମୂହ ହେଉଛି ସାଂସ୍କୃତିକ ଭାବ ବିନିମୟର ମାଧ୍ୟମ (Group is the medium of cultural transmission) : ସମୂହ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂସ୍କୃତିର ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିକାଶ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ। ସମୂହ ସଂସ୍କୃତିର ରକ୍ଷାକାରୀ ସଂସ୍ଥା କାରଣ ଏହା ସଂସ୍କୃତିକୁ ଗୋଟିଏ ପୀଢ଼ିରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପୀଢ଼ିକୁ ସଞ୍ଚାରିତ ହୋଇଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ରହିବା ଦ୍ଵାରା ସଂସ୍କୃତି ଶିକ୍ଷା କରେ। ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ କରେ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଏହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଏ। ଶିଶୁ ଏହ ସଂସ୍କୃତିରୁ ତା’ର ଭାଷା ଶିକ୍ଷା କରେ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଚେତନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ।

(୮) ସମୂହ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥାଏ (Group satisfies specific goal) : ସମୂହରେ ବାସ କରିବା ଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିଥାଏ। ସମୂହରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଏକାତ୍ମବୋଧ ମନୋବୃତ୍ତି ନେଇ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଵାର୍ଥ ପୂରଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ସମୂହ ଭାବରେ ଏହାକୁ ସମସ୍ତେ ଉପଭୋଗ କରିଥାଆନ୍ତି।

(୯) ସମୂହ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ଦେଇଥାଏ (Groups provides individual social identity) : ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ ନିଃସହାୟ ଥାଏ। ମାତ୍ର ସମୂହ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବାପରେ ସେ ବଞ୍ଚିବା ଶିକ୍ଷା କରେ। ନିଜକୁ ନିଃସହାୟ ମନେ ନ କରି ତା’ର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ସିଏ ମନେ କରେ। ଏହାପରେ ନିଜର ପରିଚୟ ପାଇବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥାଏ। ପରିବାର ତା’ ପାଇଁ ଦର୍ପଣ ସଦୃଶ। କାରଣ ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ନିଜର ପରିଚୟ ପାଇଥାଏ।

(୧୦) ସମୂହ ମାଧ୍ୟମରେ ସହଯୋଗମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ (Group provides co-operative activities) : ସମୂହ କହିଲେ ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଏକ ସମୂହ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସହଯୋଗମୂଳକ ଭାବରେ କରିଥାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ଏଥିରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ସମୂହ ଦ୍ବାରା ସହଯୋଗମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଚାଳନା କରାଯାଇଥାଏ।

Question ୧୧।
ସଂସ୍କୃତି କ’ଣ ? ଏହାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର । କିମ୍ବା, ସଂସ୍କୃତିର ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର ଓ ଏହାର ଲକ୍ଷଣମାନ ଆଲୋଚନା କର।
Answer:
ମନୁଷ୍ୟ ଉଭୟ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରାଣୀ। ସଂସ୍କୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମାଜ ଗଠନ କରିପାରିଛି। ଏହା ସାହାଯ୍ୟରେ ସେ ନିଜକୁ କରିଛି ମାର୍ଜିତ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଓ ନୀତିବାନ୍ ଓ ଆଦର୍ଶମୟ। ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁ। ଏଇ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି ସଂସ୍କୃତି, ଅର୍ଥାତ୍ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସଂସ୍କୃତି ଜଣାଥାଏ କିମ୍ବା ସେ ସଂସ୍କୃତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିଥାଏ। ମାତ୍ର ପଶୁମାନଙ୍କୁ ସଂସ୍କୃତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ କିଛି ଜଣା ନଥାଏ। ପଶୁମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜ୍ଞ ଥାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ଯଦି ସଂସ୍କୃତି ନ ଥା’ନ୍ତା, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁ ସମାନ ହୋଇଥାଆନ୍ତେ। ସଂସ୍କୃତି ଏକ ବ୍ୟାପକ ଶବ୍ଦ। କାରଣ ଏହା ଜାତିକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଯଥା ହିନ୍ଦୁ ସଂସ୍କୃତି, ମୁସଲମାନ୍ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନ୍ ସଂସ୍କୃତି ଇତ୍ୟାଦି।

ସଂସ୍କୃତି କହିଲେ ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା, ବିଶ୍ଵାସ, କଳା, ନୈତିକତା, ନୀତି, ଆଦର୍ଶ, ସହିତ୍ୟ, ଦର୍ଶନ, ଭୁଲ୍ -ଠିକ୍, ଭଲ-ମନ୍ଦ, ନ୍ୟାୟ- ଅନ୍ୟାୟ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ମନୁଷ୍ୟର ବ୍ୟବହାର, ଚାଲିଚଳନ, ଆଚାର, ମନୋଭାବ, ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ସମସ୍ତକୁ ସଂସ୍କୃତି କୁହାଯାଏ। ଏହାଦ୍ଵାରା ମନୁଷ୍ୟର ବିଚାର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ସେ ଭଲ ମନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜାଣିପାରିଥାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେ ଭଦ୍ର, ଶିଷ୍ଟାଚାରସମ୍ପନ୍ନ ସେ ସେତିକି ସଂସ୍କୃତିସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ। ବ୍ୟକ୍ତିର ଅନ୍ତଃନିର୍ହିତ ଓ ବହିଃଗତ ଗୁଣର ବିକାଶ ଏହି ସଂସ୍କୃତି ଦ୍ଵାରା ହୋଇଥାଏ। ସଂସ୍କୃତି ଶବ୍ଦଟି ସମ୍ ଏବଂ କୃତି ଏହି ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ମିଶ୍ରଣରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ‘ସମ୍’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୃତି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କାରଣ। ତେଣୁ କୁହାଯାଏ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କରି ଗଢ଼ି ତୋଳିବା ସଂସ୍କୃତିର କାର୍ଯ୍ୟ। ସଂସ୍କୃତି ଶବ୍ଦର’ ପ୍ରଥମ ପ୍ରୟୋଗ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନୃତତ୍ତ୍ବବିତ୍ ଇ.ବି. ଟେଲର୍ (E. B. Taylor)ଙ୍କ ଦ୍ବାରା କରାଯାଇଥିଲା।

ସଂସ୍କୃତିର ସଂଜ୍ଞା (Definition of Culture) :
ଟେଲର୍ (Taylor )ଙ୍କ ମତରେ, “ ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ଏକ ଜଟିଳ ସମଗ୍ରତା ଯେଉଁଥରେ ଜ୍ଞାନ, ବିକାଶ, କଳା ନୈତିକତା ଆଇନ୍‌କାନୁନ୍, ପ୍ରଥା ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୋଗ୍ଯତା ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯାହାକୁ କି ମନୁଷ୍ୟ ସମାଜର ସଦସ୍ୟ ରୂପେ ଅର୍ଜନ କରିଥାଏ।।” (Culture is that complex whole which includes knowledge, belief, art, morals, law, custom and you other capabilities, acquired by man as a member of society)

ମାକ୍‌ଅଇଭର୍ ଏବଂ ପେଜ୍ (Maclver and Page)ଙ୍କ ମତରେ, “ ସଂସ୍କୃତି ଆମର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନଯାପନ ପ୍ରଣାଳୀରେ ବିଚାରଧାରା ସାହିତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କଳା, ମନୋରଞ୍ଜନ ତଥା ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଥ‌ିବା ପ୍ରକୃତିର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ ଅଟେ ।” (Culture is the expression of our nature in our models of living and if thinking in our everyday intercuse in art, in literature in religion, in recreation and enjoyment.)

ବି. ମାଲିନାସ୍କି (B. Malinaski) ଙ୍କ ମତରେ, “ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ମଣିଷର ହସ୍ତକର୍ମ ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ତା’ର ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପୂରଣ କରିଥାଏ।” (Culture is the handiwork of man and the medium through which he achieves his ends.)

ଲାପିଏର୍ (Lapiere)ଙ୍କ ମତରେ, “ ବଂଶାନୁକ୍ରମରେ ଏକ ସାମାଜିକ ସମୂହ ଯାହା ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରିଥାଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା ପ୍ରଭୃତିରେ ଯାହା ସନ୍ନିବେଶ ଥାଏ, ତାକୁ ସଂସ୍କୃତି କୁହାଯାଏ ।” (Culture is the embodiment in customs, traditions etc, or the learning of social group over the generation)

ସଂସ୍କୃତିର ଲକ୍ଷଣ (Characteristics of Culture) : ସଂସ୍କୃତିର କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ରହିଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲ। (୧) ସଂସ୍କୃତି ଏକ ଶିକ୍ଷଣୀୟ ବ୍ୟବହାର (Culture is learned) : କେହି କେବେ ଜନ୍ମରୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରାଣୀ ହୋଇ ନ ଥାଏ। ମାନବ ଶିଶୁ ଜନ୍ମରୁ ସଂସ୍କୃତି ଜାଣି ନ ଥାଏ। ମାତ୍ର ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ, ତାକୁ ସଂସ୍କୃତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଥାଏ। ମାନବଶିଶୁ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସହାୟ। ସେହି ସମୟରେ ସେ ଏକ ସାଧା କାଗଜ

(Blank Slate) ସଦୃଶ ଥାଏ। ସେହି ସାଧା କାଗଜ ଆମେ ଯାହା ପୂରଣ କରିଦେବା ତାହା ସେ ଶିକ୍ଷା କରିଥାଏ। ତେଣୁ ସଂସ୍କୃତି ଏକ ଶିକ୍ଷଣୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୋଇଥାଏ। ମାନବ ଶିଶୁଟି ସମାଜରେ କିପରି ଚାଲିବାକୁ ହୁଏ, କିପରି କଥା କହିବାକୁ ହୁଏ, କିପରି ଖାଇବାକୁ ହୁଏ, କିପରି ଗୀତ ଗାଇବାକୁ ହୁଏ, କିପରି ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ହୁଏ, ଏସବୁ ସେ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ଶିକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଏହି ସଂସ୍କୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଭଲ-ମନ୍ଦ ଓ ପାପ-ପୂଣ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ତେଣୁ ସଂସ୍କୃତି ଏକ ଶିକ୍ଷଣୀୟ ବ୍ୟବହାର।

(୨) ସଂସ୍କୃତି ଆଦର୍ଶକୁ ନେଇ ଗଠିତ (Culture is idealistic) : ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ବିଚାର ଶକ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ସର୍ବଦା ଆଦର୍ଶର ମୂଲ୍ୟବୋଧଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁକରଣ କରିଥାଏ। ସଂସ୍କୃତି ସାହାଯ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦ୍‌ଗୁଣମାନ ଶିକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଯାହାଦ୍ଵାରା ସେ ଠିକ୍ ଭୁଲ୍‌ର ବିଚାର କରିଥାଏ। ଭଲ-ମନ୍ଦ ଓ ପାପ-ପୂଣ୍ୟର ବିଚାର କରିପାରେ ଏବଂ ନିଜକୁ ଏକ ଆଦର୍ଶ ମାର୍ଗରେ ପରିଚାଳିତ କରାଇଥାଏ। ଯଦି ଆଦର୍ଶ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିବା ଦ୍ଵାରା ସେ ନିଜର ଜୀବନକୁ ସରସ, ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁଖମୟ କରି ଗଢ଼ି ତୋଳିଥାଏ।

(୩) ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତୀକାମ୍‌ (Culture is symbolic) : ପ୍ରତୀକ କହିଲେ ସଂକେତ। ଏହି ପ୍ରତୀକ ସେହି ସଂକେତକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଯାହା କେତେକ ଗୁଣ, ଭାବନା ଓ ଆଦର୍ଶର ପ୍ରତିରୂପ। ଆମ ସମାଜରେ ଏହି ପ୍ରତୀକ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ସୂଚିତ ହୋଇଥାଏ। ଯଥା ଧଳାରଙ୍ଗ ପବିତ୍ରତାର ପ୍ରତୀକ, ଲାଲ୍‌ଙ୍ଗ ବିପଦରେ ପ୍ରତୀକ ଏବଂ ସବୁଜରଙ୍ଗ ଉନ୍ନତିର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ। ଏହାକୁ ଅନୁକରଣ କରି ମନୁଷ୍ୟ ସମାଜ ତା’ର ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତି ପଥରେ ଆଗେଇ ନେଇଥାଏ।

(୪) ସଂସ୍କୃତି ଏକ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Culture is transmissive Process) : ସଂସ୍କୃତି ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ ଗତିଶୀଳ ଅଟେ। କାରଣ ଏହା ଜଣଙ୍କ ପାଖରୁ ଆଉ ଜଣଙ୍କ ପାଖକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ଯେତେବେଳେ ମାନବ ଶିଶୁ ନିଜକୁ ଶିଶୁ ନିଜକୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରାଣୀ ଭାବରେ ଗଠନ କରିଥାଏ। ସେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନବ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ ଯେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରନ୍ତୁ। ଠିକ୍ ଯେମିତି ଏକ ସଂସ୍କୃତି ଜେଜେବାପା, ଜେଜେମା’ ଙ୍କଠାରୁ ପିତାମାତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ସେମାନଙ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ଯାହା ଫଳରେ ସମାଜରେ ଏକ ସୁସଙ୍ଗଠିତ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ।

(୫) ଏହା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବ୍ୟବହାର ନୁହେଁ (Culture is not individual behaviour) : ବାସ୍ତବିକ ସଂସ୍କୃତି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବ୍ୟବହାର ହୋଇ ନ ଥାଏ। ଏହା ସମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଅଟେ। ଅର୍ଥାତ୍ କୌଣସି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନେଇ ସଂସ୍କୃତି ଗଠିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସ୍କୃତି ବା ଆଦର୍ଶ କେବଳ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ସମୂହ ଭାବରେ ବା ସାମୁଦାୟିକ ଭାବେ କିମ୍ବା ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ ସମାଜର ସମସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ। ଯଥା ଆମ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ପ୍ରଥା ପରମ୍ପରା, ଧର୍ମ କେବଳ ଜଣେ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ବ୍ୟକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରି ନ ଥା’ନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା, ଧର୍ମ ସମଗ୍ରଭାରତବାସୀ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ସଂସ୍କୃତି ଏକ ସାମୁଦାୟିକ ବ୍ୟବହାର ଅଟେ।

(୬) ସଂସ୍କୃତି ମାନବର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ (Culture fulfills human desire) : ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ ଆବଶ୍ୟକତାଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇକରି ଆସିଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ତା’ର ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସଗୃହ ଦରକାର କରିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ତା’ର ସଂସ୍କୃତି ପୂରଣ କରିଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ସାଂସ୍କୃତିକ ଉପାୟରେ ଏହିସବୁ ଅଭିଳାଷ ପୂରଣ କରିଥାଏ।

(୭) ସଂସ୍କୃତି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ (Culture is adoptive) : ସଂସ୍କୃତି ସର୍ବଦା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ସମାଜ ନୂତନ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ଖାପଖୁଆଇ ଚଳିଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଯେହେତୁ ବିଚାର ଓ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ସେଥୁପାଇଁ ସେ ଯେକୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଜକୁ ସାମିଲ୍ କରିଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ଓ ପରିବେଶ ସହିତ ଖାପଖୁଆଇ ଚଳିବାପାଇଁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ।

(୮) ସଂସ୍କୃତି ଏକ ସମନ୍ବିତ ପଦ୍ଧତି (Culture is Integrating) : ସଂସ୍କୃତି ଏକ ସୁସଙ୍ଗଠିତ ପଦ୍ଧତି। ସଂସ୍କୃତି ଏକ କ୍ରମ ଏବଂ ପଦ୍ଧତିକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ। କାରଣ ଏହାର ଗୋଟିଏ ଉତ୍ପାଦନ ଅନ୍ୟ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଥାଏ। ଯଥା ସଂସ୍କୃତିର ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଧର୍ମ, ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପରସ୍ପର ସହ ଅଙ୍ଗାଙ୍ଗୀ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ।

(୯) ସଂସ୍କୃତି ଏକ ଧାରାବାହିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (It is continunous process) : ଅତୀତର ଲୋକମାନେ ସଂସ୍କୃତିସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ। ସେମାନେ କଡ଼ାକଡ଼ି ଭାବରେ ନିଜ ସଂସ୍କୃତିକୁ ରକ୍ଷା କରିଥା’ନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଏହି ସଂସ୍କୃତିକୁ ମାନି ଚଳିଥା’ନ୍ତି। ଏହା ଗୋଟିଏ ପୀଢ଼ିରୁ ଆଉ ଏକ ପୀଢ଼ିକୁ ସ୍ଥାନୀନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହାର କେବେ ଶେଷ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହା କୁହାଯାଇପାରେ ସଂସ୍କୃତି ଏକ ଧାରାବାହିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା।

(୧୦) ସଂସ୍କୃତି କହେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ (Culture defines man as a Social Animal) : ସଂସ୍କୃତି ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ କିମ୍ବା ଅସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ ତାହା ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରମାଣ କରିଥାଏ। କାରଣ ସଂସ୍କୃତି ମନୁଷ୍ୟକୁ ସଭ୍ୟ, ଶିକ୍ଷିତ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଓ ବିଚାରବନ୍ତ କରିଥାଏ। ଯେଉଁ ଆଦର୍ଶ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପଶୁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନ ଥାଏ।

(୧୧) ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଭିନ୍ନତା (Cultural difference) : ସମାଜ ଶବ୍ଦଟି ବଡ଼ ବ୍ୟାପକ ଅଟେ। କାରଣ ସମାଜର ପରିସର ଏତେ ବୃହତ୍ତ ଯେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ସେଥିପାଇଁ ସାଂସ୍କୃତିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। କାରଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସମାଜର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଓ ପ୍ରଥା ଓ ପରମ୍ପରା; ଆଦର୍ଶ, ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ଆଦର୍ଶବୋଧ ଥାଏ। କେହି କାହାରି ସହିତ ସମାନ ନୁହଁନ୍ତି। ତେଣୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଇଥାଏ।

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 13 Applications of Biotechnology

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 13 Applications of Biotechnology Textbook Questions and Answers.

CHSE Odisha 12th Class Biology Chapter 13 Question Answer Applications of Biotechnology

Applications of Biotechnology Class 12 Questions and Answers CHSE Odisha

Very Short Answer Type Questions

Multiple Choice Questions

Question 1.
Golden rice is produced by rice plant having a transgene encoding an enzyme in biosynthetic pathway of
(a) P-carotene
(b) luciferin
(c) glyphosate
(d) Bt protein
Answer:
(a) P-carotene

Question 2.
Fruit ripening is delayed by preventing the expression of the enzyme
(a) luciferase
(b) polygalacturonase
(c) nitrogenase
(d) adenosine deaminase
Answer:
(b) polygalacturonase

Question 3.
Humulin is manufactured by
(a) Pfizer
(b) Hoechst
(c) Eli Lilly
(d) Aventis
Answer:
(c) Eli Lilly

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 13 Applications of Biotechnology

Question 4.
Genetic correction of inflicted cells is made in vitro and then reimplanted into its natural environment. This therapy is known as
(a) ex vivo gene therapy
(b) in vivo therapy
(c) in vitro therapy
(d) in toto therapy
Answer:
(a) ex vivo gene therapy

Question 5.
The first genetic disorder treated by gene replacement therapy is
(a) Familial Hypercholesterolemia (FH)
(b) Cystic Fibrosis (CF)
(c) Duchenne Muscular Dystrophy (DMD)
(d) Severe Combined Immunodeficiency (SCID)
Answer:
(d) Severe Combined Immunodeficiency (SCID)

Question 6.
Patent is not granted for
(a) a novel invention
(b) an invention having an industrial application
(c) a discovery made by previously existing knowledge
(d) an invention having an inventive step
Answer:
(c) a discovery made by previously existing knowledge

Question 7.
Which of the following is not related to biosafety?
(a) Convention on Biological Diversity
(b) Cartagena Protocol
(c) World Trade Organisation
(d) UNICEF
Answer:
(d) UNICEF

Question 8.
Which of the following patent cases, India is not directly or indirectly connected with?
(a) Soybean patent case
(b) Neem patent case
(b) Turmeric patent case
(d) Chakraborty patent case
Answer:
(a) Soybean patent case

Question 9.
The supermouse is a genetically modified animal with
(a) insulin transgene
(b) lipid biosynthesis transgene
(c) growth hormone transgene
(d) steroid hormone transgene
Answer:
(c) growth hormone transgene

Question 10.
Which is the nodal centre for Indian biosafety network?
(a) Department of Biotechnology
(b) Department of Science and Technology
(c) Indian Agricultural Research Institute
(d) Department of Forest and Environment
Answer:
(a) Department of Biotechnology

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 13 Applications of Biotechnology

Fill in the blanks

Question 1.
The mass of undifferentiated plant cells in a plant tissue culture media is known as ……………..
Answer:
Callus

Question 2.
Herbicide resistant plants are generated by plant tissue culture technique by transferring …………… gene of a bacterium into a plant protoplast.
Answer:
glyphosate

Question 3.
A bacterium species of ……………. genus is genetically engineered to prevent frost formation in plants.
Answer:.
Pseudomonas

Question 4.
A bioluminescent plant is generated by transferring ………….. gene of a firefly into plant protoplasts.
Answer:
luciferase

Question 5.
Golden rice producing plant is a transgenic plant, whose cells have a transgene encoding …………
Answer:
ß-carotene

Question 6.
Delayed ripening in tomato is due to the inhibition of expression of an enzyme ……………..
Answer:
polygalacturonase

Question 7.
The first recombinant human vaccine produced and marketed is …………. vaccine.
Answer:
hepatitis-B

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 13 Applications of Biotechnology

Question 8.
Recombinant insulin in the trade name of Humulin is manufactured by …………….
Answer:
Eli Lilly Corporation

Question 9.
Monoclonal antibody is synthesised and secreted by a cell known as ……….
Answer:
B-lymphocytes

Question 10.
Severe Combined Immunodeficiency (SCID) is expressed due to the absence of an enzyme, …………… .
Answer:
adenosine deaminase

Question 11.
A forensic analysis of DNA for establishing the identity of a person is known as …………….. .
Answer:
DNA fingerprinting

Question 12.
An immunological technique, applied to detect the presence of very minute quantity of antigen in the serum is known as …………. .
Answer:
ELISA

Question 13.
A biopesticide, known as Bt protein is expressed by a bacterial species, ………… .
Answer:
Bacillus thuringiensis

Question 14.
A legal right, privilege and authority granted to a person for a limited period for an invention is known as …………. .
Answer:
patent

Question 15.
The use of novel biological resource of a sovereign country without its due permission is known as …………….. .
Answer:
biopiracy

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 13 Applications of Biotechnology

Express in one or two word(s)

Question 1.
The tomato plant variety that bears tomatoes exhibiting delayed ripening.
Answer:
Flaw savr

Question 2.
The somatic hybrid cell, which produces monoclonal antibodies.
Answer:
Hybridoma

Question 3.
Genetically engineered rice, rich in vitamin-A.
Answer:
Golden rice

Question 4.
An insecticidal protein, produced by Bacillus thuringiensis.
Answer:
Cry protein

Question 5.
A broad spectrum herbicide that is used world over.
Answer:
Glyphosate

Question 6.
The biotech company, which commercially manufactured the first recombinant human insulin.
Answer:
Genentech

Question 7.
The first genetic disorder that was treated by gene therapy.
Answer:
SCID

Question 8.
The gene transfer into the mammalian fertilised egg with a micropipette.
Answer:
Microinjection

Question 9.
The gene transfer method practiced by passing intermittent pulses of electric current through the medium containing plant protoplasts.
Answer:
Electroporation

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 13 Applications of Biotechnology

Question 10.
The corn was genetically engineered by transferring Bt protein gene into plant protoplasts. The brand was marketed and later was withdrawn due to safety reasons.
Answer:
Star Link corn

Question 11.
The biosafety protocol that was drafted in 1995 and adopted in 2000.
Answer:
Cartagena Protocol

Short Answer Type Questions

Answer each of the following within 50 words

Question 1.
What is golden rice?
Answer:
Golden rice is a transgenic variety of rice with an elevated level of ß-carotene (provitamin-A), a precursor of vitamin-A. The genes encoding the enzymes of the ß-carotene biosynthetic pathway are introduced into rice plant cells in culture. The transgenic rice plants generated produce rice with ß-carotene.

Question 2.
What is Flavr Savr tomato?
Ans.
Fruit ripening in tomato and other fruits and vegetables are delayed by manipulating a gene, involved in softening and ripening. A variety of tomato plant has been successfully engineered, which bears tomatoes, known as Flavr Savr tomatoes. This variety exhibits delayed ripening.

Question 3.
What does the recombinant hepatitis-B vaccine contain?
Answer:
Hepatitis-B vaccine contains surface antigen proteins (HBs Ag) extracted from Hepatitis-B Virus (HBV).

Question 4.
What do you understand by ex vivo gene therapy?
Answer:
Ex vivo gene therapy The affected cells are removed from the body and transformed by the remedial gene in vitro. The transformed cells are grown in a cell culture medium to a sufficient number and then returned to the body by transfusion or transplantation.

Question 5.
What do you mean by a biopesticide? Give an example.
Answer:
Biopesticides are the type of pesticides produced from an organism. They are equally potent but do not inflict a damage on the environment, e.g. a species of bacteria with insecticidal properties is Bacillus thuringiensis. It produces insecticidal cry protein or Bt protein.

Question 6.
What is a supermouse?
Answer:
R L Brinster and R Palmiter (1982) successfully created the first transgenic mouse by transferring the rat growth hormone gene into the fertilised mouse egg by microinjection. This act was carried out in vitro.

Following the transfer, the fertilised egg was implanted into the uterus of a pseudopregnant mouse.
The mouse gave birth to mice that were relatively larger in size, possibly due to an increased synthesis of growth hormone directed by the rat growth homone transgene. This mouse was called supermouse because of its abnormal growth.

Question 7.
Explain biopiracy.
Answer:
Illegal transfer of biological resources has been termed as biopiracy. It describes a practice, in which indigenous knowedge and processes used by indigenous people of a region is used by others for profit without permission from and with little or no compensation or recognition to the indigenous people themselves. This is an illegal practice and enforceable in the court of law.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 13 Applications of Biotechnology

Question 8.
Ennumerate and explain in brief two biosafety issues, biotechnology is confronted with.
Answer:
Biosafety in a broad sense, refers to the prevention of loss of biological integrity of biological processes and products, harvested by using living organisms. For example, recombinant insulin was manufactured in a complex biological process putting in thought, knowledge, skill and execution method of the inventor. Secondly, a lot of energy and money was spent in the successful execution of the process. Therefore, the right of the inventor needs to be protected by law considering it as a property.

On the other hand, insulin that is manufactured a prescribed trial process to prove that it is suitable for human use. Another potential hazard was the release of Genetically Modified Organisms (GMOs) into the wild. There was a threat that it might sexually reproduce with organisms of its own species and exchange genes, consequently changing the structure of the gene pool.
This might have produced an adverse effect on organic evolution. Thus, normal biological diversity might be destabilised.

Question 9.
Describe the evolution of Indian Patent Act.
Answer:
India enacted the Patent Act in 1970. The Act has undergone amendments in 1999, 2002, 2005 and 2006. The headquarter for the same is in KolKata, West Bengal. The nodal centre for Indian biosafety network is the Department of Biotechnology, Government of India.

Question 10.
Describe the neem patent case.
Answer:
Neem Patent Case:
The multinational agribusiness company, WR Grace of New York and United States Department of Agriculture, Washington DC filed, for a European patent for the fungicidal use of neems oil in the European Patent Office (EPO). It was stated that neem oil controlled fungal growth on plants.

The plea was accepted and a patent was granted. However, following the publication, Dr. Vandana Shiva of Research Foundation for Science and Technology and Natural Resource Policy, New Delhi and others filed a legal opposition to the grant of patent in the EPO.

Write brief notes on the following

Question 1.
Flerbicide resistant plants
Answer:
Herbicide resistant plants Herbicide resistant transgenic plants are generated by transferring bacterial herbicide resistant genes into plant cells grown in culture. Glyphosate is the most widely used broad-spectrum herbicide world over.
A glyphosate resistant gene from Petunia plant is transferred into isolated plant cell§ in culture and glyphosate resistant plants are generated.

Question 2.
Humulin
Answer:
Genentech is the first biotech company to manufacture recombinant human insulin in 1978 using bacteriophage vector and E. coli as the cloning and expression host cell. Later, this technology was licenced to Eli Lilly Corporation of USA.

The recombinant human insulin was termed as Humulin. It was approved as the first recombinant drug by the Food and Drug Administration (FDA), USA for human use. Since then, several companies all over the world have been manufacturing recombinant human insulin on a commercial basis.

Some noteworthy companies are Novo Nordisk of Denmark; Hoechst and Aventis of Germany and Pfizer of USA. Wokhardt Limited, a pharmaceutical company has been manufacturing human insulin in India under the trade name of Wosulin.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 13 Applications of Biotechnology

Question 3.
Recombinant vaccine
Answer:
Recombinant Vaccines
An antigcnic agent, which after being administered into an animal, generates an active acquired immune response is called as vaccines. The antigenic agent involved in vaccine production varies from vaccine to vaccine.

They generally belong to three classes-attenuated (inactivated) whole organisms isolated antigenic proteins such as coat proteins of viruses and inactivated touns. The latter two fall under the subunit vaccine class, wherein part of the organism possessing antigenic property is used in the vaccine production.

In these vaccines, a DNA insert encoding an antigen (like bacterial surface proteins) is introduced into a less virulanc host. These elicit an immune response expressing the antigens but do cause infection. The expressed antigens are isolated and puri&d and injectedinto the human hosts as a vaccine. It is called recombinant vaccine.

Question 4.
Gene therapy
Answer:
Gene therapy is a therapy or treatment of a gene, which has been mutated. It is a therapy to correct the damage. A genetic disorder is expressed, when a particular gene is mutated.

The mutant gene, as it is known, encodes a different polypeptide other than a normal. This polypeptide is the root cause of the expression of symptoms of a genetic disorder.
Attempts have been made to rectify or replace the mutant gens, so that they express normally. This replacement process is called gene therapy.

Question 5.
Biopesticide
Answer:
Bacillus thuringiensis is known to produce endotoxins or insecticidal crystalline protein or Cry protein or Bt protein.
Bt protein is hydrolysed by an alkali into 250 kD (kilodalton) units, known as protoxins. Each protoxin consists of two 130 kD polypeptides. The 130 kD polypeptide is digested into a 68 kD toxin polypeptide in an alkaline pH. When catepillars eat the leaves of crop plants, on which the bacterial spores are deposited, they ingest the spores.

The spores germinate in the alimentary canal, the bacteria grow in size and produce Bt protein. This protein is digested into 68kD toxin polypeptides in the intestine of the larva. The action of the poypeptide, eventually kills the larva. The alimentary canal of mammals, including human, produces an acid, which degrades the Bt protein. Thus, it is apparently harmless to human and other mammals. Since, this pesticide is produced from an organism, it has been identified as biopesticide.

Question 6.
Transgenic animals
Answer:
Transgenic animals are those which can grow faster, yield more milk, lay bigger eggs and so on. They are produced by combining traditional breeding with gene technology, which yield encouraging results. It involves selecting, isolating, purifying and transferring beneficial genes of one species to another to harvest a beneficial effect. These animals are the transfer of the beneficial gene (genes) developed. The gene that is transferred is known as a transgene. The transgene is transferred by using one of the several methods of gene transfer in practice. Microinjection is found to be most suitable for animal cells.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 13 Applications of Biotechnology

Question 7.
Patent
Or What is patent?
Answer:
Patent is an open letter granting legal right, privilege and authority by a sovereign state to a person or an institution for a limited period of time. It is given for an invention using scientific and technical knowledge. All sovereign countries have enacted their own Patent Acts to regulate the use of such properties.

An invention involves new knowledge, while a discovery is an application of the knowledge. For example, the double helical model proposed by Watson and Crick was a discovery and hence, does not qualify to be patented, while new forms of DNA, such as recombinant DNAs have been patented.

Question 8.
Biopiracy
Answer:
Biopiracy is theft or robbery or exploitation of biological and genetic resources indigenous to a country. These biological resources are often the main targets of enterprising businessmen because of their many uses in agriculture, healthcare and chemical industries. The process of biopiracy involves collection of samples of biological resources, which then undergo product development for their use on a commercial scale.

Biopiracy begins with biodiversity prospecting, which is exploration of wild plants and animals for commercially viable genetic and biochemical resources. Genetic resources are the genes found in plants and animals that are of actual or potential value to people.

Through the use of new biotechnologies, genes/germplasm from any plant or animal can be transferred to another. Such genetically engineered organisms (plants, animals and microorganisms) are being used for new industrial applications, pharmaceuticals, farming, cattle breeding and poultry farming.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology Textbook Questions and Answers.

CHSE Odisha 12th Class Biology Chapter 12 Question Answer Principles and Processes of Biotechnology

Principles and Processes of Biotechnology Class 12 Questions and Answers CHSE Odisha

Very Short Answer Type Questions

Multiple choice questions

Question 1.
The double helical structure of DNA was proposed by
(a) Jacob and Monod
(b) Sanger and Gilbert
(c) Watson and Crick
(d) Beadle and Tatum
Answer:
(c) Watson and Crick

Question 2.
Polymerase chain reaction was discovered by
(a) H G Khorana
(b) K Mullis
(c) R Holley
(d) M Nirenberg
Answer:
(b) K Mullis

Question 3.
Exonuclease is an enzyme that
(a) makes internal cuts in polynucleotide
(b) polymerises nucleotides
(c) joins two polynucleotide fragments
(d) removes nucleotides from the termini one after another
Answer:
(d) removes nucleotides from the termini one after another

Question 4.
DNA ligase is commonly known as
(a) molecular scissors
(b) molecular marker
(c) molecular glue
(d) molecular probe
Answer:
(c) molecular glue

Question 5.
During electrophoresis, DNA fragments move from
(a) anode to cathode
(b) remain static
(c) move randomly
(d) cathode to anode
Answer:
(d) cathode to anode

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology

Question 6.
The blotting of protein molecules to a nylon membrane is known as
(a) Southern blotting
(b) Western blotting
(c) Northern blotting
(d) Eastern blotting
Answer:
(b) Western blotting

Question 7.
Detection of a desired DNA fragment by using radioactive emission is known as
(a) hybridisation
(b) denaturation
(c) autoradiography
(d) electrophoresis
Answer:
(c) autoradiography

Question 8.
Choose the incorrect statement.
(a) A plasmid is small, double-stranded circular DNA
(b) A plasmid contains an origin of replication
(c) A plasmid has several restriction sites
(d) A plasmid has telomeres
Answer:
(d) A plasmid has telomeres

Question 9.
A cosmid is a
(a) plasmid phage hybrid vector
(b) DNA bacteriophage vector
(c) expression vector
(d) viral vector
Answer:
(a) plasmid phage hybrid vector

Question 10.
The example of a plant cell compatible vector is
(a) fertility plasmid
(b) colicinogenic plasmid
(c) tumour inducing plasmid
(d) resistance plasmid
Answer:
(c) tumour inducing plasmid

Question 11.
Amplification of DNA by PCR uses a DNA polymerase called
(a) Taq DNA polymerase
(b) RNA polymerase
(c) DNA polymerase-III
(d) Reverse transcriptase
Answer:
(a) Taq DNA polymerase

Fill in the blanks

Question 1.
The phenomenon of fermentation was demonstrated by ……………
Answer:
Louis Pasteur

Question 2.
The word ‘biotechnology’ was coined by …………..
Answer:
Karl Ereky

Question 3.
Class II restriction endonucleases (enzymes) recognise specific nucleotide sequence in DNA called ……………
Answer:
palindromic sequence

Question 4.
Cohesive ends in the DNA fragments are generated by …………… cutting.
Answer:
staggered

Question 5.
The anionic detergent, used in polyacrylamide gel electrophoresis is known as
Answer:
Sodium Dodecyl Sulphate (SDS)

Question 6.
The transfer of separated protein molecules from the gel into a nylon membrane is known as ………….
Answer:
Western blotting

Question 7.
Detection of desired DNA fragment by the emission of ionising radiation is known as ……….
Answer:
autoradiography

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology

Question 8.
The conjoint structure formed by the joining of the vector DNA and the target DNA fragment is known as …………..
Answer:
recombinant DNA

Question 9.
The uptake of the recombinant DNA by the bacterial host cell is known as ………….
Answer:
transformation

Question 10.
The delivery of a foreign DNA fragment into the fertilised egg with a micropipette is known as …………
Answer:
microinjection

Express in one or two word(s)

1. The technique of separation of DNA fragments based on their molecular weight and electrical charge.
Answer:
Electrophoresis

2. The restriction endonuclease isolated from Escherichia coli.
Answer:
Eco RI

3. The DNA digesting enzyme that removes nucleotides from the termini.
Answer:
Exonucleases

4. The enzyme that catalyses the synthesis of RNA on a DNA template.
Answer:
RNA polymerases

5. The enzyme that catalyses the replication of DNA.
Answer:
DNA polymerases

6. The enzyme that catalyses the synthesis of a complementary DNA strand on an RNA template.
Answer:
Reverse transcriptase

7. The fluorescent dye used in agarose gel electrophoresis.
Answer:
Ethidium bromide

8. Transfer of DNA fragments from the agarose gel to a nylon membrane.
Answer:
Southern blotting

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology

9. Breaking of hydrogen bonds in a duplex so as to make it single-stranded.
Answer:
Denaturation

10. The DNA that helps carry the target DNA fragment to the host cell for cloning.
Answer:
Vector

11. The plasmid phage hybrid cloning vector.
Answer:
Cosmid

12. A plant cell, whose cellulose cell wall is digested.
Answer:
Protoplast

13. The plasmid present in Agrobacterium tumefaciens.
Answer:
Tumour inducing (Ti) plasmid

14. Transfer of a DNA fragment into a host cell in a medium by passing brief pulses of electric current through the medium.
Answer:
Electroporation

15. The instrument used in PCR amplification.
Answer:
Thermocycler

Match the words of group ‘A with those of group ‘B’ to make meaningful pairs

Question 1.

Group-A Group-B
Restriction endonuclease End modifying enzyme
DNA ligase RNA dependent DNA polymerase
Exonuclease Molecular scissors
Reverse transcriptase Removes nucleotides from both ends
RNA polymerase DNA dependent DNA synthesis
DNA polymerase Molecular glue
Alkaline phosphatase DNA dependent RNA synthesis

Answer:

Group-A Group-B
Restriction endonuclease Molecular scissors
DNA ligase Molecular glue
Exonuclease Removes nucleotides from both ends
Reverse transcriptase RNA dependent DNA polymerase
RNA polymerase DNA dependent RNA synthesis
DNA polymerase DNA dependent DNA synthesis
Alkaline phosphatase End modifying enzymes

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology

Question 2.

Group-A Group-B
Polyacrylamide Agrobacterium tumefaciens
Southern blotting Thermocycler
Plasmid Protein electrophoresis
Agarose gel Denaturation
Cos Taq polymerase
Tumour inducing plasmid Cloning vehicle
Recombinant DNA Molecular marker
DNA coated tungsten particles Nucleic acid electrophoresis
insertional inactivation Chimeric DNA
Breaking of interchain hydrogen bonds Particle gun
Equipment for PCR amplification Screening of clones
Ampicillin resistance gene Blotting of DNA
Thermophilus aquaticus Cohesive site

Answer:

Group-A Group-B
Polyacrylamide Protein electrophoresis
Southern blotting Nucleic acid electrophoresis
Plasmid Cloning vehicle
Agarose gel Blotting of DNA
Cos Cohesive site
Tumour inducing plasmid Agrobacterium tumetaciens
Recombinant DNA Chimeric DNA
DNA coated tungsten particles Particle gun
insertional inactivation Screening of clones
Breaking of interchain hydrogen bonds Denaturation
Equipment for PCR amplification Thermocycler
Ampicillin resistance gene Molecular marker
Thermophilus aquaticus Taq polymerase

Short Answer Type Questions

Answer each of the following in 50 words

Question 1.
Define biotechnology.
Answer:
‘Biotechnology is an application of knowledge and technique of biochemistry, microbiology, genetics, immunology, tissue and cell culture, molecular biology, chemical engineering and computer science to living systems or parts therefore, for harvesting beneficial products and/or services for mankind.

Question 2.
Define gene cloning.
Answer:
The process of making a number of identical copies of a beneficial gene is known as gene cloning. Microorganisms, especially bacteria are chosen as host cells for this work, which provide a suitable environment for replication (amplification) of genes.

The gene is introduced into a bacterium by a process, known as transformation. For transformation, a gene is delivered into a bacterial host conjointly with a carrier, also DNA, known as a vector.

Question 3.
What is a restriction endonuclease (restriction enzyme)? Why is the word restriction used to designate these?
Answer:
These enzymes recognise specific recognition sequences on DNA and make the cut either within that sequence only or at a variable distance from that sequence. The site where they cleave or cut the DNA is called recognition site.
In rDNA technology, class-II REs are used.

Question 4.
Describe two types of cutting of DNA, executed by restriction endonucleases.
Answer:
Restriction Endonucleases
Each restriction endonuclease functions by ‘inspecting’ the length of a DNA sequence.
Once, it finds its specific recognition sequence, it will bind to the DNA and cut each of the two strands of the double helix at specific points in their sugar phosphate backbones.

Each restriction endonuclease recognises a specific palindromic nucleotide sequences in the DNA. Palindromes are group of letters that form the same words when read both forward and backward, e.g., ‘MALAYALAM’. Therefore, the palindrome in DNA is a base pair sequence that is the same when read forward or background, e.g., the following sequences read the same on the two strands in 5′ → 3′ direction as well as 3′ → 5′ direction.
5′- GAATTC – 3′
3′ – CTTAAG – 5′
Restriction enzymes cut the strand of DNA a little away from the centre of the palindrome sites, but between the same two bases on the opposite strands.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology

Question 5.
What is electrophoresis? How many types of electrophoresis you have studied?
Answer:
The cutting of DNA by restriction endonucleases results in the generation of DNA fragments which are then separated by a technique known as gel electrophoresis.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology 1
The DNA fragments are resolved (separate) according to their size through sieving effect provided by the gel when the potential difference is applied.
Two types of gels used in molecular separation are

  • Agarose Used for nucleic acids (RNA and DNA).
  • Polyacrylamide Used for proteins.

Question 6.
What is a palindrome? Give an example.
Answer:
Each restriction endonuclease recognises a specific palindromic nucleotide sequences in the DNA. Palindromes are group of letters that form the same words when read both forward and backward, e.gy‘MALAYALAM’. Therefore, the palindrome in DNA is a base pair sequence that is the same when read forward or background, e.g., the following sequences read the same on the two strands in 5′ → 3′ direction as well as 3′ →5′ direction.
5′- GAATTC – 3′
3′ – CTTAAG – 5′

Restriction enzymes cut the strand of DNA a little away from the centre of the palindrome sites, but between the same two bases on the opposite strands.

Question 7.
What is a polymerase? How-many types of polymerases you have studied?
Answer:
Polymerases
These enzymes catalyse the process of copying the nucleic acid molecules. These are of following types
(i) RNA polymerase These are DNA dependent RNA polymerase.
(ii) DNA polymerase They copy DNA strand into another complementary strand through replication. These are also DNA dependent enzymes.
(iii) Reverse transcriptase They catalyse the synthesis of complementary DNA strand on RNA template. These are found in retroviruses and are RNA dependent DNA polymerase.
(iv) RNA polymerase They catalyse the process of strand copying of DNA into RNA through transcription.

Question 8.
Why is DNA ligase called molecular glue?
Answer:
DNA Ligases
These enzymes help to join or seal 3′-OH end of one nucleic acid fragment with the 5′-P end of another nucleic acid fragment by forming a phosphodiester bond. As they are able to stick DNA fragments together, they are known as molecular glue. The widely used ligase enzyme is T4 DNA ligase. It is purified from E. coli cells that are infected by T4 bacteriophages.

Question 9.
What is Southern blotting?
Answer:
Southern Blotting:
When the blotting is applied to DNA it is known as Southern blotting (named so after its discover EM Southern in 1975).
Following this, complementary DNA or RNA sequence (probe) labelled with 32 P (radioactive phosphorus) are, hybridised.
The probe binds its complementary target DNA sequence, by forming hydrogen bonds and a duplex is formed. This process is known as molecular hybridisation. The procedure that combines Southern blotting and molecular hybridisation is known as Southern blot hybridisation. After this, the target DNA sequence is identified using autoradiography.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology 2

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology

Question 10.
Why is SDS used in polyacrylamide gel electrophoresis?
Answer:
A protein molecule contains many amino acids and all the amino acids do not have similar acid-base properties. Hence, a protein molecule cannot be conferred with uniform negative charges in a buffer solution.
It is therefore, treated with Sodium Dodecyl Sulphate (SDS), an anionic detergent that coats a protein molecule and confers negative charges uniformly.

Question 11.
What is autoradiography?
Answer:
Autoradiography:
The separated fragments in the gel are treated with an alkali to render the double-stranded fragments into single-stranded. This phenomenon is known as denaturation. These single-stranded fragments are then transferred onto a nitrocellulose filter paper or nylon membrane by a process known as blotting.

Question 12.
Enumerate the features of a suitable cloning plasmid.
Answer:
Plasmids:
These are small, autonomously replicating usually circular, extrachromosomal double-stranded DNA molecules that occur in many bacteria and some yeasts, but naturally occurring plasmids are not suitable for gene cloning. Therefore, they are genetically engineered so to make them compatible for cloning. These are then called as cloning vectors and, they possess the following additional properties other than these found in an ideal vector

  • They are non-conjugative.
  • They have relaxed replication and a high copy number.
  • They should be able to clone a gene in the range of 5-10Kb

The most commonly used cloning vector is pBR322 where p = plasmid; BR = Name of its engineers
[B = Boliver and R= Rodriguez]; 322 = Number of relevant workers who worked out this plasmid. pBR322 has the following features

• It is small, ds circular DNA molecule having ori.
• It has two antibiotic marker genes namely, ampicillin resistance gene ampR and tetracyclin resistance gene (tetR). In between these two genes, Eco RI restriction site is present.
• ampR gene contains Pvu I and Pst I restriction sites.
• tetR gene contains Bam HI and Sal I restriction sites.
• The target DNA and the vector DNA fragments should be compatible for a successful RDT process.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology 3

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology

Question 13.
What is a recombinant DNA?
Answer:
The heterogeneous combination of two different DNAs in which the gene of interest is present is known as recombinant DNA or chimeric DNA and the technology is called recombinant DNA technology.

Question 14.
What is microinjection?
Answer:
Microinjection In this method, foreign DNA is directly injected into the nucleus of animal cell-or plant cell by using microneedles or micropip’ettes without any use of a vector DNA. It is used to v deliver a transgene or foreign DNA into the egg. Microinjection is especially used for transferring the foreign DNA in animal cells. The transgene is injected into the male pronuclei because it is larger and traceable with a dissecting microscope.

The male pronucleus is then fused with female pronucleus to produce zygote in vitro. In plant cells, the cellulose cell wall is first removed by enzymatic digestion before micro injection. This process is very tedious and involves a lot of precision.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology 3

Question 15.
Describe briefly electroporation.
Answer:
Electroporation It is the formation of temporary pores in the plasma membrane of host cells by using lysozyme or calcium chloride under high voltage of electric current. These pores are used for introduction of foreign DNA.
It can be used to transform plant protoplast, i.e. the plant cell with removed cell wall.

Question 16.
What is Polymerase Chain Reaction (PCR)?
Answer:
Polymerase Chain Reaction (PCR)
It is one of the important technique that serves the purpose of amplification of nucleic acid without using a host cell. PCR was discovered by Kary B Mullis in 1983.

Write brief notes on the following

Question 1.
Restriction endonuclease
Answer:
Restriction endonuclease These are specific enzymes, which recognise specific sequences called recognition sequences on DNA and make double-stranded cuts either within the recognition sequence or at a variable distance from the recognition sequence.

They act as scissors and therefore, often are referred to as molecular scissors. The point of cleavage is known as a restriction site. There will be as many restriction sites as the number of recognition sites. The REs that are used in the recombinant DNA technology fall under class-II. These make double-stranded symmetrical cuts within recognition sequences, generating cohesive or blunt ends.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology

Question 2.
DNA Ligases
Answer:
DNA Ligases
These enzymes help to join or seal 3-OH end of one nucleic acid fragment with the 5′-P end of another nucleic acid fragment by forming a phosphodiester bond. As they are able to stick DNA fragments together, they are known as molecular glue. The widely used ligase enzyme is T4 DNA ligase. It is purified from E. coli cells that are infected by T4 bacteriophages.

Question 3.
DNA polymerase
Answer:
DNA polymerase enzyme polymerises the DNA synthesis on DNA template or complementary DNA (cDNA). It was discovered by A. Kornberg and co-workers in E. coli in 1956 in the presence of a preformed DNA template, it produces a parallel strand in the presence of ATP.

Question 4.
Southern blotting
Answer:
When the blotting is applied to DNA it is known as Southern blotting (named so after its discover EM Southern in 1975).
Following this, complementary DNA or RNA sequence (probe) labelled with 32 P (radioactive phosphorus) are, hybridised.
The probe binds its complementary target DNA sequence, by forming hydrogen bonds and a duplex is formed. This process is known as molecular hybridisation. The procedure that combines Southern blotting and molecular hybridisation is known as Southern blot hybridisation. After this, the target DNA sequence is identified using autoradiography.

Question 5.
Agarose gel electrophoresis
Answer:
Agarose Gel Electrophoresis:
The molecules of nucleic acids are given uniform negative charge in alkaline buffer solution. These molecules then migrate towards the anode. The smaller molecules migrate faster than larger molecules because the rate of migration is inversely proportional to the molecular weight of separating molecules and directly proportional to the strength of electric field.

Question 6.
Cloning plasmid
Answer:
Plasmids were discovered by William Hayes and Joshua Lederberg (1952). These are extrachromosomal, self-replicating, usually circular, double-stranded DNA molecules, found naturally in many bacteria and also in some yeast. Although plasmids are usually not essential for normal cell growth and division, they often confer some traits on the host organism. For example, resistance to certain antibiotics or toxins that can be a selective advantage under certain conditions.

The plasmid molecules may be present as 1 or 2 copies or in multiple copies (500-700) inside the host organism. These naturally occurring plasmids have been modified to serve as vectors in the laboratory. The most widely used, versatile, easily manipulated vector pBR 322 is an ideal plasmid vector.

Question 7.
Cosmid
Answer:
Cosmid (cos + plasmid) vectors The term cosmid is a combination of two words. COS + MID. COS is taken from COS site of Lambda phage and MID is taken from plasmid DNA. Cosmid was developed for the first time by Collins and Honn (1978). The simplest cosmid vector contains a plasmid’s origin of replication, a selectable marker, suitable restriction enzyme sites and the lambda ‘cos’ site. Cosmids can be used to clone DNA fragments of upto 45 kb length.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology

Question 8.
Recombinant DNA
Answer:
Recombinant DNA is the DNA that has formed artificially by genetic engineering. It contain the gene of interest and it becomes the part of host’s genetic makeup where it further replication. The process of constructing recombinant DNA is called Recombinant DNA Technology (RDT).

Question 9.
Polymerase chain reaction
Answer:
A gene can also be cloned or amplified without the assistance of a host cell by a specific reaction, known as Polymerase Chain Reaction (PCR). PCR was discovered by Kary B. Mullis in 1983. The reaction is carried out in a thermocycler having a thermal cycling (heating and cooling) programme.

The target gene is put along with other substrates in the thermocycler. The DNA fragment, doubles at the end of the first cycle and quadruples after the second cycle and so on. In this amplification process, no host cell is used as the supporting system. It is carried out in three steps-denaturation, primer annealing and extension.

Question 10.
Micro injection
Answer:
Microinjection In this method, foreign DNA is directly injected into the nucleus of animal cell-or plant cell by using microneedles or micropip’ettes without any use of a vector DNA. It is used to v deliver a transgene or foreign DNA into the egg. Microinjection is especially used for transferring the foreign DNA in animal cells. The transgene is injected into the male pronuclei because it is larger and traceable with a dissecting microscope.

The male pronucleus is then fused with female pronucleus to produce zygote in vitro. In plant cells, the cellulose cell wall is first removed by enzymatic digestion before micro injection. This process is very tedious and involves a lot of precision.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 12 Principles and Processes of Biotechnology 3

Long Answer Type Questions

Question 1.
Describe briefly about the making of a recombinant DNA.
Or Describe briefly recombinant DNA technology.
Answer:
Recombinant DNA Technology
Genetic engineering is alternately called as recombinant DNA technology or gene cloning. Paul Berg (1972) was ‘ awarded Nobel Prize in 1980 and is considered as father of genetic engineering. The first recombinant DNA (rDNA) was constructed by Stanley Cohen and Herbert Boyer in 1972. Recombinant DNA technology involves the following steps

1. Isolation of the genetic material (DNA) is carried out as follows
(a) DNA is enclosed within the membranes. To release DNA along with other macromolecules -such as RNA, proteins, polysaccharides and lipids, bacterial cells/plant or animal tissue are treated with enzymes such as lysozyme (bacteria), cellulase (plant cells), chitinase(fungus).
(b) Other molecules can be removed by appropriate treatments and purified DNA ultimately precipitates out as fine threads in the suspension after the addition of chilled ethanol.

2. Cutting of DNA at specific locations is done by using restriction enzymes. The purified DNA is incubated with the specific restriction enzyme at conditions optimum for the enzyme to act.

3. Isolation of desired DNA fragment is carried out using agarose gel electrophoresis.

4. Amplification of gene of interest using Polymerase Chain Reaction (PCR) is a reaction in which multiple copies of specific DNA (gene of interest) sequence are made (amplification) in-vitro.

5. Ligation of DNA fragment into a vector requires a vector DNA and source DNA.
(a) These are cut with endonuclease to obtain sticky ends.
(b) Both are then ligated by mixing vector DNA, gene of interest and enzyme DNA ligase to form recombinant DNA.

6. Insertion of recombinant DNA into the host cell/organism occurs by several methods, before which the recipient cells are made competent to receive the DNA.
(a) If recombinant DNA carrying antibiotic resistance gene (e.g. ampicillin), is transferred into E. coli cells, the host cell is transformed into ampicillin resistant cell.
(b) The ampicillin resistant gene can be called a selectable marker.
(c) When transformed cells are grown on agar plates containing ampicillin, only transformants will grow and others will die.

7. Culturing the host cells The cell containing the foreign gene is cultured on an appropriate medium at optimal conditions. The DNA gets multiplied.

8. Extraction of desired gene product is carried out in the following steps
(a) A protein encoding gene expressed in a heterologous host is called recombinant protein.
(b) Cells having genes of interest can be grown on a small or on a large scale.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 11 Microbes in Human Welfare

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 11 Microbes in Human Welfare Textbook Questions and Answers.

CHSE Odisha 12th Class Biology Chapter 11 Question Answer Microbes in Human Welfare

Microbes in Human Welfare Class 12 Questions and Answers CHSE Odisha

Very Short Answer Type Questions

Multiple choice questions

Question 1.
In curd making, …………. is useful in coagulation of milk protein. (Lactobacillus, Saccharomyces, Penicillium, Aspergillus)
Answer:
Lactobacillus

Question 2.
Antibiotic streptomycin is obtained from ……….. (Streptomyces griseus, S. aureofaciens, S. nouresi, Saccharomyces cerevisiae)
Answer:
Streoptomyces griseus

Question 3.
Citric acid is produced when fermentation is caused by …………. (Lactobacillus, Aspergillus sp., Penicillium sp., Acetobacter sp.)
Answer:
Aspergillus sp.

Question 4.
Lipase enzyme is produced by the activity of …………. (Trichoderma viride, Rhizopus sp., Aspergillus sp., Saccharomyces cerevisiae)
Answer:
Rhizopus sp.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 11 Microbes in Human Welfare

Question 5.
In pest control of crop plants ……………. has pesticidal properties, (baculovirus, papilloma virus, pox virus, Rhizobium)
Answer:
baculovirus

Express in one word only

Question 1.
What is called the process of heating and cooling of milk for inactivation of bacteria?
Answer:
Pasteurisation

Question 2.
What is called the secretions of microorganisms which are toxic to pathogenic bacteria?
Answer:
Antibiotics

Question 3.
What is the commercial name of acetic acid?
Answer:
Vinegar

Question 4.
What is called the accumulated microorganisms and organic matter in the treatment of sewage?
Answer:
Sludge

Question 5.
What is the major component of biogas?
Answer:
Methane

Question 6.
What can be called the natural pest killing agent other than artificial chemical?
Answer:
Biopesticides

Question 7.
What is called the association between Rhizobium in the root system of legumes?
Answer:
Symbiotic association

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 11 Microbes in Human Welfare

Correct the sentences, if required, by changing the underlined word(s)

Question 1.
Antibiotic tetracyclin is obtained from Penicillium notatum.
Answer:
penicillin

Question 2.
In biogas, methane is produced due to the activities of nitrogen-fixing bacteria.
Answer:
methanogenic

Question 3.
The first antibiotic extracted from bacterial culture is nystatin.
Answer:
streptomycin

Question 4.
Industrial production of organic acids through microbial cultures is due to the oxidation process by bacteria.
Answer:
fermentation

Question 5.
Acetic acid is produced by Lactobacillus sp.
Answer:
Lactic acid

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 11 Microbes in Human Welfare

Fill in the blanks

1. In biogas production ………… bacteria are used.
Answer:
methanogenic

2. BGA used in biological nitrogen-fixation are called ………….. bacteria.
Answer:
cyano

3. Ethanol obtained by ………….. fermentation is used in industry.
Answer:
microbial

4. Acetobacter converts ……………. to vinegar by aerobic fermentation of legumes.
Ans.
ethyl alcohol

Short Answer Type Questions

Write notes on the following with atleast 3 valid points

Question 1.
Biogas
Answer:
It is a complex mixture of gasese like CH4,CO2, H2, etc., that is produced by anaerobic digestion of biomass. It is used as fuel.

Question 2.
Biopesticides
Answer:
These are biodegradable, highly pest specific biological agents that are used to control pest population without harming the environment.

Question 3.
Biofertilisers
Answer:
These are the preparations containing microorganisms that help the plants to uptake various nutrients in utilisable form, e.g. Rhizobium, BGA, etc.

Question 4.
Microbes in industry.
Answer:
Industrial use of microbes includes the production of beverages, antibiotics, etc., that are useful for the human. The large scale production of these products is carried out in bioreactors using the appropriate microbes, e.g. butyric acid is derived from Clostridium and terramycin is derived from Streptomyces rimosus.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 11 Microbes in Human Welfare

Question 5.
Microbes in antibiotics production.
Answer:
The term ‘antibiotics’ was coined by Waksman (1942), and it is derived from the Greek words Anti-against and bios-Yiit, together they mean ‘against life’ (with reference to disease causing organisms). Antibiotics are the chemical substances, produced by some microbes that can kill or retard the growth of other disease causing microbes.

The first antibiotic was obtained from the species of Penicillium notatum in 1928 by Sir Alexander Fleming and it was named Penicillin.

Question 6.
Microbes in sewage treatment.
Answer:
Sewage refers to the municipal waste water generated everyday in cities and towns. Human excreta is the major component of it. It contains large amounts of organic matter and microbes, out of which many are pathogenic. So, it cannot be discharged directly into natural water bodies like rivers, streams, etc.

Differentiate between two words in the following pairs of words

Question 1.
Chemical fertilisers and Biofertilisers.
Answer:
Differences between chemical fertilisers and biofertilisers are as follows

Chemical fertilisers Biofertilisers
These are industry made products which are used to increase the output of a crop plant. These are the microorganisms which increase the nutrient level of soil.
These are harmful and cause pollution to water bodies as well as ground water. These are not harmful as they lead to nutrient enrichment in an organic way.

Question 2.
Synthetic pesticides and Biopesticides.
Answer:
Differences between synthetic pesticides and biopesticides are as follows

Synthetic pesticides Biopesticides
These are not very specific, so harm non-targeted species. These are highly specific, so do not harm non-targeted species.
They cause pollution. They do not cause pollution.
Insects may become resistant, e.g. Heliothis, has become resistant to most insecticides. Insects are not expected to develop resistance to biopesticides.
Harmful residues may often remain in food, fodder and fibres. No harmful residues remain in food, fodder and fibres.

Question 3.
Baker’s and Brewer’s yeast.
Answer:
Differences between baker’s and brewer’s yeast are as follows

Baker’s yeast Brewer’s yeast
Baker’s yeast is Saccharomyces cerevisiae. It is used in fermentation to prepare dough that is used to make bread, idli, dosa, etc. Brewer’s yeast is also Saccharomyces cerevisiae, but a different strain. It is used to produce various alcoholic drinks by fermenting malted cereals and fruit juices.
In this, CO2 released during the process of fermentation gives the fluffy appearance. In this, CO2 released does not cause any fluffy appearance.

Question 4.
Symbiotic nitrogen-fixation and Mycorrhizal nitrogen-fixation.
Answer:
Differences between symbiotic nitrogen-fixation and mycorrhizal nitrogen-fixation are as follows

Symbiotic nitrogen-fixation Mycorrhizal nitrogen-fixation
It is a mutually beneficial association of bacteria with the plants for food and shelter. It is a mutually beneficial association of fungus with the root of higher plants.
The most common is Rhizobium which resides in root nodules of leguminous plants and fixes nitrogen. Members of genus Glomus form mycorrhizal association.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 11 Microbes in Human Welfare

Long Answer Type Questions

Question 1.
Give a detailed account of industrial application of microbes.
Answer:
Industrial Products:
A variety of microbes are used to synthesise a number of products in large scale that are valuable to human beings, e.g., beverages, antibiotics, etc.
A microbe should have following characteristics for its application in industrial fermentation.

  • It should be non-pathogenic and its raw materials should be cheap and easily available.
  • It should have the ability to grow rapidly on suitable nutrients.
  • It should have the ability to high yield of desired products consistently in a reasonable time.
  • It should possess high levels of enzymes for rapid production of the end products.

Now-a-days a number of products are obtained on commercial level with the help of microbes. To accomplish this, microbes are grown in very large vessels called fermentors or bioreactors.
Some of the industrial products obtained using microbes are as follows

Antibiotics:
The term ‘antibiotics’ was coined by Waksman (1942), and it is derived from the Greek words Anti-against and bios-Yiit, together they mean ‘against life’ (with reference to disease causing organisms). Antibiotics are the chemical substances, produced by some microbes that can kill or retard the growth of other disease causing microbes.

The first antibiotic was obtained from the species of Penicillium notatum in 1928 by Sir Alexander Fleming and it was named Penicillin.

It was obtained at commercial scale by growing the microbe in fermentor. The medium used for growing microbe, contained a carbohydrate as energy source, mineral salts and corn steep liquor. The culture was kept under vigorous aeration to obtain the maximal production of ‘penicillin’. It was called the wonder drug as it was used during second World War to give relief to the wounded soldiers from pain and suffering.
Antibiotics and Their Sources

Antibiotic Sources Action
Penicillin Penicillium chrysogenum, P. notatum. Tonsilitis, sore throat, gonorrhoea.
Streptomycin Streptomyces griseus Pneumonia, tuberculosis and local infections.
Erythromycin Streptomyces erythreus Typhoid, diphtheria, whooping cough.
Terramycin Streptomyces rimosus Intestinal and urinary infections.
Tetracyclines Streptomyces aureofaciens Eye infections.
Chloramphenicol S. venezuelae Conjunctivitis.
Nystastin S. nouresi Candida infection.
Polymixin Bacillus polymyxa Antifungal.

The second antibiotic, streptomycin was obtained from the bacterium Streptomyces griseus. The bacteria were grown on culture medium containing glucose, soyameal and mineral salts at pH 7.4 -7-5.

The fermentation was carried out under submerged condition at 25-30°C for 5-7 days. Now-a-days industrial fermentation is used to produce several antibiotics against diseases which have earlier caused widespred destruction in the form of epidemics.

Alcoholic Beverages:
Earlier, people used to produce alcohol by fermentation. Later, another method was used for the same which included catalytic hydration of ethylene. In modern time, again fermentation process is used for the production of ethanol.

It is used for dual purpose, i.e. as chemical and as fuel. Sugar-beet, potatoes, corn, cassava and sugarcane, etc., are used as substrate for the production of ethanol.

Yeasts (like Saccharomyces cerevisiae, S. uvarum, S. carlsbergensis), Candida brassicae, C. utilis and bacteria (Zymomonas mobilis) are used for the production of ethanol at industrial scale. The type of alcoholic drink depends upon the raw material used for its production.

Beer is obtained by the fermentation of barley grains while wine is produced by grapes. This process of alcohol production is known as brewing. In this process, CO2 is produced as a byproduct which is further used in bakery to provide sponginess to breads, cakes, etc.

Production of Organic Acids:
These are produced by the metabolic actions of microbes, i.e. microbial fermentation. Important organic acids producing organisms are listed below

Organic Acid Microbes involved
Citric acid Aspergillus niger and Penicillium sp. (fungi)
Acetic acid Acetobacter aceti (bacteria)
Butyric acid Clostridium butylicum (bacteria)
Lactic acid Lactobacillus (bacteria)
Gluconic acid Aspergillus niger and P. chrysogenum
Fumaric acid Penicillium sp.

The methods of production of some organic acids are as follows

  1. Acetic acid The production of acetic acid or vinegar occurs in two steps-preliminary fermentation and secondary fermentation. Former involves production of ethyl alcohol while later involves the production of acetic acid under aerobic conditions.
  2. Lactic acid It is produced with the help of Lactobacillus. The starchy substances, e.g. corn starch, potato starch, molasses and whey, etc., are initially hydrolysed to obtain simple sugars. It is followed by fermentation under suitable environmental conditions.
  3. Citric acid It is produced by the fermentation of beet molasses, sucrose, commercial glucose, starch hydrates, etc. Many fungi, bacteria and yeasts are used for the same.

Use of Organic Adds:
Organic acids are used as preservatives, flavour enhancers and flavouring agent. They are also used to prevent oxidation and turbidity of food products.

Production of Enzymes:
When microbes are grown in culture medium, they release various substances in the medium including enzymes. These substances can be extracted from the medium and can be used for various purposes like enzymes are used in pharmaceutical, food and textile industries. The quality and quantity of enzymes depend upon the microbial strain and cultural conditions.

Some enzymes and their applications have been discussed below

  1. Lipase produced by Rhizopus sp., used in detergent formulations and helps in removing oily stains from the laundry due to its digestive application.
  2. Pectinase produced by Aspergillus sp., used for clarifying bottled fruit juices.
  3. Proteases They are produced by Aspergillus niger and Bacillus subtilis. They are used as clarifying agents for beer, meat tenderizer, etc.
  4. Amylase produced by Aspergillus sp., used for digestive purpose and in the preparation of glucose syrup.
  5. Cellulase produced by Trichoderma viridie, used for the degradation of cellulose.

Streptokinase produced by Streptococcus and modified by genetic engineering is used as a clot buster for removing clots from blood vessels of patients, who have undergone myocardial infarction leading to heart attack.

Production of Bioactive Molecules:
The bioactive molecules produced by microbes are

  1. Cyclosporin-A It is produced by Trichoderma polysporum (fungus). It is used as an immunosuppressive agent for the patients, who have undergone organ transplantation.
  2. Statins They are produced by Monascus purpureus (yeast) and are used as blood cholesterol lowering agents.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 11 Microbes in Human Welfare

Question 2.
Explain how microbes are useful in pollution control and also in production of alternative source of energy.
Answer:
Microbes are major component of biological world on this earth. Although they are the causal agents of most of the infectious diseases, still they are of great importance to humans. Now, scientist are working on the ways in which with the use of microorganisms pollution problem can be solved. This can be done by bioremediation. In this technique microorganisms are used to neutralise pollutants from a contaminated site by their oxidation. Pollution can be controlled by microbes in two ways

  1. By enhancing the growth and activity of microbes already present an pollutant site.
  2. By adding some new microbes to the pollution site. Pollution control by the application of microbes works best when pollutants are a known mixture of organic compounds that are related to each other in structure and when there is no competition from indigenous microorganisms.

Production of Alternative Source of Energy :

Microbes in Biogas Production:
The excreta of cattle, commonly called gobar, is rich in methanogenic bacteria. Thus, cattle dung can be used for the generation of biogas, commonly called gobar gas. As cattle dung is available in large quantities in rural areas this method of biogas production is mostly functional in those areas.

Economically viable biogas is produced in large vessels called bioreactors.
Biogas plant consists of a concrete tank (10-15 feet deep) in which bio-wastes are collected and slurry of dung is fed. A floating cover is’placed over the slurry, which keeps on rising, as the gas is produced in the tank due to the microbial activity.

Methanobacterium present in the dung acts on the bio-waste to produce biogas. An outlet is also present which connects to a pipe that supplies biogas to the nearby houses.
Img 1

There is another outlet from which spent slurry is removed that can be used as fertiliser. Biogas production technology was developed in India mainly by Khadi and Village Industries Commission (KVIC) and Indian Agricultural Research Institute (LARI).

The production of biogas occurs in following three steps

Solubilisation: Decomposition of lipids, proteins, cellulose, hemicellulose, etc., present in organic matter to monomers by the action of hydrolytic enzymes like lipases, cellulases, proteases, peptidases, etc., secreted by microorganisms.

Acidogenesis: Conversion of monomers to organic acids with the help of fermentative microbes, e.g. Propionibacterium, Acetovibrio. The most common organic acid produced is acetic acid.

Methanogenesis: Biogas production with the action of methanogens, e.g. Methanococcus Methanobacillus.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 10 Improvement in Food Production

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 10 Improvement in Food Production Textbook Questions and Answers.

CHSE Odisha 12th Class Biology Chapter 10 Question Answer Improvement in Food Production

Improvement in Food Production Class 12 Questions and Answers CHSE Odisha

Very Short Answer Type Questions

Fill in the blanks with correct answers from the choices given in the brackets of each bit

1. Physical removal of anthers is done by …………… process.
(introduction, mutation, hybridisation, emasculation)
Answer:
emasculation

2. The cross between two varieties of same crop is called ………… hybridisation. (intervarietal, intravarietal, intrageneric, intergeneric)
Answer:
intervarietal

3. In the process of breeding, genetic makeup of ……….. the concerned organism may be changed, (mutation, interspecific, selection, intraspecific)
Answer:
mutation

4. The plant part used in tissue culture is called …………… .(cells, zygote, explant, gamete)
Answer:
explant

5. To produce haploid plants ………… culture can be made.
(anther, embryo, endosperm, zygote)
Answer:
anther

6. The autotroph ………… is cultured to obtain single cell protein.
(Saccharomyces, Pseudomonas, Spirulina, Chaetomicem)
Answer:
Spirulina

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Multiple choice questions

Question 1.
The cross breed milch breed is
(a) Red Sindhi
(b) Tharparkar
(c) Frieswal
(d) Sahiwal
Answer:
(c) Frieswal

Question 2.
The exotic breed of cattle is
Or Which is an exotic breed of cattle?
(a) Jersey
(b) Sahiwal
(c) Gir
(d) Red Sindhi
Answer:
(a) Jersey

Question 3.
An indigenous breed of cattle is
(a) Red Dane
(b) Jersey
(c) Karan Swiss
(d) Rathi
Answer:
(d) Rathi

Question 4.
Sunandini, a cross breed cattle is produced by crossing.
(a) Brown-Swiss bull with Sahiwal cow
(b) Jersey bull with Red Sindhi cow
(c) Red Dane bull with Sahiwal cow
(d) Holstein-Friesian bull with Rathi cow
Answer:
(a) Brown-Swiss bull with Sahiwal cow

Question 5.
An indigenous milch breed of buffalo is
(a) Haryana
(b) Jaffarabadi
(c) Kankrej
(d) Jamunapuri
Answer:
(b) Jaffarabadi

Question 6.
The indigenous breed of poultry is
(a) Nicobari
(b) Rhode Island Red
(b) Barred Plymouth Rock
(d) New Hampshire .
Answer:
(a) Nicobari

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 7.
Commercial poultry production is done under
(a) free range system
(b) intensive system
(c) semi-intensive system
(d) folding unit system,
Answer:
(b) intensive system

Question 8.
Which of the following is a disease of cattle
(a) Ranikhet disease
(b) Marek’s disease
(c) bacillary white diarrhoea
(d) All of the above
Answer:
(d) All of the above

Express in one or two word(s)

1. What is the nutrient source not required for obtaining single cell protein from autotrophs ?
Answer:
Carbon source

2. What is called to the amorphous mass of loosely arranged thin-walled parenchymatous cells developed in the process of tissue culture?
Answer:
Callus

3. What is called to the remaining part of plant cells when its wall is mechanically or enzymatically removed?
Answer:
Protoplast

4. What is called to the sum total of all the alleles of gene present in a particular species and its allied wild and cultivated varieties?
Answer:
Gene pool

5. What is the process called, where flower buds are artificially enclosed to avoid undesired pollination?
Answer:
Bagging

6. In which process can genetic makeup of concerned organism changed ?
Answer:
Mutation

7. The preservation of semen at ultra low temperature.
Answer:
Cryopreservation

8. The substance the queen bee is fed with.
Answer:
Royal jelly

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

9. Development of haploid eggs without fertilisation.
Answer:
Parthenogenesis

10. The important monosaccharide present in honey.
Answer:
Levulose

11. The repeated breeding between closely related individuals.
Answer:
Upgrading

12. Breeding between unrelated individuals.
Answer:
Cross-breeding

Correct the sentences, if required by changing the underlined word only

1. The process of aseptic transfer of explant from nutrient medium to culture vessels is called micropropagation.
Answer:
inoculation

2. When cytoplasms are fused and one of the two nuclei lost in formation of new organism, it is called a hybrid.
Answer:
cybrid

3. For nuclear fusion, PEG is used.
Answer:
protoplast fusion

4. Cross between different genotypes of same variety is called intrageneric hybridisation.
Answer:
intravarietal

5. When pollens from selected male parents are transferred to stigma, it is called natural pollination.
Answer:
cross

Fill in the blanks

1. The cross between two species of a genus is called …………. hybridisation.
Answer:
intrageneric

2. In selection and testing of superior recombinants, F1-generation offsprings are …………… pollinated.
Answer:
self

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

3. Biofortification is done to enrich crops with micronutrients like minerals and ………. .
Answer:
vitamins

4. Explants sterilised by mercuric chloride or hydrogen peroxide, etc. are known as ………….. sterilisation.
Answer:
surface

5. Through the process of tissue culture, large number of plants raised in a small area and called micropropagation or ……. propagation.
Answer:
clonal

6. Triploids can be raised by ……….. culture.
Answer:
endosperm

7. Milk yielding cattle breeds are known as ………… breeds.
Answer:
milch

8. Foot and mouth disease is a common disease of ………
Answer:
cattle

9. Traditional method of breeding is substituted by artificial ………. .
Answer:
insemination

10. The housing system employed in the commercial poultry farming is known as ……….. farming.
Answer:
intensive system

11. Ranikhet disease is a common disease of …………..
Answer:
poultry

12. Culture of honeybee on a commercial basis is known as ……………
Answer:
apiculture

13. The drones develop from haploid eggs, which are not fertilised. This development is termed as …………….
Answer:
parthenogenesis

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

14. The deserting of the queen bee is known as ……………… .
Answer:
swarming

15. The characteristic flight of the queen bee during fertilisation is known as …………..
Answer:
nuptial flight

16. The juvenile bees are reared in …………. chamber of the honey comb.
Answer:
brood

17. The worker bees develop from fertilised eggs and hence are diploid ………….. .
Answer:
sterile females

Short Answer Type Questions

Answer the following within 50 words each

Question 1.
Name five indigenous breeds of cattle.
Answer:
Indigenous Milch Breeds of Cattle
The indigenous breeds of cattle are classified into

  • Milch breeds These are high milk producers.
  • Dual purpose breeds In these breeds, cow yield average quantity of milk, while males are good working bullocks.
  • Draught breeds These include poor milkers but superior quality bullocks.

These breeds are the highest milk producing catde. These include Sahiwal, Red Sindhi, Gir, Tharparkar and Rathi.

Question 2.
Name three cross-breeds of cattle.
Answer:
Cross-Breed Strains of Cattle:
Some of the cross-breed cows are as follows
(a) Karan Swiss This breed was developed at National Dairy Research Institute ‘Karnal, by the breeding of Sahiwal cows with Brown Swiss bulls imported from USA.
(b) Karan Fries This breed has got its origin at the National Dairy Research Institute, Karnal by the crossing between Tharparkar and Holstein-Friesian.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 10 Improvement in Food Production 1
(c) Sunandini This breed originated in Kerala by crossing the local non-descript cattle with Jersey, Brown Swiss and Holstein-Friesin breeds.
(d) Frieswal This breed is developed by crossing Holstein-Friesian bulls with Sahiwal cows.

Question 3.
Name three exotic breeds of cattle.
Answer:
Exotic Milch Breeds of Cattle
This breed includes high milk producing cattle breeds of other countries which have been cross breed with indigenous breeds for producing high yielding hybrids which can easily adopt to Indian conditions.
The common exotic breeds which are used in such programme include Holstein-Friesian of Netherlands, Brown-Swiss of Switzerland, Jersey of Europe and America and Red Dane of Denmark.
Img 2

Question 4.
What is cryopreservation?
Answer:
Cryopreservation is the preservation of tissues, embryos gametes, etc., at -196°C (liquid nitrogen), the preserved material is revived through special technique when required. Cryopreservation methods seek to reach low temperatures without causing additional damage caused by the formation of ice during freezing. Traditional cryopreservation has relied on coating the material with cryoprotectants.

Question 5.
Describe organic dairy farming
Answer:
Organic Dairy Farming
Though the milk production has increased by leaps and bounds by the use of synthetic chemicals on cattle and buffaloes, there is a chance of contamination of the harvested milk. It has been found that milk and milk products are contaminated by residue components of harmful chemicals.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 6.
What is free-range poultry farming?
Answer:
The term ‘poultry’ means rearing of domesticated fowl (birds) for food (meat) or their eggs, i.e. chicken, ducks, , geese, turkeys and some varieties of pigeons. Poultry farming upto 1960 was considered under free-range condition.

Free-range system In this system, the birds are allowed to move freely to outside. The farmer provides them with food supplements as requird moving outside.

Question 7.
What is intensive housing system in poultry?
Answer:
Intensive system
This system is practiced where there is a need of a large scale production of meat and eggs. The birds do not have access to outside and are kept in a walled house. There are two types of housing system. Cage system is the system, where birds are kept in cages and it also helps in preventing the spread of diseases. In litter system however, birds are kept on a floor covered with rice husk, saw dust, dried leaf, etc.

Question 8.
Describe the protein source in poultry nutrition.
Answer:
These are required for growth and repair of the body tissues. For protein, the feed is supplemented with soyabean meal, groundnut cake, sunflower cake.
The fish meal prepared from the wastes of fish processing industry and meat meal from the wastes of meat processing industry are also used to feed poultry birds. The skimmed milk is highly nutritive for young chicks and should be given in clean vessels. The green foods such as fresh tender grass, garlic lettuce, onions, etc. are important part of the feed.

Fats Only unsaturated fats could be digested by poultry. This requirement is met by providing groundnut, cake, sunflower cake, etc.

Minerals Some minerals are required in large quantity such as calcium, sodium, etc. Minerals such as zinc, iron, copper, are required in lesser quantities and so, are called as trace minerals.

Vitamins fat soluble (A, D, E, K) and water soluble (B,C) all are essential for normal growth of chickens.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 10 Improvement in Food Production 2

Question 9.
Why is inbreeding harmful?
Answer:
Breeding between the animals of the same breed for 4-6 generation is called inbreeding. It increases homozygosity. Thus, inbreeding is necessary to develop pureline. It also helps in accumulation of superior genes and elimination of less desirable genes. But continued inbreeding reduces fertility and even productivity so, it is harmful also.

Question 10.
What is artificial insemination?
Answer:
Artificial Insemination
It is a method in which the semen collected from a superior male parent is injected into the reproductive tract of the selected female parent by the breeder. This results in development of progeny with superior traits like better growth and increased milk production.
The success rate of artificial insemination is fairly low, even then it is carried out because of the following advantages

  • The semen collected can be used immediately or stored in frozen form for later use.
  • The semen from a desired breed can be easily transported in the frozen form to distant places, where the selected females are present and thus can be used for impregnating the females on a large scale.
  • It helps to overcome several problems of normal mating.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 11.
What is in vitro fertilisation?
Answer:
In Vitro Fertilisation and Embryo Transfer
In this modern method of animal breeding, eggs of an ovulating livestock animal, e.g. cattle are isolated. Then they are fertilised in- vitro by semen of a bull which possesses desired characters.

This fertilised egg is kept in a suitable medium and is then stimulated to undergo cleavage to a 8-16 called stage embryo which is known as a blastocyst, also in-vitro. This embryo is then finally transferred or implanted into uterus of a surrogate cow and made pseudopregnant.
The cow completes the term and then give birth to calf with the required characters.

Question 12.
What is a transgenic animal?
Answer:
Transgenic Animals:
It involves the transfer of genes intti special cells or embryos. In this method, the unfertilised egg is enucleated by treating with cytochalasin-B and the blastula stage nuclei are obtained from embryo donor. These two are incubated together in’the presence of Polyethylene Glycol (PEG) and transferred into surrogate mother for fusion. The foetus develops into a transgenic animal. Various products like a-antitrypsin, haemoglobin, lacteferrin, iron binding protein, etc., are obtained from transgenic animals. In Japan, gynogenesis is being used to improve fish size.

Question 13.
Describe swarming.
Answer:
Swarming It is the process by which a new honeybee colony is formed when the queen bee leaves the colony with a large group of worker bees.
Swarming is mainly a spring phenomenon, usually within a two or three weeks period depending on the locality but occasional swarms can happen throughout the producing season.

Write notes on with 2/3 valid points

Question 1.
Germplasm collection
Answer:
Collection of Germplasm:
This is the major step acting as the root of any breeding programme. In this step, the pre-existing genetic variability available in purelines, wild varieties, species no longer cultivated and relatives of many crop species are collected and preserved.

Evaluation of their characteristics is a pre-requisite for the effective exploitation of natural genes available in the populations. The entire collection of plants/seeds having all diverse alleles for all genes in a given crop is called germplasm collection. A good germplasm collection is essential for a successful breeding programme.

Question 2.
Emasculation
Answer:
Emasculation
It is the process of removal of stamens of a flower, without affecting the female reproductive organs. Emasculation is usually done in bisexual flowers before the anthers mature and stigma has become receptive. It can be done by various methods, such as, hand emasculation, suction method, hot water emasculation, alcohol treatment, cold treatment and genetic emasculation. Among these methods, hand and suction method are mostly used.

For example, in Triticum (wheat) flowers may be exposed to some chemical like 2,4-dichloro phenoxyacetic acid, maleic hydrozide or a panicle of Sorghum is dipped in lukewarm (50°C) water for 10 minutes, etc. These methods are applied on those cases where the methods of physical nature could not be applied.

Question 3.
Bagging
Answer:
Bagging In this method, the emasculated flower or inflorescence is immediately bagged to avoid . pollination by any foreign pollen. Emasculation bags made up of butter paper, fine cloth or polythene, etc., may be used depending upon the crop.

Question 4.
Artificial pollination
Answer:
Artificial pollination In order to bring about artificial pollination, the collected pollen grains from selected male parents are dusted on the stigma of female plant. The properly labelled flowers are then allowed to cross-pollinate. The crossed flowers are then tagged again.

Question 5.
Breeding for disease resistance
Answer:
Resistance of the host plant is the ability to prevent the pathogen from causing disease and is determined by the genetic constitution of host plant. Crops are required to be disease resistant, as there are a wide range of fungal, bacterial and viral pathogens that affect the yield of cultivated crop species, especially in tropical climates.

Question 6.
Biofortification
Answer:
It is a method of breeding crops with higher levels of vitamins, minerals, healthier fats to improve public health. The objective of breeding for improved nutritional quality is to enhance
(i) Protein, oil content and quality.
(ii) Vitamin content.
(iii) Micronutrients and mineral content

Question 7.
Explant
Answer:
It is the technique of maintaining and growing plant cells, tissues or organs in nutrient media under controlled environmental conditions. The plant part taken out to be grown in a test tube in special nutrient media is called explant.

Explant Selection:
It is the tissue obtained from the plant for the purpose of tissue culture. The most commonly used explant tissues are the meristematic ends of the plants. These include stem tip, auxiliary bud tip and root tip. Meristematic tissues have high rate of cell division. Before the procedure starts, explants are cleaned and surface sterilised with the help of disinfectants and detergents to remove germs.

Question 8.
Tissue culture medium
Answer:
Tissue Culture Techniques and Steps
Plant tissue culture involves producing entire plants from a few plant cells or tissues by growing them in an artificial medium.

1. Explant Selection
2. Sterilisation
3. Preparation of Nutrient or Culture Medium
4. Inoculation
5. Callus Formation and its Culture
6. Organogenesis
7. Somatic Embryogenesis

Question 9.
Totipotency .
Answer:
Totipotency The capacity to generate a whole plant from any cell/ explant is called cellular totipotency in fact, the whole plant can be regenerated from any plant part or cells.

Question 10.
Micropropagation
Answer:
Micropropagation or Clonal Propagation
By the process of plant tissue culture which requires lesser space and lesser time, a large population of plants could be raised. Also since the plants produced are genetically identical, this process is also called as clonal propagation. Examples of plants cutlivated micropropagation include grapes, bamboo, coffee, banana, cardamoms, etc.

Question 11.
Anther culture
Answer:
This technique was developed by Guha and Maheshwari (1946) in Datura innoxia. In this technique, floral buds are opened to remove anthers. These anthers are then cultured for the production of haploid embryoids. The plants produced by haploid culture are sterile. These haploids could be subjected to colchicine treatment in order to double their chromosome number.

Question 12.
Somaclonal variation
Answer:
Somaclonal variation Genetic variation present among plant cells of a culture is called somaclonal variation.
The term somaclonal variation is also used for the genetic variation present in plants regenerated from a single culture.

Question 13.
Synthetic seeds
Answer:
Synthetic Seeds/Artificial Seeds:
Artificial seeds are those seeds in which somatic embryos or plantlets are encapsulated by calcium alginates. This can put a stop to desiccation and they could be used by farmers like normal seeds and are also used for rapid propagation of crop plants.

Question 14.
Secondary metabolites
Answer:
Secondary Metabolites Production:
Cell suspension culture has been employed for commercial production of secondary metabolites like tannin, latex, resin. These cost of secondary metabolites production would be very high if manufactured chemically. So, the plant tissue culture comprising of large scale cell suspension culture has been used.

For example, taxol which is an anticancer drug is obtained from Taxus. The cells of Taxus are cultured which produce a similar chemical which is later chemically modified to taxol. Another example includes Digitalis lantana which is being employed to modify digoxin, to digitoxin, a drug used in cardiac treatment.

Question 15.
Embryo rescue
Answer:
Endosperm Culture:
It is used to produce triploids. Endosperm culture is helpful in producing seedless apple, Citrus which are of better commercial values.

Differentiate between the following

Question 1.
Bagging and Tagging.
Answer:
Differences between bagging and tagging are as follows

Bagging Tagging
It is the step involved in hybridisation. It is also a step of hybridisation.
Emasculated flowers are immediately covered by paper, plastic or polythene bags. Bapqed flowers tagged by writing date, time, male and female, parents.

Question 2.
Chemical pest control and Biological pest control.
Answer:
Differences between chemical pest control and biological pest control are as follows

Chemical pest control Biological pest control
In this method chemicals are used for pest control. In this method biological organisms, i.e predator, parasitoids are used for pest control.
Various types of chemicals are used, i.e herbicides, insecticides, pesticides, etc. Various predators, i.e Trichoderma, B. thuringiensis, etc. are used.
These are expensive. These are cost effective methods.

Question 3.
Callus and Protoplast.
Answer:
Differences between callus and protoplast are as follows

Callus Protoplast
It is a growing mass of unorganised plant parenchyma cells. It refers to entire cell excluding cell wall.
Explants are supplemented with auxin, cytokinin, etc to initiate callus. It is used to study membrane biology, protoplast fusion, etc.

Question 4.
Synthetic seeds and Embryo.
Answer:
Differences between synthetic seeds and embryo are as follows

Synthetic seeds Embryo
These are encapsulated somatic embryo, shoot buds or aggregates of cell or any tissues which has the ability to form a plant in in vitro. It is the part of seed, consisting of precursor tissues for the leaves, stem and roots.
Hybrid plants can be easily propagated using synthetic seeds. Embryo culture is used for the culturing of embryo.

Question 5.
Endosperm culture and Anther culture
Answer:
Differences between endosperm culture and anther culture are as follows

Endosperm culture Anther culture
Endosperm is used for culturing. Anther is used for culturing.
Triploid plants are formed. Haploid plants are formed.
Used in production of seedless fruits. It is useful for the improvement of crop plants.

Question 6.
Hybrid and Cybrid.
Answer:
Differences between hybrid and cybrid are as follows

Hybrid Cybrid
It is the result of combining the qualities of two organisms of different breeds, varieties, species through hybridisation. It is a eukaryotic cell produced by the fusion of two protoplast.
Hybrids are produced through hybridisation. These are produced through somatic hybridisation.

Long Answer Type Questions

Question 1.
Describe the main steps of breeding to develop genetic variability in crop plants.
Answer:
Steps in Plant Breeding:
The major steps in breeding a new genetic variety of a crop are
(i) Collection of Germplasm:
This is the major step acting as the root of any breeding programme. In this step, the pre-existing genetic variability available in purelines, wild varieties, species no longer cultivated and relatives of many crop species are collected and preserved.

Evaluation of their characteristics is a pre-requisite for the effective exploitation of natural genes available in the populations. The entire collection of plants/seeds having all diverse alleles for all genes in a given crop is called germplasm collection. A good germplasm collection is essential for a successful breeding programme.

(ii) Evaluation and Selection of Parents:
It is carried out by evaluating germplasm, to identify plants with desirable combination of characters.
The selected plants are multiplied and hybridised by self-pollination. Purelines are created, whenever desired and possible.

(iii) Cross Hybridisation among Selected Parents
It is possible by cross hybridising the two parents to produce hybrids that genetically combine the desired characters in a single plant. It is known to be a time consuming and tedious process as it involves collection of pollen grains from the desired plants (male parent) and have to be placed on the stigma of the selected flower (female parent) to incorporate desired traits.

It is also not necessary that the hybrids do combine desired characters. The chances of desirable combination is usually only one in few hundred to a thousand crosses carried out.

Some of the objectives of hybridisation are as follows
(a) To produce variations in progeny which are useful. It is achieved by recombination of characters.
(b) To make the use of hybrid vigour which is the superiority of progeny over its parents.
(c) To develop high yielding varieties which are also resistant to diseases.

Depending on the nature of plants involved in the cross, there may be different types of hybridisation such as
(a) Inter-varietal Cross between two varieties of same crop.
(b) Intra-varietal Cross between different genotypes of the same variety.
(c) Intra-generic Cross between two species of a genus.
(d) Inter-generic Cross between two genera.

Techniques of Hybridisation:
The first step in hybridisation is to ensure that pollination can not occur before the intended artificial process. This can be achieved by
(a) Emasculation It is the process of removal of stamens of a flower, without affecting the female reproductive organs. Emasculation is usually done in bisexual flowers before the anthers mature and stigma has become receptive. It can be done by various methods, such as, hand emasculation, suction method, hot water emasculation, alcohol treatment, cold treatment and genetic emasculation. Among these methods, hand and suction method are mostly used. For example, in Triticum (wheat) flowers may be exposed to some chemical like 2,4-dichloro phenoxyacetic acid, maleic hydrozide or a panicle of Sorghum is dipped in lukewarm (50°C) water for 10 minutes, etc. These methods are applied on those cases where the methods of physical nature could not be applied.

(b) Bagging In this method, the emasculated flower or inflorescence is immediately bagged to avoid pollination by any foreign pollen. Emasculation bags made up of butter paper, fine cloth or polythene, etc., may be used depending upon the crop.

(c) Tagging In this process, the emasculated and bagged inflorescence or flowers are tagged and properly labelled.
The labels contain following information

1 Date of emasculation
2 Date of pollination
3 Name of female and male plants. The name of the female parent plant is written first and that of the male parent plant is written later.

(d) Artificial pollination In order to bring about artificial pollination, the collected pollen grains from selected male parents are dusted on the stigma of female plant. The properly labelled flowers are then allowed to cross-pollinate. The crossed flowers are then tagged again.

(e) Selection and testing of superior recombinants:
This step consists of selection of plants among the progeny of the hybrids with desired combination of characters. It yields plants that are superior than both the parents. This is known as hybrid vigour/heterosis. These are self-pollinated for several generations, till they reach a state of uniformity or homozygosity, so that the characters will not segregate in the progeny.

(f) Testing, release and commercialisation of new varieties Evaluation is done for newly selected lines for their yield and other agronomic traits of quality, disease resistance, etc. Selected plants are grown in research fields and their performance is recorded under ideal fertiliser applications, irrigation and other crop management practices.

Testing of hybrid line is done in farmer’s field after evaluation. After testing, the crop is grown at different locations in the country with different agroclimatic zones for atleast three growing seasons. The tested material is evaluated in comparison to the best available local crop cultivar used as reference cultivar. Release of tested material is finally done in bulk after selection and certification.

Examples of Some Improved Varieties
(i) Wheat Kalyan Sona and Sonalika are semi-dwarf, high yielding and resistant to root disease, introduced to wheat growing belt of India.
(ii) Rice Along with the above wheat varieties, rice varieties such as IR – 8 and Taichung and their derivatives Jaya and Ratna varieties were introduced around the same time in India. All these varieties contributed to the quantum jump in food production which is called green revolution.

Question 2.
Describe the techniques of hybridisation.
Answer:
Techniques of Hybridisation:
The first step in hybridisation is to ensure that pollination can not occur before the intended artificial process. This can be achieved by
(a) Emasculation It is the process of removal of stamens of a flower, without affecting the female reproductive organs. Emasculation is usually done in bisexual flowers before the anthers mature and stigma has become receptive. It can be done by various methods, such as, hand emasculation, suction method, hot water emasculation, alcohol treatment, cold treatment and genetic emasculation. Among these methods, hand and suction method are mostly used. For example, in Triticum (wheat) flowers may be exposed to some chemical like 2,4-dichloro phenoxyacetic acid, maleic hydrozide or a panicle of Sorghum is dipped in lukewarm (50°C) water for 10 minutes, etc. These methods are applied on those cases where the methods of physical nature could not be applied.

(b) Bagging In this method, the emasculated flower or inflorescence is immediately bagged to avoid pollination by any foreign pollen. Emasculation bags made up of butter paper, fine cloth or polythene, etc., may be used depending upon the crop.

(c) Tagging In this process, the emasculated and bagged inflorescence or flowers are tagged and properly labelled.
The labels contain following information

1 Date of emasculation
2 Date of pollination
3 Name of female and male plants. The name of the female parent plant is written first and that of the male parent plant is written later.

(d) Artificial pollination In order to bring about artificial pollination, the collected pollen grains from selected male parents are dusted on the stigma of female plant. The properly labelled flowers are then allowed to cross-pollinate. The crossed flowers are then tagged again.

(e) Selection and testing of superior recombinants:
This step consists of selection of plants among the progeny of the hybrids with desired combination of characters. It yields plants that are superior than both the parents. This is known as hybrid vigour/heterosis. These are self-pollinated for several generations, till they reach a state of uniformity or homozygosity, so that the characters will not segregate in the progeny.

(f) Testing, release and commercialisation of new varieties Evaluation is done for newly selected lines for their yield and other agronomic traits of quality, disease resistance, etc. Selected plants are grown in research fields and their performance is recorded under ideal fertiliser applications, irrigation and other crop management practices.

Testing of hybrid line is done in farmer’s field after evaluation. After testing, the crop is grown at different locations in the country with different agroclimatic zones for atleast three growing seasons. The tested material is evaluated in comparison to the best available local crop cultivar used as reference cultivar. Release of tested material is finally done in bulk after selection and certification.

Question 3.
Give an account of techniques and steps of plant tissue culture.
Answer:
Tissue Culture:
It is the technique of maintaining and growing plant cells, tissues or organs in nutrient media under controlled environmental conditions. The plant part taken out to be grown in a test tube in special nutrient media is called explant.
The capacity of producing a whole plant from this explant is called totipotency.

It was Gottilieb Haberlandt (1902) who discovered totipotency. Haberlandt also attempted to cultivate plant leaf cells for the first time in simple nutrient medium. Plant tissue culture technique is a major tool in various areas of crop improvement, experimental biology and fundamental or applied research.

Tissue Culture Techniques and Steps:
Plant tissue culture involves producing entire plants from a few plant cells or tissues by growing them in an artificial medium.

1. Explant Selection
It is the tissue obtained from the plant for the purpose of tissue culture. The most commonly used explant tissues are the meristematic ends of the plants. These include stem tip, auxiliary bud tip and root tip. Meristematic tissues have high rate of cell division. Before the procedure starts, explants are cleaned and surface sterilised with the help of disinfectants and detergents to remove germs.

2. Sterilisation
For plant tissue culture, it is essential that the explants, culture vessel, media and instruments, etc. are free from microbes. For this purpose, explants are treated with specific antimicrobial chemicals like mercury chloride, hydrogen peroxide, etc.
This procedure is called surface sterilisation. The vessels, media and instruments, are suitably treated with steam (in autoclave), dry heat or alcohol or subjected to filtration to make them free from microbes. This is complete sterilisation.

3. Preparation of Nutrient or Culture Medium
The medium on which explants are cultured is known nutrient medium or culture medium or simply medium. The culture media may be solid or liquid. The optimum pFl of the media should be 5.7.
The basic components of culture media are
(i) Inorgnic nutrients These include salts, providing all essential macro and microelements. Macronutrients include salts of calcium, magnesium, nitrogen, phosphorus and potassium. Micronutrients include iron, chloride, copper, zinc, boron and molybdenum.
(ii) Source of carbon These are the sources of energy in the form of sucrose, glucose, fructose or carbohydrates, amino acids, etc.
(iii) Growth hormones and vitamins Auxin (2, 4 -D) and cytokinins (benzyl amino purine), vitamins (Pyridoxine HCL) are commonly used in tissue culture. A media without growth hormones is known as base media. High auxins result in root formation while high cytokinins may yield shoots. After the preparation of medium, agar-agar is added in order to obtain a solid medium. In some cases liquid medium is required, for example in root culture where no agar-agar is added.

4. Inoculation
The process of transfer of explant to suitable nutrient medium contained in culture vessels is called inoculation. It is done under sterile conditions, achieved in an inoculation chamber or under laminar air flow. After the process, temperature and light of vessels is kept at controlled range. The temperature ranges between 18-25°C.

5. Callus Formation and its Culture
In callus culture, cell division in the explant forms a callus. It is an amorphous mass of’loosely arranged thin-walled parenchymatous cells developing frome proliferating cells of the parent tissue (Dodos and Roberts; 1985). This is usually maintained on a medium gelled with agar. If nutrient medium contains auxins cell division occurs and the upper surface of explant gets covered by callus. This callus later develops into normal roots, shoots and finally lead to the formation of plant. The development of callus occurs through three stages, i. e. induction, cell division and differentiation.

The callus formation is affected by the composition of medium, the source from which explant has been taken and the surrounding environmental factors. The first stage (induction) involves stimulation of metabolic rate of cells. With the increase in the metabolic rate, these cells enter the cell division stage. Finally in differentiation stage, the cells produce secondary products by the expression of certain metabolic pathways. It is necessary to subculture the callus in fresh media when the callus is being grbwn for a long time on the nutrient media.

6. Organogenesis
It involves the formation of plant organs, i.e. roots and shoots directly from cultured tissues. Organogenesis begins from the stimulation provided by the chemicals of medium, endogenous compounds produced by the culture and substances that have been carried over from the original explants. The process of formation of roots is known as rhizogenesis while that of shoots is caulogenesis. Organogenesis is highly controlled by the ‘ melatin concentrations of auxin and cytokinin in medium.

It was Skoog and Miller (1957) who demonstrated that a high concentration of auxin promotes rhizogenesis while high concentration of cytokinin promotes caulogenesis.

7. Somatic Embryogenesis
A Somatic Embryo (SE) is an embryo derived from a somatic cell, other than zygote. SEs are obtained usually on culture of the somatic cells in vitro. So, this process is called somatic embryogenesis. The embryo formed is known as embryoids. SEs are bipolar structures, i.e. they have a radicle and a plumule.

It is induced by a relatively high concentration of an auxin, like 2, 4-D. There are two different media for the formation of embryoids. The first medium comprises of auxin that initiates embryogenic cells.

The second medium either lacks or has decreased level of auxins. For the further development of embryonic cells into embryoids and plantlets the embryogenic cells undergo three developmental stages such as globular, heart-shaped and torpedo stage. Examples of plants undergoing embryogenesis in vitro include Nicotiana tabaccum, Loffea arabica, Atropa belladona, Brassica oleracea, etc.
The method used for tissue culture is as given below
Major Methodology of plant Tissue Culture
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 10 Improvement in Food Production 3
Events of somatic embryogenesis

Question 4.
Elaborate the application of plant tissue culture.
Answer:
Applications of Plant Tissue Culture
(i) Micropropagation or Clonal Propagation:
By the process of plant tissue culture which requires lesser space and lesser time, a large population of plants could be raised. Also since the plants produced are genetically identical, this process is also called as clonal propagation. Examples of plants cutlivated micropropagation include grapes, bamboo, coffee, banana, cardamoms, etc.

(ii) Production of Virus-Free Plants:
Crop plants that reproduce asexually are susceptible to viral infections which advances through the vegetative organs for propagation like stem, tuber, rhizome, etc. The cambium culture in some plants produces virus-free plants.

(iii) Synthetic Seeds/Artificial Seeds:
Artificial seeds are those seeds in which somatic embryos or plantlets are encapsulated by calcium alginates. This can put a stop to desiccation and they could be used by farmers like normal seeds and are also used for rapid propagation of crop plants.

(iv) Embryo Rescue:
It is a technique in which immature embryos are dissected out from the fruit (seeds). They are then grown in nutrient medium which lead to the formation of plantlets. Embryo rescue technique is done in conditions where the embryo does not develop after initial divisions though the pollination and fertilisation had been successfully completed.
This technique is being used to improve chick-pea, groundnut, etc. at International Crop Research Institute for Semi Arid Tropics (ICRISAT), Hyderabad.

(v) Endosperm Culture:
It is used to produce triploids. Endosperm culture is helpful in producing seedless apple, Citrus which are of better commercial values.

(vi) Secondary Metabolites Production:
Cell suspension culture has been employed for commercial production of secondary metabolites like tannin, latex, resin. These cost of secondary metabolites production would be very high if manufactured chemically. So, the plant tissue culture comprising of large scale cell suspension culture has been used.

For example, taxol which is an anticancer drug is obtained from Taxus. The cells of Taxus are cultured which produce a similar chemical which is later chemically modified to taxol. Another example includes Digitalis lantana which is being employed to modify digoxin, to digitoxin, a drug used in cardiac treatment.

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Odisha State Board CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II) Questions and Answers.

CHSE Odisha 11th Class Economics Unit 8 Question Answer ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

I. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ପ୍ରଦତ୍ତ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଚୟନ କର।
[Choose the Correct answer of the following from the Alternatives as given]

Question ୧।
ସହସମ୍ବନ୍ଧର ଅର୍ଥ ?
(A) ସହ ପରିବର୍ଜନ
(B) ବିପରୀତ ଦିଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(C) ଉଭୟ (A) ଓ (B)
(D) କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(A) ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୨।
ସହ ସମ୍ବନ୍ଧର ମୂଲ୍ୟ ସର୍ବଦା:
(A) +୧
(B) -୧
(C) + ୧
(D) ୧ ରୁ କମ୍
Answer:
(C) + ୧

Question ୩ ।
ଯଦି, ଉଭୟ ଚଳରାଶି ସମଦିଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ :
(A) ଧନାତ୍ମକ
(B) ଋଣାତ୍ମକ
(C) ଶୂନ୍ଯ
(D) ସମସ୍ତଟି
Answer:
(A) ଧନାତ୍ମକ

Question ୪।
ଯଦି, ଉଭୟ ଚଳରାଶି ପରସ୍ପର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଗତି କରିଥାଏ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂପର୍କ
(A) ଧନାତ୍ମକ
(B) ଋଣାତ୍ମକ
(C) ଶୂନ୍ଯ
(D) ସମସ୍ତଟି
Answer:
(B) ଋଣାତ୍ମକ

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୫।
ଯଦି, ଉଭୟ ଚଳରାଶୀର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅନୁପାତ ସମାନ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂପର୍କ (ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ):
(A) ସରଳରେଖକ
(B) ବକ୍ର-ରୈଖକ
(C) ଉଭୟ (A) ଓ (B)
(D) କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(A) ସରଳରେଖକ .

Question ୬।
ପ୍ରତିପଗମନ (Regression) ର ଅର୍ଥ ?
(A) ପଶ୍ଚାତଗମନ
(B) ଆଗକୁ ଯିବା
(C) ଉଭୟ (i) ଓ (i)
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(A) ପଶ୍ଚାତଗମନ

Question ୭।
କେଉଁ ପରିସଂଖ୍ୟାନ ବିତ୍ତ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ପ୍ରତିପଗମନ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ ?
(A) ଗାଲଟନ୍
(B) ଫିସର୍
(C) ସ୍ମିଥ୍
(D) ଉପରୋକ୍ତ
Answer:
(A) ଗାଲଟନ୍

Question ୮।
ସାର୍ ଫ୍ରାନ୍‌ସିସ୍ ଗାଲଟନ୍‌ କେଉଁ ମସିହାରେ ଏହି ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ ?
(A) 1977
(B) 1877
(C) 1675
(D) 1890
Answer:
(B) 1877

Question ୯।
ପ୍ରତିପଗମନ ମାପକ କ’ଣ ମାପ କରେ ?
(A) ଦୁଇଗୋଟି ଚଳର ପରିବର୍ତ୍ତନ
(B) ଗୋଟିଏ ଚଳକୁ ସ୍ଥିର ରଖ୍ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଚଳର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପକରେ
(C) ଦୁଇଟି ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁପସ୍ଥିତିକୁ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(B) ଗୋଟିଏ ଚଳକୁ ସ୍ଥିର ରଖୁ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଚଳର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପକରେ

Question ୧୦।
ସହସମ୍ବନ୍ଧ ମାପକ କ’ଣ ମାପ କରେ ?
(A) ଗୋଟିଏ ଜଣାଥୁବା ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟରୁ ଯଣା ନଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ବାଚକ
(B) ଗୋଟିଏ ଯଣାଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟରୁ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଯଣାଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନର
(C) ଦୁଇଟି ଜଣା ନଥୁବା ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ

Question ୧୧।
ଯେଉଁ ଚଳରାଶୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଚଳରାଶୀର ମୂଲ୍ୟ ଗଣନା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(A) ଆଶ୍ରିତ ଚଳ
(B) ସ୍ଵାଧନ ଚଳ
(C) ଉଭୟ (i) ଓ (ii) (iv)
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(B) ସ୍ବାଧ୍ଵନ ଚଳ

Question ୧୨।
ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ (Repression Coefficiation) ଦୁଇଟି ଚଳ ରାଶୀ ମଧ୍ଯରେ କ’ଣ ମାପକରେ ?
(A) ସହ’ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମାତ୍ରା
(B) ଦୁଇଟି ଚଳରାଶୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂପର୍କର ପ୍ରକୃତି
(C) ସହ ସଂପର୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(B) ଦୁଇଟି ଚଳରାଶୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂପର୍କର ପ୍ରକୃତି

Question ୧୩।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ଯରୁ କେଉଁ ମାପକ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କାରଣ-ପ୍ରଭାବ ସଂପର୍କରେ ଦର୍ଶାଇଥାଏ ?
(A) ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ
(B) ପ୍ରତିପଗମନ
(C) ହାରାହାରି
(D) ବିଚ୍ଛୁରଣ
Answer:
(B) ପ୍ରତିପଗମନ

Question ୧୪।
ପ୍ରତିପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ?
(A) ସମପରିମିତ
(B) ସମପରିମିତ ନୁହେଁ
(C) ଉଭୟ (A) ଓ (B)
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(B) ସମପରିମିତ ନୁହେଁ

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୧୫।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ସାଂଖ୍ୟକ ମାପକଟି ମୂଳବିନ୍ଦୁର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଠାରୁ ସ୍ବାଧୁନ କିନ୍ତୁ ଆୟତନ (Scale)ଠାରୁ ସ୍ବାଧୁନ ନୁହେଁ ?
(A) ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ
(B) ପ୍ରତିପଗମ ଗୁଣାଙ୍କ
(C) ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ଗୁଣାଙ୍କ
(D) ମାଧବଚ୍ୟୁତି ଗୁଣାଙ୍କ
Answer:
(B) ପ୍ରତିପଗମ ଗୁଣାଙ୍କ

Question ୧୬।
X ଓ Y ପ୍ରତିଗମନ ସମୀକରଣ (Repression Equation) ରେ କେଉଁ ଚଳ ସ୍ବାଧୀନ ?
(A) X ଚଳ ସ୍ଵାଧନ
(B) X ଚଳ ସ୍ଵାଧନ
(C) ଉଭୟ X ଓ Y ସ୍ଵାଧନ ଚଳ
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ।
Answer:
(B) X ଚଳ ସ୍ଵାଧନ

Question ୧୭।
Y on X ପ୍ରତିଗମନ ସମୀକରଣରେ କେଉଁ ଚଳ ସ୍ବାଧୁନ ?
(A) X ଚଳ
(B) V ଚଳ
(C) ଉଭୟ X ଓ Y
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(A) Y ଚଳ

Question ୧୮।
\(\sqrt{\sigma x \cdot \sigma y}=\)
(A) ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ
(C) ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଗୁଣାଙ୍କ
(B) ପ୍ରତିପମନ ଗୁଣାଙ୍କ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତଟି
Answer:
(A) ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ

Question ୧୯।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ଯରୁ କେଉଁ ପଦ୍ଧତି ସାହାଯ୍ୟରେ ପ୍ରତାପଗମନ ସମୀକରଣର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇପାରିବ ?
(A) \(r \cdot \frac{6 x}{6 y}\)
(B) \(\text { r. } \frac{6 y}{6 x}\)
(C) Σx = Na + 6Σy and Σ xy = a Σ y + 6 Σ y2
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତଟି
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତଟି

Question ୨୦।
ଯଦି ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ଦୁଇଟିର ମୂଲ୍ୟ ଯଥାକ୍ରମେ –0.8 and 1.2, ତେବେ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ହେବ ?
(A) .98
(B) +.98
(C) 1.24
(D) -1.34
Answer:
(B)+.98

Question ୨୧।
ଯଦି, 6xy = 0.8 ଏବଂ 6yx = 1.2, ତେବେ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ (r) ର ମୂଲ୍ୟ କେତେହେବ ?
(A) -98
(B) +.98
(C) 1.45
(D) -1.32
Answer:
(B) + 98

Question ୨୨।
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି x(6x) ର ମୂଲ୍ୟ = 4 ଏବଂ ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି y(6x) ର ମୂଲ୍ୟ = 3, ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ (r) ର ମୂଲ୍ୟ = .6, 6, ତେବେ ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ (6xx) ର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ହେବ ?
(A) 0.8
(B) 0.5
(C) 0.6
(D) 2.8.
Answer:
(A) 0.8

Question ୨୩ ।
ସମୟାନୁକ୍ରମୀମାଳା (Time series) ଆଲୋଚନାରେ କେଉଁ ଉପାଦାନଟି ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ ଅଟେ ?
(A) ସମୟ
(B) ଚଳ
(C) ବାରମ୍ବାରତା
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତଟି
Answer:
(A) ସମୟ

Question ୨୪।
ସମୟ ମାଳାକୁ ସାଧାରଣତଃ କେଉଁ ତଥ୍ୟାବଳୀ ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ ?
(A) ସାମାଜିକ
(B) ରାଜନୈତିକ
(C) ଅର୍ଥନୈତିକ
(D) ସାଂସ୍କୃତିକ
Answer:
(C) ଅର୍ଥନୈତିକ

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୨୫।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ଯରୁ କେଉଁଟି ସମୟ ମାଳାର ଉଦାହରଣ ଅଟେ ?
(A) ୧୯୯୧ ମସିହାରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ୮୪ କୋଟି
(B) ୨୦୦୧ ଜନସଂଖ୍ୟା ୧୦୨.୭୮ କୋଟି
(C) ୨୦୧ରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ୧୨୧– ୧୧ କୋଟି
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୨୬।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସମୟ ମାଳାର ବ୍ୟବହାର
(A) ଏହା ଅତୀତରେ ଘଟିଯାଇଥିବା ଘଟଣାବଳୀକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଜ୍ୟ କରେ
(B) ଏହା ଭବିଷ୍ୟତର କାର୍ଯ୍ୟପନ୍ଥା ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ
(C) ଏହା ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ତୁଳନା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୨୭।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସମୟ ମାଳାର ଉପାଦାନ ?
(A) ଋତୁଭିଭିକ ପତ୍ନିବର୍ତ୍ତନ
(B) ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା
(C) ନିୟମିତ କାଳଚକ୍ରାକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୨୮।
ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା (Secular Trend) କହିଲେ ତଥ୍ୟାବଳୀର କେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ ?
(A) ସ୍ଵଳ୍ପକାଳୀନ
(B) ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସ୍ଥିର ପରିବର୍ତ୍ତନ
(C) ଉଭୟ (କ) ଓ (ଖ)
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(B) ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସ୍ଥିର ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୨୯।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତାର କାରଣ ?
(A) ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(B) ବୈଷୟୀକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(C) ଉପରୋକ୍ତଙ୍କର ରଚିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୩୦।
ଋତୁଭିତ୍ତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Seasonal Variation) ର ସମୟ ସୀମା କେତେ ?
(A) ଏକବର୍ଷ
(B) ଦୁଇବର୍ଷ
(C) ତିନିବର୍ଷ
(D) ଚାରିବର୍ଷ
Answer:
(A) ଏକବର୍ଷ

Question ୩୧।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କାରଣ ?
(A) ପାଣିପାଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(B) ପରଂପରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(C) ଚଳଣି ଓ ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତଟି
Answer:.
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୩୨।
ବ୍ୟବସାୟୀକ ଋତୁ ଚକ୍ରରେ କେତେ ଗୋଟି ସ୍ତର ରହିଛି ?
(A) ୪ଟି
(B) ୨ଟି
(C) ୧ଟି
(D) ୫ଟି
Answer:
(A) ୪ଟି

Question ୩୩।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସମୟ ମାଳାର ଉପାଦାନ ନୁହେଁ ?
(A) ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(B) ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା
(C) ନିୟମିତ କାଳଚକ୍ରାକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ
(D) ଅଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
Answer:
(D) ଅଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୩୪।
ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା (Secular Trend) କହିଲେ ତଥ୍ୟବଳୀର କେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ ନାହ ?
(A) ସ୍ଵଳ୍ପକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(B) ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସ୍ଥିର ବା ଅବିଚଳିତ
(C) ଉଭୟ (A) ଓ (B)
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(A) ସ୍ଵଳ୍ପକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୩୫।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତାର କାରଣ ନୁହେଁ?
(A) ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(C) ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କର ରଚିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(B) ବୈଷ୍ୟୟୀକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସଟି ନୁହେଁ
‍Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସଟି ନୁହେଁ

Question ୩୬।
ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Seasonal Variation) ର ସମୟସୀମା ନୁହେଁ।
(A) ଏକ ବର୍ଷ
(C) ତିନିବର୍ଷ
(B) ଦୁଇବର୍ଷ
(D) ଉଭୟ (B) ଓ (C)
Answer:
(D) ଉଭୟ (B) ଓ (C)

Question ୩୭।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ନୁହେଁ ?
(A) ପାଣିପାଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(B) ପରଂପରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(C) ଚଳଣି ଓ ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ

Question ୩୮।
ବ୍ୟବସାୟୀକ ଋତୁଚିତ୍ର କେତେ ଗୋଟି ସ୍ତର ରହିଛି ?
(A) ୩ଟି
(B) ୨ଟି
(C) ୧ଟି
(D) କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(D) କୌଣସିଟି ନୁହେଁ

Question ୩୯।
ନିୟମିତ କାଳଚକ୍ରିକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ (Cyclical Variations) କୁ
(A) ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(B) ସ୍ଵଳ୍ପକାଳୀନ ପରିବର୍ତନ
(C) ସ୍ଵାଭାବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(A) ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୪୦।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ନୀୟମିତ କାଳଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ :
(A) ଜଳବାୟୁରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(B) ସାମାଜିକ ପ୍ରଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(C) ପରଂପରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ

Question ୪୧।
ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Irregular Variations) ହେଉଛି:
(A) ଆକସ୍ମିକ
(B) ଚଞ୍ଚଳ
(C) ଅସ୍ଵାଭାବିକ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୪୨।
ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ହେଲା :
(A) ଭୂମିକଂପ
(B) ବନ୍ଯା
(C) ଯୁଦ୍ଧ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୪୩।
ସାଧାରଣ ଦର ସ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାପ କରିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥ‌ିବା ପରିସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତି କ’ଣ ?
(A) ମୂଲ୍ୟସୂଚାଙ୍କ
(B) ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ଯ
(C) ମୁଦ୍ରାର ଯୋଗାଣ
(D) ମୁଦ୍ରାର ଚାହିଦା
Answer:
(A) ମୂଲ୍ୟସୂଚାଙ୍କ

Question ୪୪।
ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
(A) ସାଧାରଣ କ୍ରୟ ଶକ୍ତି
(B) ଟଙ୍କା
(C) ସଂପଦ
(D) ପୁଞ୍ଜି
Answer:
(A) ସାଧାରଣ କ୍ରୟ ଶକ୍ତି

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୪୫।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ଯରୁ କେଉଁଟି ମୂଲ୍ୟସୂଚାଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ମାପ କରାଯାଇପାରିବ ?
(A) ଉତ୍ପାଦନର ପରିବର୍ତ୍ତନ
(B) ଦରର ପରିବର୍ତ୍ତନ
(C) ଆୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(B) ଦରର ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୪୬।
ମୂଲ୍ୟ ସୂଚାଙ୍କର ଆଭିମୁଖ୍ୟ କ’ଣ ?
(A) ସାଧାରଣ ଦର ସ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାପ କରିବା
(B) ଦର ସ୍ତର ମାପ କରିବା
(C) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର ମାପ କରିବା
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(A) ସାଧାରଣ ଦର ସ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାପ କରିବା

Question ୪୭।
ମୂଲ୍ୟ ସୂଚାଙ୍କ ଦରସ୍ତରର କେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାପକରେ ?
(A) କେତେକ ବର୍ଷଧରି ଦର ପରିବର୍ତ୍ତନ
(B) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଦର ପରିବର୍ତ୍ତନ
(C) ଉଭୟ (i) ଓ (ii)
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(A) କେତେକ ବର୍ଷଧରି ଦର ପରିବର୍ତ୍ତନ

Question ୪୮।
ଦର ସୂଚାଙ୍କର ଦର ପରିବର୍ତ୍ତନର କ’ଣ ?
(A) ତୁଳନାତ୍ମକ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ
(B) ଦରର ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି
(C) ଦର ସ୍ଥିରତା
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(A) ତୁଳନାତ୍ମକ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ

Question ୪୯।
ଦର ସୂଚାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?
(A) ମୂଳବର୍ଷ ପସନ୍ଦ କରିବା
(B) ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ଚୟନ କରିବା
(C) ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଦର ସ୍ଥିର କରିବା
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୫୦।
ଆଧାର ବର୍ଷର ମୂଲ୍ୟକୁ ସର୍ବଦା କେତେ ଧରାଯାଏ ?
(A) ୧୦୦
(B) ୨୦ ୦
(C) ୫୦
(D) ୫ ୦୦
Answer:
(A) ୧୦୦

Question ୧୫।
ବର୍ତ୍ତମାନ ବା ଅନୁସନ୍ଧାନ ବର୍ଷର ହାରାହାରି ସର୍ବଦା:
(A) ୧୦୦
(B) ୧୦୦ ରୁ ଅଧିକ
(C) ୧୦୦ ରୁ କମ୍
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(B) ୧୦୦ ରୁ ଅଧିକ

Question ୫୨।
ଦରଦାମ୍ ସ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସାଧାରଣତଃ କେଉଁ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ ?
(A) ଅନୁପାତ
(B) ଶତାଂଶ
(C) ପୂର୍ବସଂଖ୍ୟା
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(B) ଶତାଂଶ

Question ୫୩।
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତରେ କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଆଯାଏ ?
(A) ପ୍ରତିନିଧ୍ଵମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା
(B) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା
(C) ଯେକୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(A) ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା

Question ୫୪।
ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲାବେଳେ କେଉଁ ଦରକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ ?
(A) ପାଇକାରି ଦର
(B) ଖୁଚୁରା ଦର
(C) ନିର୍ମାଣ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(A) ପାଇକାରି ଦର

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୫୫।
ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦରକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ ?
(A) କଞ୍ଚାମାଲର ଦର
(B) ନିର୍ମାଣ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର
(C) ଅନ୍ତର୍ବତୀ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତଟି
Answer:
(A) କଞ୍ଚାମାଲର ଦର

Question ୫୬।
ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲାବେଳେ କେଉଁ ଦରକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ ?
(A) ପାଇକାରି ଦର
(B) ଖୁଚୁରା ଖୁଚୁରା ଦର
(C) କଞ୍ଚାମାଲର ଦର
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(B) ଖୁଚୁରା ଦର

Question ୫୭।
ନିମ୍ନଲିଖୁତ ମଧ୍ୟରୁ
କେଉଁଟି ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ବ୍ୟବହାର:
(A) ମଜୁରି ଚୁକ୍ତି ବା ବୁଝାମଣା
(B) ସାଧାରଣ ଆର୍ଥିକ ନୀତି
(C) ବାସ୍ତବ ଆୟ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(B) ସାଧାରଣ ଆର୍ଥକ ନୀତି

Question ୫୮।
ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସୋପାନଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?
(A) ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀ
(B) ପରିବାର ବଜେଟ୍ ବିଷୟରେ ତଦନ୍ତ
(C) ଖୁଚୁରା ଦର ର ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତି
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୬୦।
ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବେଳେ କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦରକୁ ଗଣନାଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ ?
(A) ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର
(B) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର ଯାହା ଜଣେ ଉପଭୋକ୍ତା ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ କ୍ରୟ କରିଛି
(C) ହାରାହାରି ଦର
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(B) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର ଯାହା ଜଣେ ଉପଭୋକ୍ତା ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ କ୍ରୟ କରିଛି

II. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ସଠିକତା ପ୍ରମାଣ କର। ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ରେଖାଙ୍କିତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ନ ବଦଳାଇ ଭ୍ରମ ସଂଶୋଧନ କର। .
[Prove the correctness of the followings correct then if necessary you that changing words underlined.]

Question ୧।
ପ୍ରତିପଗମନାର ଅର୍ଥ ହେଲା ଆଗକୁ ଯିବା।
Answer:
ଭୁଲ୍, ପ୍ରତିପଗମନାର ଅର୍ଥ ହେଲା ପଛକୁ ଫେରିବା।

Question ୨।
ଫ୍ରାନସିସ ଗାଲଟନ୍‌ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ପ୍ରତିପଗମନା ବିଶ୍ଲେଷଣର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ।
Answer:
ସଠିକ୍ ।

Question ୩।
ପ୍ରତିପଗମନା ମାପକ ସାହାଯ୍ୟରେ ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୪।
ପ୍ରତିପଗମନା ଗୁଣାଙ୍କ ଦୁଇଟି ଚଳରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସହ ସଂପର୍କର ମାତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।
Answer:
ଭୁଲ୍, ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସହସଂପର୍କର ମାତ୍ରା ଗଣନା କରେ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୫।
ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ ମୂଳବିନ୍ଦୁର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଆୟତନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଟେ।
Answer:
ଭୁଲ୍, ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ମୂଳ ବିନ୍ଦୁର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଆୟତନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଟେ।

Question ୬।
ପ୍ରତିଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଦୁଇଟି ଯାକ ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ସମପରିମିତ ଅଟନ୍ତି ।
Answer:
ଜ, ଭୁଲ୍, ପ୍ରତିପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଦୁଇଟିଯାକ ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ସମପରିମିତ ନୁହେନ୍ତି। ସହସମ୍ବନ୍ଧ ମାପକ ସାହାଯ୍ୟରେ, ଗୋଟିଏ ଚଳରାଶୀକୁ ସ୍ଥିର ରଖୁ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଚଳ ରାଶୀର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ
ମାପ କରାଯାଏ।

Question ୭।
ଭୁଲ, ପ୍ରତିପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଗୋଟିଏ ଚଳରାଶୀକୁ ସ୍ଥିର ରଖୁ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଚଳ ରାଶୀର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପ କରାଯାଏ।
Answer:
ଭୁଲ୍, ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶୀ ମଧ୍ଯରେ ସହପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରକୃତି ମାପ କରେ। ପ୍ରତିଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ଦ୍ଵୟ ଧନାତ୍ମକ ହେଲେ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ ଧନାତ୍ମକ ହୋଇଥାଏ। ଢ. ସଠିକ୍। ଦୁଇଟିଯାକ ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କର ସମାନ ସାଙ୍କେତିକ ଚିହ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

Question ୮।
ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ଦୁଇଟି ଚଳଶାରୀ ମଧ୍ୟରେ ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମାତ୍ର ମାପ କରେ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୯।
ଦୁଇଟିଯାକ ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କର ସମାନ ସାଙ୍କେତିକ ଚିହ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।
Answer:
ସଠିକ୍ ।

Question ୧୦।
ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ (r) = \(\sqrt{6 x y \times 6 y x}\)
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୧୧।
X on X ପ୍ରତିପଗମନ ସମୀକରଣରେ, Y, ଚଳରାଶୀ ସ୍ବାଧୁନ ଏବଂ X ଚଳରାଶୀ ଆଶ୍ରିତ ଅଟେ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୧୨।
X on Y ପ୍ରତିପଗମନ ସମୀକରଣରେ, X ସ୍ବାଧନ ଚଳରାଶୀ ଏବଂ Y ଆଶ୍ରୀତ ଚଳରାଶୀ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୧୩।
Y = a + by ସମୀକରଣରେ, a ଓ b ଦୁଇଟି ସାଂଖ୍ୟକ ସ୍ଥିର ଅଟନ୍ତି।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୧୪।
ସହ ସମ୍ବନ୍ଧର ଅର୍ଥ ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନ।
Answer:
ସଠିକ୍ !

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୧୫।
ସହସମ୍ବନ୍ଧ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶୀ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୧୬।
ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ +୧
Answer:
ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ± ୧

Question ୧୭।
ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ, X ଓ Y ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ସଂପର୍କ ନଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍ !

Question ୧୮।
ସହ ସମ୍ବନ୍ଧର ମୂଲ୍ୟ+1 ହେଲେ, ଚଳରାଶୀ ଦ୍ଵୟ ମଧ୍ଯରେ ଋଣାତ୍ମକ ସଂପର୍କ ଥାଏ।
Answer:
ସହ ସମ୍ବନ୍ଧର ମୂଲ୍ୟ +1 ହେଲେ, ଚଳରାଶୀ ମଧ୍ୟରେ ସଂପର୍କ ଧନାତ୍ମକ ଥାଏ।

Question ୧୯।
X ଓ Y ଚଳରାଶୀର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅନୁପାତ ସମାନ ନ ହେଲେ, ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ବକ୍ର ବୈଖ୍ୟକ ହୁଏ।
Answer:
ସଠିକ୍ ।

Question ୨୦।
X ଓ Y, ଚଳରାଶୀ ସମଦିଗରେ ଗତି କରୁଥିଲେ । ଚଳରାଶୀ ଦ୍ଵୟ ମଧ୍ଯରେ ସଂପର୍କ ଧନାତ୍ମକ ।
Answer:
ସଠିକ୍ ।

Question ୨୧।
ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ଏକ ସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତି ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ ଦର ପରିର୍ତ୍ତନ ମାପ କରାଯାଏ ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୨୨।
ଆଧାର ବର୍ଷର ମୂଲ୍ୟକୁ ସର୍ବଦା ୫୦ ଧରାଯାଏ ।
Answer:
ଭୁଲ, ଆଧାର ବର୍ଷର ମୂଲ୍ୟକୁ ସର୍ବଦା ୧୦୦ ଧରାଯାଏ ।

Question ୨୩।
ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି କୋଣରୁ ଆଧାର ବର୍ଷ ଏକ ସ୍ବାଭାବିକ ବର୍ଷ।
Answer:
ସଠିକ୍ ।

Question ୨୪।
ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ଚୁଡ଼ାନ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦରକୁ ଗଣନା କରାଯାଇଥାଏ।
Answer:
ଭୁଲ୍, ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ କଞ୍ଚା ମାଲର ଦରକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୨୫।
ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ଖୁଚୁରା ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର ଗଣନା କରାଯାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୨୬।
ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ କେବଳ ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଗଣନା ପରିସରଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୨୭।
ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ଅନ୍ୟନାମ ବଞ୍ଚିବାର ବ୍ୟୟ ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୨୮।
ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ କହିଲେ ମୁଦ୍ରାର କ୍ରୟ ଶକ୍ତିକୁ ବୁଝାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୨୯।
ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସାହାଜ୍ୟରେ ମାପ କରାଯାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୩୦।
ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ଗଣନାଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ।
Answer:
ଭୁଲ୍, ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ କେତେକ ପ୍ରତିନିଧ୍ଵମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ଗଣନା ପରିସରଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ।

Question ୩୧।
ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟକୁ ସାଧାରଣ ଦର ସ୍ତର ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୩୨।
ଉପଭୋକ୍ତା ପାଇକାରି ଦର ବା ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ
Answer:
ଭୁଲ୍, ଉପଭୋକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଖୁଚୁରା ଦର ବା ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟକରେ। ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Question ୩୩।
ଆଧାର ବର୍ଷରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଦରକୁ ୧୦୦ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୩୪।
ଗୋଟିଏ ସରଳ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ବ ଦିଆଯାଇଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୩୫।
ଗୋଟିଏ (Weighted) ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଆଯାଏ।
Answer:
ଭୁଲ୍, ଗୋଟିଏ Weighted ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କ୍ଷେତ୍ର ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କର କ୍ରୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଆଯାଇଥାଏ।

Question ୩୬।
ଗଣନା ବର୍ଷରେ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଦର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନୁପାତ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୩୭।
ଯଦି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀରେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ତେବେ ଦର ଦାମ୍‌ରେ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୩୮।
ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ କହିଲେ ସାଧାରଣତଃ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀକୁ ବୁଝାଇ ଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୩୯।
ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ଖୁଚୁରା ଦରକୁ ଗଣନାଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୪୦।
ଆଧାର ବର୍ଷରେ ଅସ୍ବଭାବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ଭୁଲ୍, ଆଧାର ବର୍ଷରେ କୌଣସି ଅସ୍ବଭାବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇନଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୪୧।
ଯଦି ଆଧାର ବର୍ଷ ୧୯୯୦ରେ ଦର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀର ମୂଲ୍ୟ ୧୦୦ ଏବଂ ଗଣନା ବର୍ଷ ୨୦୧୦ରେ ଦର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀର ମୂଲ୍ୟ ୨୬୦.୫୩ ତେବେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦରରେ ୧୬୦.୫୩ ପ୍ରତିଶତ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥିବା ଏବହା ସୂଚୀତ କରୁଛି।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୪୨।
ସମୟ ମାଳା ଆଲୋଚନାରେ ସମୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନ।
Answer:
ସଠିକୁ।

Question ୪୩ ।
ସମୟ ମାଳା କହିଲେ ସମୟନୁକ୍ରମିକ ଭାବରେ ସଜ୍ଜିତ ସାଂଖ୍ୟକ ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ବୁଝାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୪୪।
ସମୟନୁକ୍ରମିକ ମାଳାକୁ ସାଧାରଣତ ପ୍ରାକୃତିକ ତଥ୍ୟ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଥାଏ।
Answer:
ଭୁଲ୍, ସମୟନୁକ୍ରମିକ ମାଳାକୁ ସାଧାରଣତଃ ଅର୍ଥନୈତିକ ତଥ୍ୟ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଥାଏ।

Question ୪୫।
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସମୟ ମାଳାକୁ ସାଧାରଣତଃ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ ।
Answer:
ସଠିକ୍ ।

Question ୪୬।
ସମୟମାଳାର ସାଧାରଣତଃ ତିନୋଟି ଉପାଦାନ ରହିଛି।
Answer:
ଭୁଲ, ସମୟ ମାଳାରେ ସାଧାରଣତଃ ଚାରୋଟି ଉପାଦାନ ରହିଛି ।

Question ୪୭।
ପାରଂପରିକ ସମୟମାଳାରେ, ଚାରିଟି ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣାତ୍ମକ ସଂପର୍କ ରହିଛି।
Answer:
ସଠିକ୍
୪୮ । ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ସମୟ ମାଳାରେ ଚାରିଟିଯାକ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଟନ୍ତି।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୫୦।
ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା (Secular trend) କହିଲେ ସ୍ବଳ୍ପକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ।
Answer:
ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା କହିଲେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସ୍ଥିର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ ।

Question ୫୧।
ଜନସଂଖ୍ୟାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଫଳରେ ସମୟ ମାଳାର ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୫୨।
ବୈଷୟୀକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଫଳରେ ସମୟମାଳାରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୫୩।
ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ସମୟ ମାଳାରେ ବ୍ୟବସାୟୀକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଧାରାବାହିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୫୪।
ସମୟମାଳା ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତି ୧୨ ମାସ ବା ଏକ ବର୍ଷର ଅନ୍ତରରେ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୫୫।
ଋତୁଭିଭିକ ସମୟ ମାଳାରେ ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ସାପ୍ତାହିକ ବା ମାସିକ ଅନ୍ତରରେ ଦସ୍ତବିର୍ଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୫୬।
ପାଣିପାଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଫଳରେ ସମୟ ମାଳାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ଭୁଲ୍, ପାଣି ପାଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ସମୟ ମାଳାର ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।

Question ୫୭।
ଚକ୍ରୀୟ ପ୍ରବଣତା କହିଲେ ସମୟ ମାଳାର ପୌନଃପୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୫୮।
ଚକ୍ରୀୟ ପ୍ରବଣତାକୁ ସମୟ ମାଳାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୫୯।
ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟରେ ପୌନଃପୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୬୦।
ଅନିୟମିତ ପ୍ରବଣତାରେ ବ୍ୟବସାୟୀକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ସ୍ବାଭାବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ଭୁଲ୍, ଅନିୟମିତ ପ୍ରବଣତାରେ ବ୍ୟବସାୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଅସ୍ଵାଭାବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।

Question ୬୧।
ଭୂମିକଂପ ପ୍ରଭାବରେ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାରେ ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୬୨।
ବନ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାରେ ସ୍ବାଭାବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ଭୁଲ୍, ବନ୍ୟା ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସମୟ ମାଳାର ଅସ୍ଵାଭାବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।

Question ୬୩।
ଯୁଦ୍ଧର ପ୍ରଭାବରେ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାରେ ଆକସ୍ମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୬୪।
ଅନିୟମିତ ପ୍ରବଣତା ସାଧାରଣତଃ ବିଶେଷଧରଣର ପୃଥକ୍ ଘଟଣାବଳୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ବାରା ସମ୍ବବପର ହୋଇଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

III. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଦିଅ।
[Answer in One Sentence]

Question ୧।
ପ୍ରତିପଗମନ (Regression) ର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?
Answer:
ପ୍ରତିପଗମନର

Question ୨।
ଅର୍ଥ ପଛକୁ ଫେରିବାର କଳା (Act of returning back). ପ୍ରତିପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Regression analysis) କ’ଣ ?
Answer:
ଦୁଇ ଗୋଟି ଚଳରାଶୀ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ହାରାହାରି ସଂପର୍କକୁ ମାପ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ସାଂଖ୍ୟକ କୌଶଳକୁ ପ୍ରତିପର୍ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ କୁହାଯାଏ ।

Question ୩।
ପ୍ରତିପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦୁଇଟି ଚଳ ରାଶୀ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ଆଲୋଚନା କରିଥାଏ ?
Answer:
ଦୁଇଟି ଚଳରାଶୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂପର୍କର ପ୍ରକୃତି ବା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ସଂପର୍କ ।

Question ୪।
ପ୍ରତିପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ସାହାଯ୍ୟରେ କ’ଣ ମାପ କରାଯାଏ ?
Answer:
ପ୍ରତିପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ସ୍ଵାଧନ ଚଳର ମୂଲ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟରେ ପରାଧନ ଚଳର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ।

Question ୫।
Σ(Y – Xc)ର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ?
Answer:
Σ(Y – Xc) ର ମୂଲ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୬।
X on Y ପ୍ରତିପଗମନ ସମୀକରଣରେ କେଉଁ ଚଳଟି ସ୍ବାଧ୍ଵନ ଚଳ ?
Answer:
X ଚଳଟି ସ୍ଵାଧନ ଚଳ ଅଟେ।

Question ୭।
Y on X ପ୍ରତିପଗମନ ସମୀକରଣରେ କେଉଁ ଚଳଟି ସ୍ବାଧ୍ଵନ ଚଳ ?
Answer:
Y ଚଳଟି ସ୍ଵାଧନ ଚଳ।

Question ୮।
ପ୍ରତିପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣର ଦୁଇଟି ପ୍ରତିପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ ହୁଏ ?
Answer:
ସମ ସାଙ୍କେତିକ ଚିହ୍ନ (ଧନାତ୍ମକ କିମ୍ବା ଋଣାତ୍ମକ) ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ।

Question ୮।
ପ୍ରତିପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣର ଦୁଇଟି ବ୍ୟବହାର ଲେଖ।
Answer:
ପ୍ରତିପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣର ଦୁଇଟି ବ୍ୟବହାର ହେଲା
(a) ଏହି ମାପକ ସ୍ଵାଧନ ଚଳ ସାହାଯ୍ୟରେ ଆଶୀତ ଚଳର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ। ଏବଂ
(b) ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ।

Question ୧୦।
କେଉଁ ଗୁଣାଙ୍କ ମୂଳବିନ୍ଦୁର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁଆୟତନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଟେ।
Answer:
ପ୍ରତୀପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ

Question ୧୧।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଦୁଇଟି ଯାକ ପ୍ରତୀପଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ସମପରିମିତ ଅଟନ୍ତି କି ?
Answer:
ନାଁ ସମପରିମିତ ନୁହଁନ୍ତି

Question ୧୨।
କାହା ସାହାର୍ଯ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଚଳରାଶିକୁ ସ୍ଥିର ରଖ୍, ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଚଳରାଶିର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପ କରାଯାଏ ?
Answer:
ପ୍ରତୀପ ଗମନ

Question ୧୩ ।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା କେଉଁ ସଂପର୍କ ମାପକରେ ?
Answer:
ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରକୃତି

Question ୧୪।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ଦ୍ଵୟ ଧନାତ୍ମକ ହେଲେ ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ କ’ଣ ହୋଇଥାଏ ?
Answer:
ଧନାତ୍ମକ

Question ୧୫।
ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ (r) = ?
Answer:
\(\sqrt{\text { bxy.byx }}\)

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୧୬।
କେଉଁ ସମୀକରଣରେ X ଚଳରାଶି ସ୍ଵାଧୀନ ଓ Y ଚଳରାଶି ଆଶ୍ରିତ ଅଟେ ?
Answer:
X on Y

Question ୧୭।
କେଉଁ ସମୀକରଣରେ Y ଚଳରାଶି ସ୍ବାଧୀନ ଓ X ଚଳରାଶି ଆଶ୍ରିତ ଅଟେ ?
Answer:
Y on Y

Question ୧୮।
ପ୍ରତୀପ ଗମନର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?
Answer:
ପ୍ରତୀପ ଗମନର ଅର୍ଥ ପଛକୁ ଫେରିବାର କଳା।

Question ୧୯।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ କ’ଣ ?
Answer:
ଦୁଇଗୋଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ହାରାହାରି ସଂପର୍କକୁ ମାପ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ସାଂଖ୍ୟକ କୌଶଳକୁ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ କୁହାଯାଏ।

Question ୨୦।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ଆଲୋଚନା କରିଥାଏ ?
Answer:
ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂପର୍କର ପ୍ରକୃତି ବା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ସଂପର୍କ।

Question ୨୧।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ସାହାଯ୍ୟରେ କ’ଣ ମାପ କରାଯାଏ ? କରାଯାଏ।
Answer:
ପ୍ରତୀପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ସ୍ବାଧୀନ ଚଳର ମୂଲ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟରେ ପରାଧୀନ ଚଳର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ।

Question ୨୨।
Σ(Y – YC) ର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ?
Answer:
Σ(Y – YC)ର ମୂଲ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ।

Question ୨୩।
X on X ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣରେ କେଉଁ ଚଳଟି ସ୍ବାଧୀନ ?
Answer:
x ଚଳଟି ସ୍ଵାଧୀନ ଚଳ ଅଟେ।

Question ୨୪ ।
Y on X ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣରେ କେଉଁ ଚଳଟି ସ୍ବାଧୀନ ଚଳ ନୁହେଁ ?
Answer:
X ଚଳଟି ସ୍ଵାଧୀନ ଚଳ ନୁହେଁ।

Question ୨୫।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ ହୁଏ ?
Answer:
ସମସାଙ୍କେତିକ ଚିହ୍ନ (ଧନାତ୍ମକ କିମ୍ବା ଋଣାତ୍ମକ) ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ ।

Question ୨୬।
ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ କ’ଣ ?
Answer:
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ (Index number) କହିଲେ ଏକ ପରିସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତିକୁ ବୁଝାଏ ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ଦର ସ୍ତରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପ କରାଯାଇଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୨୭।
ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ଆଭିମୁଖ୍ୟ କ’ଣ ?
Answer:
ସାଧାରଣ ଦର ସ୍ତରକୁ ଏକ ଆକାରରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା।

Question ୨୮।
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ପ୍ରସ୍ତୁତିର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କ’ଣ ?
Answer:
ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ତୁଳନାତ୍ମକ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିବା।

Question ୨୯୮
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କ’ଣ ?
Answer:
ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀର ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାରଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ଅନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନୀର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପ କରିବା।

Question ୩୦।
ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ପ୍ରଥମ ନିୟମ କ’ଣ ?
Answer:
ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଷକୁ ଆଧାର ବର୍ଷ ଭାବେ ଚୟନ କରିବା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ପ୍ରଥମ ନିୟମ।

Question ୩୧।
ଆଧାର ବର୍ଷର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଯେଉଁ ସ୍ଵାଭାବିକ ବର୍ଷକୁ ଆଧାର କରି ଅନ୍ୟ ଏକ ବର୍ଷ (ଗଣନ)ର ଦର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାପ କରିଯାଏ, ତାହାକୁ ଆଧାର ବର୍ଷ କୁହାଯାଏ।

Question ୩୨।
କେଉଁ ବର୍ଷକୁ ଆଧାର ବର୍ଷ ଭାବେ ଚୟନ କରାଯାଇଥାଏ ?
Answer:
ଯେଉଁ ବର୍ଷରେ କୌଣସି ଅସ୍ଵାଭାବିକ ଘଟଣା ଯଥା ମୁଦ୍ରାସ୍ପତି, ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଯୁଦ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦି ଘଟି ନ ଥାଏ, ସେହି ବର୍ଷକୁ ଆଧାର ବର୍ଷ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ !

Question ୩୩।
ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ଚୟନ କରାଯାଏ ?
Answer:
ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା।

Question ୩୪।
ଗଣନା ବର୍ଷରେ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଦର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ କିପରି ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ ?
Answer:
ଅନୁପାତ ଆକାରରେ।

Question ୩୫।
ଯଦି ଗଣନା ବର୍ଷର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ଆଧାର ବର୍ଷରୁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ଦର କ’ଣ ?
Answer:
ଦର ସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ହେବାର ଏହା ସୂଚୀତ କରୁଛି ।

Question ୩୬।
ଗୋଟିଏ ସରଳ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ ?
Answer:
ଗୋଟିଏ ସରଳ ଦର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀକୁ ନିମ୍ନଲିଖତ ପଦ୍ଧତି ସାହାଯ୍ୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II) - 1

Question ୩୭।
ଯଦି ଗଣନ ବର୍ଷର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀର ସମଷ୍ଟି 1700 ଏବଂ ଦ୍ରବଣର ସଂଖ୍ୟା 7, ତେବେ ଗଣନା ବର୍ଷର କେତେ ହେବ ?
Answer:
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II) - 2

Question ୩୮।
ଭାରୀ ଦର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ପଦ୍ଧତି କ’ଣ ?
Answer:
ଭାରୀ ଦର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ (Weighted Price Index number)
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II) - 3

Question ୩୯।
ଯଦି 1990 ମସିହାରେ (ଗଣନ ବର୍ଷରେ) ଭାରୀ ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀର ସମଷ୍ଟି 1500 ଏବଂ ମୋଟ ଓଜନ (Weight) 12, ତେବେ ଭାରୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ?
Answer:
\(\frac{1500}{12}\) = 25

Question ୪୦।
ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଯେଉଁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀକୁ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ବା ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଦର ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ (Wholesale Price Index) କୁହାଯାଏ।

Question ୪୧।
ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ (Consumer Price Index) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଯେଉଁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀକୁ ଖୁଚୁରା ଦର ବା ସାଧାରଣ ଉପଭୋକ୍ତ କ୍ରୟ କରୁଥୁବା ଦରକୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ କୁହାଯାଏ।

Question ୪୨।
ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦରକୁ ଗଣନା ପରିସରଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ ?
Answer:
କଞ୍ଚାମାଲର ଦରକୁ ଆଧାରକରି ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।

Question ୪୩।
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କେତେ ପ୍ରକାରର ଅଟେ ?
Answer:
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଯଥା (୧) ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଏବଂ (୨) ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ।

Question ୪୪।
ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରା (Time Series) କ’ଣ ?
Answer:
ସମୟାନୁକ୍ରମ ଧାରା କହିଲେ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ସଜାଜାଇଥବା ପରିସାଂଖ୍ୟକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣର ଏକ ସେଟ୍‌କୁ ବୁଝାଏ ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୪୫।
ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର କେତୋଟି ଉପାଦାନ ରହିଛି ?
Answer:
ଚାରିଟି ଉପାଦାନ।

Question ୪୬।
ସମାୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର ଉପାଦାନ ଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?
Answer:
ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା, ଋତୁଭିଭିକ ପ୍ରବଣତା, ଚକ୍ରୀୟ ପ୍ରବଣତା ଓ ଅନିୟମିତ ପ୍ରବଣତା; ଏହି ଚାରିଗୋଟି ଉପାଦାନ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର ଉପାଦାନ ଅଟନ୍ତି।

Question ୪୭।
ପାଂରପରିକ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାରେ ଚାରିଗୋଟି ଉପାଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ସଂପର୍କ ରହିଛି ?
Answer:
ଗୁଣନୀୟ ସଂପର୍କ (Multiplicative relation)

Question ୪୮।
ଆଧୁନିକ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାରେ ଚାରିଟି ଉପାଦାନ ମଧ୍ଯରେ କି ସଂପର୍କ ରହିଛି ?
Answer:
ଯୋଗାକୃତ (additive) ସଂପର୍କ।

Question ୪୯।
ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା (Secular trend) କ’ଣ ?
Answer:
ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା କହିଲେ ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ; ଯଥା ଉତ୍ପାଦନ, ବିକ୍ରି, ଲାଭ, ଆୟ, ରୋଜଗାର ଇତ୍ୟାଦିର କେତେକ ସମୟ ଭିତରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ହେବାର ମୌଳିକ ପ୍ରବୃତିକୁ ବୁଝାଏ।

Question ୫୦।
ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Seasonal Variation) କ’ଣ ?
Answer:
ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ବ୍ୟବସାୟୀକ ଚକ୍ରର ଏହି ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଗତିକୁ ବୁଝାଏ । ଯାହାକି ପ୍ରତି ବର୍ଷ ନିୟମିତ ଭାବରେ ସଂଘଟିତ ହୋଇଥାଏ।

Question ୫୧।
ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଦୁଇଟି କାରଣ ଲେଖ ।
Answer:
(୧) ପାଣିପାଗ ଓ ଜଳବାୟୁରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ; ଏବଂ (୨) ପରଂପରା, ପ୍ରଥା ଓ ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ, ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର।

Question ୫୨।
ଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ କ’ଣ ?
Answer:
ସମାୟାନୁକ୍ରମିକ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀର ଧାରାର ଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀର ସେହି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ। ଯାହାକି ନିୟମିତ ବା ଅବିରୋଧ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ହ୍ରାସ ହୋଇଥାଏ।

Question ୫୩।
ବ୍ୟବସାୟୀକ ଚକ୍ରର କେତୋଟି ସ୍ତର ରହିଛି ?
Answer:
ଚାରିଟି ସ୍ତର

Question ୫୪।
ବ୍ୟବସାୟୀକ ଚକ୍ରର ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ସ୍ତର କ’ଣ ?
Answer:
ଆର୍ଥିକ ସ୍ଵଚ୍ଛଳତା (Economic Prosparity) ଏବଂ ଉତ୍ସାହ ହୀନତା ହ୍ରାସମାନସ୍ତର।

Question ୫୫।
ବ୍ୟବସାୟୀକ ଚକ୍ରର ଦ୍ଵିତୀୟ ଦୁଇଟି ସ୍ତର କ’ଣ ?
Answer:
ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ (Depression) ଏବଂ ପୁନର୍ବାର (Recovery) ସ୍ତର।

Question ୫୬।
ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ କ’ଣ ?
Answer:
ସମାୟାନୁକ୍ରମିକ ମାଳାର ଅନିୟାମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ବ୍ୟବସାୟୀକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ସେହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ। ଯାହାକି କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାରାରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।

Question ୫୭।
ସମାୟୁକ୍ରମିକ ମାଳାର ଅନିୟାମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଦୁଇଟି କାରଣ ଦର୍ଶାଅ।
Answer:
ବନ୍ୟା; ଏବଂ ଭୂମି କଂପ।

IV. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦୁଇଟିରୁ ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ମଧ୍ୟରେ ଲେଖ।
[Answer the following questions within 2 to 3 sentences in each case.]

Question ୧।
ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରା ବା ମାଳା କ’ଣ ?
Answer:
ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରା (Time Series) କହିଲେ ସମୟାନୁକ୍ରମରେ (Chronologically) ସଜା ଯାଇଥିବା ସାଂଖ୍ୟକ ତଥ୍ୟ ବଳୀକୁ ବୁଝାଏ । ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ, ସାଂଖ୍ଯତ ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରୁ, ସେହି ସାଂଖ୍ୟକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣର ଏହି ସେଟ୍‌କୁ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରା କୁହାଯାଏ ।

Question ୨।
ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର ଉପାଦାନ (Elements) ଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?
Answer:
ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ମାଳାର ଉପାଦାନ ଗୁଡ଼ିକ ହେଲା
(a) ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା (Secular trend)
(b) ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Seasonal Variation)
(c) ଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Cyclical Variation) ଏବଂ
(d) ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Prregular Variation)

Question ୩ ।
ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା (Secular trend) କ’ଣ ?
Answer:
ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା କହିଲେ ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ; ଯଥା ଉତ୍ପାଦାନ, ଆୟ, ବିକ୍ରି, ରୋଜଗାର ଇତ୍ୟାଦିର କେତେକ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ହ୍ରାସ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧିକୁ ବୁଝାଏ। ଏହାକୁ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ମାଳାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ।

Question ୪।
ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Seasonal Variation) କ’ଣ ?
Answer:
ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ବ୍ୟବସାୟୀକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ସେହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ ଯାହାକି ପ୍ରତିବର୍ଷ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଘଟିଥାଏ । ପାଣିପାଗ ଓ ଜଳବାୟୁ, ପରଂପରା ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।

Question ୫।
ଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Cyclical Variation) କ’ଣ ?
Answer:
ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ମାଳାର ଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ (ବୃଦ୍ଧି ବା ହ୍ରାସ)କୁ ବୁଝାଏ। ଯାହାକି ଲଗାତାର ବା ଧାରାବାହିକ ଭାବରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ। ବ୍ୟବସାୟୀକ ଚକ୍ରର କ୍ରିୟା ପ୍ରଭାବ ଚାରି ପ୍ରକାରର; ଯଥା ଆର୍ଥିକ ସ୍ଵଚ୍ଛଳତା, ହ୍ରାସମାନ ସ୍ତର, ମୂଲ୍ୟହ୍ରାସ ଓ ପୁନର୍ବାର।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୬।
ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Irregular Variation) କ’ଣ ?
Answer:
ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର ବ୍ୟବସାୟୀକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ସେହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ ଯାହାକି କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାରାରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ କେତେକ ବିଶେଷ ଧରଣର ପୃଥକ ଘଟଣାବଳୀ; ଯଥା ଭୂମିକଂପ, ବନ୍ୟା, ଯୁଦ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଫଳରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ।

Question ୭।
ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର ଗୁଣାତଳ୍ମକ ସଂପର୍କ (Multiplicative) ପରିବର୍ତ୍ତନ କ’ଣ ?
Answer:
ପାରଂପରିକ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ମାଳାରେ ଚାରିଟି ଯାକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣାତ୍ମକ ସଂପର୍କ। ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାଳାର ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂଲ୍ୟ ସେହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପାଦନ ଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣିତକ ମୂଲ୍ୟକୁ ବୁଝାଏ। ସାଙ୍କେତିକ ଭାଷାରେ Y = T × S × C × I

Question ୮।
ଯୋଗାତ୍ମକ (Additive) ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରା କ’ଣ ?
Answer:
ସମାୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରାର ଚାରିଟି ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗାବୃତ୍ତ ସଂପର୍କ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଯୋଗାତ୍ମକ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଧାରା କୁହାଯାଏ। ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାଳାର ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାକୁ ହେଲେ ଚାରିଟିଯାକ ଉପାଦାନକୁ ଯୋଗ କରିବାକୁ ହେବ। ସାଙ୍କେତିକ ଭାଷାରେ, Y = T + S + C I

Question ୯।
ଦ୍ବିବିଚଳ ପରିବଣ୍ଟନ (Bi-variate-Variable) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ଥବା ବିତରଣକୁ ଦ୍ବିବଚଳ ପରିବଣ୍ଟନ କୁହାଯାଏ । ଏହିପରି ବଣ୍ଟନରେ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶିର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଏ।

Question ୧୦।
ସହସମ୍ବନ୍ଧ (Correlation) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଯଦି ଦୁଇଟି ଚଳମାନ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ସଂପର୍କ ଥାଏ ଯେ, ଗୋଟିଏ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ ଅନ୍ୟଟି ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ତେବେ ଏ ଦୁଇଟି ଚଳମାନ ମଧ୍ୟରେ ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଅଚି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରୀ ଟଟଲ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, ଦୁଇ ବା ତତୋଧକ ଚଳରାଶିମାନଙ୍କର ସହମାନ ପରିବର୍ତ୍ତନର ବିଶ୍ଳେଷଣକୁ ସହସମ୍ବନ୍ଧ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଦର ଓ ଚାହିଦାର ପରିବର୍ତ୍ତନ।

Question ୧୧।
ଋଣାତ୍ମକ ସହସମ୍ବନ୍ଧ (Negative-Correlation) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ପରସ୍ପର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଗତି କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସହସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଋଣାତ୍ମକ ସହସମ୍ବନ୍ଧ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ଗୋଟିଏ ଚଳରାଶି ବୃଦ୍ଧିପାଇଲେ ଅନ୍ୟଟି ହ୍ରାସପାଏ।

Question ୧୨।
ଧନାତ୍ମକ ସହସମ୍ବନ୍ଧ (Positve Correlation) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଯଦି ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ସମ ଦିଗରେ ଗତି କରୁଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମସମ୍ବନ୍ଧ ଧନାତ୍ମକ ସହସମ୍ବନ୍ଧ କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଧନାତ୍ମକ ହୋଇଥାଏ। ଗୋଟିଏର ପରିମାଣରରେ ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଲେ ଅନ୍ୟଟିର ମଧ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ଘଟିବ, ଏବଂ ଗୋଟିଏର ପରିମାଣ ହ୍ରାସ ଘଟିଲେ ଅନ୍ୟଟି ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇବ।

Question ୧୩।
ବୈଖକ ସହସମ୍ବନ୍ଧ (Lineal Correlation) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଯଦି ପରସ୍ପର ସଂପର୍କିତ ଚଳରାଶିର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅନୁପାତ ସ୍ଥିର ରୁହେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସହସମ୍ବନ୍ଧକୁ ରେଖକ ସହସମ୍ବନ୍ଧ କୁହାଯାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ଗୋଟିଏ ଚଳର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଚଳର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ କୈକ୍‌କ ସହସମ୍ବନ୍ଧ କୁହାଯାଏ।

Question ୨୦।
ଦର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ (Price Index number) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଯେଉଁ ସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତି ସାହାଯ୍ୟରେ ଦ୍ରବ୍ୟର ସାଧାରଣ ଦରର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ କହିଲେ, ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ମାପ କରାଯାଏ।

Question ୨୧।
ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ମାପିବାର ଦୁଇଟି ନିୟମ ଲେଖ।
Answer:
ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ମାପିବାର ଦୁଇଟି ନିୟମ (Rules) ହେଲା – (1) ଆଧାର ବର୍ଷର ଚୟନ, ଏବଂ (2) ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଚୟନ।

Question ୨୨।
ଆଧାର ବର୍ଷ (Base year) କ’ଣ ?
Answer:
ଆଧାର ବର୍ଷ କହିଲେ ଏହି ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷକୁ ବୁଝାଏ ଯେଉଁ ବର୍ଷର ହାରାହାରି ଦର ଅନ୍ୟ ଏକ ବର୍ଷ (ଗଣନ)ର ହାରାହାରି ଦର ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ । ଆଧାର ବର୍ଷକୁ ସର୍ବଦା ୧୦୦ ଭାବେ ଧରାଯାଏ।

Question ୧୬।
ସରଳ ଦର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ (Simple Price Index number) କ’ଣ ?
Answer:
ଯେଉଁ ଦର ମୂଲ୍ୟ
ସୂଚୀରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ସମ୍ମାନ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ ସରଳ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କୁହାଯାଏ। ସରଳ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀରେ ଗଣନ ବର୍ଷର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀର ସମଷ୍ଟିକୁ ଦ୍ରବ୍ୟର ମୋଟ ସଂଖ୍ୟାରେ ଭାଗ କରି ସରଳ ଦର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ।

Question ୨୩।
ଭାରୀ ଦୂର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ (Weightal Price Index number) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ।
Answer:
ଯେଉଁ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ବ ଦିଆନଯାଇ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କର ଅନୁସାରେ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଆଯାଇଥାଏ, ସେହି ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀକୁ ଭାରୀ ଦର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ କୁହାଯାଏ। ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାକୁ ହେଲେ ଗଣନା ବର୍ଷର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ସମଷ୍ଟିକୁ ଦ୍ରବ୍ୟର ମୋଟ ଓଜନ (Weight) ସହିତ ଭାଗ କରାଯାଏ।

Question ୨୪।
ସରଳ ଦର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀର ଦୁଇଟି ସୀମାବଦ୍ଧତା(Limitations) ଲେଖ।
Answer:
(୧) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଷକୁ ସ୍ଵାଭାବିତ ବର୍ଷ ଧରିବା ସହଜ ସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଷରେ କିଛି ନା କିଛି ଅସ୍ଵାଭାବିକ ଘଟଣା ଘଟିଥାଏ; (୨) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହାରାହାରି ର ପଦ୍ଧତିକୁ ଚୟନ କରିବା ସମସ୍ୟା ବହୁଳ ଅଟେ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୨୫।
ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ (Whole Sale Price Index) କ’ଣ ?
Answer:
ଯେଉଁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀକୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ପାଇକାରି ଦରକୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ ତାହାକୁ ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ କୁହାଯାଏ। ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ କେବଳ କଞ୍ଚାମାଲର ଦରକୁ ଗଣନାଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ।

Question ୨୬।
ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ (Consumer Price Index Number) କ’ଣ ?
Answer:
ଯେଉଁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀକୁ ଖୁଚୁରା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଖୁଚୁରା ଦରକୁ ଆଧାର କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କୁହାଯାଏ । ଲୋକମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବାର ମାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ମାପ କରାଯାଏ।

Question ୨୭।
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ଦୁଇଟି ବ୍ୟବହାର (Use) ଲେଖ।
Answer:
ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀର ଦୁଇଟି ବ୍ୟବହାରହେଲା – (୧) ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ; ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତର ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ପୂର୍ବଆକଳନ କରିବାରେ ଏହା ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ଏ.

V. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
[Distinguish between]

Question ୧।
ପାଇକାରିମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ଓ ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ (Wholesale Price Index and Consumer Price Index)
Answer:
ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ :
(a) କେତେକ ଦ୍ରବ୍ୟର ପାଇକାରି ଦର ଆଧାରରେ ଏହି ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ।
(b) କେବଳ କଞ୍ଚାମାଲର ଦର ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀରେ ଗଣନାଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ।
(c) ଦେଶର ଲୋକମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବାର ମାନ ଏହି ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ଗଣନା କରି
(d) ଜଣେ ଉପଭୋକ୍ତା ପାଇକାରି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଜାଣିବାରେ ଗୁରୁସ୍ ଦେଇନଥାଏ।
(e) ନିର୍ମାଣ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର ଏହି ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେଉନଥିବାରୁ ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସୂଚୀତ କରିନଥାଏ।

ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ:
(a) କେତେକ ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଖୁଚୁରା ଦର (Retail Price) କୁ ଆଧାର କରି ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।
(b) ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଚୁଡ଼ାନ୍ତ ଦର ଏହି ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀରେ ଗଣନା କରାଯାଏ।
(c) ଦେଶର ଲୋକମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବାର ମାନ ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ଗଣନା କରାଯାଏ।
(d) ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଜଣେ ଉପଭୋକ୍ତା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।
(e) ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଉପଭୋକ୍ତା କ୍ରୟ କରୁଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ଆଧାର କରାଯାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉଥିବାରୁ ଏହା ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସଠିକ ଭାବେ ସୂଚୀତ କରିଥାଏ।

Question ୨।
ସରଳ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଓ ଭାରୀ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ।
(Simple Price Index and Weighted Price Index Number.)
Answer:
ସରଳ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ :
(a) ଏକ ସରଳ ଦର ମୂଲ୍ୟ ସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଆଯାଏ।
(b) ଉପଭୋକ୍ତା ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇଥାଏ।
(c) ଦ୍ରବ୍ୟର ଓଜନ ଅନୁସାରେ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ ନାହିଁ।
(d) ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଦର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସଠିକ୍ ପ୍ରତିନିଧୁତ୍ଵ କରେ ନାହିଁ।

ଭରା ଦୁର ମୂଲ୍ୟତ୍ସଚା:
(a) ଏକ ଭାଗୀଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ବ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ।
(b) ଉପଭୋକ୍ତା ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇନଥାଏ।
(c) ଦ୍ରବ୍ୟର ଓଜନ ଅନୁସାରେ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରାଯାଏ।
(d) ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଦର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସଠିକ୍ ପ୍ରତିନିଧୃତ୍ଵ କରେ ନାହିଁ।

Question ୩।
ମୁଦ୍ରାର ପାଇକାରି ମାନଦଣ୍ଡ ଓ ମୁଦ୍ରାର ଖୁଚୁରା ମାନଦଣ୍ଡ
(Whoesale Monetary Standard and Retain Monetary Standard.)
Answer:
ମୁଦ୍ରାର ପାଇକାରି ମାନଦଣ୍ଡ :
(a) ଏହି ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟକୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ପାଇକାରି ଦର ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।
(b) ଏହି ମାନ ଦଣ୍ଡରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟକୁ ପାଇକାରି ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
(c) ପାଇକାରି ମାନଦଣ୍ଡକୁ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ କାରଣ ପାଇକାରି ଦରକୁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ।
(d) ଏହି ମାନଦଣ୍ଡ ହୃଦ୍ୟୋକ୍ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କୋଣରୁ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।

Question ୪।
(a) ଏହି ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଖୁଚୁରା ଦର ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।
(b) ଏହି ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟକୁ ଖୁଚୁରା ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
(c) ଖୁଚୁରା ମାନଦଣ୍ଡକୁ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଦରକୁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ ନାହିଁ।
(d) ଏହା ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କୋଣରୁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।

Question ୩।
ଧନାତ୍ମକ ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ଋଣାତ୍ମକ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ।
(Positive Correlation and Negative Córrelation.)
Answer:
ମୁଦ୍ରାର ପାଇକାରି ମାନଦଣ୍ଡ :
(a) ଦୁଇ ବା ତତୋଽଧ୍ଵକ ଚଳରାଶି ସମଦିଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାନ୍ତି।
(b) ଏକ ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଧନାତ୍ମକ ସଂପର୍କ ଦର୍ଶାଇଥାଏ।
(c) ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ X ଚଳରାଶି ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ, Y ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

ଋଣାତ୍ମକ ସହସମ୍ବନ୍ଧ :
(a) ଦୁଇ ବା ତତୋଽଧକ ଚଳରାଶି ବିପରୀତ ଦିଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାନ୍ତି।
(b) ଏହା ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଋଣାତ୍ମକ ସଂପର୍କ ଦର୍ଶାଇଥାଏ।
(c) ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ X ଚଳରାଶି ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ Y ଚଳରାଶି ହ୍ରାସ ପାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୫।
ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ। (Sasonal Variation and Irregular Variation.)
Answer:
ଋତୁଭିତ୍ତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(a) ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମୟସୀମା ଏକ ବର୍ଷ।
(b) ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପ୍ରତି ୧୨ ମାସରେ ଅନ୍ତରରେ ସଂଗଠିତ ହୁଏ।
(c) ଏହିପରି ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିଶ୍ଚିତତା ଥାଏ ଏବଂ ଏହାର ସଠିକ୍ ଆକଳନ କରିହୁଏ।

ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ :
(a) ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ସୀମା ନ ଥାଏ।
(b) ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନିୟମିତ ଭାବରେ ସଂଗଠିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
(c) ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଆକସ୍ମିକ ଘଟଣାର ପ୍ରଭାବରେ ସଂଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।

Question ୬।
ସହସମ୍ବନ୍ଧ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଓ ପ୍ରତୀପଗାମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ।
(Correlation analye’s and Regression analysis.)
Answer:
ସହସମ୍ବନ୍ଧ ବିଶ୍ଳେଷଣ :
(a) ସହସମ୍ବନ୍ଧ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦୁଇ ବା ତତୋଽଧବକ ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମାତ୍ରା ମାପ କରେ।
(b) ଏହି ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କାରଣ ପ୍ରଭାବ ସଂପର୍କ ଆଲୋଚନା କରି ନ ଥାଏ।
(c) ଦୁଇଟି ଚଳରାଶିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦିଗ ସରଳ ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଦର୍ଶାଇଥାଏ।

ପ୍ରତୀପଗାମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ :
(a) ପ୍ରତୀପଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦୁଇ ବା ତତୋଽଧୂକ ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂପର୍କରେ ପ୍ରକୃତି ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।
(b) ଏହି ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କାରଣ ପ୍ରଭାବ ସଂପର୍କ ଆଲୋଚନା କରିଥାଏ।
(c) ଏହା ଦୁଇଟି ଚଳରାଶିର ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରକୃତି ଓ ଜଟିଳ ସଂପର୍କ ଦର୍ଶାଇଥାଏ।

Question ୭।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ ଓ ପ୍ରତୀପଗମନ ସମୀକରଣ ।
(Regression equation of X on Y and Regresison equation of Y on X.)
Answer:
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ
(a) ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ X on Y, X ଚଳରାଶିରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଆଧାର କରି ଚଳରାଶିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଗଣନା କରିଥାଏ।
(b) ଏଠାରେ Y ଚଳ ଆଶ୍ରିତ ଏବଂ X ଚଳ ସ୍ଵାଧନ ଚଳ ଅଟେ।
(c) ଏଠାରେ ସ୍ଵାଧୂନ ଚଳ (X) ସାହାଯ୍ୟରେ ଆଶ୍ରିତଚଳ (Y)ର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଏ।

ପ୍ରତୀପଗମନ ସମୀକରଣ :
(a) ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ Y on X ରେ Y ଚଳରାଶିରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଆଧାର କରି X ଚଳରାଶିର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଏ।
(b) ଏଠାରେ Y ଚଳ ସ୍ଵାଧୀନ ଚଳ ଏବଂ X ଚଳ ଆଶ୍ରିତ ଚଳ।
(c) ଏଠାରେ ସ୍ଵାଧୀନ ଚଳ Y ସାହାଯ୍ୟରେ ଆଶ୍ରିତ ଚଳ X ର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ।

Question ୮।
ମୁଦ୍ରାର ପାଇକାରୀ ମାନଦଣ୍ଡ ଓ ମୁଦ୍ରାର ଖୁଚୁରା ମାନଦଣ୍ଡ।
(Whoesale Prie Index and Retail Price Index.)
Answer:
ମୁଦ୍ରାର ପାଇକାରୀ ମାନଦଣ୍ଡ :
(a) ଏହି ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟକୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ପାଇକାରୀ ଦର ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।
(b) ଏହି ମାନଦଣ୍ଡରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟକୁ ପାଇକାରି ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ମୁଦ୍ରାର ଖୁଚୁରା ମାନଦଣ୍ଡ :
(a) ଏହି ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଖୁଟୁରା ଦର ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।
(b) ଏହି ମାନଦଣ୍ଡ ଅନୁସାରେ ନିର୍ବାଚିତ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟକୁ ଖୁଚୁରା ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ ବା ବଂଚିବାର ମାନ ମୂଲ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Question ୯।
ଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଋତୁଭିତ୍ତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ।
(Cyclical Variation and Seasonal Variation.)
Answer:
ଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(a) ଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମୟ ସୀମା ଏକ ବର୍ଷରୁ ଅଧ‌ିକ ସମୟ ହୋଇଥାଏ।
(b) ଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିୟମିତ ଭାବରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଘଟି ନ ଥାଏ।
(c) ଏହି ପାଣିପାଗ, ଜଳବାୟୁ, ପରମ୍ପରା, ପ୍ରଥା କିମ୍ବା ଅଭ୍ୟାସଗତ କାରଣ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ନ ଥାଏ।

ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ :
(a) ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମୟ ସୀମା ୧ ବର୍ଷ ବା ୧୨ ମାସ ହୋଇଥାଏ।
(b) ଏହା ନିୟମିତ ଭାବେ ପ୍ରତି ବର୍ଷା ଘଟିଥାଏ।
(c) ଏହା ପାଣିପାଗ, ଜଳବାୟୁ, ପରମ୍ପରା ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଇତ୍ୟାଦି କାରର ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୧୦।
ଶୈଖୁକ ସହ ସଂବନ୍ଧ ଓ ଅରୈଖ୍ୟକ ସହ ସଂବନ୍ଧ !
(Linear Correlation and Curvilinear Correlation.).
Answer:
ରୈଖକ ସହ ସଂବନ୍ଧ
(a) 2 ଟି ଚଳରାଶିର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅନୁପାତ ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ।
(b) X ଚଳର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା ସହିତ Y ଚଳର ମଧ୍ୟ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।
(c) ଉଦାହରଣ
X – 2, 4, 6, 8, 10, 12
Y – 4. 5, 6, 7, 8, 9

ଅରୈଶୂକ ସହ ସଂବନ୍ଧ :
(a) 2ଟି ଚଳରାଶିର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅନୁପାତ ସ୍ଥିର ରହି ନ ଥାଏ।
(b) X ଚଳର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ସୁଦ୍ଧା Y ଚଳର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ ନ ଥାଏ।
(c) ଉଦାହରଣ :
X – 7, 9, 11, 13, 15
Y – 3, 4, 6, 9, 11

Question ୧୧।
ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ।
(Secular Trend and Irregular Trend.)
Answer:
ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ :
(a) ଏହାକୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତନ କୁହାଯାଏ।
(b) ଜନସଂଖ୍ୟା, ବୈଷଜ୍ଞାନ କୌଶଳ, ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ରୁଚି ଓ ପସନ୍ଦର ଇତ୍ୟାଦିର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଦୀର୍ଘ କାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂଗଠିତ ହୁଏ।
(c) ଏହି ପ୍ରକାରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୃତ ବା ଅବିଚଳିତ ଯାହାକି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସଂଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ବା।

ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ :
(a) ଏହା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ।
(b) ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ତର ନ ଥାଏ।
(c) ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ କୌଶଳ, ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ରୁଚି ଓ ପସନ୍ଦର ଦ୍ଵାରା ସଂଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।

Question ୧୨।
ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଚକ୍ରିୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ।
(Secular Trend and Cyclical Variation.)
Answer:
ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(a) ଏହା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅଟେ।
(b) ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବା ସ୍ଥିର ନ ଥାଏ।
(c) ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ କୌଶଳର ପ୍ରଭାବରେ ସଂଘଟିତ।
(d) ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ରୁଚି ଓ ପସନ୍ଦର ଦ୍ବାରା ସଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।

ଚକ୍ରିୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ :
(a) ଚକ୍ରିୟ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମୟ ସୀମା ଏକ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ହୋଇଥାଏ।
(b) ଚକ୍ରିୟ ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିୟମିତ ଭାବରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଘଟି ନ ଥାଏ।
(c) ଏହା ପାଣିପାଗ, ଜଳବାୟୁ ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା କିମ୍ବା ଅଭ୍ୟାସଗତ କାରଣ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ନ ଥାଏ।

V. ଦୀର୍ଘଧର୍ମୀ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ।
[Long Answer type Questions]

Question ୧।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ତଥ୍ୟରୁ ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।
(Determine the value of Correlation Coefficient.)

X:
Y: ୧୦ ୧୪ ୧୮

Answer:
ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II) - 4

Question ୨।
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥ‌ିବା ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?
(What do you mean by an Index Number? Explain the Rates used in the construction of an Index Number.)
Answer:
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କହିଲେ ଏକା ସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତି ବୁଝାଏ ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ସ୍ତର ସ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାପ କରାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ, ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପକରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତିକୁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କୁହାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି। କ୍ରକ୍ସଟନ୍ ଓ କାଓଡ଼ିନ୍ (Crotxon and Cowdin)ଙ୍କ ମତରେ, “ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କହିଲେ ସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତିକୁ ବୁଝାଏ ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଦ୍ରବ୍ୟର ପାର୍ଥକ୍ୟର ମାତ୍ରା ବା ପରିମାଣ ମାପ କରାଯାଏ”। ସାଇଜେଲ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, “ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କହିଲେ ସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତିକୁ ବୁଝାଏ ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସମୟ, ଆଞ୍ଚଳିକ ସୀମା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ; ଯଥା ଆୟ, ବୃତ୍ତି ଇତ୍ୟାଦିର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଆଧାର କରି ମାପ କରାଯାଏ”।

ଉପରୋକ୍ତ ସଂଜ୍ଞାରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କହିଲେ ‘ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ହାରାହାରିକୁ ବୁଝାଏ ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ କେତେକ ବର୍ଷର ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ସଂପର୍କିତ ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପ କରାଯା। ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କହିଲେ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା କେତେକ ପୂର୍ବ ବର୍ଷର ଦର ସ୍ତର ସହିତ ବର୍ତ୍ତମାନ ବର୍ଷର ଦର ସ୍ତର ସହିତ ତୁଳନା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ, ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦରର ଏକ ତୁଳନାତ୍ମକ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ।

ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥ‌ିବା ପଦ୍ଧତି : ଗୋଟିଏ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତିଗୁନିକୁ ଦିଆଯାଇଥାଏ

(କ) ଆଧାର ବର୍ଷର ଚୟନ (Choice of a Base Year):
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ହେଲା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଷକୁ ଆଧାରବର୍ଷ ଭାବେ ଗଣନା କରିବା। ଏହି ବର୍ଷଟି ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସ୍ଵାଭାବିକ ବର୍ଷ ଅଟେ। ଆଧାର ବର୍ଷର ମୂଲ୍ୟକୁ ସର୍ବଦା ୧୦୦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

(ଖ) ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଚୟନ (Choices of Goods and Services):
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଦ୍ଵିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ହେଲା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଚୟନ। ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ନିଆ ନ ଯାଇ କେତେକ ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ଚୟନ କରାଯାଏ।

(ଗ) ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଦର ଚୟନ (Choice of Price of Goods and Services):
ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଦର ଚୟନ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅଟେ। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଦର ସ୍ଥିର କରାଯାଇଥାଏ। ଦର ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର; ଯଥା- ପାଇକାରୀ ଦର ଓ ଖୁଚୁରା ଦର।

(ଘ) ଦରକୁ ଅନୁପାତରେ ପରିଣତ କରିବା (Conversion of Price into Ratio):
ଏହି ସ୍ତରରେ ବଛାଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ରଦରକୁ ଅନୁପାତ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ। ଆଧାର ବର୍ଷର ଦରକୁ ୧୦୦ ଧରାଯାଇ, ଗଣନା ବର୍ଷର ଦରକୁ ଅନୁପାତ (Ratio) ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।

(ଙ) ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଉଭୟ ଆଧାର ବର୍ଷ ଓ ଗଣନା ବର୍ଷରେ ହାରାହାରି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା:
ଅନ୍ତିମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବଛାଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଦେବାର ଅନୁପାତ ବାହାର କରାଯାଇଥାଏ। ଉଭୟ ମୂଳ ବର୍ଷ ଓ ଗଣନ ବର୍ଷରେ ଦରର ହାରାହାରି ବାହାର କରାଯାଇଥାଏ। ଆଧାର ବର୍ଷର ଦର ହାରାହାରି ୧୦୦ ଧରାଯାଏ ଏବଂ ଗଣନ ବର୍ଷର ହାରାହାରି ଦର ୧୦୦ କିମ୍ବା ୧୦୦ ରୁ ଅଧ‌ିକ ହୋଇଥାଏ। ଦୁଇଟିଯାକ ବର୍ଷର ହାରାହାରି ଦରକୁ ତୁଳନା କରାଯାଇ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ। ଯଦି ଗଣନ ବର୍ଷର ହାରାହାରି ଦୂର ଆଧାର ବର୍ଷର ହାରାହାରି ଦରଠାରୁ ଅଧିକ, ତେବେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଦର ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ତେଣୁ ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚ୍ୟ ସମସ୍ତ ପଦ୍ଧତି ସାହାଯ୍ୟରେ ଏକ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ପଦ୍ଧତି ବିନା ଏକ ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ।

Question ୩।
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ? ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ପ୍ରକାରଭେଦ ଆଲୋଚନା କର।
(What is an Index Number? Explain the types of Index Number.)
Answer:
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କହିଲେ, ଏକ ସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତିକୁ ବୁଝାଏ ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ଦର ସ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାପ କରାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥର, ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପକରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତିକୁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ କୁହାଯାଏ ! ମୂଲ୍ୟସୂଚୀକୁ ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା
(୧) ପାଇକାରୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ (Wholesale Price Index Number); ଏବଂ
(୨) ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ (Consumer Price Index Number);

(୧) ପାଇକାରୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ (Wholesale Price Index Number):
ପାଇକାରୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀକୁ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଇକାରୀ ଦର ଆଧାରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥାଏ। ପାଇକାରୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ କେବଳ କଞ୍ଚାମାଲର ଦରକୁ ଗଣନା ପରିସରଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସେମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ଵ ଅନୁସାରେ ଭାରୀ (Weight) ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସାଧାରଣତଃ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପ କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ପାଇକରୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ନିର୍ମାଣ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଦରକୁ ଗଣନା ପରିସରଭୁକ୍ତ କରାଯାଇ ନ ଥାଏ। ଦ୍ଵିତୀୟତଃ ପାଇକାରୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସେବାର ମୂଲ୍ୟ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟର ବିକ୍ରିୟ ପରିବ୍ୟୟ (Selling Cost)କୁ ମଧ୍ଯ ପରିସରଭୁକ୍ତ କରାଯାଇ ନ ଥାଏ। ତେଣୁ ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀକୁ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସଠିକ୍‌ଭାବେ ଗଣନା କରିପାରେ ନାହିଁ।

(୨) ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ (Consumer Price Index Number):
ଖୁଚୁରା ବଜାରରେ ପ୍ରଚଳିତ ଦରକୁ ଆଧାର କରି ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ଉପଭୋକ୍ତା ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରରେ କ୍ରୟକରି ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି। ସାଧାରଣତଃ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଉପଭୋଗ କରାଯାଉଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ଆଧାରକରି ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ ମାପ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରା ନ ଯାଇ କେବଳ କେତେକ ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା, ଯାହାକି ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବାର ମାନ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସହଜରେ ଗଣନା କରାଯାଇପାରେ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୪।
ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ (What is Consumer Pricde In dex Number) କ’ଣ ? ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ସୋପାନଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର ।
(Explain the steps used to construct a Consumer Price Inddex?)
Answer:
ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀକୁ ଖୁଚୁରା ଦରକୁ ଆଧା ରକରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ସାଧାରଣ ଉପଭୋକ୍ତା ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରରେ କ୍ରୟକରି ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି। ସାଧାରଣ ଉପଭୋକ୍ତା ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ଆଧାର କରି ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ଗଣନା କରାଯାଇଥାଏ।

ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଲା କେତେକ ବିଶେଷ ଧରଣର ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଦର ଯାହାକି ଅନ୍ତିମ ଉପଭୋକ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି, ତାହାର କେତେକ ବର୍ଷ ଧରି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ମାପକରିବା। ପାଇକାରୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ବଞ୍ଚିବାର ମାନ ଉପରେ ସାଧାରଣ ଦର ସ୍ତରର ପ୍ରଭାବର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ସଠିକ୍ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରିବାର ଅକ୍ଷମ । ଏହାର କାରଣ ହେଲା ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଉପଭୋକ୍ତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା କ୍ରୟ କରିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବାର ମାନ ଉପରେ ଦର ସ୍ତରରୁ ପ୍ରଭାବ ପାଇକାରୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ଆକଳନ କରିବା ସମ୍ଭବର ନୁହେଁ।

ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ବା ବଞ୍ଚିବାର ପରିବ୍ୟୟ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କର ବଞ୍ଚିବାର ମାନ ଉପରେ ଦରଦାମ୍ ସ୍ତରର ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ମାପ କରିବାରେ ବିଶେଷ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଗଠନର ଉପାଦେୟତା ଅଧିକ; କାରଣ ଅଧିକ ମଜୁରିର ଚାହିଦା ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂର ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଅଧିକାଂଶ ଦେଶରେ ମଜୁରି ଓ ଦରମା ସ୍ତରକୁ ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଇଥାଏ।

ଉପଭୋକ୍ତା ବା ବଞ୍ଚିବାର ମାନ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଗଠନ କରିବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଲା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀର ଉପଭୋକ୍ତା କେତେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା କ୍ରୟ କରିବା ପାଇଁ କେତେକ ପରିମାଣରେ ଆଧାର ବର୍ଷ ତୁଳନାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ( ଗଣନା ବର୍ଷ) ହେଉଛନ୍ତି।

ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ସୋପାନଗୁଡ଼ିକ :
ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ନିମ୍ନଲିଖତ ସୋପାଗୁଡ଼ିକ ଦିଆଯାଇଥାଏ-

(୧) ଯେଉଁ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି
ନେବା (taking decision abou the people Far ahom it is prepared):
ପ୍ରଥମ ସ୍ତରରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଣୀର ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଗଠନ କରାଯାଇଛି ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଉପଭୋକ୍ତା; ଯଥା: ଶିଳ୍ପକ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ କର୍ମଚାରୀ, ଶିକ୍ଷକ ଶ୍ରେଣୀ, କର୍ମଚରୀ ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟରେ ନିଷ୍ପତି ଗ୍ରହର କରାଯାଇଥାଏ। ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ପରିସରକୁ ନିର୍ଭୁଲଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯିବା ବିଧେୟ।

(୨) ପରିବାର ବଜେଟ୍ ବିଷୟରେ ତଦନ୍ତ କରିବା (Inquire about family budge):
ଦ୍ଵିତୀୟ ସୋପାନରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଣୀର ଜନସଂଖ୍ୟା ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି ସେମାନଙ୍କର ପରିବାର ବଜେଟ୍ ବିଷୟରେ ତଦନ୍ତ କରିବା। ଏହି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଲା ଗୋଟିଏ ହାରାହାରି ପରିବାର ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଉପଭୋଗରେ ଖର୍ଚ୍ଚ କରୁଥିବା ଟଙ୍କାର ପରିମାଣ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା। ଏହି ଗଣନା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉପଭୋଗ କରାଯାଉଥ‌ିବା ଦ୍ରବ୍ୟର ପରିମାଣ ଏବଂ ସେହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦରକୁ ଗଣନା କରାଯାଇଥାଏ।

(୩) ଦର କୋଟେସନ (Price Quotation):
ଖୁଚୁରା ଦର ବିଷୟରେ ସୂଚନା ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ତୃତୀୟ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସୋପାନ। ଏହି ଦର ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଏକ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କାମ; କାରଣ ଖୁଚୁରା ଦର ଭିନ୍ନ ବଜାରରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଦରର କୋଟେସନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପଭୋକ୍ତା ଯେଉଁ ଅଂଚଳରେ ରହୁଛନ୍ତି ବା ଦ୍ରବ୍ୟ କ୍ରୟ କରୁଛନ୍ତି ସେହି ଅଂଚଳକୁ ଦର କୋଯେସନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପଭୋକ୍ତା ଯେଉଁ ଅଂଚଳରେ ରହୁଛନ୍ତି ବା ଦ୍ରବ୍ୟ କ୍ରୟ କରୁଛନ୍ତି ସେ ଅଂଚଳରୁ ଦର କୋଟେସନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସମସ୍ତ ଖୁଚୁରା ଦୋକାନରୁ ଦର କୋଟେସନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ପରେ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ରବ୍ୟର ଏକ ହାରାହାରି ଦର ଗଣନ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଦରକୁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ ହେଲେ ଦରସ୍ତରକୁ ଗୁରୁତ୍ଵ ( Weight) ଦିଆଯିବା ଆବଶ୍ୟକ। ତେଣୁ ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚ୍ୟ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକୁ ଆଖି ଆଗରେ ରଖ୍ ଏକ ଉପଭୋକ୍ତା ସହଜରେ ଏବଂ ନିର୍ଭୁଲଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇପାରିବ।

Question ୫।
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ଦେଖାଦେଉଥ‌ିବା ଅସୁବିଧାଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
(Explain the problems in the Computation of Index Number.)
Answer:
ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ ବା ଦରଦାମ୍‌ର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାପକରିବା ଏତେ ସହଜସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଅସୁବିଧା ଦେଖାଦେଇଥାଏ। ସେହି ସମସ୍ତ ଅସୁବିଧାକୁ ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବର୍ଗୀକରଣ କରାଯାଇଛି; ଯଥା-
(୧) ଧାରଣାଗତ ସମସ୍ୟା (Conceptual Difficulties) ଏବଂ
(୨) ବାସ୍ତବଗତ ସମସ୍ୟା (Practical Difficulties)

(୧) ଧାରଣାଗତ ସମସ୍ୟା (Conceptual Difficulties):
ଦର୍ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଧାରଣାଗତ ସମସ୍ୟା ରହିଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା-

(କ) ମୁଦ୍ରାର ନିଜସ୍ଵ ମୂଲ୍ୟ ନ ଥାଏ। ଏହା ଏକ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଧାରଣା। ଏହା ସାଧାରଣ ଦର ସ୍ତରର ବିପରୀତ ଧାରଣା। ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନେକ ବର୍ଷର ଦର ସ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାହାଯ୍ୟରେ ପରିମାପ କରାଯାଏ। ତାତ୍ତ୍ଵିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦର ସ୍ତରର ଧାରଣାଟି ମଧ୍ୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ। ଏହା ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଦରକୁ ବୁଝାଏ। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବଜାରରେ ଉପଲବ୍‌ଧ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦରକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିବା ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ। ଏହି କାରଣରୁ ଆମ୍ଭେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦରକୁ ଗଣନା ପରିସରଭୁକ୍ତ କରିଥାଉ। ବିଭିନ୍ନ ଉପଭୋକ୍ତାପାଇଁ ଭିନ୍ନ ମାନର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଉ।

(ଖ) ମୂଲ୍ୟସୂଚୀର ଦ୍ବିତୀୟ ସମସ୍ୟା ହେଲା ପରିବର୍ତ୍ତନ। ଦର ସ୍ତରରେ ବୃଦ୍ଧି ବା ହ୍ରାସର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର ଏକାସଂଗରେ ହ୍ରାସ ବା ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି। କେତେକ ଦ୍ରବ୍ୟର ହ୍ରାସ ହୋଇପାରେ ତ ଆଉ କେତେକ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦର ବୃଦ୍ଧି ହୋଇପାରେ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ସହଜରେ ମାପ କରି ହେବନାହିଁ।

(ଗ) ତୃତୀୟ ଧାରଣାଗତ ସମସ୍ୟା ହେଲା ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନର ପରିମାପ କରିବା। ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ପାଇକାରୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ମାପ କରାଯାଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଉପଭୋକ୍ତା ପାଇକାରୀ ବଜାର ଅପେକ୍ଷା ଖୁଚୁରା ବଜାରରୁ ଦ୍ରବ୍ୟ କ୍ରୟ କରିଥାନ୍ତି । ତେଣୁ ମୂଲ୍ୟର ଖୁଚୁରା ଦରଦ୍ଵାରା ଅଧ୍ବକ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ଖୁଚୁରା ଦରର ସୂଚନା ସହଜରେ ମିଳି ନ ଥାଏ। ଯଦିବା ମିଳିଥାଏ, ଖୁଚୁରା ଦରର ସଠିକତା ଉପରେ ବିଶ୍ଵାସ କରିବା ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ । ଖୁଚୁରା ଦର ବିଭିନନ ବଜାରରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଉପଭୋକ୍ତା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଅଟେ।

(୨) ବାସ୍ତବଗତ ସମସ୍ୟା (Practical Difficulties): ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ବାସ୍ତବଧର୍ମୀ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦେଇଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ୟା ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ବଞ୍ଚିବାର ମାନ ସହିତ ସଂପର୍କ ଥାଏ। ସେହି ସମସ୍ତ ବାସ୍ତବ ସମସ୍ୟାକୁ ନିମ୍ନମତେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି

(କ) ଆଧାର ବର୍ଷ ଚୟନର ସମସ୍ୟା (Problem of the Choice of the Base Year): ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ପ୍ରଥା ବାସ୍ତବ ସମସ୍ୟା ହେଲା-ଆଧାର ବର୍ଷର ଚୟନ । କାରଣ କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଷକୁ ସ୍ଵାଭାବିକ ବର୍ଷଭାବେ ଗ୍ରହଣକରିବା କଷ୍ଟକର । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଷରେ କିଛି ନା କିଛି ଅସ୍ଵାଭାବିକ ଘଟଣା ଘଟିଥିବାର ଉଦାହରଣ ରହିଛି । ଦ୍ଵିତୀୟତଃ ଆଧାର ବର୍ଷ ସ୍ଥିର ନ ରହି ପ୍ରତିବର୍ଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।

(ଖ) ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଚୟନର ସମସ୍ୟା (Problems in the Choice of the Representative Commodities):
ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଦ୍ଵିତୀୟ ସମସ୍ୟା ହେଲା ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟର ଚୟନ। ଦ୍ରବ୍ୟର ଗୁଣାତ୍ମକ ମାନ ସମୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି। ଆଜି ଯିଏ ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆସନ୍ତାକାଲି ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟ ହୋଇ ନ ପାରେ। ଉପରୁ ଙ୍କର ରୁଚି ଓ ପସନ୍ଦରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ବ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି। ତେଣୁ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବହୁତ ସମୟଧରି ପ୍ରତିନିଧ୍ଵମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ସମୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟର ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା ବିଧେୟ।

(ଗ) ଦର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂଚନାର ସମସ୍ୟା(Problems in the Choice of the Price): ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖାଦେଇଥିବା ତୃତୀୟ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ୟା ହେଲା ଦର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂଚନା ସଂଗ୍ରହ କରିବା। ଦର କହିଲେ ପାଇକାରୀ ଦର ଓ ଖୁଚୁରା ଦରକୁ ବୁଝାଏ। ପାଇକାରୀ ଦର ସଂଗ୍ରହ କରିବାରେ କୌଣସି ସମସ୍ୟା ଉପୁଜି ନ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଖୁଚୁରା ଦର ସଂଗ୍ରହରେ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦେଇଥାଏ। କାରଣ ଏହି ଦର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବଜାରରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଖୁଚୁରା ଦର ବାରମ୍ବାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ l ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ୟା ଅଟେ।

(ଘ) ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେବାରେ ସମସ୍ୟା (Problems for Giving Weightage): ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିନିଧୂମୂଳକ ଦ୍ରବ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେବା ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଗଠନର ଅନ୍ୟତମ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ୟା। ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟର ସଠିକ୍ ଗୁରୁତ୍ବ ଦେବାଦ୍ୱାରା ସଠିକ ଏବଂ ପକ୍ଷପାତିତାବିହୀନ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥାଏ । ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ଵ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣର କୌଣସି ଧରାବନ୍ଧା ନିୟମ ନ ଥିବାରୁ ପକ୍ଷପାତିତାବିହୀନ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେବା ସମ୍ଭବପର ହୋଇ ନ ଥାଏ।

(ଙ) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହାରାହାରି ଚୟନରେ ସମସ୍ୟା (Problems for the Choice of a Particular Average): ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଅନ୍ତିମ ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ୟା ହେଲା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହରାହାରିର ଚୟନ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହାରାହାରି ରହିଛି; ଯଥା- ମାଧ୍ଯମାନ, ମଧ୍ୟମା, ଗରିଷ୍ଠକ ଇତ୍ୟାଦି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାରାହାରିର ନିଜସ୍ଵ ସୁବିଧା ଓ ଅସୁବିଧା ରହିଛି। ବିଭିନ୍ନ ହାରାହାରିକୁ ଏକପ୍ରକାରର ସାଂଖ୍ୟକ ତଥ୍ୟାବଳୀର ବ୍ୟବହାର କଲେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାରାହାରିକୁ ସତର୍କତାର ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ନଚେତ୍ ଭୁଳ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ହେବାର ଅଧିକ ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି।

ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନାରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଏକ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ସମସ୍ୟା ଉପୁଜିଥାଏ। ତେଣୁ ଏକ ବାସ୍ତବଧର୍ମୀ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଗଠନ କରିବା ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ। ଯେ କୌଣସି ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରାଗଲେ ସୁଦ୍ଧା ତାହାର ମୁଦ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସଠିକ୍ ପରିପ୍ରକାଶ ନୁହେଁ। ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦରକାରୀ। ବିସ୍ତୃତଭାବରେ କହିଲେ, ଦର ମୂଲ୍ୟସୂଚୀ ଦେଶର ଦରଦାମ୍ ସ୍ତରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସଠିକ୍ ପରିପ୍ରକାଶ ଅଟେ।

Question ୬।
ସମୟାନୁକ୍ରମୀର ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କର।
(Define Time Series.)
Answer:
ସାଂପ୍ରତିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ୟା ହେଲା ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ଆକଳନ କରିବା। ତେଣୁ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ ଆକଳନ କରିବାର ପ୍ରଥମ ସୋପାନ ହେଲା ଆବଶ୍ୟକ ଘଟଣାବଳୀ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା। ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସାଧାରଣତଃ ପରିସାଂଖ୍ୟକ ତଥ୍ୟାବଳୀର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ସମୟ ବ୍ୟବଧାନରେ ସଂଗ୍ରହ, ଅନୁଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଗଣନାଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା (Fire Serics) କୁହାଯାଏ।

ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସାଂଖ୍ୟକ ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ସମୟରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଥାଉ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣର ସେହି ଅନୁଚ୍ଛେଦକୁ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା କୁହାଯାଏ। ଉଦହାରଣ ସ୍ଵରୂପ ଯଦି ଆମେ ଉତ୍ପାଦନ, ଲାଭ, ଆୟ, ଜନସଂଖ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟକୁ ବିଗତ ପାଞ୍ଚବର୍ଷ, ଦଶବର୍ଷ କିମ୍ବା କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷ ଧରି ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବ, ତେବେ ସେହି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣକୁ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା କୁହାଯିବ। ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା ଅଧ୍ୟୟନରେ ସମୟର ଭୂମିକା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ। ଏହାର କାରଣ ହେଲା ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟଗୁଡ଼ିକୁ ସମୟ ଆଧାରରେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଏ। ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରିସଂଖ୍ୟାନବିତ୍ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରକରଣ କରିଛନ୍ତି। ନିମ୍ନରେ କେତେକ ସଂଜ୍ଞାର ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ମୋରିସ୍ ହାମ୍‌ବର୍ଗଙ୍କ ମତରେ,”

ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା କହିଲେ ସମୟାନୁକ୍ରମରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥିବା ସାଂଖ୍ୟକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣର ଏକ ଅନୁଚ୍ଛେଦକୁ ବୁଝାଏ”ପାରଟସରନଙ୍କ ମତରେ, “ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା କହିଲେ ଆନୁକ୍ରମିକ ସମୟ ବ୍ୟବଧାନରେ ସଂଗୃହୀତ, ଗଣନାଭୁକ୍ତ ଏବଂ ସଂପାଦିତ ହୋଇଥିବା ସାଂଖ୍ୟକ ତଥ୍ୟାବଳୀର ଏକ ଅନୁଚ୍ଛେଦକୁ ବୁଝାଏ। ୱେସେଲ୍‌ ଏବଂ ଷ୍ଟାଲେଟ୍ (Wessel and Wallet) ଙ୍କ ମତରେ, ଯେତେବେଳେ ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ତା’ର ଅର୍ଦ୍ଧେକ ବା ସଂଘଟିତ ଅନୁସାରେ ସଜ୍ଜିତ କରାଯାଇଥାଏ, ସେତେବଳେ ସେହି ସାଂଖ୍ୟକ ଧାରାକୁ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା କୁହାଯାଏ।

ଉପରୋକ୍ତ ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକର ଆଲୋଚନାରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା କହିଲେ ସମୟାନୁକ୍ରମରେ ସଜ୍ଜିତ ସାଂଖ୍ୟକ ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ବୁଝାଏ। ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାକୁ ସାଧାରଣତଃ ଅର୍ଥନୈତିକ ତଥ୍ୟାବଳୀ ସହିତ ସଂପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ କହିଲେ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାର ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଅବଦାନ ଅତୁଳନୀୟ। ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ; ଯଥା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଷରେ ବିବାହର ସଂଖ୍ୟା, ଜଣେ ରୋଗୀ ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଇତ୍ୟାଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କୌଶଳର ବ୍ୟବହାରକୁ ସାଧାରଣତଃ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ବ୍ୟାବସାୟିକ ତଥ୍ୟାବଳୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୀମିତ ରଖାଯାଇଛି।

Question ୭।
ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାର ବ୍ୟବହାର ଆଲୋଚନା କର।
(Explain uses of Time Series.)
Answer:
ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ ଗଣନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାର ଭୂମିକା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ। ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା ଯେ କେବଳ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟୀଗୋଷ୍ଠୀ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ନ ଥାଏ; ଏହା ମଧ୍ୟ ବୈଜ୍ଞାନିକ, ଗବେଷକ, ଡାକ୍ତର, ଯନ୍ତ୍ରୀ, ଫଳିତ ଜ୍ୟୋତିଷୀ, ଭୂତତ୍ତ୍ବବିଦ୍, ସମାଜବାଦୀ, ଜୀବବିଜ୍ଞାନୀ ଇତ୍ୟାଦିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଉପଯୋଗୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଛି। ନିମ୍ନରେ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାର ବ୍ୟବହାର ଓ ଗୁରୁତ୍ଵ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।

(୧) ଅତୀତ ଆଚରଣ ବା ବ୍ୟବହାରକୁ ବୁଝିବା :
ଯେତେବେଳେ ଆମ୍ଭେ କୌଣସି ତଥ୍ୟାବଳୀ ବିଷୟରେ କେତେବର୍ଷ ଧରି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା, ସେତେବେଳେ ଆମ୍ଭେ ଅତୀତରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାବଳୀ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବ। ଏହି ଆଲୋଚନା ଭବିଷ୍ୟତର କାର୍ଯ୍ୟପନ୍ଥା ନିରୂପଣ କରିବାରେ ବିଶେଷ ସହାୟକ ହେବ।

(୨) ଭବିଷ୍ୟତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତି :
ବର୍ତ୍ତମାନର ଘଟଣାବଳୀକୁ ପୂର୍ବରୁ ଅଟକ ନ କରିବା ଏବଂ ଘଟଣାବଳୀ ମଧ୍ୟରେ ସଂପର୍କ ସ୍ଥାପନ ନ କରି ଭବିଷ୍ୟତର ଯୋଜନାକୁ ଫଳପ୍ରଦ କରି ହେବ ନାହିଁ। ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାକୁ ଏହିପରି ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ କରିବାପାଇଁ ସାଂଖ୍ୟକ କୌଶଳ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି। ଯଦି କୌଣସି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟର ଏକ ସୁଦୀର୍ଘ ସମୟଧରି ସଂଘଟିତ ହେବାର ଧାରାବାହିକତା ଦୃଢ଼ୀକରଣ ହୁଏ ତେବେ ତାହାର ସମ୍ଭାବିତ ଭବିଷ୍ୟତର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମା ଭିତରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇପାରିବ।

(୩) ବର୍ତ୍ତମାନର ଦାୟିତ୍ଵକୁ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବା :
ବର୍ତ୍ତମାନର କାର୍ଯ୍ୟଭାରକୁ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବାକ୍ଷେତ୍ରରେ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରକୃତ ଅଗ୍ରଗତିକୁ ସମ୍ଭାବିତ ଅଗ୍ରଗତି ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇପାରିବ। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଗୋଟିଏ ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥାଉ, ସେତେବେଳେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ସାହାଯ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ ସ୍ଥିର ରଖୁବାପାଇଁ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା ସହାକ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।

(୪) ତୁଳନାକ୍ଷେତ୍ରରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ :
ବିଭିନ୍ନ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାକୁ ତୁଳନା କରାଯାଇ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପସଂହାର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଥାଏ। ତେଣୁ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା ବିଭିନ୍ନ ସାଂଖ୍ୟକ ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ତୁଳନା କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାର ଏହି ସମସ୍ତ ସୁବିଧାସତ୍ତ୍ଵେ ଆମେ ଏହି ଉପନୀତିରେ ପହଞ୍ଚିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଯେ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା ସାହାଯ୍ୟରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଭବିଷ୍ୟତର କାର୍ଯ୍ୟପନ୍ଥା ବିଷୟରେ ଶତ ପ୍ରତିଶତ ସଠିକ୍ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିପାରିବ। ଯଦି ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ଉପାଦାନସମୂହ; ଯଥା- ପାଣିପାଗ ଅବସ୍ଥା, ଜଳବାୟୁ, ପରଂପରା, ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ଉପାଦାନ ଏବଂ ଜଟିଳ ସମସ୍ୟା ପାଇଁ ଯାହାକି ବ୍ୟବସାୟିକ ଚକ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାରେ ଧାରାବାହିକତା ଦର୍ଶାଇଥାନ୍ତି। ତେବେ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ ୧୦୦ ପ୍ରତିଶତ ସଠିକ କାର୍ଯ୍ୟପନ୍ଥା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇପାରିବ; କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବତା ଯାହା ଦର୍ଶାଉଅଛି ତାହା ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ ଏହି ପ୍ରକାରର ଧାରବାହିକତା ବଜାଇ ରଖବା ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି ଏହି ଆଲୋଚନା ସହିତ ବ୍ୟବସାୟିକ ସୂଚକାଙ୍କର ମିଳିତ କରି ଗଣନା କରାଯାଏ, ତେବେ ଆମେ ସହଜରେ ଭବିଷ୍ୟତର କାର୍ଯ୍ୟପନ୍ଥା ବିଷୟରେ ଆକଳନ କରି ଭବିଷ୍ୟତର ବ୍ୟବସାୟିକ ଅବସ୍ଥାରେ ସୁଧାର ଆଣିପାରିବା।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୭।
ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରା ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
(Explain the elements of Time Series.)
Answer:
ଚିରାଚରିତ ଭାବରେ, ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାର ଅସ୍ଥିରତାର ହ୍ରାସ ବା ବୃଦ୍ଧିକୁ ଚାରିପ୍ରକାରର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ବର୍ଗୀକରଣ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ଚାରିଗୋଟି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଅଧାରୋପିତ (Super imposcd) ‘ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାରେ କେତେକ ସମୟଧରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ । ଏହି ଚାରିପ୍ରକାରର ଗତି ( Movements) ବା ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା-

(୧) ଭୌତିକ ଧାରା ବା ପ୍ରବଣତା (Secular Trend) (୨) ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ଜନ( Seasonal Variation) (୩) ଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Cyclical Variation) (୪) ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Irregular Variation)

(୧) ଭୌତିକ ଧାରା ବା ପ୍ରବଣତା (Secular Trend):
ପ୍ରବଣତା (Trend) ଶବ୍ଦଟିକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ସାଧାରଣଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ। ପ୍ରବଣତା କହିଲେ ସ୍ଵଳ୍ପକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ନ ବୁଝାଇ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଭୌତିକ ପ୍ରବଣତା ବା ଧାରା କହିଲେ ଉତ୍ପାଦନ, ଲାଭ, ଆୟ, ରୋଜଗାର ଇତ୍ୟାଦି ଭଳି ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଦୀର୍ଘସମୟ ଧରି ବୃଦ୍ଧି ବା ହ୍ରାସ ହେବାର ଲକ୍ଷଣକୁ ବୁଝାଏ। ଜନସଂଖ୍ୟାର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ କୌଶଳ, ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କର ରୁଚିରେ ପ୍ରଭୂତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଇତ୍ୟାଦି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ଵାରା ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ। ସମୟର ଅବଧୂ ଯେତେ ଅଧ‌ିକ ହେବ, ପ୍ରବଣତା ବା ପରିବର୍ତ୍ତନର ତୀବ୍ରତା ସେତିକି ଅଧ‌ିକ ହେବ।

(୨) ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ(Seasonal Variation):
ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାର ସମୟଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଧାରାବାହିକ ଭାବରେ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆଧାର ହେଲା ସେହି ବର୍ଷର ପ୍ରକୃତି। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ୧୨ ମାସ ବ୍ୟବଧାନରେ ପୌନଃପୁନ୍ୟଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରାୟତଃ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ବ୍ୟବସାୟିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଏହି ପ୍ରକାରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସ୍ଵାଭାବିକ ଏବଂ ଏହା ପ୍ରତିବର୍ଷ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମୟସୀମା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ଏହାର ସମୟ ସୀମାକୁ ଏକବର୍ଷରେ ସୀମିତ ରଖାଯାଇଛି । ପାଣିପାଗ, ଜଳବାୟୁ, ପରମ୍ପରା, ରୁଚି ଓ ପସନ୍ଦ ଇତ୍ୟାଦି କାରଣର ପ୍ରଭାବରେ ଋତୁଭିଭିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂଘଟିତ ହୋଇଥାଏ।

(୩) ଚକ୍ରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Cyclical Variation) :
ଚକ୍ର (Cycle) ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାରେ ପୌନଃପୁନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଯାହାକି ଏକବର୍ଷରୁ ଅଧୁକ ସମୟ ଧରି ସଂଘଟିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିୟମିତତା ନ ଥାଏ। ପ୍ରାୟତଃ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟିକ ତଥ୍ୟାବଳୀ ଏହି ଚକ୍ରୀୟ ପ୍ରବାହର ଲକ୍ଷଣ ; ଦର୍ଶାଇଥାନ୍ତି। ଚକ୍ରୀୟ ପ୍ରବାହ କହିଲେ ବ୍ୟବସାୟିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳପାର ଧାରବାହିକ ଭାବରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଉତ୍‌ଥାନ ଓ ପତନ (ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି) କୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ବ୍ୟବସାୟିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଉତ୍‌ଥାନ ଓ ପତନ (Up and Down) ବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ । ବ୍ୟବସାୟିକ ଚକ୍ରର ଚାରିଗୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ରହିଛି; ଯଥା ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ (Economic Prosperity), ଅଧୋଗତି ( Recession), ମୂଲ୍ୟହ୍ରାସ ସ୍ତର (Depression) ଏବଂ ପୁନରୁଦ୍ଧାରସ୍ତ (Recovery) ବ୍ୟବସାୟିକ ଚକ୍ରର ଗୋଟିଏ ପର୍ଯ୍ୟାୟ, ଅନ୍ୟ ଗୋଟି, ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ କ୍ରମଶଃ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ବାରଂବାର ଚକ୍ରୀୟ ଆଧାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଥିବାରୁ ଅର୍ଥନୀତିର ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ତରରେ ସ୍ଥିର ନ ରହି ଗୋଟିଏ ସ୍ତରରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ସ୍ତରକୁ ଧାରାବାହିକ ଭାବରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ।

(୪) ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Irregular Variation):
ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରର ଚତୁର୍ଥ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବଣତା ହୋଇ ଅନିୟମିତ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଆକସ୍ମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବା ନମୁନା ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାରାରେ ବାରମ୍ବାର ସଂଘଯିତ ହୋଇ ନ ଥାଏ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ କେତେକ ବିଶେଷଧରଣର ଘଟଣା; ଯଥା- ବନ୍ୟା, ମରୁଡ଼ି, ବାତ୍ୟା, ସୁନାମୀ, ବନ୍ଧ, ଯୁଦ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦି କାରଣ ଯୋଗୁଁ ସଂଘଯିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ପ୍ରାୟତଃ ଅହେତୁକ (Random) ଯାହାକି ସାଧାରଣତଃ ଦୈବୀ ସୁବିଧାଗତ ଉପାଦାନ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଆକସ୍ମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କିମ୍ବା ଦ୍ରୁତ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ କୌଶଳର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଏହି ପ୍ରକାରର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ। ପରିଶେଷରେ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାର ଏହି ଚାରିଶ୍ରେଣୀୟ ବର୍ଗୀକରଣ ସାଧାରଣ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବସ୍ଥାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ଆଲୋଚନାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସମାଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରିସଂଖ୍ୟାନବିତ୍‌ମାନେ ଏହି ଚାରିଶ୍ରେଣୀୟ ବର୍ଗଗୀକରଣକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସମାଲୋଚାନ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ବିରୋଧାତ୍ମକ ମତବାଦକୁ ଆଧାର କରି କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ ସମୟାନୁକ୍ରମୀ ଧାରାର ଏହି ବର୍ଗୀକରଣ କେବଳ ମାତ୍ର ସଂଯୋଗ। ଏହି ବର୍ଗୀକରଣ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ସୁବିଧାଜନକ ହେଲେ ସୁଦ୍ଧା ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆବଶ୍ୟକତା ସମୟର ଆହ୍ଵାନ ଅଟେ।

Question ୯।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
(Define Regression analysis)
Answer:
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଆଲୋଚନାର ଅନ୍ୟତମ ସାଂଖ୍ୟକ ମାପକ। ଏହି ମାପକ ପୌନଃପୁନ୍ୟ ବିତରଣ ଅଧ୍ୟୟନର ଅନ୍ୟତମ ମାପକ। ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦୁଇ ବା ତତୋଽଧୂକ ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ମଧ୍ଯରେ ହାରାହାରି ସଂପର୍କ ସୂଚିତ କରିଥାଏ।

ପ୍ରତୀପ ଗମନର ଶବ୍ଦ କୋଷର ଅର୍ଥ ହେଲା ପଛକୁ ଫେରିବାର କଳା ବା ପଶ୍ଚାତ୍‌ଗମନର କଳା ( Act of going back or returning -back)। ସାର୍ ଫ୍ରାନ୍‌ସିସ୍ ଗାଲ୍‌ ଟନ୍ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ୧୮୭୭ ମସିହାରେ ବାପମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଏବଂ ପୁଅମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂପର୍କ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ସମୟରେ ଏହି ମାପକକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରଚିତ ପୁସ୍ତକ “Regression towards Mediocrity in Hereditary Stature’ ସେ ‘ଏହି ଶବ୍ଦଟିର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ପଛକୁ ଫେରିବାର ପ୍ରକୃତିକୁ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥ‌ିବା ରେଖାକୁ ଗାଲଟନ୍ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖକାର ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିଲେ; ଯଦିଓ ଏହି ଶବ୍ଦକୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ବିନ୍ଦୁପାଇଁ ଯେଉଁ ରେଖାର ଙ୍କନ ଆବଶ୍ୟକ, ସେହି ରେଖାକୁ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରତୀପ ଗମନ୍ ରେଖାକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରତୀପ ଗମନର ମୂଳ ଅର୍ଥକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଛି। ଆଧୁନିକ ପରିସଂଖ୍ୟାନବିତ୍ରମାନେ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖା ବଦଳରେ ନିରୂପିତ ରେଖା ବା ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେଖା (Estimating Line) ବହୁଳଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ଏହାର କାରଣ ହେଲା ପ୍ରତିଗମନ ରେଖା ତୁଳନାରେ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ରେଖାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅପେକ୍ଷାକୃତଭାବେ ଅଧ‌ିକ ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣୀୟ। ବିଭିନ୍ନ ପରିସଂଖ୍ୟାନବିତ୍ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ନିମ୍ନରେ ପ୍ରତୀପ ଗମନରେଖାର କେତେକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଜ୍ଞା ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି :

ୟା ଲୁମ ଚାଓ (Ya-Lum-Chau) ଙ୍କ ମତରେ, “ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ସଂପର୍କର ପ୍ରକୃତି ସ୍ଥାପନ କରିବାର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା କରୁଛି; ଅଥବା ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ସଂପର୍କ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଛି ଏବଂ ଯାହାଦ୍ଵାରା ପ୍ରାକ୍-ଆକଳନ ବା ପୂର୍ବାନୁମାନର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ବା ଯନ୍ତ୍ର ଉପକରଣ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି”। ଟୁରେ ୟାମାନେ (Turo Yamane) ଙ୍କ ମତରେ, ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ବ୍ୟବସାୟିକ ଗବେଷଣା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ସଂପର୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାପାଇଁ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ବ୍ୟାବସାୟିକ ଗବେଷଣା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁ କୌଶଳକୁ ପୌନଃପୁନ୍ୟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ କୁହାଯାଏ।

ଉପରୋକ୍ତ ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକଲେ ଆମ୍ଭେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଉପନୀତ ହେବା ଯେ ପ୍ରତୀପ ଗମନ କହିଲେ ତଥ୍ୟାବଳୀର ମୌଳିକ ଏକକ ଆକାରରେ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ହାରାହାରି ସଂପର୍କର ଏକ ମାପକକୁ ବୁଝାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ କହିଲେ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଆଲୋଚନା କହିଲେ ଏକ ସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତିକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ବିଦିତ ବା ପରିଚିତ (known) ଚଳ ସାହାଯ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଅପରିଚିତ (uknown) ଚଳରାଶିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ

ଯେଉଁ ଚଳରାଶିକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ ଅନ୍ୟ ଏକ ଚଳରାଶିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ନିରପେକ୍ଷ ବା ସ୍ଵାଧୀନ (independent) ଚଳରାଶି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଚଳରାଶିର ମୂଲ୍ୟ ନିଶ୍ଚରଣ କରିବାପାଇଁ ଆମେ ପ୍ରୟାସ କରୁଛୁ ତାହାକୁ ସାପେକ୍ଷ ବା ଆଶ୍ରିତ (dependent) ଚଳରାଶି କୁହାଯାଏ। ସ୍ଵାଧୀନ ଚଳରାଶିକୁ ଇଂରେଜୀ ଶବ୍ଦ x ଏବଂ ଅଶ୍ରିତ ଚଳରାଶିକୁ ଇଂରେଜୀ ଶବ୍ଦ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି। ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିବା ରେଖାକୁ ସରଳରେଖାବିଶିଷ୍ଟ (Simle Linear) ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଆଲୋଚନା କୁହାଯାଏ । ସରଳ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା ଗୋଟିଏ ସ୍ଵାଧୀନ ଚଳରାଶିର ଉପସ୍ଥିତ ଏବଂ ରେଖନୀୟ (Linear) ର ଅର୍ଥ ହେଲା ସ୍ଵାଧୀନ ଓ ଆଶ୍ରିତ ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ରେଖନୀୟ ସଂପର୍କ। ରେଖାବିଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ହେଲା ଗୋଟିଏ ସରଳରେଖାର ଏକ ସମୀକରଣ ( Anequation of straight line) ଉକ୍ତ ସମୀକରଟି ହେଲ-
Y = a + bx
ଏଠାରେ a ଏବଂ b ଦୁଇଟି ସ୍ଥିର ରାଶି ଏହି ଦୁଇଟି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ x ଓ Y ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ହାରାହାରି ସଂପର୍କ ନିଷ୍କାରର କରାଯାଇଥାଏ।

Question ୧୦।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣର ବ୍ୟବହାର ଆଲୋଚନା କର।
(Explain the causes of Regresison analysis.)
Answer:
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପରିସାଂଖ୍ୟକ ମତବାଦର ଏକ ଶାଖା – ଯାହାକି ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅନୁଶାସନରେ ବହୁଳଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ, ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣର ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂପର୍କ ମାପ କରିବାର ଏକ ମୌଳିକ ପଦ୍ଧତି ବା କୌଶଳ। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ଯଦି ଆମେ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି; ଯଥା- ଦର (x) ଏବଂ ଚାହିଦା (y) ପରସ୍ପର ନିବିଡ଼ ଭାବରେ ସଂପର୍କିତ; ତେବେ ଆମେ x ଚଳରାଶିର ମୂଲ୍ୟକୁ yଜ ଚଳରାଶି ସାହାଯ୍ୟରେ ଗଣନା କରିପାରିବା କିମ୍ବା, y ଚଳରାଶିର ମୂଲ୍ୟକୁ y ଚଳରାଶି ସାହାଯ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିପାରିବା।

ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅଧ୍ୟୟନ ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶେଷ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ବ୍ୟବସାୟ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ବ୍ୟବହାର ରହିଛି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାକୃତିକ, ଭୌତିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି। ନିମ୍ନରେ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣର କେତେକ ବ୍ୟବହାର ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି-

(୧) ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ସାପେକ୍ଷ ଚଳ xର ମୂଲ୍ୟକୁ ସ୍ଵାଧୀନ ଚଳ y ସାହାଯ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାର ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଂପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥ‌ିବା ପଦ୍ଧତିକୁ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖା (Regression Line) କୁହାଯାଏ। ଏହା x ଓ y ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ହାରାହାରି ସଂପର୍କ ସୂଚିତ କରୁଅଛି। ଏହି ରେଖାର ସମୀକରଣକୁ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ ଅପେକ୍ଷା ଚଳରାଶି ପରିମାପର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ସ୍ଵାଧୀନ ଚଳରାଶିକୁ ସମୀକରଣ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ।

(୨) ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣର ଦ୍ବିତୀୟ ବ୍ୟବହାର ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖାର ବ୍ୟବହାରରେ ଦେଖାଦେଇଥିବା ତ୍ରୁଟିର ପରିମାପ କରିବା ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ସାକାର କରିବା ପାଇଁ ପରିଗଣନାଗତ ତ୍ରୁଟି ସାଧାରଣ ମାନଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ।

(୩) ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଗୁଣାଙ୍କର ବର୍ଗରାଶିକୁ ସହସମ୍ବନ୍ଧ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କୁହାଯାଏ। ସହସମ୍ବନ୍ଧ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଦୁଇଟି, ଚଳ ମଧ୍ଯରେ ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂଯୋଗର ମାତ୍ର ମାପ କରିଥାଏ । ଏହା ଆଶ୍ରିତ ଚଳରାଶିର ଭିନ୍ନତାର ଅନୁପାତ ନିର୍ଧାରଣ କରିବାର ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଭିନ୍ନତା (variance) ର ମୂଲ୍ୟ ଯେତେ ଅଧିକ ହେବ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ ସେତେ ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ ହେବ।

Question ୧୧।
ସହସମ୍ବନ୍ଧ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଏବଂ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
(Distinguish between Correlation Analysis and Regression Analysis.)
Answer:
ସହସମ୍ବନ୍ଧ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଏବଂ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସର୍ତ୍ତାବଳୀକୁ ଆଧାରକରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି। ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହା ସର୍ବଦା ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ ଯେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ କେଉଁ ମାପକର ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ। ସହସମ୍ବନ୍ଧ ମାପକ ଓ ତ୍ରପୀ ଗମନ ମାପକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ନିମ୍ନମତେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।

(୧) ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ (Correlation Efficient) ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି (x ଏବଂ y) ର ସହପରିବର୍ତ୍ତନ ପରିମାଣର (degree) ଏକ ପରିମାପକ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ହାରାହାରି ସଂପର୍କର ଏକ ଅଧ୍ୟୟନ ଏହି ମାପକ ସାହାଯ୍ୟରେ ଆମେ ଗୋଟିଏ ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟକୁ ସ୍ଥିରରଖ୍ ଅନ୍ୟ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ମୂଲ୍ୟ ଗଣନା କରିଥାଉ।

(୨) ସହସମ୍ବନ୍ଧ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂପର୍କ ପରିମାଣ ବା ମାତ୍ରାର ଏକ ଅଧ୍ୟୟନ। ତେଣୁ, କେଉଁ ପରବର୍ତ୍ତନୀୟଟି କାରଣ ଏବଂ କେଉଁଟି ପ୍ରଭାବ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ପ୍ରତୀପ ଗମନ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦୁଇଟି ରାଶି-ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂପର୍କର ପ୍ରକୃତିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥାଏ। ଏହା ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା କାରଣ ପ୍ରଭାବ ସଂପର୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଆଲୋଚନାରେ ଗୋଟିଏ ଚଳରାଶି ସ୍ଵାଧୀନ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ସାପେକ୍ଷ ଅଟେ।

(୨) ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଆଲୋଚନାରେ b x y କୁ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ରେଖନୀୟ (Lincar) ସଂପର୍କର ଦିଗ ଓ ମାତ୍ରା ବା ପରିମାଣର ଏକ ମାପକ bxy ଓ byx। ଏହି ଦୁଇଟି ଗୁଣାଙ୍କ ଯଥାନୁପାତିକ ବା ସମପରିମିତ (Symmetrical) ସାଂକେତିକ ଭାଷାରେ, bxy = byx

ତେଣୁ କେଉଁ ଚଳରାଶିଟି ସ୍ଵାଧୀନ ଓ କେଉଁ ଚଳରାଶିଟି ଆଶ୍ରିତ, ଏହା ଜାଣିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପଲବ୍‌ଧ ହୋଇ ନ ଥାଏ। ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଆଲୋଚନାର ଦୁଇଟି ଗୁଣାଙ୍କ bxy ଓ byx ପରସ୍ପର ସମପରିମିତ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ସ୍ଵାଧୀନ ଚଳ ଏବଂ ଆଶ୍ରିତ ଚଳ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ଅଟେ।

(୪) ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଆଲୋଚନାରେ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଥହୀନ ବା ଅସଂଗତ (Non-sense) ସଂପର୍କ ଥାଇପାରେ। ଏହି ଅସଂଗତ ସଂପର୍କର କାରଣ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ ଆକସ୍ମିକ। ଏହାର ବାସ୍ତବ ଘଟଣାବଳୀ ସହିତ କୌଣସି ସଂପର୍କ ନ ଥାଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ମଧ୍ୟରେ ଅସଂଗତ ସଂପର୍କ ଥାଏ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଆଲୋଚନାରେ ଦୁଇଟି ଚଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଥହୀନ ବା ଅସଂଗତ ସଂପର୍କ ନ ଥାଏ।

(୫) ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ ଆଧାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଆୟତନ (Scale) ପରିବର୍ଭନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ନ ଥାଏ। ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ଆଧାର (Origin) ର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ନଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଆୟତନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସତ୍ତ୍ଵେ ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ ଏବଂ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ଗୁଣାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି। ଉଭୟ ଗୁଣାଙ୍କର ସମାନ ସାଂକେତିକ ଚିହ୍ନର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି (bxy ଓ byx)। ଯଦି ଗୋଟିଏ ସ୍ତରରେ b ର ମୂଲ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ସ୍ତରରେ rର ମଧ୍ୟ ସମଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।

Question ୧୧।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି।
(Define Regression Equation.)
Answer: ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖା ( Regression Line)e ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶକୁ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ କୁହାଯାଏ । ଯେହେତୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖା ରହିଛି । ସେହେତୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରର ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଦୁଇଟି ପ୍ରତୀପ
ଗମନ ସମୀକରଣ ହେଲା–
(୧) ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମକୀରଣ y on x ;ଏବଂ
(୨) ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ x on yମ

(୧) ପ୍ରତୀପ ଶମନ ସମକୀରଣ y on x
ପ୍ରତୀପ ଗମ୍ବନ ରେଖା y on x କୁ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମତେ ପରିପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି;
y = a + bx

ଏହି ସମୀକରଣରେ X ଚଳରାଶି ଏକ ଆଶ୍ରିତ (dependent) ଚଳ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ x ଚଳ (ସ୍ଵାଧୀନ) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ । Y ଚଳକୁ ସ୍ଵାଧୀନ (Independent) ଚଳ କୁହାଯାଏ। Y ଚଳର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂଲ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟରେ X ଚଳର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ। a, x ଚଳ ବାଟରେ ଅଟକ କରିଥାଏ (y – Intercept)a ଚଳର ମୂଲ୍ୟ Y ଅକ୍ଷର ଏକ ବିନ୍ଦୁକୁ ବୁଝାଏ, ଯେଉଁଠାରେ କି ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖା y ଚଳକୁ ଉଲ୍ଲମ୍ବ ଅକ୍ଷରେ ଛେଦ କରି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ହୋଇଥାଏ।

b = ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖାର ପତନ (Slope)। ଏହା x ଚଳରାଶିର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏକକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଆଧାର କରି y ଚଳରାଶିର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ। ଏହି ସମୀକରଣରେ a ଏବଂ b ଦୁଇଟି ସାଂଖ୍ୟକ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ (Numerical Constant)। ଏହାର କାରଣ ହେଲା ଯେ କୌଣସି ସରଳରେଖା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ଦୁଇଟି ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ମୂଲ୍ୟ ଅପରିବର୍ତିତ ରହିଥାଏ।

ଯଦି ଏହି ଦୁଇଟି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ମୂଲ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ତେବେ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇପାରିବ। a ଓ b ର ମୂଲ୍ୟକୁ ସର୍ବନିମ୍ନ ବର୍ଗରାଶି ପଦ୍ଧତି (Least Square Method) ଦ୍ଵାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ ଏହି ପଦ୍ଧତି ସାହାଯ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ସ୍ଵାଭାବିକ ସମୀକରଣକୁ ସମାଧାନ କରାଯାଇଥାଏ।

Σy = Na + bΣx …….(i)
ΣΧΥ aΣx + bΣx2 …….(i)

ଏହି ଦୁଇଟି ସ୍ଵାଭାବିକ ସମୀକରଣ ସାହାଯ୍ୟରେ a ଓ Ð ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇପାରିବ ! ଏହି ସମାଧାନ ସର୍ବନିମ୍ନ ବର୍ଗରାଶି ପଦ୍ଧତିର ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିପାରିବ।

(୨) ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ x on y ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖା x on y କୁ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପରିପ୍ରକାଶ କରାଯାଇପାରିବ।
x = a + b y….(ii)
ଏହି ସମୀକରଣରେ Y ଚଳରାଶି ଏକ ଆଶ୍ରିତ (dependent) ଚଳରାଶି ଅଟେ। ଏହାର ମୂଲ୍ୟ X ଚଳ(ସ୍ଵାଧୀନ) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ। X ଚଳର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂଲ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟରେ ? ଚଳର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଥାଏ। ଏଠାରେ a=x ବାଟରେ ଅଟକ ରଖୁଥାଏ (x-Intercept) ଏହାର ମୂଲ୍ୟ x ବିନ୍ଦୁର ଏକ ବିନ୍ଦୁକୁ ବୁଝାଏ ଯେଉଁଠାରେ କି ପ୍ରତୀପ ଗମନରେଖା x ଅକ୍ଷକୁ ଛେଦ କରି ଗତି କରିଥାଏ।

b = ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖାର ପତନ।
ଏହି ସମୀକରଣରେ a ଓ b ଦୁଇଟି ସାଂଖ୍ୟକ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ, ଯଦି ଏହି ଦୁଇଟି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟର ମୂଲ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ତେବେ ପ୍ରତୀପ ଗମନ ରେଖାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇପାରେ। a ଓ b ର ମୂଲ୍ୟକୁ ସର୍ବନିମ୍ନ ବର୍ଗରାଶି ପଦ୍ଧତି ସାହାଯ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଥାଏ। a ଓ b ର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି ସ୍ଵାଭାବିକ ସମୀକରଣକୁ ସମାଧାନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ସମୀକରଣ ହେଲା-
(a) Σx = Na + bΣy ……(i)
(b) Σxy = a Σy + b Σy2….(ii)
ଏହି ଦୁଇଟି ସମୀକରଣର ସାହାଯ୍ୟରେ a ଓ b ର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇପାରିବ। a ଓ b ର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇପାରିଲେ ସର୍ବନିମ୍ନ ବର୍ଗରାଶି ପଦ୍ଧତିର ସମସ୍ତ ସର୍ଭାବଳୀ ପୂରଣ କରାଯାଇପାରିବ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II)

Question ୧୨।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।
(Calculate the value of Regression Equations.)

X: 6 2 10 4 8
Y: 9 11 5 8 7

Answer:
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ ଗଣନା

X X2 y y2 x × y
6 36 9 81 54
2 4 11 121 22
10 100 5 25 50
4 16 8 64 32
8 64 7 49 56
Σx = 30 Σx2 = 220 Σy = 40 y2 = 340 Σxy:214

y on x ର ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ : yc = a + by
y on x ର ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ a b ର ମୂଲ୍ୟ ଗଣନା କରିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖତ ଦୁଇଟି ସାଧାରଣ ସମୀକରଣ ସମାଧାନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

Σy = Na + b Σx ………(i).
Σxy = a Σx + bΣ x2……(ii)
ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ମୂଲ୍ୟକୁ ଏହି ସମୀକରଣରେ ବସାଇଲା ପରେ ଆମେ ପାଇବା,
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II) - 5

ସମୀକରଣ (i) ରେ b ରେ ମୂଲ୍ୟ ବସାଇଲେ,
40 = 5a + 30b
40 = 5a + 30 (-65)
40 = 5a + 19.5
5a = 40 + 19.5
5a = 59.5
a = \(\frac{59.5}{5}\) = 11.9
yc = a + bx yc = 11.9 .65x
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ x on y : Xc = a + by
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ x on y ର a ଏବଂ b ମୂଲ୍ୟ ଦୁଇଟି ସାଧାରଣ ସମୀକରଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ସମାଧାନ କରାଯାଇପାରିବ।

ΣΥ = Na + b Σy ….. (i)
Σxy = a Σx + bΣ x2 ……(ii)

ଉପରୋକ୍ତ ସମୀକରଣରେ Σx, Σy, Σxy, Σx2 ଇତ୍ୟାଦିର ମୂଲ୍ୟ ବସାଇଲେ
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II) - 6
ସମୀକରଣ (i) ରେ। ର ମୂଲ୍ୟ ବସାଇଲେ,

30 = 5a + 40b
30 = 5a + 40 ×(-1.3)
30 = 52 + 30
5a = 82
or a \(\frac{82}{5}\) = 16.3
∴ aର ମୂଲ୍ୟ 16.4
ପ୍ରତୀପ ଗମନ x on y ରେ à ଓ b ର ମୂଲ୍ୟ ବସାଇଲେ।
xc = a + by
xc = 16.4 + (-1.3)y
= 16.4 – 1.3y

Question ୧୩।
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।
(Y on X)Calculate the value of Regression Equations of Y on X.)

X: 50 60 50 60 80 50 80 40 70
Y: 30 60 40 50 60 30 70 50 60

Answer:
ପ୍ରତୀପ ଗମନ ସମୀକରଣ x on y ର ମୂଲ୍ୟ
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II) - 7

Question ୧୪।
ସହସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର।
(Calculate the value of correlation coefficient.)

X: 10 12 14 16 18
Y: 5 8 10 7 10

Answer:
ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗୁଣାଙ୍କ

X: dx (x – x̄) x2 y y (y-y) y2 xy
10 -4 16 5 -3 9 12
12 -2 04 8 0 0 0
14 0 00 10 2 4 0
16 2 04 7 -1 1 -2
18 4 16 10 2 4 8
Σx = 30 Σx2 = 40 Σy = 40 Σy2 = 18 Σdxy = 18

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II) - 8
Question ୧୫।
ପ୍ରତୀପଗମନ ସମୀକରଣ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର।
(Calculate the value to Regression Equations.)

X: 2 4 5 7 12
Y: 5 8 9 6 7

ପ୍ରତୀୟ ଗମନ ସମୀକରଣ x on y
yc = a + bx
a ଓ b ର ମୂଲ୍ୟ ଗଣନା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖତ ୨ଟି ସାଧାରଣ ସମୀକରଣ ସମାଧାନ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ।

Σy = Na + bΣ x….(i)
Σxy = aΣ x – 1 6Σxx …… (ii)
35 = 5a + 30b
213 = 30a + 238b
ସମୀକରଣ (1) × 6
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II) - 9
ସମୀକରଣ 1 ରେ bର ମୂଲ୍ୟ ବସାଇ a ର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇପାରେ।
35 = 5a + 30 b
⇒ 35 = 5a + 30 (0.51)
⇒ 35 = 5a + 15.30
⇒ 35 = 5a + 15.30
⇒ 50 = 35 – 15.30
⇒ 50 19.70
= \(\frac{19.70}{5}\)
⇒ a = 3.94
∴ Yc = 3.94 + 0.51
ପ୍ରତୀଗମନ ସମୀକରଣ X on Y :

Xc = a + by
a ଓ b ର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖତ ଦୁଇଟି ସମୀକରଣ ସମାଧାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
Σx = Na + b Σy ……(i)
Σxy = ay + b Σy2 ……(ii)
30 = 5 + 35 b
213 = 35 a + 255 a
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 8 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (II) - 10
ସମୀକରଣ (1) ରେ bର ମୂଲ୍ୟ ବସାଇ
30 = 5a + 35 b
[xc = a + by]
[= 3.9 + 0.3y]
30 = 5a + 35(0.3)
30 = 5a + 10.5
5a = 30 105.
5a = 19.5
∴ a = \(\frac{19.5}{5}\) 3.9

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases Textbook Questions and Answers.

CHSE Odisha 12th Class Biology Chapter 9 Question Answer Health and Diseases

Health and Diseases Class 12 Questions and Answers CHSE Odisha

Very Short Answer Type Questions

Multiple choice questions

Question 1.
Which one of the following diseases are communicable ?
(a) Deficiency diseases
(b) Allergies
(c) Degenerative diseases
(d) Infectious diseases
Answer:
(d) Infectious diseases

Question 2.
The nature of the spread of communicable diseases is termed as
(a) parasitology
(b) immunology
(c) epidemiology
(d) None of these
Answer:
(c) epidemiology

Question 3.
Which one of the following is a sexually transmitted disease ?
(a) Q-fever
(b) Leprosy
(c) Whooping cough
(d) Gonorrhoea
Answer:
(d) Gonorrhoea

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 4.
Gonorrhoea is a
(a) bacterial disease
(b) Veneral disease
(c) STD
(d) All of these
Answer:
(c) STD

Question 5.
Anthrax is caused by
(a) Vibrio
(b) Bacillus
(c) Salmonella
(d) virus
Answer:
(b) Bacillus

Question 6.
Some common diseases caused by bacteria are
(a) measles, mumps and malaria
(b) tetanus, typhoid and tuberculosis
(c) syphilis, smallpox and sleeping sickness
(d) pneumonia, poliomyelitis and psittacosis
Answer:
(b) tetanus, typhoid and mberculosis

Question 7.
Which one of the following disease is spread through wounds ?
(a) Tetanus
(b) Cholera
(c) Plague
(d) Tuberculosis
Answer:
(a) Tetanus

Question 8.
Which of the following is a bacterial disease ?
(a) Measles
(b) Smallpox
(c) Rabies
(d)Tuberculosis
Answer:
(d)Tuberculosis

Question 9.
Causative agent of TB is
(a) Salmonella
(b) Streptococcus
(c) Mycobacterium
(d) Pneumococcus
Ans.
(c) Mycobacterium

Question 10.
BCG vaccine is a preventive measure against
(a) Tuberculosis
(b) Typhoid
(c) AIDS
(d) Cholera
Ans.
(a) Tuberculosis

Question 11.
Which one is not a bacterial disease ?
(a) Tuberculosis
(b) Typhoid
(c) AIDS
(d) Cholera
Ans.
(c) AIDS

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 12.
Mantoux test is for
(a) scarlet fever
(b) diptheria
(c) rheumatoid fever
(d) tuberculosis
Ans.
(d) tuberculosis

Question 13.
Chickenpox is caused by
(a) Varicella virus
(b) adenovirus
(c) SV-40 virus
(d) bacteriophage-T2
Ans.
(a) Varicella virus

Question 14.
Smallpox is due to
(a) virus
(b) bacterium
(c) protozoan
(d) helminth
Ans.
(a) virus

Question 15.
The disease caused by virus is
(a) pneumonia
(b) tuberculosis
(c) smallpox
(d) typhoid
Ans.
(c) smallpox

Question 16.
Polio is caused by
(a) virus with double-stranded DNA
(b) virus with double-stranded RNA
(c) virus with single-stranded DNA
(d) virus with single-stranded RNA
Ans.
(d) virus with single-stranded RNA

Question 17.
Mumps is a
(a) protozoan disease
(b) viral disease
(c) fungal disease
(d) bacterial disease
Ans.
(b) viral disease

Question 18.
Which one is a viral disease ?
(a) Measles
(b) Rickets
(c) Syphilis
(d) Congenital night blindness
Answer:
(a) Measles

Question 19.
Amoebiasis is caused by
(a) Plasmodium vivax
(b) Entamoeba gingivalis
(c) Trypanosoma gambiense
(d) Entamoeba histolytica
Answer:
(d) Entamoeba histolytica

Question 20.
Entamoeba histolytica infection occurs through
(a) mosquito bite
(b) bird droppings
(c) sweat
(d) contaminated food and water
Answer:
(d) contaminated food and water

Question 21.
The infective stage of Entamoeba histolytica is
(a) binucleate form
(b) tetranucleate form
(c) minute form
(d) sporozoite stage
Answer:
(b) tetranucleate form

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 22.
Malaria is transmitted by
(a) male Anopheles
(b) female Anopheles
(c) female Culex
(d) female Aedes
Answer:
(b) female Anopheles

Question 23.
Select the incorrect pair
(a) Pedicuius-Typhoid
(b) Xenopsylla-Plague
(c) Culex-Malaria
(d) Aedes-Yellow fever
Answer:
(a) Pedicuius-Typhoid

Question 24.
Filaria is transmitted by
(a) tse-tse fly
(b) sand fly
(c) Anopheles
(d) Culex
Answer:
(b) sand fly

Question 25.
Culex causes the disease
(a) malaria
(b) filariasis
(c) yellow fever
(d) sleeping sickness
Answer:
(b) filariasis

Question 26.
The disease elephantiasis is caused by
(a) Culex mosquito
(b) Anopheles mosquito
(c) housefly
(d) tse-tse fly
Answer:
(a) Culex mosquito

Question 27.
Microfilariae are found in the peripheral blood of man during
(a) day time
(b) day and night time
(c) night time
(d) None of the above
Answer:
(c) night time

Question 28.
Infection of Ascaris occurs due to
(a) tse-tse fly
(b) mosquito bite
(c) imperfectly cooked pork
(d) contaminated food and water
Answer:
(d) contaminated food and water

Question 29.
A disease caused by nematode parasite
(a) filariasis
(b) leprosy
(c) amoebiasis
(d) poliomyelitis
Answer:
(a) filariasis

Question 30.
AIDS is caused by
(a) HTLV-III
(b) herpes virus
(c) rotavirus
(d) orthomyxovirus
Answer:
(a) HTLV-III

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 31.
Cerebral malaria is caused by Plasmodium
(a) vivax
(b) ovale
(c) falciparum
(d) All of these
Answer:
(c) falciparum

Question 32.
Which of the glands is often referred in relation with AIDS?
(a) Thyroid
(b) Adrenal
(c) Thymus
(d) Pancreas
Ans.
(c) Thymus

Question 33.
AIDS is caused by
(a) virus
(b) fungus
(c) helminth
(d) bacterium
Ans.
(a) virus

Question 34.
AIDS is due to
(a) reduction in number of helper T-cells
(b) lack of interferon
(c) reduction is number of killer T-cells
(d) auto-immunity
Answer:
(a) reduction in number of helper T-cells

Question 35.
AIDS virus has
(a) double-stranded DNA
(b) single-stranded DNA
(c) single-stranded RNA
(d) double-stranded RNA
Ans.
(c) single-stranded RNA

Question 36.
AIDS spreads through
(a) immoral way of life
(b) infected needles and syringes
(c) homosexuality
(d) All of the above
Ans.
(d) All of the above

Question 37.
Cancer is
(a) non-malignant tumour
(b) controlled division of cells
(c) unrestrained division of cells
(d) microbial infection
Ans.
(c) unrestrained division of cells

Question 38.
Cancer cells are damaged by radiations while others are not
(a) being different in nature
(b) being starved
(c) undergoing rapid division
(d) None of the above
Answer:
(c) undergoing rapid division

Question 39.
Sarcoma is the cancer of
(a) epithelial tissues
(b) connective tissues
(c) blood
(d) endodermal tissues
Answer:
(b) connective tissues

Question 40.
Blood cancer is called
(a) leukemia
(b) haemophilia
(c) thrombosis
(d) haemolysis
Answer:
(a) leukemia

Question 41.
The cells affected by leukemia are
(a) plasma cells
(b) erythrocytes
(c) thrombocytes
(d) leucocytes
Answer:
(a) plasma cells

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 42.
Genes involved in cancer are
(a) tumour genes
(b) oncogenes
(c) cancer genes
(d) regulator genes
Answer:
(b) oncogenes

Question 43.
Oncology is the study of
(a) living cells
(b) cancer cells
(c) dead cells
(d) dividing cells
Answer:
(b) cancer cells

Question 44.
The most common cancer in women is
(a) breast cancer
(b) skin cancer
(c) cervix cancer
(d) leukemia
Answer:
(a) breast cancer

Question 45.
Breast cancer is an examle of
(a) adenoma
(b) lymphoma
(c) carcinoma
(d) sarcoma
Answer:
(c) carcinoma

Question 46.
Cancer treatment includes
(a) surgery
(b) radiotherapy
(c) treatment with anticancer drugs
(d) All of the above
Answer:
(d) All of the above

Question 47.
The most common type of cancer in man is
(a) skin cancer
(b) lung cancer
(c) cancer of prostate
(d) cancer of bladder
Answer:
(b) lung cancer

Question 48.
Which one of the following is a cancer causing agent ?
(a) Tobacco
(b) Radiation
(c) Smoking
(d) All of these
Answer:
(d) All of these

Question 49.
Which one of the following is an oncogenic virus ?
(a) Herpes simplex-II
(b) Papilloma
(c) Epstein-Barr
(d) All of these
Answer:
(c) Epstein-Barr

Question 50.
The spread of cancerous cells to distant sites is termed
(a) metamorphosis
(b) metagenesis
(c) metastasis
(d) metachrosis
Answer:
(c) metastasis

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 51.
Adenoma refers to the cancer of
(a) glands
(b) lymph nodes
(c) blood
(d) muscles
Answer:
(a) glands

Question 52.
Which one of the following is an anticancer drug?
(a) Aspirin
(b) Flagyl
(c) Streptomycin
(d) Vincristine
Answer:
(d) Vincristine

Question 53.
Which of the following scientists got Noble prize in 1989 for the studies on the genetic basis of cancer ?
(a) Philip Sharp and Richard Roberts
(b) David Baltimore and Howard Temin
(c) Michael Bishop and Harold Varmus
(d) Stanley B Prusiner
Answer:
(c) Michael Bishop and Harold Varmus

Question 54.
HIV attacks which one of the following ?
(a) B-cells
(b) T- cells
(c) Antigen preventing cell
(d) T-helper cells
Answer:
(d) T-helper cells

Question 55.
Which one of the following is not a component of innate immunity ?
(a) Antibodies
(b) Interferons
(c) Complement proteins
(d) Phagocytes
Answer:
(a) Antibodies

Question 56.
Which of the following is involved in defense mechanism of the body ?
(a) Lymphocytes
(b) Neutrophils
(c) Macrophages
(d) All of these
Answer:
(d) All of these

Question 57.
During allergic reactions, which of the following is secreted ?
(a) Allergens
(b) Histamines
(c) Immunoglobulins
(d) Pyrogens
Answer:
(b) Histamines

Question 58.
Immunoglobulins are
(a) antigen
(b) antibodies
(c) antiseptics
(d) antibiotics
Answer:
(b) antibodies

Question 59.
B-lymphocytes are produced by
(a) liver
(b) thymus
(c) spleen
(d) bone marrow
Answer:
(d) bone marrow

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 60.
Cell-mediated immunity is due to
(a) B-cells
(b) T-cells
(c) T-helper cells
(d) All of these
Answer:
(b) T-cells

Question 61.
The cells which release the antibodies are
(a) helper T- cells
(b) B-cells
(c) plasma cells
(d) T-cells
Answer:
(b) B-cells

Question 62.
Antiviral substances are
(a) antibodies
(b) antibiotics
(c) interferons
(d) vaccines
Answer:
(c) interferons

Question 63.
The major phagocytic cells are
(a) lymphocytes
(b) mast cells
(c) macrophages
(d) plasma cells
Answer:
(c) macrophages

Question 64.
Which immunoglobulin is the largest in size ?
(a) IgA
(b) IgD
(c) IgE
(d) IgM
Answer:
(d) IgM

Question 65.
Vaccine for rabies was first produced by
(a) Louis Pasteur
(b) Edward Jenner
(c) Paul Berg
(d) None of these
Answer:
(a) Louis Pasteur

Question 66.
Vaccination means introduction in our body of
(a) weakened germs
(b) WBCs from other animals
(c) antibodies
(d) All of the above
Answer:
(a) weakened germs

Question 67.
The biochemical basis of vaccination was given by
(a) Louis Pasteur
(b) Salk
(c) Kohler
(d) Edward Jenner
Answer:
(d) Edward Jenner

Question 68.
Against which foreign organism (antigen) antibiotic is effective?
(a) Virus
(b) Bacteria
(c) Fungal infection
(d) Protozoan
Answer:
(b) Bacteria

Fill in the blanks

Question 1.
The immunity, present right from birth is known as ………….. immunity.
Answer:
innate

Question 2.
The immunity generated on exposure to foreign antigens is known as ………… immunity.
Answer:
acquired

Question 3.
Anti Tetanus Serum (ATS) administration generates ……….. immunity in the body.
Answer:
artificial passive

Question 4.
Toxoid is an example of ………. immunity.
Answer:
adaptive

Question 5.
A part of an antigen that evokes an immune response is called antigen …………
Answer:
determinant (epitope)

Question 6.
Antibodies segregate with ………. class of serum proteins.
Answer:
immunogens

Question 7.
The stem of the ‘Y’-shaped immunoglobulin molecule carries out …………. functions.
Answer:
effector

Question 8.
Among all immunoglobulins ………… can cross the placental barrier.
Answer:
IgM

Question 9.
During primary immune response, ………… immunoglobulin is predominant.
Answer:
IgG

Question 10.
Immunoglobulin ……………. is present in the mother’s milk, tear and saliva.
Answer:
IgA

Question 11.
Formation of antibodies against self antigens leads to an ………… disorder.
Answer:
autoimmune

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 12.
……………… released by mast cells causes inflammatory response.
Answer:
Histamine

Question 13.
Humans get AIDS virus from
Answer:
HIV contaminated needle

Question 14.
The tests conducted for determining AIDS and typhoid are test and test respectively.
Answer:
ELISA, Widal

Answer the following in one or a few sentences

Question 1.
What is passive acquired immunity ? Explain.
Answer:
It is the immunity which is acquired by readymade antibodies or sensitised WBC directly injected to a person. It provides immediate relief and is not long lasting. It is classified as
• Natural passive acquired immunity
• Artificial passive acquired immunity

Question 2.
What is an antigenic determinant (epitope)?
Answer:
Epitope is the component or an active site of an antigen which binds to the complementary past of an antibody called paratope. It is also known as antigenic determinant.

Question 3.
Explain humoral immunity.
Answer:
The immunity which is mediated by antibodies present in blood and lymph is known as humoral immunity or immune response.

Question 4.
Explain about the antigen binding sites of an antibody.
Answer:
‘Y’-shaped antibody molecule possesses antigen-binding sites and are known as Fragment antigen binding (Fab). This site has the ability to recognise a complementary antigen and bind to it.

Question 5.
Mention about the effector functions of an antibody.
Answer:
Antibodies have several mechanisms by which they act in body. To combat pathogens which are replicated outside cells, antibodies binds to pathogens to link them together.
It causes them to agglutinate. So, by coating the pathogen, antibodies stimulate effector functions against pathogen.

Question 6.
How do antigens interact with their antibodies?
Answer:
Antigen-Antibody Interaction:
Antigens or immunogens are whole organisms or foreign particles that can evoke immune responses and can bind to antibodies in a specific manner. An antibody interacts with the small specific part of an antigen, called epitope or antigenic determinant. Epitope is the immunologically specific component or active site of an antigen, which hinds to the complementary part of an antibody called paratope.

Question 7.
What is a toxoid ? Name the bacterial diseases against which toxoids are used as vaccines.
Answer:
Some pathogenic bacteria producess exotoxins which are isolated and chemically modified to reduce their toxicity. Such exotoxins are non-toxic immunogenic deterivatives also called as toxoids. Diphtheria and tetanus vaccines are produced from toxoids and treat bacterial diseases.

Question 8.
What is an oral polio vaccine?
Answer:
Polio is an infectious disease caused by a virus. Oral Polio Vaccine or OPV are the predominant vaccine used to eradicate polio. Oral polio vaccine results in vaccine associated paralytic polio.

Question 9.
What is immunosuppression?
Answer:
The reduction of activation of immune system is called immuno suppression. It can either be deliberate or as an adverse effect of any therapeutic agent. The major causes of immunosuppression are diabetes, chronic alcoholism, renal failure, autoimmune disorders or CNS infection.

Question 10.
Explain autoimmune haemolytic anaemia.
Answer:
The condition in which antibodies of a person target their own blood cells and cause them to burst, leading to an insufficient oxygen carrying blood cells in the circulatory system, is called Autoimmune Haemolytic Anaemia (AIHA).

Question 11.
What is an immune deficiency?
Answer:
The state in which immune system’s ability to fight diseases is negligible or completely absent is called immunodeficiency. It usually occurs as a result of extrinsic factors which includes HIV infection, extremes of age or environmental factors.

Question 12.
Explain reticular dysgenesis.
Answer:
Reticular Dysgenesis (RD ) is a rare inherited autosomal recessive disease that results in immune deficiency. A weakened immune system leave patients susceptible to different kinds of infections.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Short Answer Type Questions

Question 1.
What is the causative organism of filariasis and write a note on its prevention and control.
Answer:
The causative organism of filariasis is Wuchereria bancrofii and Wuchereria malayi and Culex mosquito is the vector. Anti-mosquito measures are taken to eliminate the breeding places for the vectors which causes filariasis and also helps to control the spread.

Question 2.
Write the names of five drugs to control malaria.
Answer:
The drugs which helps to control malaria.
(i) Chloroquine
(ii) Doxycycline
(iii) Resochins
(iv) Paludrine
(v) Daraprim

Question 3.
What are the different species of malarial parasite?
Answer:
Malaria is caused by potozoan parasite Plasmodium. The four different species which cause malaria in humans

  • P. falciparum
  • P. ovale
  • P. malarial
  • P. vivax

Question 4.
What are the causes of non-communicable diseases?
Answer:
The major causes for the occurrence of non-communicable diseases are

  • Air-borne germs These are spread through air to a healthy individuals. Common diseases which spread through air-borne germs are measles, tuberculosis and chicken pox.
  • Direct/ indirect contact With a person suffering from communicable diseases can cause the spread.
  • Food borne/water borne The disease can also be caused by sharing food or water with infected person.

Question 5.
What are the measures taken to control malaria?
Answer:
Control Malaria:
In 1979, WHO expert committee summarised few antimalarial measures. These are

  • Use of mosquito repellents, bed-nets and cleaning of houses.
  • Use of aerosols near domestic area.
  • Destroy mosquito larvae by larvicides by using larvivorous fishes like Gambusia.
  • Manage water fills and digs to prevent the area from the development of larvae.
  • Chemoprophylaxis or little dose of quinine to be administered in malaria prone area.
  • Chemotherapy in which medicines like quinine, paluidine, camoquin, resochin, mepacrine, lavagnin, daraprin, etc., are given to people to prevent them from malarial infection.

Question 6.
Write a short note on tumour and their types.
Answer:
It involves the following common methods

  • Surgery In this primary approach, tumours are removed by surgery to check further spread of cancer cells.
  • Radiotherapy In this technique, tumour cells are irradiated by lethal doses of radiation by protecting the surrounding normal cells.
  • Chemotherapy In this several chemotherapeutic drugs are used to kill cancer cells. But their side effects like hair loss, anaemia are also reported.
  • Immunotherapy In this process of treatment, several biological modifiers like a-interferons are used to activate the immune system and help in destroying the tumour.

Question 7.
What is ascariasis and how it is controlled?
Answer:
Ascariasis:
It is caused by an intestinal endoparasite of human, i.e. Ascaris lumbricoides commonly known as roundworm. It is the most common nematode parasite that occurs worldwide and mostly found in tropical and subtropical areas where hygiene and sanitation are poor. The adult female is about 12 inches in length while male adults are smaller.

Infection is more common in rural areas of South-Eastern part in India. Children get more affected than adults by this disease due to poor sanitation habits.

Control:
Few preventive measures are given below

  • Maintain personal hygiene.
  • Consume thoroughly washed and properly cooked vegetables and fruits.
  • Drink packaged or boiled water.
  • Disposal of fecal matter away from habitation crops and water sources.
  • Do not let children to play in soil.

Question 8.
Write a short note on amoebiasis.
Answer:
It is caused by Entamoeba histolytica which is found inside or outside the intestine. The symptoms of intestinal amoebiasis are amoebic dysentry, non-dysentric colitis, amoeboma and amoebic appendicitis leading to complications like intestinal perforation, peritonitis and haemorrhage. The extra-intestinal amoebiasis can also occur in liver, lungs, brain, spleen and skin. The most common type of amoebiasis is hepatic amoebiasis.
E. histolytica is a monogenetic parasite and its only host is human.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 9.
What is AIDS? How can it be prevented?
Answer:
AIDS or Acquired Immuno Deficiency Syndrome refers to a disorder in which the immunity of body is decreased due to reduction of T-helper cells that activate other lymphocytes too.
It’s caused due HIV or Human Immuno Deficiency virus.

Prevention of AIDS

  • Sterlise all surgical instruments before use.
  • The transfusion of blood should be subjected to HIV test.
  • Infected mother should avoid pregnancy otherwise, it may also transmit to child.
  • Heterosexual activites should be prohibited.
  • Motivate to use condoms during sexual activities.
  • Proper medical dispose off should be established.

Question 10.
What is diabetes mellitus ? How can it be controlled ?
Answer:
The increased level of blood sugar in human body due to hyposecretion of insulin hormone leads to a condition called hyperglycemia. Prolonged hyperglycemia leads to diabetes mellitus characterised by high sugar, weight loss and production of excess urine. It is an acquired non-communicable disease of humans.
Diabetes can be kept under control by changing the diet to sugar free, administration of insulin hormone through injections, etc.

Question 11.
What are carcinogen?
Answer:
Causes of Cancer:
The agents which cause cancer, are called carcinogens.
Cancer can be induced by either physical, chemical or biological agents.

  1. Physical agents These are ionising radiations like X-rays, Y-rays and the non-ionising rays like UV-rays which can cause DNA damage leading to neoplastic transformation.
  2. Chemical agents These are tobacco smoke, benzene fumes, arsenic, hormones and aflatoxin, etc.
  3. Nutritional agents Deficiency of some nutrients like vitamins, minerals and proteins causes cancer.
  4. Biological agents Many cancers are caused by viruses. The association of Hepatitis-B and primary liver cancer has been established.
  5. Mechanical factors Trauma, irritation and severe friction have been identified to cause malignancy.
  6. Host factors These include age, sex, marital status, race, socio-economic status, customs and habits of the host.
  7. Environmental factors These include radiation, air pollution, diet, drugs and social environment.
  8. Genetic factors All factors have a genetic basis and are caused by genetic transformations of cells.

Question 12.
What STDs stand for? Explain with examples.
Answer:
STD stands for sexually transmitted diseases, which are transmitted through sexual intercourse with infected persons. For example AIDS, syphilis, trichomoniasis.

  1. Syphilis is caused by bacteria named Treponema pallidum. Initially, it leads to ulcers on the genitalia followed by skin lesions, rashes and swollen joints.
    It is cured by taking penicillin or tetracycline as antibiotics.
  2. AIDS is caused by human immunodeficiency virus. It leads to decreased immunity of the patient along with many other symptoms like lethargy, weight loss, nausea, fiver. Although, AIDS is incurable yet a drug zidovudine (AZT) is used to treat this.
  3. Trichomoniasis is a STD caused by Protozoa Trichomonas vaginalis. It infects both male and female causing foul smelling, yellow discharge and burning sensation in females and pain and burning sensation in males. It is usually treated by metronidazole in both the cases.

Question 13.
What is cancer? Give its causes.
Answer:
It is defined as an uncontrolled growth or proliferation of cells without any differentiation. Cancer cells divide repeatedly in an uncontrolled manner. It has an ability to invade other tissues or organs, cause necrosis or programmed cell death, i.e. apoptosis.

In normal cells, cell growth and differentiation is highly controlled and regulated. Normal cell shows a property called contact inhibition by virtue of which contact with other cells stops their uncontrolled growth. Cancerous cells appear to have lost this property. As a result, these cells continue to divide to produce a mass of cells called tumour or neoplasm.

Causes of Cancer
The agents which cause cancer, are called carcinogens.
Cancer can be induced by either physical, chemical or biological agents.

  1. Physical agents These are ionising radiations like X-rays, v-rays and the non-ionising rays like UV-rays which can cause DNA damage leading to neoplastic transformation.
  2. Chemical agents These are tobacco smoke, benzene fumes, arsenic, hormones and aflatoxin, etc.
  3. Nutritional agents Deficiency of some nutrients like vitamins, minerals and proteins causes cancer.
  4. Biological agents Many cancers are caused by viruses. The association of Hepatitis-B and primary liver cancer has been established.
  5. Mechanical factors Trauma, irritation and severe friction have been identified to cause malignancy.
  6. Host factors These include age, sex, marital status, race, socio-economic status, customs and habits of the host.
  7. Environmental factors These include radiation, air pollution, diet, drugs and social environment.
  8. Genetic factors All factors have a genetic basis and are caused by genetic transformations of cells.

Question 14.
Write down different types of cancer.
Answer:
Types of Cancer
On the basis of localisation, cancer is divided into several main types

  1. Carcinoma Cancer of epithelial tissues and their derivatives, e.g. breast cancer, lung cancer.
  2. Sarcoma Cancer of connective tissues, e.g. bone cancer, muscle cancer, cancer of lymph nodes.
  3. Lymphoma Excessive production of lymphocytes by lymph nodes and spleen, e.g. Hodgkins disease, multiple myeloma and other immunoproliferative diseases.
  4. Leukemia Cancer of blood forming tissues like stem cells in bone marrow. There is increase in WBC number which destroys the cells of other organs, commonly known as blood cancer.

Some Other Types of Cancer

  • Adenoma Cancer of glands.
  • Lipoma Cancer of adipose tissue.
  • Glioma Cancer of glial cells of central nervous system.
  • Myoma Cancer of muscular tissue.
  • Melanoma Cancer of pigmented epithelium of skin.

Question 15.
What is the causative agent of gonorrhoea? What are its symptoms and treatment?
Answer:
Gonorrhoea is caused by bacteria Neisseria gonorrhoea. It resides in the genital tube and produces pus-containing discharge, pain around genitalia and burning sensation during urination. It can be cured through appropriate medicines like penicillin or ampicillin.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 16.
Explain oncogenes.
Answer:
Oncogenes encode oncoproteins which promote the loss of growth control and the transformation of cell to a malignant cells. Cancer causing viruses are called oncoviruses and their genes as v-onc (viral protooncogenes). These viral oncogenes have homologous regions in human genome.

The homologous genes are called cellular protooncogenes (c-onc). Nearly 100 protooncogenes are known and these are involved in cell functions. The sudden-change, i.e. mutation in protooncogenes induces abnormal functioning and tumour formation.
Viral protooncogenes constitutes another class of factors transforming protooncogenes into expression ready cellular oncogenes. Which encodes for abnormal proteins known as oncoproteins.
The name of oncogenes are derived from the names of the host viruses are v-src, c-myc, etc.

Question 17.
Explain tumour suppressor gene or antioncogene.
Answer:
Tumor suppressor gene or antioncogene are the genes which protects a cell form the formation of cancerous cells.
When these genes are characterised by mutations, it leads to reduction in its function and cell becomes prone to cancer along with many genetic changes. Tumor suppressor genes are categorised into caretaker gatekeeper and landscaper genes.

Question 18.
Write a note on parasite.
Answer:
Parasite are the organism which lives on other organisms called host and derive their nutrition from the host. They are dependent on host for their survival and they have to be in host, to live, grow and multiply. The one which lives on the surfaces of earth are called ectoparasite, while which lives in the organisms are called endoparasites.

Question 19.
Explain incubation period of malaria parasite.
Answer:
The incubation period in malaria is defined as the period between infection and beginning of the symptoms. It typically lasts between 10 days to 4 weeks.
The incubation period is affected by the type of Plasmodium parasite responsible for the infection. If a patient is given antimalarial drugs which prevent the spread of disease, it can also increase the incubation period by weeks or months.

Question 20.
What kind of physical changes are characteristic of adolescence?
Answer:
Physical changes Adolescence is a period of active growth and sexual maturity. Growth becomes once apparent with an increase in body size, height and weight due to continued secretion of growth and sex hormones (FGH and LH).

Under the influence of these hormones, the body begins to develop secondary sexual characters in males like beard growth, change in voice pitch, etc., and females such as initiation of menstruation, enhanced breast size, etc.

Question 21.
What kind of psychological changes characterise adolescence?
Answer:
Psychological changes Adolescence shows changes in behaviour, emotions and attitude.
For example, difficulty in accepting parental decisions, coping with studies, competition, increased need for money, keeping bad company, etc.

Question 22.
Which is the most common skin problem that affects the youth in adolescence? What are its causes ?
Answer:
The most common skin problem that occurs during youth or teen years is acne.
During puberty hormone level increases and the skin starts releasing more oil (sebum). When this mixes with dead cells of the skin, it closes the pores and causes swelling, redness and pus.
Few medical conditions such as polycystic ovary syndrome, cushing’s syndrome can also lead to acne.

Question 23.
What is the cause of alcoholism?
Answer:
The dependence on alcohol or when a person becomes addicted to alcohol is called alcoholism. It is a result of combination of genetic, psychological, environmental and social factors described below

  • People become addicted to alcohol to relieve stress and the deal with the pressure in their families or workplace.
  • Disorders like anxiety, depression, bipolars disorders or other medical issue can increase the risk of alcoholism.

Question 24.
What are the effects of alcoholism in the body?
Answer:
Effects of Alcohol

  1. High dose of alcohol, i.e. more than 30 ml acts as an intoxicant and affects the functioning of CNS.
    Alcoholism damages internal organs like liver, as alcohol is converted to acetaldehyde then to fat in liver. This fat begins to deposit in body and cause cirrhosis.
  2. It many also cause hepatitis and liver cancer.
  3. Increased consumption of alcohol per day dilates the blood vessels and it leads to hardening of blood vessels. This causes bradycardia and myocardiopathy.
  4. Alcohol decreases ADH secretion and this may cause dehydration.
  5. Drinking alcohol makes the person unusually aggressive and also, affects this judgement, coordination, alterness, vision and responsiveness.
  6. Excessive intake of alcohol affects the behaviour of an individual.

Question 25.
What are the moral and social implications of drinking?
Answer:
Social and Moral Implications of Addiction

  • Habitual drinking creates differences in the family. The addict cause public misdemeanour and misbehave hence is isolated from society as drinking is considered a social evil.
  • Family status declines due to approaching poverty.
  • Such individuals become violent suicidal, antisocial and- lazy.
  • Drug and alcohol addicts develop habits like stealing, burrowing money for fulfilling their addiction.

Question 26.
What are the reasons of drug abuse by the youth?
Or
Mention the causes of drug abuse.
Answer:
Serious effects of drug abuse are

  1. Academic performance decreases.
  2. Frequent absence from school or college.
  3. Isolation, fatigue, depression and aggressiveness occurs in behaviour.
  4. No coordination with family members and friends.
  5. Frequent fluctuations in weight.
  6. Intravenous drug intake leads to risk of AIDS and hepatitis-B.
  7. Excess use of alcohol or drug damages the nervous system and causes liver cirrhosis or cancer.
  8. During pregnancy in females, drugs affect foetus seriously.

Question 27.
Write briefly on the main classes of drugs in use.
Answer:
Drugs are placed into one of three classes A, B or C under the misuse of drugs act 1971.
A drug class is the set of similar action placed under same group.
Class-A includes heroin (diamorphine), cocaine, methadone, LSD, ecstasy and magic mushrooms.
Class-B includes amphetamines, barbiturates, codeine, cannabis, cathinones and synthetic cannabiroids.
Class-C includes benzodiazepines (transquilisers), ketamine, anabolic steroids and Benzylpiperazines (BZP).

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Question 28.
What are the withdrawal symptoms that are seen after drug abuse?
Answer:
The withdrawal symptoms of alcohol and,drug abuse are-

  1. Hallucination
  2. Fits
  3. Tremors

The treatment of drug abuse includes

  1. Use of detoxifying drugs like diazepan, vitamin-B, chlordizepoxide, apomorphine.
  2. Use of antioxidants like disulfiram, cephalosporin, metronidazole.

Question 29.
What are the social and moral implications of drug abuse?
Answer:
Social and Moral Implications of Addiction

  1. Habitual drinking creates differences in the family. The addict cause public misdemeanour and misbehave hence is isolated from society as drinking is considered a social evil.
  2. Family status declines due to approaching poverty.
  3. Such individuals become violent suicidal, antisocial and- lazy.
  4. Drug and alcohol addicts develop habits like stealing, burrowing money for fulfilling their addiction.

Question 30.
What are the effects of tobacco use in the body?
Answer:
Dried and crushed leaves of Nicotiana tabacum and Nicotiana rustica are used to make tobacco. It can induce lung cancer, bronchitis, emphysema, coronary heart disease, cancer of throat, oral cancer, cancer of urinary bladder, etc.
Smoking leads to the increase in the content of carbon monoxide in the blood which reduces the concentration of haemoglobin bound oxygen. This leads to oxygen deficiency in the body

Question 31.
What kind of diseases affect the body in smoking?
Answer:
Major diseases which affect the body in smoking are

  1. Stroke As smoking affects the arteries of a person, it can trigger stroke.
  2. Lung cancer It is the most common type of cancer caused due to smoking.
  3. Chronic obstructive pulmonary disease It is an obstructive lung disease which leads to difficulty in breathing. It leads to early death.
  4. Asthma Smoking irritates air passages and can trigger sudden and severe asthma attacks.
  5. Cancer Over ten other types of cancer including colon, liver, cervix, stomach and pancreas are caused due to smoking.

Question 32.
What is mental illness?
Answer:
Mental illness is a state of emotional and psychological well being of a person which allows him/her to attain his/ her physical cognitive and emotional capabilities.

Question 33.
What are the causes of mental illness?
Answer:
The causes of mental illness are depression, obsessive, compulsive disorder, mood disorder, attention deficiency disorder, sleeplessness, self destructive actions, loss of memory, etc.

Question 34.
What are the different types of mental disorders seen in man?
Answer:
The different types of mental disorders are

  1. Psychosis
  2. Neurosis
  3. Schizophrenia
  4. Phobia
  5. Epilepsy
  6. Parkinson’s disease
  7. Alzhaimer’s disease.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases

Differentiate between the following

Question 1.
Amoeba and Entamoeba.
Answer:
Differences between Amoeba and Entamoeba are as follows

Amoeba Entamoeba
Amoeba are a large class of unicellular organisms that are eukaryotic. Entamoeba are a genus of amoeba that live on other organisms.
They move by means of pseudopodia. They are usually a part of normal fauna and live in symbiotic association.

Question 2.
Filaria and Malaria.
Answer:
Differences between filaria and malaria are as follows

Filaria Malaria
It is a parasitic disease caused by infection of roundworms. Malaria is caused by parasitic protozoan to Plasmodium.
The symptom includes edema which causes thickening of skin and underlying tissues. The symptoms include headache, fever, joint pain, retinal damage, etc.
Wuchereria bancrofti is the parasite which causes filariasis. Female Anopheles mosquito transmits a mature infective form to the host.

Question 3.
Communicable Diseases And Non-Communicable Diseases
Answer:
Differences between communicable diseases and non-communicable diseases are as follows

Communicable diseases Non-communicable diseases
These disease do not remain confined to the person who suffer from them. These disease remain confined to the person who suffer from them.
These are transmitted from infected person to other persons directly or indirectly by any causative organisms. They are not transmitted from infected person to other persons except for genetic transmission in some case.
e.g. viral diseases (influenza, mumps, AIDS, smallpox) bacterial diseases (cholera,typhoid, TB,tetanus,etc.) e.g, diabetes, cancer, arthritis, cardiovascular diseases, etc.

Question 4.
Magna and Minuta stage.
Answer:
Differences between magna stage and minuta stage are as follows

Magna stage Minuta stage
It is the active stage of pathogenic stage of Entamoeba histolytica also called trophozoite. It is the non-pathogenic and non-motile and non-feeding form.
It resembles Amoeba in its active form and cytoplasm is divisible into ectoplasm and endoplasm. It lives in the lumen of intestine and may develop into magna by penetrating intestinal wall.
It measures 20-30 p in diameter. It measures about 12-15 pt in diameter.

Question 5.
Infection and Infestation.
Answer:
Differences between infection and infestation are as follows

Infection Infestation
Infection is caused by microorganisms or germs or viruses. Infestation refers to the infection by larger and more complete organisms like pests or parasites.
The germs or microorganisms which causes infection usually grow inside the body and cause illness. Infestation is commonly used in context to one organism present on external surface.

Question 6.
Carcinoma and Sarcoma.
Answer:
Differences between carcinoma and sarcoma are as follows

Carcinoma Sarcoma
The cancer of epithelial epidermal tissues and their derivatives. The cancer of connective tissues is called sarcoma.
It usually includes cancer of lungs, breast, etc. It includes bone, muscle or cancer of lymph nodes.
They spread throughout the body by blood and lymph. They spread through nodules.
They occur primarily in people over 50 years of age. It affects both young and old people.

Question 7.
Benign tumour and Malignant tumour.
Answer:
Differences between benign tumour and malignant tumour are as follows

Benign tumour Malignant tumour
It remain confined to the site of its origin. It is not confined to the tissues.
It may grow in size but does not spread to other parts of the body. They are carried to other parts of the body by blood or lymph.
It is enclosed in connective tissue. It is not enclosed in any specific tissue.

Question 8.
Sporogony and Gamogony.
Answer:
Differences between sporogony and gamogony are as follows

Sporogony Gamogony
It is an asexual stage which produces haploid sporozoites. It is a sexual phase followed by sporogony which produces a diploid zygote.
The oocyte so formed are liberated into haemolymph of mosquito. The zygote elongates into motile worm-like vermicule which penetrates the stomach wall, enclosed itself in a cyst and grows in size.

Question 9.
Innate immunity and Acquired immunity.
Answer:

Innate immunity Acquired immunity
It is a non-specific type of immunity. It is a pathogen specific immune response.
It is inherited from parents and protects the child since birth. It is acquired after the birth of an individual, during its lifetime.
It provides barrier against the entry of pathogen in the body. It produce B-lymphocytes and T-lymphocytes. It also produces primary and secondary types of immune response.

Question 10.
Cell-mediated immunity and Humoral immunity.
Answer:
Differences between cell-mediated immunity and humoral immunity are as follows

Cell-mediated immunity Humoral immunity
It is the type of immunity which is mediated by T-lymphocytes to produce antibodies. It is mediated by antibodies present in blood and lymph.
It provides immunity against all pathogens including fungi and Protozoa. It provides immunity against virus and bacteria.
It shows reaction against organ transplantation. It does not react against organ transplantation.

Question 11.
Vaccination and Immunisation.
Answer:
Differences between vaccination and immunisation are as follows

Vaccination Immunisation
Vaccination is the process of introducing the body to a form of virus. Immunisation is the process of body building up natural defence against bacteria.
It is injected in the form of drops. It does not require administering as its the natural capacity of body.

Long Answer Type Questions

Question 1.
What are pathogens ? Classify diseases and give a note on this.
Answer:
Pathogens:
Infectious disease causing agents are called pathogens and their disease causing capacity is known as pathogenicity or virulence. Most of the pathogens are parasites. They can cause harm to the organism (host) by either living in (as endoparasites) or on them (as ectoparasite). These disrupt the normal physiology of organisms, either plants or animals and express a number of symptoms. The human body contains many natural defence mechanisms against some common pathogens. Certain pathogens have been found to be responsible for massive casualities.

Despite many medical advances for safeguarding human beings from infections by pathogens through the use of vaccines, antibiotics and fungicides, pathogens continue to threaten human lives. They can enter our body by various means s.uch as air, water, food, etc., and can multiply and interfere with the normal vital activities of the body, thus, resulting in the morphological and functional damage.

Classification of Pathogens:
Major classes of pathogens which cause disease, produce toxin and induce immunosuppression in the most are given below

Classes of Pathogens Examples
Viruses Adenovirus, picorna virus, retrovirus, papovavirus, polyma virus, etc.
Bacteria Mycobacterium, Streptococcus, Shigella and Salmonella.
Fungi Saprophytic pathogenic fungi.
Prions Protein pathogens that cannot contain nucleic acids.
Parasites Protozoan and helminth parasites.

Question 2.
Give the symptoms, infection, prevention and control of typhoid.
Answer:
Typhoid:
It is also known as enteric fever and is caused by bacterium Salmonella typhi. It is common in developing countries, where it affects 21.5 million persons every year (1 million in India).

Symptoms and Diagnosis
The incubation period of parasite is about 1-2 weeks and the duration of illness is about 4-6 weeks. The symptoms of typhoid include fever (39-40°C), lethargy, stomach pain, headache, poor appetite, diarrhoea or constipation and rose spots on abdomen. The intestinal
perforation or bleeding may occur in severe cases, which may lead to death. The reccurrence (relapsing) of disease is observed in 10% of patients. Typhoid is diagnosed by WIDAL test. ”

Infection and Transmission
Salmonella typhi invades human intestine through contaminated water or food, from where they are carried by white blood cells to the liver, spleen and bone marrow. They multiply in these organs and re-enter the bloodstream. At this stage, a person begins to develop symptoms like fever. Through the bloodstream the bacteria further invade various organs like gall bladder, biliary system, lymphatic tissues and ultimately pass into the intestinal tract. From here the bacteria can be diagnosed in cultures of stool.
The disease may be transmitted through carriers also. These are those person who recovered from typhoid but continue to carry the bacterial infection.

Treatment
Treatment includes antibiotics like fluoroquinolones, ceftriaxone and azithromycin. But, Salmonella develops resistance to multiple antibiotics. The emergence of multi-drug resistant typhoid has complicated the treatment procedure, especially in those who have acquired infection from South Asia. Therefore, antibiotic susceptibility test in helpful in deciding an appropriate therapy pathway.

Vaccination
The following vaccines are given in the treatment of typhoid

Vaccine Type Dose
Vi antigen Inactivated vaccine injectable A single dose of 0.5 ml administered intramuscularly on thighs and arms.
Oral ty21a Oral live vaccine Course of 3 capsules given on alternate days.

Prevention and Control
There are several ways through which bacterial infection of typhoid can be avoided

  1. Maintain personal hygiene.
  2. Consume thoroughly washed and properly cooked vegetables and fruits.
  3. Drink packaged water with statutory quality or boiled water. Bottled carbonated water is also used to consume and it is safer than other.
  4. Vaccination against typhoid can be done.

Question 4.
What are acquired and innate immunity?
Discuss the mechanical and chemical barriers of innate immunity.
Answer:
Innate Immunity (Inborn)
It is the type of immunity which is present from birth and is inherited from the parents. That’s why it is also called as natural immunity. It is non-specific in nature as it involves general protective measures against any invasion. Innate immunity provides the early lines of defense against pathogens. The principal components of innate immunity that act as barrier system to prevent the entry of pathogens are given below
1. Mechanical barriers
2. Chemical barriers
3. Phagocytosis
4. Fever
5. Inflammation
6. Acute phase proteins
7. Natural Killer (NK) cells

1. Mechanical or Physical Barriers:
They prevent entry of microorganisms in the body, e.g. skin, mucous coating of epithelium lining the respiratory, gastrointestinal and urogenital tracts. These barriers are also called as first line of defence.

  • Skin It is outer and tough layer of epidermis that consists of insoluble protein called keratin. It prevents the entry of bacteria and viruses. The periodical sheding off process of skin removes any clinging pathogen.
  • Mucous membrane The gastrointestinal tract, urinogenital tract and conjuctiva are lined by mucous membrane.

This membrane secretes mucus which entraps microbes, dust or any foreign particles and finally propelled them out through tears, saliva, coughing and sneezing.

2. Chemical or Physiological Barriers
It includes certain chemicals which dispose off the pathogens.
These are given below

  1. Acid of stomach, kills the ingested microorganisms by secreting acid gastric secretion (pH 1.5 – 2.0).
  2. Low pH of sebum (i.e. 3.0-5.0) forms a protective film over the skin that inhibits growth of many microbes.
  3. Lysozyme is a hydrolytic enzyme present in all mucous secretions like tears, saliva and nasal secretions. It attacks bacteria and dissolves their cell walls.
  4. Gastro and duodenal enzymes secrete proteases and lipases. These enzymes digest a variety of structural and chemical constituents of pathogens, e.g. gastric acids easily inactivate rhinoviruses.
  5. Mothers milk Lactoferrin and neuraminic acid are antibacterial substances present in human milk to fight against Staphylococci.
  6. A group of proteins produced by virus infected cells, i.e. interferons induces a generalised activated state in neighbouring uninfected cells.
  7. Humans and some other animals secrete an number of antimicrobial peptides such as defensins. One micrometre thick biofilm of defensins protects the skin from microbial assault.

3. Phagocytosis
When pathogens or microbes penetrate the skin or mucous membrane certain cell types surge towards the site of infection. These can be neutrophils, monocytes and macrophages which engulf the pathogens to form a large intracellular vesicle called phagosome.
The phagosome fuses with lysosome to form phagolysosome. The secretion of lysosomal enzymes digests bacterial cells. The useful products remains in the cell while the waste is egested out of the cell. Therefore, these phagocytes are also known as second line of defence.

4. Fever
It may be brought about by endotoxins or proteins (cytokines) produce by pathogens called endogenous pyrogens.
When enough pyrogens are produced, then there is rise in temperature which strengthens the defence mechanism to inhibit the growth of microbes. Fever is a symptom of an internal diagnoses of the cause of infections.

5. Inflammation
It is a defensive response of the body to tissue damage.
It is characterised by abrasions, chemical irritations, heat, swelling, redness and pain. Inflammation in a non-specific response of the body to injury. It is an attempt to dispose off microbes, toxins or foreign material at the site of injury by macrophages to prevent their spread to other tissues and to prepare the site for tissue repair. Thus, it helps to restore tissue homeostasis.

Broken mast cells release histamine, bradykinin, etc., which cause dilation of capillaries and small blood vessels. As a result more blood flows in these areas making them red and warm. Therefore, the accumulation of this results into tissue swelling (oedema).
After few days, due to phagocytosis, a cavity containing necrotic tissue and dead bacteria is formed. This fluid mixture is called pus.

6. Acute Phase Proteins
The chemical messenger of immune cells called cytokines are important low molecular weight proteins. These heterogenous proteins stimulate or inhibit the differentiation, proliferation or function of immune cells and also certain viral infections.

7. Natural Killer (NK) Cells
These are non-phagocytic granular lymphocytes which are present in spleen, lymph nodes and bone marrow.

Then can produce perforins or cytolysin which lyses the vi ral infected cells.
These cells can kill a range of tumour cells without any antigen specificity.

Mechanism of Active Aquired immunity
Active acquired immunity is more effective and superior than passive immunity. It occurs in two different forms called cell-mediated and humoral immune responses.
(i) Cell-Mediated Immune Response or Cell-Mediated Immunity (CMI) It is the type of acquired immunity mediated by T-lymphocytes. Activated T-lymphocytes undergo proliferation and differentiate into different types of effector cells, such as T-helper (TH) and T-cytotoxic or killer (Tc) lymphocytes and memory T-lymphocytes (TM). TM confers a long term memory against the invading pathogen. Tc /TK cells directly kill or destroy antigens or antigen bearing pathogens. TH cooperates with B-lymphocyte and triggers its transformation into a plasma cell.

(ii) Humoral response or Antibody-Mediated Immunity (AMI) It is mediated by antibodies present in blood and lymph. Immunoglobulins or antibodies are glycoproteins produced in the body by B-cells in response to an antigen, e.g. IgA. IgG, IgM, IgE and IgD.

B-cells multiple in large number and transform into larger cells called plasma cells or plasmocytes. The transformation into plasma cells in assisted By T-Helper cells (TH). These antibodies destroy antigens by specific antigen-antibody interaction.

Question 5.
Mention the factors causing cancer. Add a note on diagnosis and prevention of cancer.
Answer:
Causes of Cancer
The agents which cause cancer, are called carcinogens.
Cancer can be induced by either physical, chemical or biological agents.

  1. Physical agents These are ionising radiations like X-rays, v-rays and the non-ionising rays like UV-rays which can cause DNA damage leading to neoplastic transformation.
  2. Chemical agents These are tobacco smoke, benzene fumes, arsenic, hormones and aflatoxin, etc.
  3. Nutritional agents Deficiency of some nutrients like vitamins, minerals and proteins causes cancer.
  4. Biological agents Many cancers are caused by viruses. The association of Hepatitis-B and primary liver cancer has been established.
  5. Mechanical factors Trauma, irritation and severe friction have been identified to cause malignancy.
  6. Host factors These include age, sex, marital status, race, socio-economic status, customs and habits of the host.
  7. Environmental factors These include radiation, air pollution, diet, drugs and social environment.
  8. Genetic factors All factors have a genetic basis and are caused by genetic transformations of cells.

Cancer Detection and Diagnosis
Cancer can be detected by the following well-known methods

  1. Blood and bone marrow tests are conducted to know number of cell counts, e.g. WBC count in leukemia.
  2. Biopsy of a piece of suspected tissue is done by cutting thin sections, staining and examining them under the microscope.
  3. Radiography by X-rays is done to detect cancer of the internal organs.
  4. Computed tomography using X-rays is done to generate a 3-D image of internal tissue.
  5. Magnetic Resonance Imaging (MRI) involves the use of non-ionising radiation and strong magnetic field to detect pathological and physiological changes in living tissue.
  6. Monoclonal antibodies against cancer-specific antigens are also used for cancer detection. These are homogenous immunological reagents of defined specificity.
  7. Mammography for detection of breast cancer.
  8. Fine Needle Aspiration Cytology (FNAC)
  9. PAP test (cytological staining) used for detection of cervix cancer.

Prevention
According to WHO, the prevention of cancer is ‘the elimination of or protection against, factors known or believed to be involved in carcinogenesis (formation cancerous tumours) and the treatment of precancerous conditions’.
This implies that cancer cannot be cured at the late-stage so it is better to adopt some preventive measures be for its initiation and progression.

The preventive measures are

  1. Educate people to go for early diagnosis and early treatment for better chance of survival.
  2. Motivate people to know about the oncogenic effects of tobacco.
  3. Prohibit the advertisements of cigarettes and drugs that may increase the chances of cancer.
  4. Maintain personal hygiene.
  5. Control environmental pollution by taking major steps.
  6. Reduce amount of radiation.
  7. Organise occupational health programmes.
  8. Take treatment of cancerous.

Symptoms of Initiation and Progress of Cancer

  1. A hump or hard area in the breast.
  2. A change in wart or mole.
  3. A persistent change in digestive and bowel habit.
  4. A persistent cough or hoarseness, excess loss of blood at the monthly period or loss of blood outside the usual dates.
  5. Blood loss from any natural orifice.
  6. A swelling or sore that does not get better.
  7. Unexplained loss of weight.

Question 6.
Give the structure of HIV. Give an account of infection, control and prevention of AIDS.
Answer:
Structure of HIV:
The virus belongs to retrovirus family and is roughly spherical-shaped with a diameter of 90-120 nm. The core has two single-stranded RNA enveloped with conical capsid mode up of viral proteins P24.
Each RNA fdament is segmented into two identical filaments and associated with nucleo-capsid proteins and enzymes like reverse transcriptase enzyme and integrase.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases 1
Reverse transcription in HIV

Between the capsid and matrix of the virus proteases and other proteins are present. The matrix consists of lipid bilayer of host cell membrane and projecting knob like glycoprotein spikes. It contains two proteins called gpl20 and gp 41. These proteins are required for anchoring to the host cell and entering into it.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 9 Health and Diseases 2
Structure of human immunodeficiency virus

Infection:
HIV infects CD 4 T-lymphocytes and dendritic cells. It anchors to the surface of host cell by adsorption assisted by the glycoprotein. This release the capsid and then the begins the replication of retrovirus begins in the host cell. The HTV lefts untreated then it progresses in three stages

  1. Acute infection Patient develops some symptoms like flu, fever, swollen glands, soar throat, rash, muscle and joint pain and headache, within 2-4 weeks and HIV infection. This stage is at higher risk of transmitting virus through coitus and injectable drugs using contaminated needle.
  2. Clinical latency stage In this case, virus replicates in host cell without expressing symptoms. If patient undergoes retroviral therapy he may live for decades. If he is not on the therapy, then the latency stage lasts on an average for ten years.
  3. Typical (AIDS) stage At this stage, HIV infection acquires its full strength and damages the immune system badly. The value of CD 4 lymphocytes fall below 200 per cubic mililitre of blood. The infected person contracted many other bacterial and fungal diseases.

Some of the prevalent symptoms at this stage are

  1. Weight loss and unexplained tireness
  2. Chronic diarrhoea
  3. Pneumonia
  4. Prolonged swelling of the lymph glands of armpit, groin and neck.
  5. Recurring fever with night sweats.
  6. Persistent cough
  7. Mouth and skin problems
  8. Recurrent infections
  9. Sores of the mouth, anus and genitals .
    Without treatment, people who progress to AIDS survive about three years.

Diagnosis:
There are several methods for the diagnosis of HIV infection such as viral culture, Enzyme Linked Iramuno Sorbent Assay (ELISA), PCR test, Western blotting, etc. Out of these, ELISA and Western blotting are widely used.

Prevention:
There is no effective treatment developed to treat AIDS. Therefore, some preventive measures are recommended to prevent its infection

The preventive measures are as follows

  1. Sterlise all surgical instruments before use.
  2. The transfusion of blood should be subjected to HIV test.
  3. Infected mother should avoid pregnancy otherwise, it may also transmit to child.
  4. Heterosexual activites should be prohibited.
  5. Motivate to use condoms during sexual activities.
  6. Proper medical dispose off should be established.

Government of Indian launched national AIDS control board, national AIDS committee, national AIDS control organisation, etc., to create awareness among people about HIV transmission and progression of AIDS.

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Odisha State Board CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) Questions and Answers.

CHSE Odisha 11th Class Economics Unit 7 Question Answer ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

I. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ପ୍ରଦତ୍ତ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଚୟନ କର।
[Choose the Correct answer of the following from the Alternatives as given]

Question ୧।.
+3 ଦ୍ଵିତୀୟ ବର୍ଷର୍ 50 ଜଣ ଛାତ୍ରଙ୍କର ଅର୍ଥନୀତିରେ ହାରାହାରି ନମ୍ବର(ମାଧ୍ୟମାନ) 40 ଓ 60। ଜଣ ଛାତ୍ରୀଙ୍କର ଅର୍ଥନୀତିରେ ହାରାହାରି ନମ୍ବର (ମାଧ୍ୟମାନ) 30। ତେବେ ମୋଟ 110 ଜଣ ଛାତ୍ର-ଛାତ୍ରୀଙ୍କର ମିଳିତ ମାଧ୍ଯମାନ ବା ହାରାହାରୀ ମୂଲ୍ୟ କେତେ ହେବ ?
(A) 34,54
(C) 54.23
(B) 15.64
(D) 32.28
Answer:
(A) 34,54

Question ୨।
ମଧ୍ୟମାକୁ କେଉଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବଣତା ମାପକ କୁହାଯାଏ ?
(A) ଅବସ୍ଥାପିତ
(B) ଗାଣିତିକ
(C) ଉଭୟ (A) ଓ (B)
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି
Answer:
(A) ମାଧ୍ଯମାନ

Question ୩।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ହାରାହାରିର ମୂଲ୍ୟକୁ ରେଖାଚିତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରିବ ?
(A) ଗରିଷ୍ଠକ
(B) ମାଧ୍ଯମାନ
(C) ମଧ୍ଯମା
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(A) ଗରିଷ୍ଠକ

Question ୪।
ସବୁଠାରୁ ଅଧ‌ିକ ଥର ଥୁବା ଲବ୍‌ଧାକଙ୍କୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(A) ଚାରିଷ୍ଟକ
(B) ମାଧ୍ୟମାନ
(C) ମଧ୍ୟମା
(D) ଉପରେ।କ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(D) ଉପରେ।କ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୫।
ଗୋଟିଏ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣର କଚ୍ଛିତ ମାଧ୍ଯମାନର ମୂଲ୍ୟ 350, ଲବ୍‌ଧାଙ୍କମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା 0 ଏବଂ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କରୁ କଳ୍ପିତ ମାଧ୍ଯମାନର ବିଚ୍ୟୁତିଗୁନିକର ସମଷ୍ଟି 100), ତେବେ ମାଧ୍ଯମାନର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ?
(A) 366.60
(B) 140.50
(C) 282.60
(D) 351.66
Answer:
(D) 351.66

Question ୬।
x : 10, 12, 18, 11, 10, 10, 10, 15, 10 । ଏହି ବାରମ୍ବାରତାର ବିତରଣର ଗରିଷ୍ଠକର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ?
(A) 10
(B) 12
(C) 18
(D) 11
Answer:
(A) 10

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୭।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ମାଧ୍ଯମାନର ସୁଗୁଣ ?
(A) ସହଜରେ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିହୁଏ
(B) ସରଳ ପଦ୍ଧତି
(C) ଲରେଞ୍ଜ ବକ୍ରରେଖା
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୮।
Σ(x – x̄) =?
(A) 1
(B) 0
(C) 15
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(B) 0

Question ୯।
ମଧ୍ୟମା ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ କେତେ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ କରେ?
(A) 2
(B) 1
(C) 4
(D) 6
Answer:
(A) 2

Question ୧୦।
ମଧ୍ଯମାରୁ ରେଖାଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(A) ଓଜିଡ୍
(B) ହିଷ୍ଟାଗ୍ରାମ୍
(C) ଲରେଞ୍ଜ ଚକ୍ରରେଖା
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(A) ଓଜିଡ୍

Question ୧୧।
ଯଦି ପାଞ୍ଚଜଣ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମାସିକ ଦରମା ଯଥାକ୍ରମେ Rs. 6000, Rs.8500, Rs.7500, Rs. 12000 ଏବଂ Rs. 15000 ହୁଏ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ହାରାହାରି ଦରମା (ମାଧ୍ଯମାନ) କେତେ ହେବ ?
(A) 9700
(B) 7000
(C) 6800
(D) 12000
Answer:
(C) 6800

Question ୧୨।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ମଧ୍ଯମାର ସୁଗୁଣ ?
(A) ଗଣନା ସରଳ
(B) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଜ୍ଞା ଅଛି
(C) ଲେଖଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇପାରେ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମୟ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମୟ

Question ୧୩ ।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ବିଚ୍ୟୁତିର ଦୁର୍ଗୁଣ ?
(A) ରାଶିମାଳାର 50% ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣକୁ ବିଚାରକୁ ନିଏ।
(B) ଯୁକ୍ତ ସମ୍ଭାଗଯୁକ୍ତ ବିତରଣରେ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ୟକର କରାଯାଇପାରେ।
(C) ଚୟନ ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ।
Answer:
(A) ରାଶିମାଳାର 50% ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣକୁ ବିଚାରକୁ ନିଏ।

Question ୧୪ ।
ଚତୁର୍ଥାଂଶ ବିଚ୍ୟୁତି ଗୋଟିଏ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣକୁ କେତେ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରେ ?
(A) 2
(B) 4
(C) 8
(D) 5
Answer:
(A) 2

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୧୫।
ମାଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ନିମ୍ନଲିଖତ କେଉଁ ହାରାହାରିକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ ?
(A) ମାଧ୍ଯମାନ
(B) ମାଧ୍ଯମା
(C) ଜ୍ୟାମିତିକ ମାଧ୍ୟମାନ
(D) ଉଭୟ (A) ଓ (B)
Answer:
(D) ଉଭୟ (A) ଓ (B)

Question ୧୬।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ମାଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତିର ସୁଗୁଣ ?
(A) ସଠିକ୍ ସଂଜ୍ଞା ଅଛି
(B) ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ
(C) ଚରମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଦ୍ବାରା କମ୍ ପ୍ରଭାବିତ
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ

Question ୧୭।
X : 10, 12, 14, 16, 18 ର ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ?
(A) 2.4
(B) 5
(C) 4
(D) 3
Answer:
(A) 2.4

Question ୧୮।
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତିର ବର୍ଗକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(A) ପ୍ରସାରଣ
(B) ବିଚରଣ ଗୁଣାଙ୍କ
(C) ମାଧ୍ୟବିଚ୍ୟୁତି
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(A) ପ୍ରସାରଣ

Question ୧୯।
ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି ଓ ମାଧ୍ଯମାନର ଶତକଡ଼ା ଅନୁପାତକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
(A) ପ୍ରସାରଣ
(B) ବିଚରଣ ଗୁଣାଙ୍କ
(C) ମାନଙ୍କ ବିଚ୍ୟୁତି
(D) ଉପରୋକ୍ତ କୌଣସିଟି ନୁହେଁ
Answer:
(B) ବିଚରଣ ଗୁଣାଙ୍କ

Question ୨୦।
ନିମ୍ନଲିଖୁତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ମାନକ ବିଦ୍ୟୁତିର ସୁଗୁଣ ?
(A) ଅଭିକଳନା ସହଜ ନୁହେଁ
(B) ଚରମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ
(C) ଏହାର ସଠିକ୍ ସଂଜ୍ଞା ଅଛି
(D) ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ
Answer:
(C) ଏହାର ସଠିକ୍ ସଂଜ୍ଞା ଅଛି

Question ୨୧।
\(\frac{6}{\bar{x}}\) 100 କେଉଁ ବିଚ୍ଛୁରଣ ମାପକର ପଦ୍ଧତି ?
(A) ମାଧ୍ଯମାନ
(B) ବିଚରଣ ଗୁଣାଙ୍କ ବା ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଗୁଣାଙ୍କ(c.v)
(C) ପ୍ରସାରଣ
(D) ମଧ୍ୟମା
Answer:
(B) ବିଚରଣ ଗୁଣାଙ୍କ ବା ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଗୁଣାଙ୍କ(c.v)

Question ୨୨।
ମାନକ ବିଦ୍ୟୁତିର ରେଖାଙ୍କିତ ଉପସ୍ଥାପନ
(A) ଓଜିଭ୍
(B) ବିଚରଣ ଗୁଣାଙ୍କ
(C) ହିଷ୍ଟାଗ୍ରାମ
(D) ସମସ୍ତଟି
Answer:
(B) ବିଚରଣ ଗୁଣାଙ୍କ

Question ୨୩।
ମୁକ୍ତ ସଂଭାଗ ଶ୍ରେଣୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ :
(A) ମଧ୍ୟମା
(B) ମାଧ୍ଯମାନ
(C) ଗରିଷ୍ଠକ
(D) ସମସ୍ତଟି
Answer:
(A) ମଧ୍ୟମା

Question ୨୪।
ଲୋରେଞ୍ଜ ବକ୍ର କିଏ ଉତ୍ପତ୍ତି କରିଥିଲେ ?
(A) ମାକ୍ସ ଓ ଲୋରେଞ୍ଜ
(B) ମାର୍ନାଲ୍
(C) ପିଗୁ
(D) ସମସ୍ତଟି ନୁହେଁ
Answer:
(A) ମାକ୍ସ ଓ ଲୋରେଞ୍ଜ

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୨୫।
ଯଦି X ର ମୂଲ୍ୟ ୨୦-୩୦, ୩୦-୪୦, ୪୦-୫୦ ଓ ୫୦-୬୦ ଶ୍ରେଣୀର ବିସ୍ତାର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ?
(A) ୪୦
(B) ୨୦
(C) ୩୦ .
(D) ୬୦
Answer:
(A) ୪୦

Question ୨୬।
ଯଦି, X = 10,12, 14, 16, 18, 20 ହୁଏ, ତେବେ ମଧ୍ୟମାର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ହେବ ?
(A) 15
(B) 14
(C) 16
(D) 20
Answer:
(A) 15

Question ୨୭।
ବିଜୁରଣର ଆପେକ୍ଷିକ ପରିମାପକ
(A) ବିସ୍ତାର
(B) ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି
(C) ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି ଗୁଣାଙ୍କ
(D) ସମସ୍ତଟି
Answer:
(C) ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି ଗୁଣାଙ୍କ

Question ୨୮।
\(\Sigma(\mathbf{X}-\overline{\mathbf{X}})^2\)
(A) ସର୍ବନିମ୍ନ
(B) ଶୂନ୍ଯ
(C) ସର୍ବାଧକ
(D) ସମସ୍ତ
Answer:
(A) ସର୍ବନିମ୍ନ

Question ୨୯।
ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ସର୍ବଦା :
(A) ୧ ରୁ ଅଧିକ
(B) ୧ ରୁ କମ୍
(C) ୧
(D) ସମସ୍ତଟି
Answer:
(B) ୧ ରୁ କମ୍

II. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ସଠିକତା ପ୍ରମାଣ କର। ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ରେଖାଙ୍କିତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ନ ବଦଳାଇ ଭ୍ରମ ସଂଶୋଧନ କର।
[Prove the correctness of the followings correct then if necessary with- out changing words underlined.]

Question ୧।
ମାଧ୍ଯମାନ ଏକ ଅବସ୍ଥାପିତ ହାରାହାରି।
Answer:
ମାଧ୍ଯମାନ ଏକ ଗାଣିତିକ ହାରାହାରି।

Question ୨।
ମଧର୍ମା ଏକ ଅବସ୍ଥାପିତ ହାରାହାରି।
Answer:
ସଠିକ୍।

Question ୩।
ମାଧ୍ୟମାନର ମୂଲ୍ୟକୁ ରେଖାଚିତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ।
Answer:
ମଧ୍ଯମାର ମୂଲ୍ୟକୁ ରେଖାଚିତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ।

Question ୪।
3 Median – 2 Mean = Mode (ଗରିଷ୍ଠକ)
Answer:
ସଠିକ୍

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୫।
ମାଧ୍ଯମାନ ଚରମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୬।
ଗରିଷ୍ଠକର ସଠିକ୍ ସଂଜ୍ଞା ନାହିଁ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୭।
ରେଖାଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଗରିଷ୍ଠକର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୮।
ଏକ ପ୍ରତିସମ ବଣ୍ଟନାରେ ମାଧ୍ଯମାନ ± ମଧ୍ୟମା ± ଗରିଷ୍ଠକ।
Answer:
ଏକ ପ୍ରତିଦସମ ବଣ୍ଟନରେ ମାଧମାନ = ମଧ୍ୟମା = ଗରିଷ୍ଠକ।

Question ୯।
ମାଧ୍ୟମାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୀଜଗଣିତ ପ୍ରୟୋଗ ନିମିତ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୧୦।
ଗରିଷ୍ପକ ବଣ୍ଟନର ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ।
Answer:
ମାଧ୍ଯମାନ ବଣ୍ଟନର ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ।

Question ୧୧।
ବିସ୍ତାର ଚରମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଦ୍ବାରା ବହୁ ପରିମାଣରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୧୨।
ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଏକ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୧୩।
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ବିଜୁରଣର ଏକ ଗାଣିତିକ ପରିମାପକ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୧୪।
ଯୁକ୍ତ ସଂଭାଗଯୁକ୍ତ ବିତରଣରେ ବିସ୍ତାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ।
Answer:
ଯୁକ୍ତ ସଂଭାଗଯୁକ୍ତ ବିତରଣରେ ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାପାରେ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୧୫।
ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି (ସିଗ୍‌ମା) = \(\sqrt{\frac{\Sigma \mathrm{fdx}^2}{\Sigma \mathrm{f}}=\left(\frac{\Sigma \mathrm{fdx}}{\Sigma \mathrm{f}}\right)^2}\)
Answer:
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି (ସିଗ୍‌ମା) = \(\sqrt{\frac{\Sigma \mathrm{fdx}^2}{\Sigma \mathrm{f}}=\left(\frac{\Sigma \mathrm{fdx}}{\Sigma \mathrm{f}}\right)^2}\)

Question ୧୬।
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତିର ସଠିକ୍ ସଂଜ୍ଞା ନାହିଁ।
Answer:
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତିର ସଠିକ୍ ସଂଜ୍ଞା ଅଛି।

Question ୧୭।
ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି ମଧ୍ୟମା କିମ୍ବା ମାଧ୍ୟମାନ ଠାରୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୧୮।
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ପୁନଃ ବୀଜଗାଣିତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ବାରା ବ୍ୟବହାରକ୍ଷମ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୧୯।
ବିବରଣ ଗୁଣାଙ୍କ ବିଚ୍ଛୁରଣ ମାପକର ଏକ ଆପେକ୍ଷିକ ପରିମାପକ।
Answer:
ସଠିକ୍

Question ୨୦।
ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି ବିଚ୍ଛୁରଣ ମାପକର ଏକ ଅବସ୍ଥାପିତ ପରିମାପକ।
Answer:
ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି ବିଜୁରଣ ମାପକର ଏକ ଅବସ୍ଥାପିତ ପରିମାପକ।

III. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦୁଇଟିରୁ ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ମଧ୍ୟରେ ଲେଖ।
[Answer the following questions within 2 to 3 sentences in each case.]

Question ୧।
ମଧ୍ୟମା (Median) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ମଧ୍ୟମା ଏକ ଅବସ୍ଥାପିତ ହାରାହାରି | କୌଣସି ତତ୍ୟାବଳୀର ଲବ୍‌ଧାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ଉଷ୍ଟକ୍ରମ ବା ଅଧଃକ୍ରମରେ ସଜାଡ଼ି ଦେଲେ ସେମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କକୁ ମଧ୍ୟମା କୁହାଯାଏ। ଏହା ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ସମାନ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ।

Question ୨।
ମଧ୍ୟମାର ଦୁଇଟି ସୁଗୁଣ (Merits) ଲେଖ।
Answer:
ମଧ୍ଯମାର ଦୁଇଟି ସୁଗୁଣ ହେଲା-
(i) ମୁକ୍ତ ସୟାଗଯୁକ୍ତ ଶ୍ରେଣୀରେ ମଧମାର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇପାରେ।
(ii) ମଧ୍ୟମା ରେଖାଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ।

Question ୩।
ଗରିଷ୍ଠକ (Mode) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
କୌଣସି ବିତ ରଣରେ ସର୍ବାଧ‌ିକ ଥର ଆବିର୍ଭାବ ହେଉଥ‌ିବା ଲବ୍‌ଧାଙ୍କକୁ ଗରିଷ୍ଠକ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ, ସର୍ବାଧ‌ିକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବାରମ୍ବାରତା ଥିବା ଲବ୍‌ଧାଙ୍କକୁ ଗରିଷ୍ଠକ କୁହାଯାଏ। ସାଧାରଣତଃ, ୩୦, ଦ୍ବାରା ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଥାଏ।

Question ୪।
ଗରିଷ୍ଠକର ଦୁଇଟି ଦୁର୍ଗୁଣ (Demerits) ଲେଖ।
Answer:
ମାଧ୍ଯମାନର ଦୁଇଟି ଦୁର୍ଗୁଣ ହେଲା
(i) ମାଧ୍ଯମାନ ଚରମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।
(ii) ମାଧ୍ଯମାନର ମୂଲ୍ୟକୁ ରେଖାଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୫।
ମାଧ୍ଯମାନର ଦୁଇଟି ଦୁର୍ଗୁଣ (Demerits)ଲେଖ।
Answer:
ଗରିଷ୍ଠକର ଦୁଇଟି ଦୁର୍ଗୁଣ ହେଲା-
(i) ଏହା ଅଧୂକ ଗାଣିତିକ ବାଖ୍ୟା ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ, ଏବଂ
(ii) ମାଧ୍ୟମାନ ତୁଳନାରେ ଗରିଷ୍ଠକ ଚୟନ ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ବାରା ଅଧ‌ିକ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।

Question ୬।
ଏକ ଆଦର୍ଶ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବଣତା ମାପକର ଦୁଇଟି ଗୁଣାବଳୀ (features) ଲେଖ।
Answer:
ଗୋଟିଏ ଆଦର୍ଶ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବଣତା ମାପକର ଦୁଇଟି ଗୁଣାବଳୀ ହେଲା
(i) ଏହା ସରଳ ଓ ବୋଧଗମ୍ୟ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।
(ii) ଏହା ତଥ୍ୟାବଳୀର ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

Question ୭।
ମାଧ୍ୟମାନ (Arithmetic Mean) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଗୋଟିଏ ସାଂଖ୍ୟକ ତଥ୍ୟାବଳୀର ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି ଓ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟାର ଅନୁପାତକୁ ମାଧ୍ୟମାନ କୁହାଯାଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ x̄ ଦ୍ଵାରା ସୂଚିତ ହୋଇଥାଏ।
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 1

Question ୮।
ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି (.). କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ରାଶିମାଳର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵ ଚତୁର୍ଥାଂଶକୁଏବଂ ନିମ୍ନ ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ଦ୍ଵୟର ଅନ୍ତରଫଳର ଅର୍ଦ୍ଧେକକୁ ଉକ୍ତ ରାଶିମାଳାର ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି କୁହାଯାଏ। ସାଙ୍କେତିକ ଭାଷାରେ
Q.D. = \(\frac{Q_3-Q_1}{2}\)

Question ୯।
ଲରେଞ୍ଜ ବକ୍ର (Lorenz Curve) କ’ଣ ?
Answer:
ଲେଖଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ବିଚ୍ଛୁରଣ ପରିମାପକର ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ଅନୁଶୀଳନକୁ ଲରେଞ୍ଜ ବକ୍ର କୁହାଯାଏ । ଆୟ ବଣ୍ଟନରେ ଅସମାନତା ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ମାକ୍‌ସ ଓ ଇରେଞ୍ଜ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଏହି ପଦ୍ଧତିର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ଏହା ଏକ ରାଶିକୃତ ଶତାଂଶ ବକ୍ରରେଖା।

Question ୧୦।
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି (Standard Deviation) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
କୌଣସି ରାଶିମାଳୀର ମାଧ୍ଯମାନ ଓ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର ବା ବିଚ୍ୟୁତିର ବର୍ଗର ମାଧ୍ଯମାନର ବର୍ଗମୂଳକୁ ମାନ ବିଚ୍ୟୁତି କୁହାଯାଏ। ମାନବ ବିଚ୍ୟୁତିକୁ ସାଙ୍କେତିକ ଚିହ୍ନ ଓ (Sigma) ରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ସାଙ୍କେତିକ ଭାଷାରେ
\(\sigma=\sqrt{\frac{\Sigma x^2}{\mathrm{~N}}}\)

Question ୧୧।
ବିସ୍ତାର (Range) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ରାଶିମାଳ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ସର୍ବବୃହତ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଦ୍ଵୟର ଅନ୍ତରଫଳକୁ ବିସ୍ତାର କୁହାଯାଏ । ସାଙ୍କେତିକ ଭାଷାରେ ବିସ୍ତାର (R) = L – S କିମ୍ବା
HV – tv ଏଠାରେ,
HV = ବୃହତ୍ତମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ,
LV – କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ

Question ୧୨।
ବିଚ୍ଛୁରଣର ବିଶୁଦ୍ଧ ମାପକ (Absolute) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ବିତରଣର ରାଶିମାଳା ଯେଉଁ ଏକକରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥାଏ, ବିଚ୍ଛୁରଣ ମାପକ ସେହି ଏକକରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ତାହାକୁ ବିଚ୍ଛୁରଣର ବିଶୁଦ୍ଧ ମାପକ କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ତଥ୍ୟାବଳୀର ଲବ୍‌ଧାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ଆକାରରେ ଦିଆଯାଇଛି, ତେବେ ଉତ୍ତର ନିଶ୍ଚୟ କଲାବେଳେ ଉତ୍ତରକୁ ସେହି ଏକକ (କିଲୋଗ୍ରାମ୍)ରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯିବ।

Question ୧୩।
ବିଚରଣ ଗୁଣାଙ୍କ (Coefficient of variation) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ଓ ମାଧ୍ଯମାନର ଶତକଡ଼ା ଅନୁପାତକୁ ବିଚରଣ ଗୁଣାଙ୍କ କୁହାଯାଏ । ସାଙ୍କେତିକ ଭାଷାରେ,
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 2

Question ୧୪।
ବିଚ୍ଛୁରଣର ଆପେକ୍ଷିକ ମାପକ (Relative Measures of Dispersion) କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ବିତରଣର ରାଶିମାଳା ଯେଉଁ ଏକକରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥାଏ, ବିଚ୍ଛୁରଣର ମାପକ ସେହି ଏକକରେ ପ୍ରକାଶିତ ନ ହେଲେ, ତାହାକୁ ବିଚ୍ଛୁରଣର ଆପେକ୍ଷିକ ମାପକ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ, ଆପେକ୍ଷିକ ମୂଲ୍ୟ, ଶତକଡ଼ା ଓ ଅନୁପାତ ଇତ୍ୟାଦିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିବା ବିଜୁରଣ ମାପକକୁ ଆପେକ୍ଷିକ ମାପକ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ସର୍ବଦା ଏକ (i) ଠାରୁ କମ୍ ହୋଇଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୧୫।
ବିଜୁରଣ (Dispersion) କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
Answer:
ବିଚ୍ଛୁରଣର ଅର୍ଥ ହେଲା ବିଭିନ୍ନତା ବା ଦୂରତା ତଥ୍ୟାବଳୀର ବିଚ୍ଛୁରଣ କହିଲେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ମୂଲ୍ୟଠାରୁ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କମାନଙ୍କର ହାରାହାରି ଦୂରତାକୁ ବୁଝାଏ। ତଥ୍ୟାବଳୀର ସଙ୍ଗତି ଅଧ‌ିକ ହେଲେ ବିଚ୍ଛୁରଣ କମ୍ ହୋଇଥାଏ।

Question ୧୬।
ଯଦି ୧୦୪ ଜଣ ଛାତ୍ରଙ୍କର ହାରାହାରି ନମ୍ବର ୮୦ ଏବଂ ୫୦ ଜଣ ଛାତ୍ରିଙ୍କର ହାରାହାରି ନମ୍ବର ୩୦ ହୁଏ, ତେବେ ୧୫୦ ଜଣ ଛାତ୍ର-ଛାତୀଙ୍କର ଯୁଗ୍ମ ମାଧ୍ଯମାନ କେତେ ହେବ?
Answer:
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 3

Question ୧୭।
100 ଜଣ ଛାତ୍ରଙ୍କର ହାରାହାରି ନମ୍ବର 60। କଂପୁଟର ଭୁଲ୍ ବସତ ଜଣେ ଛାତ୍ରର ନମ୍ବର 70 ପରିବର୍ତ୍ତେ 50 ହୋଇଛି, ତେବେ ସଠିକ୍ ହାରାହାରି ନମ୍ବର କେତେ ହେବ ?
Answer:
\(\bar{X}=\frac{\Sigma X}{N} \text { Or, } \Sigma x=\bar{X} \cdot N\)
= 100 × 60 = 6000
ସଠିକ୍ Σx = ଭୁଲ Ex = ଭୁଲ ନମ୍ବର + ସଠିକ୍ ନମ୍ବର
6000 – 50 + 70 = 5550 + 60 = 5610
∴ x̄ = \( \frac{5610}{100}\) = 56.10

IV. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
[Distinguish between]

Question ୧।
ମାଧ୍ୟମାନ (Mean) ଏବଂ ମଧ୍ୟମା (Median)
Answer:
ମାଧମାନ :
(i) .ମାଧ୍ଯମାନ ଏକ ଗାଣିତିକ ହାରାହାରି।
(ii) ମାଧ୍ଯମାର ମୂଲ୍ୟକୁ ରେଖାଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ।
(iii) ମାଧ୍ଯମାନର ମୂଲ୍ୟ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣର ସମସ୍ତ ଲବଧାଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ।

ମଧ୍ୟମା
(i) ମଧ୍ୟମା ଏକ ଅବସ୍ଥାପିତ ହାରାହାରି।
(ii) ମଧ୍ୟମାର ମୂଲ୍ୟକୁ ରେଖାଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇପାରିବ।
(iii) ମଧ୍ୟମାର ମୂଲ୍ୟ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣର ସମସ୍ତ ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ ନୁହେଁ।

Question ୨।
ମଧ୍ୟମା (Median) ଏବଂ ଗରିଷ୍ଠକ (Mode):
Answer:
ମଧ୍ୟମା:
(i) ମଧ୍ୟମା କହିଲେ ଗୋଟିଏ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣର ସେହି ମଝି ସଂଖ୍ୟାକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହାକି ଏହାକୁ ସମାନ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ।
(ii) ମଧ୍ୟମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣର ପଦ୍ଧତି : \(L_1+\frac{L_2-L_1}{F} \times N / 2-C . F\)
(iii) ମଧ୍ୟମାର ରେଖାଙ୍କିତ ଉପସ୍ଥାପନକୁ ଓଜିଭ୍ (Ogive) କୁହାଯାଏ।

ଗରିଷ୍ଠକ :
(i) ଗରିଷ୍ଠକ କହିଲେ ଗୋଟିଏ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣର ସର୍ବାଧ‌ିକ ଥର ଆବିର୍ଭାବ ହେଉଥୁବା ଲବ୍‌ଧାଙ୍କକୁ ବୁଝାଏ।
(ii) ଗରିଷ୍ଠକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣର ପଦ୍ଧତି : \(L_1+\frac{F_1-F_0}{2 F_1-F_0-F_2} \times i\)
(iii) ଗରିଷ୍ଠଳର ରେଖାଙ୍କିତ ଉପସ୍ଥାପନକୁ ହିଷ୍ଟାଗ୍ରାମ୍ କୁହାଯାଏ।

Question ୩।
ଚତୁର୍ଥାଂଶ ବିଚ୍ୟୁତି ଏବଂ ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି :
(Quartile deviation and standard deviation.)
Answer:
ଚତୁର୍ଥାଂଶ ବିଚ୍ୟୁତି :
(i) ଚତୁର୍ଥାଂଶ ବିଚ୍ୟୁତି ବିଚ୍ଛୁରଣ ମାପକର ଏକ ଅବସ୍ଥାପିତ ମାପକ।
(ii) ଚତୁର୍ଥାଂଶ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣର ପଦ୍ଧତି ହେଲା : \(\frac{N+1}{4}\) କିମ୍ବା \(\frac{N}{4}\)
(iii) ଚତୁର୍ଥାଂଶ ବିଚ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣର ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ ନୁହେଁ।

ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି :
(i) ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ବିଚ୍ଛୁରଣ ମାପକର ଏକ ଗାଣିତିକ ମାପକ।
(ii) ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପଦ୍ଧତି ହେଲା
\(\sigma=\sqrt{\frac{\sum x^2}{n}}\)
(iii) ଏହା ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣର ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

Question ୪।
ମାଧବିଚ୍ୟୁତି ଓ ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି
(Mean deviation and stanard deviation.)
Answer:
ମାଧବିଚ୍ୟୁତି :
(i) ମାଣବିଦ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟମା କିମ୍ବା ମାଧମାନ ରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ।
(ii) ମାଧ୍ୟବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣର ପଦ୍ଧତି ହେଲା :
\(\text { S.D. }=\sqrt{\frac{\Sigma(\mathrm{X}-\overline{\mathrm{X}})^2}{\mathrm{n}}}\)

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୫।
ବିଚ୍ଛୁରଣର ସ୍ଥୂଳ ମାପକ ଓ ବିଚ୍ଛୁରଣର ଆପେକ୍ଷିକ ମାପକ
(Absolute measure of dispesion and relative measure of disparsion.)
ବିଚ୍ଛୁରଣର ସ୍ଥୁଳ ମାପକ :
Answer:
(i) ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣ ଯେଉଁ ଏକକରେ ଦିଆଯାଉଛି, ବିଚ୍ଛୁରଣର ମୂଲ୍ୟକୁ ସମାନ ଏକକରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।
(ii) ବିଚ୍ଛୁରଣର ସ୍ଥୁଳ ମାପକ ଗୁଡ଼ିକ ହେଲା– ବିସ୍ତାର, ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି, ମାଧବିଚ୍ୟୁତି, ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ଏବଂ ପ୍ରସରଣ।

ମାପକ ବିଚ୍ଛୁରଣର ଆପେକ୍ଷିକ ମାପକ :
(i) ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣ ଯେଉଁ ଏକକରେ ଦିଆଯାଇଛି, ବିଚ୍ଛୁରଣ ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ସେହି ଏକକରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ।
(ii) ବିଚ୍ଛୁରଣର ଆପେକ୍ଷିକ ଏକକ ଗୁଡ଼ିକ ହେଲା- ବିସ୍ତାର ଗୁଣାଙ୍କ, ମାଧ୍ୟବିଚ୍ୟୁତି ଗୁଣାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ଗୁଣାଙ୍କ ଇତ୍ୟାଦି।

Question ୬।
ମାଧ୍ୟମାନ (Mean) ଏବଂ ଗରିଷ୍ଠକ (Mode):
Answer:
ମାଧ୍ୟମାନ :
(i) ମାଧ୍ଯମାନ ଏକ ଗାଣିତିକ ହାରାହାରି।
(ii) ମାଧ୍ଯମାନର ମୂଲ୍ୟ ସମସ୍ତ ଏକକ ଉପରେ ଆଧାରିତ।
(iii) ମାଧ୍ଯମାନର ମୂଲ୍ୟକୁ ରେଖା ଚିତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ଗରିଷ୍ଠକ :
(i) ଗରିଷ୍ଠକ ଏକ ଅବସ୍ଥାପିତ ହାରାହାରି।
(ii) ଗରିଷ୍ଠକର ମୂଲ୍ୟ ସମସ୍ତ ଏକକ ଉପରେ ଆଧାରିତ ନୁହେଁ।
(i) ଗରିଷ୍ଠକର ମୂଲ୍ୟକୁ ରେଖାଚିତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇପାରିବ।

Question ୭।
ବିସ୍ତାର (Range) ଏବଂ ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି (Q.D.):
Answer:
ବିସ୍ତାର:
(i) ବିସ୍ତାର ମୂଲ୍ୟ ଗୋଟିଏ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣର ଦୁଇଟି ସୀମା ଉପରେ ଆଧାରିତ।
(ii) ସାଙ୍କେତିକ ଭାଷାରେ, R = H.V. – L.V.
(iii) ବିସ୍ତାର ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣର ପଦ୍ଧତି ହେଲା-
E.x. – R = \(\frac{\text { H.L. }- \text { H.L. }}{\text { H.L. }+ \text { H.L }}\)

ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି :
(i) ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଦ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ଦୁଇଟି ଚତୁର୍ଥାଂଶକର ଅନ୍ତର ସହିତ ଦୁଇ ଭାଗ କରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ।
(ii) ସାଙ୍କେତିକ ଭାଷାରେ, Q.D. = \(\frac{Q_3-Q_1}{2}\)
(iii) ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି ଗୁଣାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରୁ ପଦ୍ଧତି ହେଲା ,
Q.D. = \(\frac{Q_3-Q_1}{Q_3+Q_1}\)

Question ୮।
ବିସ୍ତାର (Range) ଏବଂ ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି (S.D):
Answer:
ବିସ୍ତାର:
(i) ଏହା ଏକ ଅବସ୍ଥାପିତ ବିଜୁରଣର ମାପକ।
(ii) ବିସ୍ତାର ଗୋଟିଏ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣର ଦୁଇଟି ସୀମା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ।
(iii) ଏହା ବିଚ୍ଛୁରଣର ଏକ ସରଳମାପକ।

ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି :
(i) ଏହା ଏକ ଗାଣିତିକ ବିଚ୍ଛୁରଣର ମାପକ।
(ii) ଏହା ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣର ସମସ୍ତ ଏକକ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ
(iii) ଏହା ବିଚ୍ଛୁରଣର ଏକ ସରଳ ମାପକ ନୁହେଁ।

V. ଦୀର୍ଘଧର୍ମୀ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର।
[Long Answer type Questions]

Question ୧।
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର।
(Determine the value of Standard of deviation.)

ବୟସ (X) 0-10 10-20 20-30 30-40 40-50 50-60 60-70 70-80
ଛାତ୍ରଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା (F) 15 15 23 22 25 10 5 10

Answer:
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ-
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 4

Question ୨।
ମାଧ୍ଯମାନର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର। (Determine the value of Mean.)
X: 10, 12, 14, 16, 18
ମାଧ୍ୟମାନର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ( ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପଦ୍ଧତି)

x (dx)  (x – A)
10 -4
12 -2
14 0
16 2
18 4
X – 70 Σdx = 0

x̄ (ମାଧ୍ୟମାନ) = \(\frac{\sum X}{n}=\frac{70}{5}\) = 14
x̄ = A + \(\frac{\Sigma \mathrm{dx}}{\mathrm{~N}}\)
= 14 + \(\frac{0}{5}\) =  14 + 0 = 14
∴ ମାଧ୍ଯମାନର ମୂଲ୍ୟ 14

Question ୩।
ମାଧ୍ଯମାନର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର। (Determine the value of mean.)

Marks (X) 10 20 30 40 50 60 70
No. of Students (F) 5 8 10 20 15 7 5

Answer:
ମାଧମାନର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ (ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପଦ୍ଧତି)
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 5

Question ୪।
ମାଧ୍ୟମାନର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର।
(Determine the value of Mean.)

ନମ୍ବର (X) 0-10 10-20 20-30 30-40 40-50 50-60
ଛାତ୍ରଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା (F) 4 6 10 8 12 5

Answer:

ନମ୍ବର (X) ଛାତ୍ରଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା (F) ନମ୍ବର ଛାତ୍ରଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା M F.M
0-10 4 0-10 4 5 20
10-20 6 10-20 6 15 90
20-30 10 20-30 10 25 250
30-40 8 30-40 8 35 280
40-50 12 40-50 12 45 540
50-60 5 50-60 5 55 275
Σf = 45 Σfm = 1455

x̄ = \(\frac{\Sigma \mathrm{fm}}{\Sigma \mathrm{f}}=\frac{1455}{45}\) = 32.35
∴ ମାଧ୍ୟମାନର ମୂଲ୍ୟ 32.33

ମାଧ୍ଯମାନର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ( ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପଦ୍ଧତି)
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 6

ବିରବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣ (ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପଦ୍ଧତି)
x̄ = A + \(\frac{\Sigma \mathrm{Fdx}}{\Sigma \mathrm{f}}\) = 35 – \(\frac{120}{45}\)
5 = 35 – 2.66
= 32.34
∴ ମାଧ୍ୟମାନର ମୂଲ୍ୟ 32.34.

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୫।
ମଧ୍ୟମାର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର (Determine the value of Median.)

ନମ୍ବର (X) 0-10 10-20 20-30 30-40 40-50
ଛାତ୍ରଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା (F) 4 8 11 9 10

ମଧ୍ୟମାର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) -7

ମଧ୍ୟମା = \(\frac{N}{2}\) ତମ ସଂଖ୍ୟା
= \(\frac{42}{2}\) = 21 ତମ ସଂଖ୍ୟା
21 ତମ ସଂଖ୍ୟା C.F. ର 23 ରେ ରହିଛି।
23 ବିରୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରେଣୀ ହେଲା 20-30।
ତେଣୁ 20-30 ମଧ୍ଯମାର ଶ୍ରେଣୀ। ମଧ୍ୟମାର ଶ୍ରେଣୀରୁ ମଧ୍ୟମାର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଅଛି।

ମଧ୍ୟମା (Md) = \(L_1+\frac{L_2+L_1}{F} \times N / 2-C . F\)
\(20+\frac{30-20}{11} \times 21-12\)
20 + \(\frac{10}{11}\) × 9
= 20 + \(\frac{90}{11}\)
= 20 + 8.18 = 28.18
∴ ମାଧ୍ୟମାନର ମୂଲ୍ୟ 28.18

Question ୬।
ଚତୁର୍ଥାଶଂକ ବିଦ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର।
(Determine the value of Quartile deviation.)

କୋଠରୀର ସଂଖ୍ୟା (X) ରହୁଥ‌ିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା (F)
10 5
12 8
14 11
16 10
18 9
20 4

ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 8

ରାଶିକୃତ ବାରମ୍ବାରତାର 24 ରେ Q1 ର ମୂଲ୍ୟ ରହିଛି। 24 ବିରୁଦ୍ଧରେ ସଂଖ୍ୟା 14 Q1 ର ମୂଲ୍ୟ 14।
24 ବିରୁଦ୍ଧରେ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ହେଲା 1 4
Q1 ର ମୂଲ୍ୟ।

Q3 = \(\frac{3(n+1)}{4}=\frac{3(48)}{4}=\frac{144}{4}\) = 36
36 ତମ ସଂଖ୍ୟା c.ର 43 ରେ ରହିଛି 43 ବିରୁଦ୍ଧରେ ମୂଲ୍ୟ 18
Qର ମୂଲ୍ୟ = 18
Q = \(\frac{Q_3-Q_1}{2}\)
\(\frac{4}{2}\) = 2
∴ Q. Dର ମୂଲ୍ୟ 2।

Question ୭।
ଗରିଷ୍ଠକର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର। (Determine the value of Mode.)

Marks (X) 0-10 10-20 20-30 30-40 40-50
No of Students (F) 5 11 15 10 7

ଗରିଷ୍ଠକର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ

Marks (X) No. of Students (F)
0-10 5
10-20 11
20-30 15
20-30 10
30-40 7
30-40 10
40-50 7

ଗରିଷ୍ଠକର ଶ୍ରେଣୀ 20-30 ଏହାର କାରଣ ହେଲା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବାରମ୍ବାରତାର ମୂଲ୍ୟ 15। ଏହା 20- 30 ଶ୍ରେଣୀରେ ରହିଛି।
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 9

Question ୮।
ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର। (Determine the value of mean deviation.)

Marks (X) No. of Students(F)
0-10 4
10-20 6
20-30 10
30-40 7
40-50 3
50-60 5

Answer:
ମାଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର

X F M F.M X-x̄ F.X
0-10 4 5 20 +33 132
10-20 6 15 90 23 138
20-30 10 25 250 13 130
30-40 7 35 245 3 21
40-50 3 45 135 7 21
50-60 5 55 275 17 85
ΣF = 35 ΣFm = 1015 ΣFx = 527

x̄ = \(\frac{\Sigma \mathrm{Fm}}{\Sigma \mathrm{f}}=\frac{1015}{35}\) = 38
M.D = \(\frac{\Sigma \mathrm{f}|\mathrm{X}-\overline{\mathrm{X}}|}{\Sigma \mathrm{f}}\) = \(\frac{527}{35}\) = 15.05
∴ ମାଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ 15.05

Question ୯।
ଗରିଷ୍ଠକର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ। (Determine the value of Mode.)
କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କର

ଦରମା (X) କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା (F)
1000 10
2000 20
3000 15
4000 30
5000 31
6000 5
7000 11

Answer:
Grouping Table
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 10
Analysis Table

Col.No. 1000 2000 3000 4000 5000 6000 7000
1 1
2 1 1
3 1 1
4 1 1 1
5 1 1 1 1
6 1 1 1 1
Total 0 1 3 5 4 2 0

ଉପରୋକ୍ତ ବିଶ୍ଳେଷଣ ସାରଣୀରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ଟ.5000 ଦରମା ସର୍ବାଧ‌ିକ 5 ଥର ରହିଛି। ତେଣୁ ଗରିଷ୍ଠକର ମୂଲ୍ୟ ଟ.5000।

Question ୧୦।
ଗରିଷ୍ଠକର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ। (Determine the values of Mode.)

X: 0-10 10-20 20-30 30-40 40-50 50-60 60-70 70-80
F: 5 11 15 21 22 17 10 6

Answer:
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 11
Analysis Table

Col.No. 0-10 10-20 20-30 30-40 40-50 50-60 60-70 70-80
1 1
2 1 1
3 1 1
4 1 1 1
5 1 1 1
6 1 1
Total 0 1 3 5 4 2 0 0

30 – 40 ଶ୍ରେଣୀ ସର୍ବାଧିକ ସ୍ତର ରହିଛି। ଏହାକୁ ଗରିଷ୍ଠକ ଶ୍ରେଣୀ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଗରିଷ୍ଠକର ମୂଲ୍ୟ ନିଦ୍ଧାରଣ କରାଯିବ।
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 12

Question ୧୧।
ଯଦି x̄ = 40, x̄2 = 50, N2 = 100, 61 = 3, 62 = 4
ଯୁଗ୍ମମାନକ ବିଚ୍ୟୁତର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର।
Answer:
ଯୁଗ୍ମମାଧ୍ଯମାନ
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 13

Question ୧୨।
ଲୋରେଞ୍ଚ ବକ୍ର ସାରଣୀ ଗଠନ କର। (Construct a Lorenz Curve Table:)

ଲାଭାଂଶ (ଟଙ୍କାରେ) କଂପାନୀର ସଂଖ୍ୟା ଅଞ୍ଚଳ (କ) ଅଞ୍ଚଳ
6 6 2
25 11 38
60 13 52
84 14 28
105 15 38
150 17 26
170 10 12
400 14 2

Answer:
ଲୋରେଞ୍ଚ ବକ୍ର ସାରଣୀ (Lorenz Curve Schedule.)
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 14

Question ୧୩।
ଯଦି, ୧୪୦ ଜଣ ଛାତ୍ରଙ୍କର ହାରାହାରି ନମ୍ବର ୪୦ ଏବଂ ମାନକ ବିଦ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ୫। କଂପ୍ୟୁଟର ଭୁଲବସତଃ ଜଣେ ଛାତ୍ରଙ୍କର ନମ୍ବର ୪୦ ପରିବର୍ତ୍ତେ୫୦ ହୋଇଛି, ତେବେ ସଠିକ୍ ହାରାହାରି ନମ୍ବର ଏବଂ ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି କେତେ ହେବ ?
(If average marks of 140 students is 40 and standard deviation is 5. By the mistake of a computer the marks of a student is wrongly taken as 50 instead of 40), then calculate the correct average marks.)
Answer:
x̄ = \(\frac{\Sigma x}{N}\)
ΣΧ = N.x̄
ଏଠାରେ, N = 100, x̄ = 40
ΣΧ = 100 × 40 = 4000
ସଠିକ୍ Σx = ଭୁଲ୍ Σx – ଭୁଲ୍ ନମ୍ବର + ସଠିକ୍ ନମ୍ବର
= 4000 – 50 + 40
x̄ = \(\frac{\sum X}{N}\)
= 3950 + 40 = 3990
= \(\frac{3990}{100}\) = 39.90
\(\sigma=\sqrt{\frac{\sum x^2}{n}-(\bar{x})^2}\)
\((6)^2=\frac{\sum x^2}{n}-(\bar{x})^2\)
\((5)^2=\frac{\sum x^2}{100}-(40)^2\)
25 = \(\frac{\Sigma x^2-1600 \times 100}{100}\)
25 × 100 = Σx2 – 160000
2500 = Σx2 – 160000
∴ Σx2 = 162500

ସଠିକ୍ ପx ଭୁଲ୍ ପx – (ଭୁଲ୍ ନମ୍ବର) + (ସଠିକ୍ ନମ୍ବର)
162500 – (50)2 + (40)
162500 – 2500 + 1600
= 160000 + 1600
= 161600
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 15
∴ ସଠିକ୍ ମାଧ୍ଯମାନ 39.୨ ଏବଂ ସଠିକ୍ ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି 4.75 1.

Question ୧୧।
ବିଚ୍ଛୁରଣର ପରିମାପ ଆଲେଚାନା କର। (Explain measures of dispersion.)
Answer:
ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ବିତରଣର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅଂଶରେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣର ଘନୀଭୂତ ସଂପର୍କରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବଣତାର ପରିମାପ ବା ହାରାହାରି ସମ୍ୟକ୍ ଧାରଣା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ବଣ୍ଟନମାଳାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ପରିମାପର ଭୂମିକା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ । କିନ୍ତୁ ତଥ୍ୟାବଳୀର ବିସ୍ତାର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୌଣସି ବିଷୟରେ ଏହା ଆଲୋକପାତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଅର୍ଥାତ୍ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବଣତାର ପରିମାପ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ବରେ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ କିଭଳି ବିଚ୍ଛୁରିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ସେ ସଂପର୍କରେ ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରି ନ ଥାଏ। ଏହା କେବଳ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟାବଳୀକୁ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବାରୁ ସମୁଦାୟ ମାଳାର ସଠିକ୍ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପାଇବା ସମ୍ଭବ ହୋଇ ନ ଥାଏ । ସେଥୁ ନିମିତ୍ତ ଯେ କୌଣସି ବଣ୍ଟନମାଳା ବିଷୟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ପାଇବା ପାଇଁ ବିଜୁରଣ ପରିମାପ (Measures of dispersion) ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେହୁଏ।

ବିଚ୍ଛୁରଣର ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା (Meaning and Definitions of Dispersion):
କୌଣସି ତଥ୍ୟାବଳୀରେ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ମାପକର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ କିପରି ଭାବେ ବିଚ୍ଛୁରିତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି ତାହାକୁ ବିଚ୍ଛୁରଣ କୁହାଯାଏ। ବିଜୁରଣ ଯେତେ ବେଶୀ ତଥ୍ୟାବଳୀର ସଂପରି ସେତେ କମ୍ ଓ ବିଚ୍ଛୁରଣ ଯେତେ କମ୍ ତଥ୍ୟାବଳୀର ସଂପତି ସେତେ ବେଶୀ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ। ବିଜୁରଣ ଦ୍ଵାରା ତଥ୍ୟାବଳୀର ହାରାହାରି ମୂଲ୍ୟ ଓ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ଦୂରତା ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥାଏ। ବିଜୁରଣ ମାପକୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ପରିମାପର ଅନୁପୂରକ ଓ ସହଯୋଗୀ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ। କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରକୃତିର ପରିମାପ, ଯଥା : ମଧ୍ଯମାନ, ମଧ୍ୟମା ଓ ଗରିଷ୍ଠକମାଳାର ଲବ୍‌ଧାଙ୍କମାନଙ୍କର ବାସ୍ତବ ମୂଲ୍ୟ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀର ହାରାହାରି ( Averages of the first Order) ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ। ବିଚ୍ଛୁରଣର ମାପ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବଣତାର ପରିମାପ ଓ ତଥ୍ୟାବଳୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥୁବା ଦୂରତାର ହାରାହାରି ମୂଲ୍ୟ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଦ୍ଵିତୀୟକ ଶ୍ରେଣୀର ହାରାହାରି ( Averages of the second order) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପରିସଂଖ୍ୟାନବିତ୍ରମାନେ ବିଚ୍ଛୁରଣର ବିଭିନ୍ନ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । କେତେକେ ପ୍ରମୁଖ ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକୁ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି। ବାଉଲେଙ୍କ ମତରେ “ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ (Items) ର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପରିମାପକୁ ବିଚ୍ଛୁରଣ ବା ବିକ୍ଷେପଣ କୁହାଯାଏ ।” Accordig to Bawley “Dispersion is the measure of the variation of the item.” ବୁକ୍ ଏବଂ ଡିକ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, “କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ମୂଲ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତିତ କାରକ (variable) ର ଭିନ୍ନତାର ହାରକୁ ବିଚ୍ଛୁରଣ କୁହାଯାଏ । ? According to Brooks and Dick “Dispersion or spread is the degree of variation of the vairable about a central value.”

ସିଜେଲେଙ୍କ ମତରେ, “ଯେଉଁ ହାରରେ ଗାଣିତିକ ତଥ୍ୟ ଏକ ହାରାହାରି ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ଯରେ ବିଚ୍ଛୁରିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତଥ୍ୟର ବିଭିନ୍ନତା ବା ବିଚ୍ଛୁରଣ କୁହାଯାଏ ।” According to Spiegel “The degree to which numerical data tend to spread about on average value is called as the variation or dispersion of data.”

ବିଚ୍ଛୁରଣ ମାପ (Measures of Dispersion):
ବିଚ୍ଛୁରଣ ମାପଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ। ଯଥା : (୧) ବିଶୁଦ୍ଧ ପରିମାପ ( Absolute teasures), (୨) ଆପେକ୍ଷିକ ପରିମାପ (Relative measures)।

(୧) ବିଶୁଦ୍ଧ ପରିମାପ (Absolute measures):
ବିଚ୍ଛୁରଣର ପରିମାପ ଯାହାକୁ ବିତରଣମାଳାର ମୌଳିକ ଏକକରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ପରିମାପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପରିମାପ ଲବ୍‌ଧାମାନଙ୍କର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ପରିମାପରୁ ବିଚ୍ୟୁତିକୁ ହିସାବକୁ ନେଇଥାଏ। ସେଥୁପାଇଁ ରାଶିମାଳାର ମୌଳିକ ଏକକରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ଛାତ୍ରମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଓ ଓଜନର ବିଚ୍ଛୁରଣର ବିଶୁଦ୍ଧ ପରିମାପ ଯଥାକ୍ରମେ ଇଞ୍ଚ ଫୁଟ ଓ କିଲୋଗ୍ରାମରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ମାତ୍ର ଇଞ୍ଚା ଫୁଟ ଓ କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ଉଭୟ ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଏକକ ଅଟନ୍ତି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକକର ବିଭିନ୍ନତାକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦ୍ଧତିରେ ମପାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ତାହା କେବଳ ଆପେକ୍ଷିକ ପରିମାଣ ଦ୍ବାରା ମପାଯାଇପାରିବ। ବିସ୍ତାର (Range), ଆନ୍ତଃଚତୁର୍ଥାଂଶ ବିସ୍ତାର ବା ଚତୁର୍ଥାଂଶକ (Standard deviation) ବିଶୁଦ୍ଧ ପରିମାପର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

(୨) ଆପେକ୍ଷିକ ପରିମାପ (Relative measures):
ବିଚ୍ଛୁରଣର ଆପେକ୍ଷିକ ପରିମାପକୁ ବିଜୁରଣର ଗୁଣାଙ୍କ କୁହାଯାଏ । କିଛି ଆପେକ୍ଷିକ ମୂଲ୍ୟ ବା ଶତକଡ଼ା ମାଧ୍ୟମରେ ତଥ୍ୟାବଳୀର ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟତା ପ୍ରକାଶକୁ ବିଜୁରଣର ଆପେକ୍ଷିକ ପରିମାପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଥ‌ିପାଇଁ ଏହି ପରିମାପକୁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଏକକର ବାସ୍ଵ ସଂଖ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହା ସର୍ବାଧ‌ିକ ମୂଲ୍ୟ ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ମୂଲ୍ୟର ଅନୁପାତ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ରାଣକୁ ବୁଝାଏ । ବିସ୍ତାର ଗୁଣାଙ୍କ (Coefficient of range) ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଦ୍ୟୁତିର ଗୁଣାଙ୍କ (Coefficient of Quartile Deviation) ମାଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତିର ଗୁଣାଙ୍କ (Coeflicient of mean deviation) ମାନଙ୍କ ବିଚ୍ୟୁତିର ଗୁଣାଙ୍କ (Coellicient of standard deviation)। ବିଚରଣ ଗୁଣାଙ୍କର (Coefficient of variation) ଏବଂ ଲରେଞ୍ଜ ବକ୍ସ (Lorenz Curve) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Question ୧୨।
ବିସ୍ତାର (Range) କ’ଣ ? ବିସ୍ତାରର ସୁଗୁଣ ଓ ଦୁର୍ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
(What is Range ? Explain its merits and demerits.)
Answer:
ବିଜୁରଣର ପରିମାପକମାନଙ୍କ ବିସ୍ତାର ସବୁଠାରୁ ସହଜ । ଦୁଇଟି ଚରମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାରତମ୍ୟକୁ ବିସ୍ତାର କୁହାଯାଏ । ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ ବିସ୍ତାର ହେଉଛି ବିଚରଣମାଳାର ସର୍ବବୃହତ୍ ଓ ସର୍ବକନିଷ୍ଠ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଦ୍ବୟର ଅନ୍ତରଫଳ।

ବିସ୍ତାରର ସୁଗୁଣ (Merits of Range):
(୧) ବିସ୍ତାରର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପଦ୍ଧତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ।
(୨) ଏହି ପଦ୍ଧତି ସହଜ, ବୋଧଗମ୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସ୍ଵଳ୍ପ ସମୟସାପେକ୍ଷ।
(୩) ଗୋଟିଏ ବଣ୍ଟନର ବିସ୍ତାର ସଂପର୍କର ଏହା ତୁରନ୍ତ ଫଳାଫଳ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।
(୪) ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସଠିକତା ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଫଳାଫଳ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏହା ବିଶେଷ ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଥାଏ।

ବିସ୍ତାରର ଦୁର୍ଗଣ (Merits of Range):
(୧) ଏହାର ଗଣନା ତଥ୍ୟାବଳୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ହୋଇ ନ ଥିବାରୁ ଏହା ଏକ ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ପରିମାପ ନୁହେଁ।
(୨) କେବଳ ମାତ୍ର ଦୁଇଟି ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଉଥିବାରୁ ଏହା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କର ବିଚ୍ଛୁରଣ ମାପ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ।
(୩) ମୁକ୍ତ ସଂଭାଗଯୁକ୍ତ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣରେ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ସମ୍ଭବ ହୋଇ ନ ଥାଏ।

Question ୧୩ ।
ଆନ୍ତଃଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିସ୍ତାର ବା ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି ଆଲୋଚନା କର।
(Explain Inter Quartile Range or Quartile Deviation.)
Answer:
ବିଚ୍ଛୁରଣର ଏହା ଅନ୍ୟ ଏକ ପରିମାପକ । ଏହା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବ ଚତୁର୍ଥାଂଶକ(Q),) ଓ ଅତଃଚତୁର୍ଥାଂଶକ (Q,) ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ଅଟେ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବ ଓ ଅଧଃ ଚତୁର୍ଥାଂଶକର ଅନ୍ତରଫଳର ଅର୍ଦ୍ଧେକକୁ ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି ବା ଆନ୍ତଃଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିସ୍ତାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତିର ସୁଗୁଣ (Merits of Quartile Deviation):
(୧) ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି ବୁଝିବାକୁ ଅତି ସହଜ ଏବଂ ଏହାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପ୍ରଣାଳୀ ମଧ୍ୟ ସରଳ।
(୨) ଏହା ଚରମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ନ ଥାଏ।
(୩) ଏହା ଅବାଧ ସଂଭାଗ ବିସ୍ତାର ସହିତ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ।
(୪) ଅପ୍ରତିସମ ବଣ୍ଟନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ।

ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତିର ଦୁର୍ଗୁଣ (Demerits of Quartile Deviation):
(୧) ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି ବଣ୍ଟନର ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ହୋଇ ନ ଥିବାରୁ ଏହା ବିଚ୍ଛୁରଣର ସଠିକ୍ ପ୍ରତିନିଧ‌ିତ୍ଵ କରିବାରେ ଅସଫଳ ହୋଇଥାଏ।
(୨) ଏହା ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ୨୫ ପ୍ରତିଶତ ଲେଖାଏଁ ଇବ୍‌ଧାଙ୍କ ମାନଙ୍କୁ ଗଣନା ପରିସର ମଧ୍ୟକୁ ନେଇ ନ ଥ‌ିବାରୁ ଏହାର ପରିସର ସଂକୁଚିତ ହୋଇଥାଏ।
(୩) ନମୁନାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଏକ ସ୍ଥିର ମାପାଙ୍କ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ।

ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି (Mean Deviation):
ଗୋଟିଏ ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣ ସାରଣୀରେ ମାଧ୍ୟମାନ ବା ମଧ୍ୟମା ଓ ଇଛାଙ୍କ ମାନଙ୍କର ପରିମାଣର ମାଧ୍ୟମାନକୁ ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ହାରାହାରି ବିଚ୍ୟୁତି ବା ନିରଙ୍କୁଶ ବା ବିଶୁଧ ବିଚ୍ୟୁତି କୁହାଯାଏ।

ମାଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତିର ସୁଗୁଣ (Merits of Mean Deviation):
(୧) ମଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲାବେଳେ ଧନାତ୍ମକ ଓ ଋଣାତ୍ମକ ଚିହ୍ନକୁ ବିଚାରକୁ ନିଆଯାଏ ନାହିଁ। ଯାହା ଫଳରେ ଏହା ଗାଣିତିକ ମତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଓ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।
(୨) ମାଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତିର ନିଜସ୍ଵ ଦୁର୍ବଳତା ଯୋଗୁଁ ବୀଜଗାଣିତିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ ପାଇଁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
(୩) ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି ବିଚ୍ଛୁରଣର ସଠିକ୍ ପରିମାପକ ନୁହେଁ।
(୪) ମାଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତିର ବ୍ୟବହାର କ୍ଵଚିତ୍ ଦେଖାଯାଇଥାଏ।

Question ୧୪।
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ଆଲୋଚନା କର !
(Explain Standard Deviation.)
Answer:
ଗୋଟିଏ ବିଚରଣରେ ମାଧମାନ ଓ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କମାନଙ୍କର ଅନ୍ତରର ବର୍ଗର ମାଧ୍ଯମାନର ଧନାତ୍ମକ ବର୍ଗମୂଳକୁ ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ବର୍ଗମୂଳ ମାଧ୍ୟମାନ ବର୍ଗ ବିଚ୍ୟୁତି କିମ୍ବା ମାଧ୍ୟମାନ ଅଶୁଦ୍ଧି (Mean crror) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ୧୮୯୩ ମସିହାରେ ପ୍ରଫେସର କାର୍ଲିପିଅରସନ ଏହି ତତ୍ତ୍ଵକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ। ବିଜୁରଣ ପରିମାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ । ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତିକୁ ଗ୍ରୀକ ଶବ୍ଦ ସିଗମ (ଓ) ଦ୍ଵାରା ସୂଚିତ କରାଯାଇଥାଏ।

ମାନକ ବିଦ୍ୟୁତିର ସୁଗୁଣ (Merits of Standard Deviation):
(୧) ଏହାର ସଠିକ୍ ସଂଜ୍ଞା ଅଛି ଏବଂ ଏହା ଅଧ‌ିକ ପ୍ରତିନିଧୃତ୍ଵ ଅଟେ।
(୨) ଏହା ତଥ୍ୟାବଳୀର ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ।
(୩) ଏହା ପୁନଃ ବୀଜଗାଣିତିକ ବିଶ୍ଳେଣଷରେ ବ୍ୟବହାର କ୍ଷମ।
(୪) ଏହା ନମୁନା ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି କମ୍ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।
(୫) ଏହା ବିଚ୍ଛୁରଣ ପଦ୍ଧତିର ଏକ ଉତ୍ତମ ପରିମାପକ।

ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତିର ଦୁର୍ଗୁଣ (Demerits of Standard Deviation):
(୧) ଅନେକ ଗାଣିତିକ ନମୁନା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଆକଳନ କରିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ।
(୨) ଏହା ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ମୂଲ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇଥାଏ।
(୩) ଏହାର ପରିସର ସୀମିତ ହୋଇଥାରୁ ଏହା ଏକ ଉତ୍ତମ ପରିମାପକ ନୁହେଁ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୧୫।
ହାରାହାରି କ’ଣ ଗୋଟିଏ ଆଦର୍ଶ ହାରାହାରୀର ଗୁଣାବଳୀ ଆଲୋଚନା କର।
(What is an Average? Explain the qualities of a good average.)
Answer:
ପରିସଂଖ୍ୟାନ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ପରିମାପ ଏକ ଆବଶ୍ୟକ ତଥା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପରିମାପ ଅଟେ। କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି କହିଲେ କୌଣସି ବିତରିତ ତଥ୍ୟାବଳୀର ସମସ୍ତ ମୂଲକୁ ପ୍ରତିନିଧୂତ୍ବ କରୁଥିବା ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଯାହା ତଥ୍ୟାବଳୀର ବାରମ୍ବାରତା ବିତରଣର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଥାଏ। (It is a statistical device which studies the concentration of data around the central value, ସମୁଦାୟ ସମଷ୍ଟିଗତ ତଥ୍ୟର ଏହା ଏକ ପ୍ରତିରୂପ ମୂଲ୍ୟ ଅଟେ। ଏହାକୁ ଅବସ୍ଥିତିର ପରିମାପକ (Measures of Location) ବା ହାରାହାରି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ହାରାହାରିର ସଂଜ୍ଞା (Definitions of an Average) :
ପରିସଂଖ୍ୟାନବିତ୍‌ମାନେ ହାରାହାରିର ବିଭିନ୍ନ ସଂଜ୍ଞା, ନିରୂପଣ କରିଛନ୍ତି।
ପରିସଂଖ୍ୟାନବିତ୍‌ମାନେ ହାରାହାରିର ବିଭିନ୍ନ ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପଣ କରିଛନ୍ତି।

୧। କ୍ଲାର୍କଙ୍କ ମତରେ “ ସମୁଦାୟ ସଂଖ୍ୟାକୁ ବର୍ଣନା କରିବାପାଇଁ ଏକ ସଂଖ୍ୟା ଖୋଜିବାର ପ୍ରଚେଷ୍ଟାକୁ ହାରାହାରି କୁହାଯାଏ।
(According to Clark “Average is an attempt to find one single figure to describe the whoel of figures.”)

୨। ୟା-ଲୁନ୍-ଚୁଙ୍କ ମତରେ “ ଏକ ହାରାହାରି ସେହି ଅର୍ଥରେ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ମୂଲ୍ୟ, ଯାହାକି ବେଳେବେଳେ କ୍ରମରେ ଥ‌ିବା ସମସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବା କାରକଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିନିଧୂତ୍ବ କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।’ According to Ya-Lun-chuo “An average is a typical value in the sense that it is some times employed to represent all the individual series of a variable.”

୩। ସଂପସନ ଏବଂ କାଫ୍‌କାଙ୍କ ମତରେ “ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅଭିରୁଚି ପରିମାଣ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପ୍ରକାରର ମୂଲ୍ୟ, ଯାହାର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୋଇଥାନ୍ତି। ”According to Simpson and Kafka, “A measure of central tendency is a typucal value around which other figures congrgate.”

ହାରାହାରି ଆଭିମୁଖ୍ୟ (Objectives of studying averages) :
ବିଭିନ୍ନ ପାରିସାଂଖ୍ୟକ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟରେ ହାରାହାରି ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଥାଏ। ତେଣୁ ପ୍ରଫେସର ବାଉଲି ଏହାକୁ ହାରାହାରିର ଏକ ଏକ ବିଜ୍ଞାନ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି। “Statistics is a science of an average”. ଏହାର ଆଭିମୁଖ୍ୟକୁ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମତେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇପାରେ।

  1. ଜଟିଳ ତଥ୍ୟକୁ ଏହା ସରଳ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ।
  2. ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାର ତଥ୍ୟ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ତଥ୍ୟକୁ ତୁଳନା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
  3. କେବଳ ମାତ୍ର ଏକ ନମୁନାରୁ ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ବା ଉପାଦନମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟିକୁ ଜାଣିବାରେ ଏହା ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
  4. ଗାଣିତିକ ସଂପର୍କ ସ୍ଥାପନ ଓ ପରିସଂଖ୍ୟାନ ବିଶ୍ଳେଷଣ୍ଡର ହାରାହାରିର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ।
  5. ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ହାରାହାରି ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏକ ଆଦର୍ଶ ହାରାହାରିର ଲକ୍ଷଣ (Characteristics of an ideal average):-
୧। ସହଜ ବୋଧଗମ୍ୟତା ଓ ସହଜ ଗଣନା (Simple to understand and easy to calculate):- ସରଳ ବୋଧଗମ୍ୟତା ଏକ ଆଦର୍ଶ ହାରାହାରିର ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷଣ ଅଟେ ! ସରଳ ଓ ସହଜ ବୋଧଗମ୍ୟତା ହେତୁ ଏହାର ଗଣନା ସହଜ ହୋଇଥାଏ ।

୨। ହାରାହାରିର ସଠିକ୍ ବାଖ୍ୟ ( Average should be rightly defined):- ସଠିକ୍ ଓ କର ବାଖ୍ୟ ଏକ ଆଦର୍ଶ ହାରାହାରିର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣ। ଏହାଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚିନ୍ତା ଓ ମତାମତ ଏଡାଇବା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ କିମ୍ବା ସଂଜ୍ଞା ନେଇ କୌଣସି ପ୍ରକାର ବୃଦ୍ଧ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୩। ପୁନଃ ବୀଜଗାଣିତିକ ଓ ପାରିସାଂଖ୍ୟକ ପ୍ରତିପାଦନ କ୍ଷମତା (helpful for further algebric and statistical treatment):- ଏକ ଆଦର୍ଶ ବା ଉତ୍ତମ ହାରାହାରିର ବୀଜଗାଣିତିକ ପାରିସାଂଖ୍ୟକ ପ୍ରତିପାଦନ କ୍ଷମତା ଥିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ନ ଥିଲେ ହାରାହାରି ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହାର ଉପଯୋଗୀ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

୪। ଅନୁକ୍ରମର ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ହୋଇଥବା ଉଚିତ (Should be based on all the items of a serics: ଏକ ଉତ୍ତମ ଓ ଆଦର୍ଶ ହାରାହାରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନୁକ୍ରମ ର ସମୟ ବିଷୟ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ହେବା ଉଚିତ। ଏହାଦ୍ଵାରା ହାରାହାରି ଅଧୂକ ପ୍ରତିନିଧୁଭିଭିକ ହୋଇପାରିବ।

୫। ଚରମ ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ଵାରା ଅଯଥା ପ୍ରଭାବିତ ହେଉ ନଥ‌ିବ (Should not be unduly affected by extreme items): ଏକ ଅନୁକ୍ରମର ଚରମ ସଂଖ୍ୟା, ଯଥା ବୃହତ୍ ସଂଖ୍ୟା କିମ୍ବା କ୍ଷୁଦ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ଵାରା ଅଯଥା ପ୍ରଭାବିତ ହେଉନଥିବା ହାରାହାରିକୁ ଏକ ଉତ୍ତମ ବା ଆଦର୍ଶ ହାରାହାରି କୁହାଯାଏ ।

୬। ନମୁନା ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ବାରା ଅଧ‌ିକ ପ୍ରଭାବିତ ହେଉ ନଥିବା ଉଚିତ (Should not be aflected much by sampling fluctuations): ଏକ ଆଦର୍ଶ ହାରାହାରି ନମୁନା ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ହେଉନଥୁବା ଉଚିତ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ କହିଲେ ଏକ ଆଦର୍ଶ ହାରାହାରିର ନମୁନା ସ୍ଥାୟିତ୍ଵ ରହିବା। ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।

Question ୧୬।
ଗାଣିତିକ ମାଧ୍ଯମାନ କ’ଣ ? ଏହାର ଉପକାରିତା ଓ ଅପକାରିତା ଆଲୋଚନା କର। (What is Mean? Explai its merits and demerits.)
Answer:
ଗୋଟିଏ ସାଂଖ୍ୟକ ତଥ୍ୟାବଳୀର ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କର ହାରାହାରି ମାପକୁ ତଥ୍ୟାବଳୀର ମାମାନ କୁହାଯାଏ। କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଏହା ଏକ ସରଳ ପରିମାପକ। ଏଚ୍. ସେକ୍ରିଷ୍ଟଙ୍କ ମତରେ, ଗୋଟିଏ ମାଳାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟର ସମଷ୍ଟିକୁ ସେମାନଙ୍କ ମୋଟ ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ଵାରା ଭାଗ କଲେ ଯେଉଁ ସଂଖ୍ୟା ମିଳେ, ତାହା ଗାଣିତିକ ମାଧ୍ୟମାନ (arithmetic mean) ଅଟେ। The arithmetic mean of a series is the sum of the values of all items divided by the number of items. ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଦ୍ଵାରା ସୂଚିତ ହୁଏ।

ଗାଣିତିକ ମାଧ୍ଯମାନର ଉପକାରିତା (Merits of Arithmetic mean): ଗାଣିତିକ ମାଧ୍ୟମାନର ଉପକରିତାକୁ ନିମ୍ନମତେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇପାରେ।

  1. ଗାଣିତିକ ମାଷ୍ଟମାନ ଅନୁକ୍ରମର ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ (Items) ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ଅଟେ।
  2. ଗାଣିତିକ ମାଧ୍ୟମାନକୁ ବୁଝିବା ଓ ଗଣନା କରିବା ସହଜ ଅଟେ।
  3. ଗାଣିତିକ ମାଧ୍ୟମାନର ନମୁନା ସ୍ଥାୟିତ୍ଵ ରହିଥାଏ।
  4. ଏହାର ପ୍ରବୃତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବୀଜଗାଣିତିକ ଓ ଗାଣିତିକ ଅଟେ।
  5. ଏହାର କଠୋର ଭାବେ ସଂଜ୍ଞାବୃତ କରାଯାଇଛି।
  6. ଏହାର ପୁନଶ୍ଚ ବୀଜଗାଣିତିକ ଉପଯୋଗିତା ସମ୍ଭବ ଅଟେ।

ଗାଣିତିକ ମାଧ୍ଯମାନର ଅପକାରିତା। (Demerits of Arithmetic mean)

  1. ମାଧ୍ଯମାନ ଚରମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ (extreme value) ମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ମାଧ୍ଯମାନର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ଅଭିନତି (Upward) ଥାଏ । ଯେଉଁଠାରେ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମ୍ ହୋଇଥାଏ ମାଧମାନ ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ଵ କରିପାରେ ନାହିଁ।
  2. ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଗାଣିତିକ ମାନ ବଣ୍ଟନମାଳାର ବାସ୍ତବ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କରେ ନଥାଏ। ତେଣୁ ଏହାକୁ କାଳ୍ପନିକ ହାରାହାରି ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ।
  3. କୌଣସି ତଥ୍ୟାବଳୀର ରାଶିମାଳାରେ ଗୋଟିଏ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ନ ପାଇଲେ ମାଧ୍ୟମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସମ୍ଭବପର ହୁଏ ନାହିଁ।
  4. ତେକ ସମୟରେ ଗାଣିତିକ ମାଧ୍ୟମାନ ହାସ୍ୟାସ୍ ଉପସଂହାର ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।
  5. ଗୁଣବାଚକ ତଥ୍ୟାବଳୀ, ଯଥା- ମାନସିକ ଦକ୍ଷତା ଓ ସାଧୁତାର ପରିପ୍ରକାଶ ନିମିତ୍ତ ମାଧ୍ଯମାନର ଉପଯୋଗ ହୋଇପାରେନା। ଯେହେତୁ ଏହାର ସାଂଖ୍ୟକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ।

Question ୧୬।
୬୦ ଜଣ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କର ନମ୍ବର ରେକର୍ଡ଼ କରାଯାଇଛି । ଯାହାର ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି ଓ ବିଚ୍ୟୁତି ଗୁଣାଙ୍କ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।
(Calculate the value of Quartile duration and co-efficient of Q.D.) of 60 students in a class.)

ନମ୍ବର (Marks) ୧୦ ୨୦ ୩୦ ୪୦ ୫୦ ୬୦
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ସଂଖ୍ୟା ୨୦ ୨୨

Answer:
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 16

Question ୧୭।
ନିମ୍ନ ତଥ୍ୟାବଳୀର ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି ଓ ତାହାର ଗୁଣାଙ୍କ ନିରୂପଣ କର।
(Caculate the value of Quartile duration and its co-efficient.)

ନମ୍ବର (Marks) ୧-୧୦ ୧୦ -୨୦ ୨୦ – ୩୦ ୩୦ – ୪୦ ୪୦ – ୫୦
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ସଂଖ୍ୟା(x) ୬ ୧୫ ୨୨ ୧୮

Answer:
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 17
: ଚତୁର୍ଥାଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି = ୯.୦୫ ଓ ଚତୁର୍ବିଂଶକ ବିଚ୍ୟୁତି ଗୁଣାଙ୍କ = ୦.୩୩।

Question ୧୮।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ୧୦ ଜଣ ପିଲାଙ୍କର ବୟସରୁ ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର। (Determine the value of mean deviation.)
X = ୧୦, ୧୧, ୧୨, ୧୩, ୧୪, ୧୫, ୧୬, ୧୭, ୧୮, ଓ ୧୯।
Answer:
ପ୍ରଥମେ ରାଶିମାଳାର ମାଧ୍ୟମାନ ଓ ପରେ ମାଧ୍ୟମାନରୁ ଲବ୍‌ଧାମାନଙ୍କର ବିଦ୍ୟୁତିର ପରମ ମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ହେବ।

ମାଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ

X |x-x̄| |d|
୧୦
୧୧
୧୨
୧୩
୧୪
୧୫
୧୬
୧୭
୨୦
୨୨
Σx = ୧୫୦ Σd = ୩୦

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 18

ମାଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ

କ୍ର.ନଂ ଲବଙ୍କ |x-Md| କିମ୍ବା |d|
୧୦ ୪.୫
୧୧ ୩.୫
୧୨ ୨.୫
୧୩ ୧୫
୧୪ ୦.୫
୧୫ ୦.୫
୧୬ ୧.୫
୧୭ ୨.୫
୨୦ ୫.୫
୧୦ ୨୨ ୭.୫
Σ|d| = ୩ ୦ .୦

ମଧ୍ୟମାର ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି MD = \(\frac{\sum|\mathrm{x}-\mathrm{Md}|}{\mathrm{n}}\)
= ୩.୦
∴ ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି = ୩
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 17

Question ୧୯।
ନିମ୍ନରେ ୪୫ ଜଣ ପିଲାଙ୍କର ବୟସ ପ୍ରଦତ୍ତ ହୋଇଛି। ତାହାର ମାଧ ବିଚ୍ୟୁତି ମାପ କର।
(Determine the value of mean deviation.)

X ୧୦ ୧୫ ୨୦ ୨୫ ୩୦
F ୧୦ ୨୦

Answer:

X F CF |d| = |X – ୨୦| F|d|
୧୦ ୧୦ ୫୦
୧୫ ୧୦ ୧୫ ୫୦
୨୦ ୨୦ ୩୫
୨୫ ୪୧ ୩୦
୩୦ ୪ ୫ ୧୦ ୪୦
Σf = ୪ ୫ Σ|d| = ୩୦ ΣF|d| = ୧୭୦

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 18

Question ୨୦।
ନିମ୍ନଲିଖତ ତଥ୍ୟାବଳୀର ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।
(Determine the mean deviation of the following F.D.)

X ୦ – ୧୦ ୧୦ -୨୦ ୨୦ – ୩୦ ୩୦ – ୪୦ ୪୦ – ୫୦ ୫୦ – ୬୦
ବାରମ୍ବାରତାF ୧୫ ୨୦ ୧୨

ସମାଧାନ: ମାଧ୍ୟ ବିଚ୍ୟୁତି ସାରଣୀ

X ବାରମ୍ବାରତାF CF ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ m ବିଦ୍ୟୁତିର ପରମମାନ |d| = |m–୩୩.୫| F |d|
୦ – ୧୦ ୨୮. ୫ ୫୭
୧୦ -୨୦ ୧୫ ୨୮. ୫ ୧୧୧.୦
୨୦ – ୩୦ ୧୫ ୨୩ ୨୫ ୮. ୫ ୧୨୭.୫
୩୦ – ୪୦ ୨୦ ୪୩ ୩୫ ୧.୫ ୩୦
୪୦ – ୫୦ ୧୨ ୫୫ ୪୫ ୧୧.୫ ୧୦୭. ୫
୫୦ – ୬୦ ୬୦ ୫୫ ୨୧.୫ ୧୦୭.୫
ΣF = ୬ ୦ ୫୭୧

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 19

Question ୨୧।
ନିମ୍ନ ତଥ୍ୟାବଳର ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର। (Determine the value of standard.)
୧୦, ୧୨, ୧୪, ୧୬, ୧୮, ୨୦, ୨୨
Answer:
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 20

Question ୨୨।
ନିମ୍ନଲିଖତ ତଥ୍ୟାଗ ର ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି।
(Determine the vlaue of standard deviation.)
ସମାଧାନ :
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 21

Question ୨୩।
ନିମ୍ନ ବିତରଣର ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।
(Determine the value of standard deviation.)

x f
୧୦
୧୨
୧୪ ୧୨
୧୬
୧୮
୨୦

Answer:

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 31

Question ୨୪।
ନିମ୍ନ ବିତରଣର ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର। (Determine’ the value of standard deviation.)

x f
୧୨
୧୫
୧୮ ୧୦
୨୦
୨୫

ସମାଧାନ : ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ସାରଣୀ

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 24

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୨୫।
ନିମ୍ନ ବିତରଣର ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।
(Determine the value of standard deviation.)

x ୦ – ୧୦ ୧୦ -୨୦ ୨୦ – ୩୦ ୩୦ – ୪୦ ୪୦ – ୫୦
f ୧୨

Answer:

x f m Fm d(m -୨୫) X2 F2
୦ – ୧୦ ୨୦ – ୨୦ ୪୦୦ ୧୬୦୦
୧୦ – ୨୦ ୧୫ ୬୦ – ୧୦ ୧୦୦ ୪୦୦
୨୦ – ୩୦ ୧୨ ୨୫ ୩୦୦୦
୩୦ – ୪୦ ୩୫ ୨୮୦ ୧୦ ୧୦୦ ୮୦୦
୪୦ – ୫୦ ୪୫ ୯୦ ୨୦ ୪୦୦ ୮୦୦
ΣF = ୩୦ ΣFm = ୭୫୦ ୭୫୦ Σd2 = ୩୬୦୦

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 25

Question ୨୬।
ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର। (Determine the value S.D.)

x ୦ – ୧୦ ୧୦ -୨୦ ୨୦ – ୩୦ ୩୦ – ୪୦ ୪୦ – ୫୦ ୫୦ – ୬୦
f ୧୪ ୧୦

Answer:
CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 26

Question ୨୭।
ଲରେଞ୍ଜ ବକ୍ରରେଖା (Lorenz curve)
(Explain the Lorenz Curve.)
Answer:
ବିଚ୍ଛୁରତାର ବିଭିନ୍ନ ଗାଣିତିକ ପରିମାପ ଉପନ୍ୟୁକ୍ତ ପୃଷ୍ଠାମାନଙ୍କରେ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି। ଏହାର ଏକ ଜ୍ୟାମିତିକ ପରିମାପ ପଦ୍ଧତି ରହିଛି, ଯାହା ହେଉଛି ଲରେଞ୍ଜ ବକ୍ରରେଖା। ମାକ୍‌ସ ଓ ଲରେଞ୍ଜଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ସୃଷ୍ଟ ବିଚ୍ଛୁରଣର ଜ୍ୟାମିତିକ ପରିମାପ ଲରେଞ୍ଜ ବକ୍ରରେଖା ଭାବେ ପରିଚିତ। ସେ ପ୍ରଥମେ ସମ୍ପଦର ବଣ୍ଟନରେ ଥବ। ବୈଷମ୍ୟତ। ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ପଦ୍ଧତି ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଏହି ପଦ୍ଧତି ଲାଭ, ମଜୁରୀ, ଆୟ ଇତ୍ୟାଦିର ପରିବଣ୍ଟନ ର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି। ଏହା ହେଉଛି ଏକ ରାଶିକୃତ ଶତାଂଶ ବକ୍ରରେଖା, ଯାହାର ଅଙ୍କନ ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖତ ପଦକ୍ଷେପମାନ ନିଆଯାଏ।

୧। ପ୍ରଥମେ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ସବୁର ରାଶିକୃତ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ।
୨। ମୋଟ ରାଶିକୃତ ମୂଲ୍ୟକୁ ୧୦୦ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ରାଶିକୃତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କର ଶତାଂଶ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ।
୩। ସେହିପରି ବାରମ୍ବାରତା ସବୁର ରାଶିକୃତ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ମୋଟ ବାରମ୍ବାରତାକୁ ୧୦୦ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ରାଶିକୃତ ବାରମ୍ବାରତାର ଶତାଂଶ ନିରୂପଣ କରିବାକୁ ହୁଏ।
୪। ଆନୁଭୂମିକ ଅକ୍ଷରେ ରାଶିକୃତ ବାରମ୍ବାରତାର ଶତାଂଶ ଓ ଉଲମ୍ବ ଅକ୍ଷରେ ରାଶିକୃତ ଲବ୍ଧଧାଙ୍କର ଶତାଂଶ ଅବସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ।
୫। ୦ (୦,୦) ଏବଂ ୧ (୧୦୦,୧୦୦) ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ଵୟକୁ ଯୋଗକରି ଏକ କର୍ଷ ଅଙ୍କନ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ଯାହାକୁ ସମବଣ୍ଟନ ରେଖା କୁହାଯାଏ, ଏହା ଲେଖଚିତ୍ରର ମୂଳବିନ୍ଦୁରେ ୪୫୦ କୋଣ ଅଙ୍କନ କରିଥାଏ।
୬। ରାଶିକୃତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କର ଶତାଂଶ ଓ ରାଶିକୃତ ବାରମ୍ବାରତାର ଶତାଂଶ ସବୁର କ୍ରମିକ ଯୋଡିସବୁକୁ ଲେଖବିନ୍ଦୁ ଆକାରରେ ଗ୍ରାଫ୍‌ରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ।
୭। ସେହି ଲେଖବିନ୍ଦୁସବୁକୁ ଏକ ସାବଲୀଳ ରେଖାଦ୍ଵାରା ସଂଯୋଗ କରି ଲରେଞ୍ଜ, ବକ୍ରରେଖା ଅଙ୍କନ କରାଯାଏ।
୮। ଲରେଞ୍ଜ ବକ୍ରରେଖା ସମବଣ୍ଟନ ରେଖାର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେଲେ ବିଜୁରଣ କମ୍ ଓ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ହେଲେ ବିଚ୍ଛୁରଣ ଅଧ‌ିକ ହୋଇଥାଏ। ଏକାଧ୍ଵକ ବିତରଣର ତୁଳନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଗ୍ରାଫ୍‌ରେ ଏକାଧିକ ଲରେଞ୍ଜ ବକ୍ର ଅଙ୍କନ କରାଯାଇପାରେ।

Question ୨୮।
ମାନକ ବିବୁତିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର।
(Determine the value of S.D.)

x ୦ – ୧୦ ୧୦ -୨୦ ୨୦ – ୩୦ ୩୦ – ୪୦ ୪୦ – ୫୦ ୫୦ – ୬୦
f ୧୪ ୧୦

Answer:
ସୋପାନ ବିଚ୍ୟୁତି ପ୍ରଣାଳୀରେ : ମାନକ ବିଚ୍ୟୁତିର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ

x F m d(m – ୨୫) d1 = d/୧୦ d12 Fd1> Fd12
୦-୧ -୨୦ -୨ -୪
୧୦-୨୦ ୧୫ -୧୦ -୧ -୫
୨୦-୩୦ ୨୫
୩୦-୪୦ ୧୪ ୩୫ ୧୦ ୧୪ ୧୪
୪୦-୫୦ ୧୦ ୪୫ ୨୦ ୨୦ ୪୦
୫୦-୬୦ ୫୫ ୩୦
ΣF = ୪୦ Σfd12 = ୭୬

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 27

Question ୨୯।
ନିମ୍ନରେ ଗୋଟିଏ ଗ୍ରାମର ବିଭିନ୍ନ ପରିବାରର ଆୟ ପ୍ରଦତ୍ତ ହୋଇଛି। ଲରେଞ୍ଜ ବକ୍ରରେଖା ଅଙ୍କନ କରି ସେହି ଗ୍ରାମରେ ଆୟ ବଣ୍ଟନରେ ବୈଷ୍ୟମତା ଦର୍ଶାଅ।
(Construct a Lorenz Curve of the following Series.)

ମାସିକ ଆୟ (ହଜାର ଟଙ୍କାରେ) ଗ୍ରାମର ପରିବାର ସଂଖ୍ୟା
୧୦ ୧୩
୧୫ ୧୫
୨୦
୨୫

Answer:

ମାସିକ ଆୟ ( ହଜାରେ ଟଙ୍କାରେ ) ରାଶିକୃତ ଆୟ ରାଶିକୃତ ଆୟର ପ୍ରତିଶତ ଗ୍ରାମର
ପରିବାର ରାଶିକୃତ ପରିବାର ସଂଖ୍ୟାର ରାଶିକୃତ ପରିବାର ସଂଖ୍ୟାର
୧୦ ୧୫ ୧୫ ୧୩ ୧୮ ୧୮
୧୫ ୩୦ ୩୦ ୧୫ ୩୩ ୩୩
୨୦ ୫୦ ୫୦ ୧୦ ୪୩ ୪୩
୨୫ ୭୫ ୭୫ ୪୮ ୪୮

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I) - 28

ଏଠାରେ ଲରେଞ୍ଜ ବକ୍ରରେଖା ସମବଣ୍ଟନ ରେଖାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରତାରେ ଥିବାରୁ ବିଜୁରଣର ମାତ୍ରା ଅଧିକ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ।

Question ୩୦।
ମଧ୍ୟମା (Median)ଆଲୋଚନା କର। (Explain median.)
Answer:
ମଧ୍ୟମା ଏକ ଅବସ୍ଥାପିତ ହାରାହାରି। ଏହା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶ୍ରବଣତା ପରିମାପର ଅନ୍ୟ ଏକ ପରିମାପକ ଅଟେ। ସାନରୁ ବଡ କ୍ରମରେ ବା ବଡରୁ ସାନ କ୍ରମେ ମୁଦ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ଏକ ଅନୁକ୍ରମର ସଂଖ୍ୟାଗୁଡିକୁ ସମାନ ଦୁଇଭାଗରେ ଅର୍ଥନୀତି ସମ୍ପର୍କିତ ପରିସଂଖ୍ୟାନ ବିଭାଜିତ କରୁଥ‌ିବା ଉପାଦାନର ମୂଲ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟମା (Median)କୁହାଯାଏ। ସାଧାରଣ ଅର୍ଥରେ କହିଲେ ଏକ ବିତରଣମାଳାର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଥିବା ମାପକକୁ ମଧ୍ୟମା କୁହାଯାଏ। ଏହା ଅନୁକ୍ରମକୁ ସମାନ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ। ଗୋଟିଏ ଅଂଶର ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟମା ମୂଲ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅଂଶର ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟମା ମୂଲ୍ୟଠାରୁ କମ୍ ହୋଇଥାଏ। ହୋରାସ୍ ସିକ୍ରିଷ୍ଟାଙ୍କ ମତରେ, “ଏକ ଅନୁକ୍ରମର ମଧ୍ୟମା ସେହି ବିଷୟର ପ୍ରକୃତ ବା ଆନୁମାନିକ ମୂଲ୍ୟ ଯେତେବେଳେ କି ଏକ ଅନୁକ୍ରମ ବଡସାନ କ୍ରମରେ ମୁଦ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ। ଯାହାକି ବିତରଣକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ।”

According to Horace Secrist, “Median of a series is the value of the item, actual or estimated when a series is arranged in order of magnitude which divides the distribution into two parts.”

ମଧ୍ୟମାର ଉପକାରିତା (Merits of median):-
୧। ମଧ୍ୟମା ଏକ ସହଜ, ସରଳ ଓ ବୋଧଗମ୍ୟ ହାରାହାରି ଅଟେ।
୨। ମଧ୍ୟମାକୁ ଗଣନା କରିବା ଓ ବୁଝିବା ସହଜ ଅଟେ।
୩। ଗୁଣାତ୍ମକ ତଥ୍ୟକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାରେ ମଧ୍ୟମା ଅଧୂକ ଉପଯୋଗୀ ଅଟେ।
୪। ମଧ୍ୟମା ଅନୁକ୍ରମର ଚରମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
୫। ମଧ୍ୟମାର ମୂଲ୍ୟକୁ ଗ୍ରାଫ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରାଯାଇପାରିବ।
୬। ଧାରାବାହିକ କ୍ରମରେ ଅସମାନ ଶ୍ରେଣୀ ଅନ୍ତର ଥିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ ନକରି ମଧ୍ୟ ମଧ୍ଯମାକୁ ଗଣନା କରାଯାଇପାରିବ।

ମଧ୍ୟମାର ଅପକାରିତା (Demerits of median):
୧। ମଧ୍ୟମା ଏକ ଅବସ୍ଥାପିତ ହାରାହାରି ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଅନୁକ୍ରମର ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଶି ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ନୁହେଁ।
୨। ମଧ୍ୟମାର ପୁନଶ୍ଚ ବୀଜଗାଣିତିକ ପ୍ରତିପାଦନ କ୍ଷମତା ନଥାଏ।
୩। ମଧ୍ୟମା ନମୁନା ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ଖୁବ୍ ନମୁନା ସ୍ଥିରତା (sampling stability) ରହିଥାଏ। ତେଣୁ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ଅସ୍ଥିର।
୪। ମଧ୍ୟମା ଗଣନା ସମୟରେ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସାନରୁ ବଡ ବା ବଡରୁ ସାନ କ୍ରମରେ ସଜାଡିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ।
୫1 ଏକ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଅନୁକ୍ରମରେ ମଧ୍ୟମା ଗଣନା କଲାବେଳେ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ ଯେ ପେସନଃପୁନ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ ଅନ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସମାନଭାବେ ବାଣ୍ଟି ହୋଇ ରହିଥାଏ, ଯାହାକି ସବୁ ସମୟରେ ସତ ହୋଇନଥାଏ।

CHSE Odisha Class 11 Economics Solutions Unit 7 ପରିସାଂଖ୍ୟିକ ପଦ୍ଧତି (I)

Question ୨୮।
ଗରିଷ୍କକ (Mode) ଆଲୋଚନା କର। (Explain mode.)
Answer:
କୌଣସି ତଥ୍ୟାବଳୀରେ ଯେଉଁ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ସର୍ବାଧ‌ିକ ଥର ଆବିର୍ଭୂତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଗରିଷ୍ଠକ (Mode) କୁହାଯାଏ। ଫରାସୀ ଶବ୍ଦ ଲାମୋଡ (L.amode)ରୁ ଇଂରାଜୀ ଶବ୍ଦ (Mode) ବା ଗରିଷ୍ଠକ ଶବ୍ଦ ଆସିଛି। Mode is the value which occurs most frequently in a distribution, ବଣ୍ଟନମାଳାରେ ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଅଟେ। ଏହାକୁ ବିତରଣମାଳାର ରୁଚିପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସମୟ ସମୟରେ ଦୁଇଟି ଲବକଂଙ୍କର ସମାନ ଓ ସର୍ବାଧ‌ିକ ବାରମ୍ବାର ଥାଏ। ଏହାକୁ Biodal ବା ଦ୍ବିଗରିଷ୍ଠକ ବଣ୍ଟନ କୁହାଯାଏ ।ସେହିଭଳି ଯଦି ତିନୋଟି ଗରିଷ୍ଠକ ଥାଏ ତାହାକୁ ତ୍ରିଗରିଷ୍ଠକ Trimodal ଏବଂ ତିନିରୁ ଅଧ‌ିକ ଗରିଷ୍ଠକ ଥିଲେ ତାହାକୁ ବହୁ ଗରିଷ୍ଠକ Multimodal ବଣ୍ଟନ କୁହାଯାଏ। ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କର ବାରମ୍ବାରତା ସର୍ବାଧିକ ତାହାକୁ ଏକକ ଗରିଷ୍ଠକ ବଣ୍ଟନ (Unimodal distribution) କୁହାଯାଏ।

ଗରିଷ୍ଠକର ସଂଜ୍ଞା (efinitions of mode):
କ୍ରକ୍‌ଟନ୍‌ ଏବଂ କାଓ ଡେନଙ୍କ ମତରେ, “ଏକ ବିତରଣର ଗରିଷ୍ଠକ ଏକ ବିନ୍ଦୁରେ ଥିବା ଯାହାର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ବରେ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ବା ସଂଖ୍ୟା ଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବାଧ‌ିକ, ଭାବେ ଘନୀଭୂତ ହୋଇଥାନ୍ତି ମୂଲ୍ୟର ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତଅ ପ୍ରକାର ଭାବେ ପରିଚିତ ହୋଇଥାଏ ।”

ଗରିଷ୍ଠକର ଉପକାରିତା (merits of mode):
୧। ତଥ୍ୟାବଳୀର ବାରମ୍ବାରତାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ସହଜରେ ଗରିଷ୍ଠକ ନିରୂପଣ କରାଯାଇପାରେ।
୨। ଚରମ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଗରୁଷ୍ପକ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
୩। ଅସମାନ ସଂଭାଗଯୁକ୍ତ ବଣ୍ଟନରେ ଗରିଷ୍ଠକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାରେ କୌଣସି ଅସୁବିଧା ହୁଏ ନାହିଁ।

ଗରିଷ୍ଠକର ଅପକାରିତା (demerits of mode) :
୧। ବଣ୍ଟନର ଲବ୍‌ଧାଙ୍କଗୁଡ଼ିକର ବାରମ୍ବାରତା ସମାନ ହେଲେ ଗରିଷ୍ଠକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।
୨। ବଣ୍ଟନର ସମସ୍ତ ଲବ୍‌ଧାଙ୍କ ଉପରେ ଗରିଷ୍ପକ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ ନୁହେଁ ଏବଂ ଏଡା ଚୟନ ତ୍ରୁଟି ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।
୩। ଗରିଷ୍ଠକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଏକ ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଅବାନ୍ତର ପରିମାପକ ଅଟେ।

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution Textbook Questions and Answers.

CHSE Odisha 12th Class Biology Chapter 8 Question Answer Evolution

Evolution Class 12 Questions and Answers CHSE Odisha

Very Short Answer Type Questions

Choose the correct options

Question 1.
Life originated on earth about
(a) 2.5 billion years ago
(b) 3.5 billion years ago
(c) 4.5 billion years ago
(d) 5.5 billion years ago
Answer:
(c) 4.5 billion years ago

Question 2.
Which theory proposes the formation of living beings from non-living things?
(a) Theory of panspermia
(b) Theory of abiogenesis
(c) Theory of biogenesis
(d) Theory of special creation
Answer:
(b) Theory of abiogenesis

Question 3.
Who proposed the chemical evolution of life?
(a) AI Oparin – JBS Haldane
(b) Louis Pasteur – AI Oparin
(c) Francesco Redi – JBS Haldane
(d) Spallanzani – Louis Pasteur
Answer:
(a) AI Oparin – JBS Haldane

Question 4.
Which of the following compounds Miller-Urey used in the experimental synthesis of amino acids?
(a) CH4 NH3,CO2 and H2O
(b) CH4,NH3,H2 and H2O
(c) CH4,CO2 H2 and H2O
(d) CH2,N2,H2 and H2O
Answer:
(b) CH4,NH3,H2 and H2O

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 5.
Hot ocean water containing concentrated of prebiotic organic compounds was known as
(a) colloid
(b) crystalloid
(c) gelatinous mixture
(d) primordial soup
Answer:
(d) primordial soup

Question 6.
Which of the following was formed first?
(a) Virus
(b) Prokaryote
(c) Coacervates
(d) Eukaryote .
Answer:
(c) Coacervates

Question 7.
A paper on ‘natural selection’ and ‘origin of species’ was presented in the Linnaean Society of London in 1858 by
(a) Charles Darwin – Robert Malthus
(b) Charles Darwin – Alfred R Wallace
(c) Hugo de Vries – Robert Malthus
(d) Alfred R Wallace – August Weismann
Answer:
(b) Charles Darwin-Alfred R Wallace

Question 8.
Analogous organs have
(a) different origin and similar function
(b) similar origin and similar function
(c) similar origin and different function
(d) different origin and different- function
Answer:
(a) different origin and similar function

Question 9.
Find out the odd match.
(a) Aerial-Flying
(b) Fussorial-Burrowing
(c) Cursorial-Running
(d) Arboreal-Swimming
Answer:
(d) Arboreal-swimming

Question 10.
Which one of the following sets of organs constitutes vestigial organs?
(a) Appendix, coccyx and plica semilunaris
(b) Appendix, pectoral girdle and caecum
(c) Large intestine, coccyx and ear muscle
(d) Appendix, coccyx and rectum
Answer:
(a) Appendix, coccyx and plica semilunaris

Question 11.
What is the correct ascending order?
(a) Mesozoic, Cenozoic and Palaeozoic
(b) Cenozoic, Mesozoic and Palaeozoic
(c) Palaeozoic, Mesozoic and Cenozoic
(d) Palaeozoic, Cenozoic and Mesozoic
Answer:
(d) Palaeozoic, Cenozoic and Mesozoic

Question 12.
Who is known as the ’Father of Modern Palaeontology’?
(a) Leonardo da Vinci
(b) Karl Ernst von Baer
(c) Ernst Haeckel
(d) Georges Cuvier
Answer:
(d) Georges Cuvier

Question 13.
Find the incorrect match.
(a) Blood group ‘A’-Antigen A
(b) Blood group ‘AB’-No antibody
(c) Blood group ‘O’-Andgen A and B
(d) Blood group ‘B’-Antibody anti-A
Answer:
(c) Blood group-‘0’-antigen A and B

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 14.
Which is not a case of chromosomal aberration?
(a) Recombination
(b) Duplication
(c) Inversion
(d) Translocation
Answer:
(a) Recombination

Question 15.
Which type of natural selection removes individuals from both ends of a phenotypic distribution?
(a) Directional
(b) Disruptive
(c) Stabilising
(d) None of these
Answer:
(c) Stabilising

Question 16.
Which is not a great ape?
(a) Gorilla
(b) Chimpanzee
(c) Orangutan
(d) Macaque
Answer:
(d) Macaque

Question 17.
What is the correct sequence in human evolution?
(a) Homo habilis, H. erectus, H. neanderthalensis, H. sapiens
(b) Homo erectus, H. habilis, H. neanderthalensis, H. sapiens
(c) Homo habilis, H. neanderthalensis, H. sapiens, H. erectus
(d) Homo erectus, H. neanderthalensis, H. habilis, H. sapiens
Answer:
(a) Homo habilis, H. erectus, H. neanderthalensis, H. sapiens

Fill in the blanks

Question 1.
Organic evolution refers to a change in diversity and ……….. in populations of organisms.
Answer:
adaptations

Question 2.
The concept of chemical evolution was proposed by JBS Haldane and a Russian scientist, ………… .
Ans
AI Oparin

Question 3.
Charles Robert Darwin hailed from …………….
Ans
Britain

Question 4.
Charles Robert Darwin went on a voyage on board the ship
Answer:
HMS Beagle

Question 5.
Jean Baptiste de Lamarck wrote a book, entitled ……….., which embodied his theory of inheritance of acquired characters.
Answer:
Philosophic Zoologique

Question 6.
Charles Darwin was inspired by the population theory proposed by …………… .
Answer:
Robert Malthus

Question 7.
Darwin’s contemporary ………… was studying population diversity in the erstwhile East Indies.
Answer:
Alfred Russel Wallace

Question 8.
The mutation theory was proposed by ………….. .
Answer:
Hugo de Vries

Question 9.
All the present day life has originated from a single ancestral form, designated as …………. .
Answer:
protobionts

Question 10.
A gene mutation involving only one nucleotide is called as …………….
Answer:
point mutation

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 11.
Abiogenesis of simple organic molecules was experimentally proved by ………….. and …………..
Answer:
Miller, Urey

Question 12.
The ‘theory of inheritance of acquired characters was proposed by …………. who hailed from …………. .
Answer:
Lamarck, France

Question 13.
August Weismann’s ……….. theory gave a thunder blow to Lamarckism.
Answer:
germplasm

Question 14.
Charles Darwin studied the diversity of a class of birds, commonly known as ………….. in the Galapagos archipelago.
Answer:
Darwin’s finches

Question 15.
The original title of Darwin’s book was ……………. .
Answer:
‘On the origin of species by means of natural selection’.

Question 16.
Natural selection in action was demonstrated by …………. moth.
Answer:
peppered

Question 17.
The earliest form of horse was ………….. that was living in the plains of North America.
Answer:
Eohippus

Question 18.
The fossil of ……….. discovered from the sedimentary rocks of Bavaria, Germany is the missing link between reptiles and birds.
Answer:
Archaeopteryx

Question 19.
Digits II and IV persist in modern horse as reduced structures, known as ……….. bones.
Answer:
splint

Question 20.
Modifications of the basic pentadactyl limb plan in vertebrates to meet their needs is known as ……….
Answer:
homology

Question 21.
The arrangement of different eras, periods and epochs in their ascending order of time constitutes the …………..
Answer:
geological time scale

Question 22.
Peripatus is connecting link between …………. and …………….
Answer:
Annelida, Arthropoda

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 23.
………… era is known as the era of reptiles.
Answer:
Mesozoic

Question 24.
Sudden reappearance of some ancestral characters in the present organisms is called as ……………
Answer:
atavism

Question 25.
The effect of …………. is larger in small populations and smaller in large populations.
Answer:
genetic drift

Answer each of the following in one word or more words, wherever necessary

Question 1.
The theory that explains that life originated on this planet from non-living chemical constituents.
Answer:
Theory of abiogenesis

Question 2.
The ocean water that contained concentrated amount of prebiotic organic compounds.
Answer:
Primordial soup or prebiotic

Question 3.
The droplets formed by the separation of high molecular weight organic compounds in a colloidal solution.
Answer:
Coacervates

Question 4.
Protenoids, when dissolved in water by boiling and then cooling, organised structures are formed.
Answer:
Microspheres

Question 5.
Buffon, Erasmus Darwin and Lamarck proposed theories on organic evolution, which had one thing in common.
Answer:
Inheritance of acquired characters

Question 6.
Name the naturalist, who proposed that ontogeny recapitulates phylogeny.
Answer:
Ernst Haeckel

Question 7.
Name the theory, which explains about the origin of amphibians from aquatic fish-like ancestors.
Answer:
Recapitulation theory

Question 8.
DNA → RNA → Protein concept.
Answer:
Central dogma

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 9.
Genetic recombination occurs in cell division. Name the cell division.
Answer:
Meiosis

Question 10.
Hugo de Vries proposed mutation theory on his observations on the morphological features of a plant. Name the plant.
Answer:
Evening primrose (Oenothera lamarckiana)

Question 11.
Breakage, exchange and rejoining of homologous chromosomal segments.
Answer:
Genetic recombination

Question 12.
A single nucleotide substitution in the nucleotide sequence of a gene.
Answer:
Point mutation

Question 13.
The collection of all genes of a population of species.
Answer:
Gene pool

Question 14.
A sudden change in the genetic make up that ends up in a new expression.
Answer:
Mutation

Write whether the following statements are ‘True’or ‘False’

Question 1.
The primitive atmosphere was reducing.
Answer:
True

Question 2.
Heterotrophic organisms with aerobic respiration evolved prior to anaerobic ’ organisms.
Answer:
False

Question 3.
Continuous genetic variation originates through mutation.
Answer:
False

Question 4.
Serum proteins of closely related animals are similar in their amino acid sequences to a greater extent.
Answer:
True

Question 5.
Reptiles flourished in the Palaeozoic era.
Answer:
False

Question 6.
Close similarity in the nucleotide sequence between two organisms depicts close relationship between them. ‘
Answer:
True

Question 7.
Numerical changes, involving one or both chromosomes of a homologous pair, are known as euploidy.
Answer:
True

Question 8.
Genetic drift is the main driving force of evolution in a large randomly breeding population.
Answer:
True

Question 9.
Discontinuous variation is the product of mutation.
Answer:
True

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Short Answer Type Questions

Question 1.
Explain the theory of spontaneous generation.
Answer:
Theory of spontaneous generation It states that life originated from non-living matter automatically. This theory is also known as theory of abiogenesis or autobiogenesis. It was also supported by von Helmont (1642), who claimed that the mice were formed in 21 days from a dirty, sweat-soaked shirt put in a wheat barn in the dark. Abiogenesis was continued to be believed till the 17th century.

Question 2.
What do you mean by chemical evolution?
Answer:
This theory was given by AI Oparin (1923) and JBS Haldane (1928). According to them, the first form of life came from pre-existing, non-living organic molecules (like RNA, protein, etc.) and chemical evolution was followed by the formation of life, i.e. formation of diverse organic molecules from inorganic constituents.

The conditions on the earth favouring chemical evolution were high temperature, volcanic storms and reducing atmosphere containing CH4, NH3, etc.

Question 3.
Describe Miller-Urey experiment.
Answer:
Stanley Miller and Harold Urey in 1953 performed an experiment to demonstrate that ultraviolet radiations or electrical discharges or a combination of these can produce complex organic compounds from a mixture of CH4, NH3, H2 and water vapour (H20) at 800° C.

Electric discharge was created in a closed glass flask containing CH4, NH3, H2 in the ratio of 2 : 1 : 2 as shown in figure. The conditions were set similar to those of the primitive atmosphere in the laboratory.

They observed the formation of amino acids while in similar experiments performed by other scientists the presence of complex molecules like sugar, pigments, nitrogen bases and fats in the flask were also observed. Further reactions occurred in the aqueous medium of flask resulted in the formation of complex organic molecules at the bottom of flask, such as polysaccharides, fats, proteins, nucleotides and later nucleic acids (DNA and RNA).

Hence, it was concluded that during the beginning of life on earth; complex organic compounds could have formed simpler inorganic precursors.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution 1

Question 4.
Explain prebiotic or primordial soup.
Answer:
Formation of molecular aggregates and cell-like structures Aggregates of complex organic molecules were formed in the oceans of the early earth which was termed the ‘Hot dilute soup or prebiotic or primordial soup’ by JBS Haldane (1920). These were considered as precursors of colloidal particles which could grow and divide. These are small complex molecules which are spherical and are covered by external mambranes.

Question 5.
What is prodigality of reproduction ? Give an example.
Answer:
Prodigality of Reproduction (Overproduction):
All organisms possess enormous fertility. They multiply in a geometric proportion with some organisms producing very large number of species. Despite of this high rate of reproduction of a species, its number remains constant under fairly stable environment. The production of more offsprings by some organisms and fewer by others is termed as differential reproduction.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 6.
Write three criticisms on Darwinism.
Answer:
Criticism to Darwinism
Darwin’s theory was widely accepted, but Sir Richard Owen and Adam Sedgewick criticised it due to following • reasons
(i) Darwin emphasised on inheritance of useful variations,. However, sometimes inheritance of small variations, which are not useful to individuals are also seen.
(ii) He could not explain the presence of vestigial organs and concept of use and disuse of organs.
(iii) Darwinism failed to explain the arrival of the fittest.
(iv) Darwinism failed to differentiate between the somatic and germinal variations and considered all types of variations as heritable.

Question 7.
Explain how homologous organs reflect organic evolution?
Answer:
Homologous Organs:
It is the relation among the organs of different groups of organisms, that show similarity in the basic structure and embryonic development, but have different functions. Homology in organs indicates common ancestry.
It is based on divergent evolution which leads to the formation of homologous organs.

Question 8.
Describe homology in early embryonic development.
Answer:
Homologous Organs and Homology:
It is the relation among the organs of different groups of organisms, that show similarity in the basic structure and embryonic development, but have different functions. Homology in organs indicates common ancestry.
It is based on divergent evolution which leads to the formation of homologous organs.

In divergent evolution, a same basic organ gets specialisation to perform different functions, in order to adapt to the different environmental conditions prevailing in the habitat, e.g. forelimbs of vertebrates. Examples of homology are as follows

  • Structural organisation of vertebrate’s heart, brain, kidney, muscles, skull, etc.
  • Different mouthparts of some insects.
  • Forelimbs of animals like – whales, bats, cheetah and mammals (e.g. humans).
    CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution 2

Question 9.
Explain the theory of recapitulation.
Answer:
Recapitulation in embryos Von Baer stated that during the embryo development, distantly related animals depart more and more than do closely animals. Ernst Haeckel (1905) reinterpreted Baer’s law in the form of recapitulation theory in the light of evolution. The theory of recapitulation or biogenetic law states that ontogeny (development of embryo) recapitulates phylogeny (ancestral sequence).

Question 10.
How do fossils support organic evolution?
Answer:
The study of fossil in different sedimentary layers indicates the geological period in which they existed. It also shows that the life forms varied over time and certain life forms are restricted to certain geological time scale. Hence, new forms of life have evolved at different times in the history of earth. All this is called palaeontological evidence.

Question 11.
Why do you call Archaeopteryx as a connecting link between reptiles and birds ?
Answer:
Archaeopteryx is a connecting link between reptiles and birds. It was of the size of crow and had both reptilian and avian characters. Presence of teeth in jaws, fingers having claws, long tail with free caudal vertebrae are the reptilian characters. While, presence of feathers on the body, and forelimbs modified into wings are the avian characters.

Question 12.
What do you mean by a geological time scale?
Answer:
Geological. Time Scale:
It covers the whole span of the earth’s history to correlate the evolutionary events in a proper sequence of ascending order of time. On the basis of time, the geological history of the earth has been divided into five eras namely, Archacozoic, Proterozojc, Palaeozoic, Mesozoic and Coenozoic.

Each era includes several periods and each period is further divided into epochs.
The most primitive era, i.e. Archaeozoic is placed at the bottom and the most recent era, i.e. Cenozoic is placed at the top.

Question 13.
Explain serological test.
Answer:
Serological tests These are tests done to study serum and other bodily fluids in animals. In serological tests, close similarity is found in species of a single genus, while genera of the same family show moderate reaction and families of the same order show slight, but detectable similarity. This indicates that closely related organisms show more similarity in protein structure and function.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 14.
What is industrial melanism?
Answer:
Industrial Melanism:
Industrial melanism in peppered moth (Biston betularia) in Manchester city is an example of natural selection. In England, 1850s before industrialisation there were more white-winged moths on trees than dark-winged or melanic forms. But after industrialisation, i.e. in 1920, dark-winged moths became more in number than white-winged moths. This is because during industrialisation, the tree trunks became dark due to air pollution (dust and soot particles).

Question 15.
Explain genetic drift.
Answer:
Random Genetic Drift:
Random genetic drift refers to a random change in gene frequency of a population. In small population, frequencies of particular alleles may change drastically by a single change alone. These changes usually occur randomly.

Sewall Wright recognised this phenomenon as genetic drift (also known as Sewall Wright effect.) In large population, this phenomenon is rare because only favourable variations are selected by nature and unfit variations are eliminated.
Thus, genetic drift acts as the driving force for evolution in large populations.

Question 16.
What is speciation ?
Answer:
Speciation:
It is the process of formation of one or more new species from an existing species due to the accumulation of inversible adaptive change in their structure. A species is a collection of a group of populations with common gene pool (i.e total collection of all genes and its allele in a population). The factors which influence speciation, include mutation, recombination, natural selection, hybridisation, genetic drift, polyploidy (i.e increase in number of chromosomal set) and isolation.

Question 17.
What is bottleneck effect ?
Answer:
Bottleneck Effect:
It occurs when there is a disaster of some sort that reduces the size of a large population to an insignificance. This leaves smaller variation among the small number of surviving individuals, which disables natural selection to operate. In this situation, random genetic drift becomes main driving force of evolution.

Question 18.
What is Hardy-Weinberg’s principle?
Answer:
Mutations introduce new genes into a species resulting in the change in gene frequencies. In 1908, GH Hardy and W Weinberg established a simple mathematical relationship to the study these gene frequencies and gave Hardy-Weinberg principle.

This principle states that the allele frequencies in a . population are stable and is constant from generation to generation, i.e. gene pool remains constant. This is .called genetic equilibrium or Hardy-Weinberg equilibrium.

Differentiate between the following

Question 1.
Abiogenesis and Biogenesis.
Answer:
Differences between abiogenesis and biogenesis are as follows

Abiogenesis Biogenesis
A theory which describes the origin of life on the earth from non-living thing is called Abiogenesis. A theory which describes  the origin of life on the earth from pre-existing living organisms is called Biogenesis.
It is based on observations and thoughts. It was based on practical experiments and ffiaterial evidence.
It was supported by the fungus of bread and production of frogs in the mud. It was supported by the experiments performed by Redi and Pasteur.
It gives no scientific reasoning about the production of life. It describes the process of reproduction as an essential ability of living organism.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 2.
Chemoautotrophs and Photoautotrophs
Answer:
Differences between chemoautotrophs and photoautotrophs are as follows

Chemoautotrophs Photoautotrophs
These are the organisms which obtain their energy by oxidising electron donor. Phototrophs are the organisms that capture protons in order to acquire energy.
Energy source is the oxidizing energy of chemical compounds. Energy source is mainly sunlight.
Classified as chemoorganotrophs and chemolithotrophs. Classified as photoautotrophs and photoheterotrophs.
Examples include nitrifying bacteria like Nitrosomonas, sulfur bacteria like Thiothrix, etc. Some examples are plants algae, cyanobacteria and phytoplanktons.

Question 3. Chemical evolution and Biological evolution.
Answer:
Differences between chemical evolution and biological evolution are as follows

Chemical evolution Chemical evolution
It occurs due to changes in the structure of molecules from complex molecules to simple molecules with the passage of time. It occurs due to changes in the structure of molecules from complex molecules to simple molecules with the passage of time.
It is relatively fast process and hence, it is possible to prove it in a laboratory. It is relatively fast process and hence, it is possible to prove it in a laboratory.
It involves the evolution of chemical such as water vapour, methane, ammonia and hydrogen into organic molecules such as sugars which later combined to form big molecules such as proteins, RNA and DNA. It involves the evolution of chemical such as water vapour, methane, ammonia and hydrogen into organic molecules such as sugars which later combined to form big molecules such as proteins, RNA and DNA.
Chemical evolution came into act before organic evolution. Organic evolution is a consequence of biological evolution.

Question 4.
Homologous organs and Analogous organs.
Answer:
Differences between homologous organs and analogous organs

Homologous organs Analogous organs
They have same basic structural plan. They have totally different structural plan.
They are found in closely related organisms which arise from some common ancestor. These organs found in totally unrelated organisms.
They differ in appearance. They have similar appearance.
They are modified to carry out different functions. These organs carry out the same function.
They lead to adaptive radiation or divergent evolution. They lead to convergent evolution or adaptive convergence.

Question 5.
Moulds and Casts.
Answer:
Differences between moulds and casts are as follows

Moulds Casts
A mold is a cavity left behind when the organic material is dissolved away. Only the external impressions remain during fossilisation. A cast is usually a very finely preserved representation of the surface features of the organism during fossilisation.

Question 6.
Genetic recombination and Mutation.
Answer:
Differences between genetic recombination and mutation are as follows

Genetic recombination Mutation
It is the production of offspring with combinations of traits that differ from those found in either parents. It is random nucleotide alterations such as copying errors or changes induced by external mutagens.
It is performed by the cell during the preparation of gametes (sperm, egg, pollen) which are used for sexual reproduction. It may take place both in somatic cells and germline cells.
Genetic recombination is heritable. Mutation can be heritable as well as non-heritable.

Question 7.
Somatic variation and Germinal variation.
Answer:
Differences between somatic variations and germinal variations are as follows

Somatic variations Germinal variations
Somatic variations are the variations in the somatic cells of an organism which may be acquired by them in their life. Germinal variations are the variations in the germ cells of an organism.
These are not passed on to their progenies. These are passed on to their progenies.

Question 8.
Chromosomal aberration and Gene mutation.
Answer:
Differences between chromosomal aberration and gene mutation are as follows

Chromosomal aberration Gene mutation
Chromosomal aberration is any change in the number and structure of chromosomes in an organism. Gene mutation is an alteration that occurs in the DNA base sequence of a gene.
It can change the total number of chromosomes in an organism. Gene mutation does not cause changes in the total number of chromosomes in an organism.
It may include many gene alterations. Gene mutation commonly refers to a single gene alteration.
Damages due to chromosomal aberration are large scale compared to gene mutation. Nucleotide damage is small in scale compared to chromosomal aberration. However, it can cause serious health problems.

Question 9.
Euploidy and Aneuploidy.
Answer:
Differences between euploidy and aneuploidy are as follows

Euploidy Aneuploidy
Euploidy is a variation in a chromosomal set of a cell or organism. Aneuploidy is a variation in total chromosome number of a cell or organism.
The number of chromosome sets is changed. The number of chromosome sets is not changed.
Cells have states of 3n, An, etc. Ceils are in the states of 2n+1, 2n-1, n-1,n+1, etc.
Euploidy occurs due to fertilisation of one ovum with two sperms, etc. Aneuploidy arises due to non-disjunction in meosis I and II and mitosis.
Euploidy is not seen in humans. Aneuploidy is seen in humans.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 10.
Natural selection and Genetic drift.
Answer:
Differences between natural selection and genetic drift are as follows

Natural selection Genetic drift
It is a process where more adaptive species are selected in response to the environmental challenges. It is a random selection.
It occurs due to environmental challenges. It does not occur due to environmental challenges.
It ends up with selecting the more successive trait over the detrimental trait. Due to genetic drift important alleles may disappear completely.
It increases the frequency of the trait more adaptive to the environment. Genetic drift rarely results in more adaptive species to the environment.
It increases genetic variation. It does not increase genetic variation. Infact, sometimes it causes some variants to be extinct completely.

Question 11.
Convergent evolution and Divergent evolution
Answer:
Differences between convergent evolution and divergent evolution are as follows

Convergent evolution Divergent evolution
It is supported by the analogous structures. It is supported by the homologous structures.
It occurs in organisms which are not closely phylogenetically related. It occurs in phylogenetically related organisms.
Example insects, birds, pterosaus and bats. All have developed the similar nature of the flight/wings. Example Darwin’s finches.

Long Answer Type Questions

Question 1.
Give an account of the chemical basis of origin of life.
Answer:
Life on earth appeared 500 million years after its formation. In order to explain origin of life on the earth, different theories were given by different thinkers and scientists. They are
1. Theory of special creation It states that God has created life by his divine act of creation, i.e. the earth, light, plants and animals are all being created by the supernatural power.

2. Theory of catastrophism It states the creation of new life forms occurred after each catastrophe on earth.

3. Cosmozoic theory or Theory of panspermia It was given by early Greek thinkers, which states that the life on earth arose from the spores or panspermia, which came from outer space and developed into living forms.
The above three theories have been discarded due to the lack of logical explanation. Later on few more theories were proposed to explain the orgin of life.
These are
(i) Theory of spontaneous generation It states that life originated from non-living matter automatically. This theory is also known as theory of abiogenesis or autobiogenesis. It was also supported by von Helmont (1642), who claimed that the mice were formed in 21 days from a dirty, sweat-soaked shirt put in a wheat barn in the dark. Abiogenesis was continued to be believed till the 17th century.

(ii) Theory of biogenesis According to this theory, life originates from pre-existing life. This theory was supported by some scientists like Francisco Reddi (1668), Lazzaro Spallanzani (1767), Louis Pasteur (1862), Harvey and Huxley.

Chemical Evolution:
This theory was given by AI Oparin (1923) and JBS Haldane (1928). According to them, the first form of life came from pre-existing, non-living organic molecules (like RNA, protein, etc.) and chemical evolution was followed by the formation of life, i.e. formation of diverse organic molecules from inorganic constituents.
The conditions on the earth favouring chemical evolution were high temperature, volcanic storms and reducing atmosphere containing CH4, NH3, etc.
Chemical Evolution has Occurred in Following Steps

(i) Primitive earth had no atmosphere and it was anaerobic. Initially, the earth was a ball of hot gaseous mass.

(ii) Formation of Early Molecules
(a) Earth gradually began to cool and condense into a solid form. As a result, the free atoms or elements present on earth began to segregate into three concentric masses according to their weight.

(b) The heavier elements like nickel, iron, etc., moved to the core of the earth, intermediate one like silicon and aluminium moved to the middle and the lighter elements like oxygen, nitrogen, hydrogen, carbon, etc., remained on the surface and formed the early atmosphere of earth.

(c) With further cooling of the earth lighter elements such as water (H2O), methane (CH4), ammonia (NH3), hydrogen cyanide (HCN) . and oxides of carbon were formed. The primary atmosphare was devoid of free molecular oxygen (O2) due to which it was of reducing type.
Hot oceans, seas, lakes and other water bodies were formed due to the accumulation of heavy rainwater in the depressions of the earth.

(iii) Formation of simple organic molecules The high concentration of simple inorganic compounds (CH4,HCN,NH3) in water bodies induces them to react with each other so as to produce some unsaturated hydrocarbons.

As a result of further interaction of these hydrocarbons, some simple organic compounds such as simple sugars (e.g. glucose, ribose, deoxyribose, etc.), nitrogenous bases (purines like adenine, guanine and pyrimidines like thymine, cytosine and uracil), amino acids, fatty acids and glycerols were formed.

The energy required for these reactions came from the following sources

  • Solar radiations like ultraviolet light (UV) rays, cosmic rays and X-rays, etc.
  • Electrical discharge from lightning. High energy radiations from radioactive unstable isotopes on primitive earth.

(iv) Formation of complex organic molecules A number of hydrocarbons, purines and pyrimidine bases, amino acids, fatty acids, sugars and other organic compounds were accumulated in the primitive seas. Further reactions like polymerisation lead to the formation of larger organic molecules which later on formed complex organic molecules like polysaccharides, fats, proteins, nucleotides and then nucleic acids (DNA and RNA).

(v) Formation of molecular aggregates and cell-like structures Aggregates of complex organic molecules were formed in the oceans of the early earth which was termed the ‘Hot dilute soup or prebiotic or primordial soup’ by JBS Haldane (1920). These were considered as precursors of colloidal particles which could grow and divide. These are small complex molecules which are spherical and are covered by external mambranes.
These colloidal aggregrates were called coacervates by Oparin and microspheres by Sydney Fox (1965).

The firest non-cellular cells were believed to contain nucleoproteins and other macromolecules like polypeptides, lipids, etc. These cells were called protocells or protobionts or eubionts and they in the ancient ocean represented the beginning of life approx. 3.5 billion years ago. Probably viruses were evolved at the same time.

The first cellular life forms are believed to be evolved approximately 2 billion years back by the aggregation of various non-living molecules. From there, the evolution of diverse species of organisms occurred in course of time.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 2.
Discuss the evidences of organic evolution from comparative anatomy and morphology.
Answer:
Evidences from Comparative Anatomy and Morphology
These evidences help to identify the similarities and differences among the organisms of today and those that existed years ago. Comparative study of external and internal structure can be used to understand the occurrence of organic evolution.

These can be determined by the following types
Homologous Organs and Homology
It is the relation among the organs of different groups of organisms, that show similarity in the basic structure and
embryonic development, but have different functions. Homology in organs indicates common ancestry.
It is based on divergent evolution which leads to the formation of homologous organs.

In divergent evolution, a same basic organ gets specialisation to perform different functions, in order to ‘ adapt to the different environmental conditions prevailing in the habitat, e.g. forelimbs of vertebrates. Examples of homology are as follows

  • Structural organisation of vertebrate’s heart, brain, kidney, muscles, skull, etc.
  • Different mouthparts of some insects.
  • Forelimbs of animals like – whales, bats, cheetah and mammals (e.g. humans).
    CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution 2
    Flomologous organs as exhibited by the forelimbs of vertebrates; (a) Fluman, (b) Bat, (c) Whale, (d) Horse

Adaptive Radiation (Divergent Evolution):
It is the diversification of the organisms of a population into a number of new groups with adaptive characters suiting their need for survival.

Thus, it can be concluded that adaptive radiation and divergent evolution are interrelated and based on the modification of homologous structures. This can be proved studying the basic pattern of the pentadactyl limb which has undergone adaptive modifications in vertebrates,

All these animals have five digits (pentadactyl) in their forelimbs. All these digits possess the same number of skeletal elements that are arranged in same order (i.e. proximal to distal) along with similar muscle, nerve fibres, blood vessels, etc. These limbs have undergone adaptive modifications so as to perform the required funtions to adapt to their environment.

Similar adaptive modification rule also applies to mammals. In figure, a typical pentadactyl limb is seen in a terrestrial mammal.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution 3
Adaptive radiation in the limb structure of mammals

This pattern has been modified for different functions like running (cursorial), swimming (aquatic), flying (aerial), climbing (arboreal) and burrowing (fussorial). Thus, all mammals have originated from an ancestral terestrial mammal through adaptive modifications of the basic pentadactyl limb plan.

Analogous Organs and Analogy:
In contrast to homologous organs, the analogous organs are different in their basic structure and developmental origin, but appear same and perform similar functions.
This relationship between the structures of different groups of animals due to their similar functions is called analogy or convergent evolution.

Examples of analogy are as follows
1. Wings of an insect a bird, Pterosaur (extinct flying reptile and a bat (flying mammal) show analogy. The wings are modified forelimbs that are adapted for flight.
The internal organisation of vertebrate (reptile, bird and bat) wings is same and they are composed of muscles and bones whereas, the wings of insect do not possess bones and muscles. They are only thin membranous extentions of exoskeleton and are made up of chitin.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution 4
2. Flippers of dolphin and penguin.
3. Fins of fishes and flippers of whales.
4. Tracheae of an insect and lungs of the vertebrates are adapted for respiration, but are not homologous, as tracheae are ectodermal in origin, whereas the lungs are endodermal in origin.

Adaptive Convergence (Convergent Evolution):
In adaptive convergence, separate lineages show similar morphology under the influence of similar environmental factors. The existence of analogous structures also suggest the occurrence of convergent evolution. It may be explained in terms of the environment acting through the agency of natural selection and favouring those variations which confer increased survival and reproductive potential of the organisms possessing them.
Marsupial mammals in Australia are a good example to study adaptive convergence or convergent evolution.

Vestigial Organs:
The degenerated, rudimentary organs which are non-functional in the possessor, but were functional in their ancestor and in related animals are called vestigial organs. There are more than 90 vestigial organs in the human body. Some examples in human are coccyx (tailbone), nictitating membrane ( semilunar fold or plica semilunaries or 3rd eyelid), caecum, vermiform appendix, canines, wisdom teeth, tonsils, body hair, auricular muscles, mammary glands in males, etc.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution 5
Vestigial organs are present in some other animals also, e.g. splint bones representing metacarpals of digits II and IV in horse, small bones representing hindlimbs and pelvic girdle in python and boas, wings and feathers in flightless bird kiwi of New Zealand, etc.

In plants, Dandelions and some other asexually reproducing plants retains flower which produce pollen grains necessary for sexual reproduction.

Atavism or Reversion:
It is the sudden reappearance or refunctioning of some ancestral organs, which have either completely disappeared or are present as vestigial organs.

It supports the idea of organic evolution, that living organisms have the ability to develop even lost or non-functional structures. For example, long and dense body hair, ability to move pinna in .some individuals, birth of a human baby with a small tail, presence of additional mammae in some individuals, elongated canine teeth, etc.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 3.
Give an account of the embryological evidences of organic evolution.
Answer:
Evidences from Embryology:
Similarities and degree of intimacy in the embryonic development of various animals provide the supportive evidences of organic evolution. Some conclusions are derived from the study of comparative embryology, which are as follows

1. Common developmental pattern A common pattern of development is found in all the multicellular organisms. The development of embryo by sexual reproduction starts from diploid zygote or fertilised egg. The zygote undergoes repeated cleavage or cell division to form a solid structure called morula. The morula divides to form blastula, i.e. a single-layered hollow structure, which finally develops into gastrula, i.e. two to three-layered structure.

The animals with two-layered gastrula are termed as diploblastic, e.g. in coelenterates. The animals in which three-layered gastrula is found are known as triploblastic, e.g. frog, lizard, etc. These two or three layers of gastrula are termed as primary germ layers, which give rise to the entire animal. Thus, the similar early embryonic development shows close relationship among all the multicellular organisms.

2. Similarity in early embryos of vertebrates If a comparative study of embryos of vertebrates at same age is done, it is observed that they resemble one another. Such similarities suggest that these animals have common ancestry.

Some similarities in early embryonic stages are as follows
Presence of gill clefts, notochord, tail, rudimentary eyes and ears, etc. in all vertebrates from fishes to mammals.
Notochord is replaced by vertebral column in all adult vertebrates.
Gills are replaced by lungs in adult amphibians, reptiles and mammals.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution 6

3.Recapitulation in embryos Von Baer stated that during the embryo development, distantly related animals depart more and more than do closely animals. Ernst Haeckel (1905) reinterpreted Baer’s law in the form of recapitulation theory in the light of evolution. The theory of recapitulation or biogenetic law states that ontogeny (development of embryo) recapitulates phylogeny (ancestral sequence).

This means that the life history of an animal reflects its evolutionary history. For example, during the life history, frog’s tadpole larva resembles fishes in habits and structure. It suggests that amphibians have evolved from fish ancestors.
Embryo logical Evidences in Plants

These include

  • Presence of filamentous green algae-like structure, i. e. protonema during development of Funaria (moss).
  • Pteridophytes and primitive -gymnosperms like Cycas and Ginkgo have flagellated sperms and they depend on water for fertilisation. It strengthens the fact that gymnosperms have evolved from pteridophytes.

Question 4.
Describe palaeontological evidences of organic evolution.
Answer:
Evidences from Palaeontology:
Palaeontology is the study of fossils of plants and animals that lived in prehistoric times. Leonardo da Vinci (1452-1519), an Italian painter is known as the ‘Father of Palaeontology’ and Baron Georges Cuvier (1769-1832) is known as ‘The Founder of Modern Palaeontology’.

The study of fossil in different sedimentary layers indicates the geological period in which they existed. It also shows that the life forms varied over time and certain life forms are restricted to certain geological time scale. Hence, new forms of life have evolved at different times in the history of earth. All this is called palaeontological evidence.

Fossils:
These are the material remains (bones, teeth, shells) or traces (physical or chemical) of ancient organisms induding plants and animals. According to Charles Lyell, fossil is any body or traces of body of animal or plant buried and preserved by the natural causes. .

Fossilisation is the process of formation of fossils. Fossils are generally preserved in sedimentary rocks in which multiple layers are present and the lowermost layer gets harden into rock under pressure. These are formed when parts of dead organisms decay with the passage of time and get replaced by inorganic materials. The hard parts of the body (i.e. bone, teeth, shell, etc.), are preserved more readily than soft parts, into rocks. Both animals as well as plants can be fossilised as additional layers get deposited with time.

Fossils are also formed by processes other than petrification, e.g. an organism may get buried intact in ‘ preservatives like resins, snow, oil, tar, volcanic, ash, etc.

Sometimes, the organism or its parts get washed away to water bodies and settle down at the bottom. Gradually they get covered by the layers of mud and sand. Particularly when buried in rapidly hardening mud, they decay completely and the space it occupies, becomes filled with another kind of material forming moulds and casts.

Types of Fossils:
Some general types of fossils are given below
(i) Unaltered It includes animals, plants and humans who got embedded in permafrost of arctic/alpine snow and remain preserved in actual state, e.g. wooly mammoth (25000 years old in Siberia) and insects trapped in the amber of plants.
(ii) Petrifications The fossils in which hard body parts (organic matter) get replaced by mineral matter like silica, pyrites and calcium, etc. In some petrified fossils, even cellular details are found. This process is used to preserve original structures of organisms.
(iii) Moulds They are hardened encasements formed in the outer parts of extinct organic remains which later decayed leaving cavities.
(iv) Casts They are hardened pieces of mineral matter deposited in the cavities of moulds.
(v) Impressions/Imprints They are external features of organisms or their parts that are left due to hardening rocky matter before they completely decay.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution 7
(a) Imprint of a crustacean, (b) Mould of a bivale, (c) Insect trapped in amber, (d) Petrified softwood, (e) Petrified cone of Araucaria mirabilis (a coniferous tree)

Important Characteristics of Fossils:
The fossil records are direct evidences that support organic evolution due to the following reasons
1. Fossils of different ages are mostly found in the different layers of sedimentary rocks in an ascending order, i.e. from simple to complex forms.

2. The lower layers of rocks of early era contain fossils of simple nature. In upper layers more recent fossils, which are more recent and complex in structure. Fossils are not found in the rocks of the Archaeozoic (first) Era.

3. In the rocks of the second era, i.e. Proterozoic, only few fossils are found. These are simple, soft-bodied organisms, such as marine invertebrates. In the upper strata of rocks, fossils are more in number, belonging to organisms of later ages.

4. The fossils of two consecutive strata are different from each other indicating the occurrence of progressive changes in course of time.

5. Certain mammals, such as horse, elephant, camel and man, have complete fossil records. They clearly explain the gradual evolution of these species.
CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution 8

6. Fossils of some transitional forms (also called connecting links or missing links) explain the emergence of a new species from its ancestor. For example, fossil of Archaeopteryx discovered from the rocks of Jurassic Period at Bavaria, Germany in 1861 is a connecting link between birds and reptiles. As a transitional form, it possessed the characters of both reptiles and birds.

7. Living fossils are the living organisms which are similar in appearance to a recorded fossil of distant ancestors but they usually have no close relatives. Such organisms have undergone very slow changes over a long span of time, e.g Latimeria (a coelacanth fish).

8. The approximate ages of fossils can be determined by different radioactive dating methods.

9. Extinction of species can be explained by the fossil records of that species, e.g. dinosaurs extinct about 66 million years ago.

CHSE Odisha Class 12 Biology Solutions Chapter 8 Evolution

Question 5.
Describe Darwin’s theory of natural selection and origin of species and discuss about the criticisms.
Answer:
Darwinism (Natural Selection Theory):
Charles Robert Darwin was born in 1809. In 1831, he accepted an unpaid post of naturalist on the survey ship, called HMS Beagle. In his voyage, he spent five years in sea charting the East Coast of South America. During a five week stay on the Galapagos Archipelago Islands, he was struck by the similarities shown by the flora and fauna of the islands and mainland. In particular, he was intrigued by the characteristic distribution of species of tortoises and finches.

Darwin observed different types of beaks in the same population of finches. He termed this phenomenon as adaptive radiation which explains that the changes in beak structure were the result of adaptations to the available food to the native finches. Over the years, the ancestral beak evolved into diverse types of beaks. Thus, Darwin realised the importance of competition and adaptation in the evolution of finches.

After his return, Darwin formulated his concept of organic evolution. He was also influenced by a paper published by Robert Malthus (1838) on populations, which states that the population increases in a geometric progression, while the food supply increases more slowly. Therefore, the food supply becomes a limiting factor. In the meantime, another naturalist Alfred Russel Wallace, came to the same conclusions as Darwin regarding natural selection. The content of Wallace’s write-up was similar to Darwin’s thinking.

Darwin and Wallace presented papers on their ideas which were published in the ‘Journal of the Proceedings of The Linnaean Society of London in 1858. Darwin published a book entitled ‘On the Origin of Species by Means of Natural Selection (later changed to ‘Origin of Species’ In its 6th edition in 1872), embodying his observations and conclusions in 1859.

Postulates of Darwinism:
The main postulates, which formed the basis of Darwin’s theory of natural selection are as follows
(i) Prodigality of Reproduction (Overproduction):
All organisms possess enormous fertility. They multiply in a geometric proportion with some organisms producing very large number of species. Despite of this high rate of reproduction of a species, its number remains constant under fairly stable environment. The production of more offsprings by some organisms and fewer by others is termed as differential reproduction.

(ii) Limiting Factors
The resources like food, space, etc., remain limited inspite of rapid multiplication of the individuals of all the species. It helps to check the increased number of animals and plants.

(iii) Struggle for Existence
The limited amount of resources and overproduction of organisms are the main causes of struggle for existence. Various types of struggle help an organism to cope up with unfavourable environmental conditions.
The three types of struggles are as follows
(a) Intraspecific struggle It is the struggle among the individuals of same species for their common requirements like food, shelter, mate, breeding places, etc.
(b) Interspecific struggle It is the struggle between the individuals of different species for their similar requirements like food and space.
(c) Environmental struggle It is the struggle of living forms against the environmental conditions like extreme heat, cold, drought, earthquakes, storms, disease, volcanic eruption, etc.

(iv) Variations and Heredity
All individuals are dissimilar in some of their characters except the identical twins. This dissimilarities are mainly due to the variations. These are the small or large differences among the individuals. Variations allow some individuals to better adjust with their environment.

Variations can be categorised into the following types
1. Somatic variations These variations affect the somatic cells of an organism. They are also called modifications or acquired characters because they are aquired by an individual during its lifetime. These are caused by various environmental factors, use and disuse of organs and conscious efforts, etc.
2. Germinal variations These are inheritable variations recognised by Darwin but he had no idea of inheritance of characters. They are formed mostly in germinal cells. They are further of two types
• Continuous (gradual) variations These are fluctuating variations, which oscillate due to race, variety and species.
• Discontinuous (sudden) variations These appear suddenly and show no ‘spots’ gradation. These variations were termed as ‘spots’ by Darwin and ‘mutation’ by Hugo de Vries. Darwin regarded continuous variations to be more important because the discontinuous variations being mostly harmful would not be selected again.

(v) Survival of the Fittest and Natural Selection:
The organisms, which have inherited favourable variations generally survive. This is termed as ‘survival of the fittest’ (the phrase being originally used by Herbert Spencer). Whereas, the organisms without such variations appear unfit and get eliminated. Nature plays a decisive role in selecting the fit organisms.

Natural selection is based on merit and is without any prejudice or bias. It eliminates the unfit ones and selects those organisms that are most fit to survive in a particular environment and to produce offsprings. Survival alone does not make any sense from evolution point of view.
The fit organisms must reproduce to contribute to the next generation. Lerner (1959) says, ‘Individuals having more offsprings are the fit ones’.

(vi) Origin of New Species (Speciation):
Darwin considered that as a result of struggle for existence, variability (continuous variations) and inheritance, species became better adapted to their environment. These beneficial adaptations are preserved and accumulated in the individuals of species generation after generation. This results into the origin of new species or speciation and the resultant offsprings become visibly distinct from their ancestors.

Criticism to Darwinism:
Darwin’s theory was widely accepted, but Sir Richard Owen and Adam Sedgewick criticised it due to following reasons
(i) Darwin emphasised on inheritance of useful variations,. However, sometimes inheritance of small variations, which are not useful to individuals are also seen.
(ii) He could not explain the presence of vestigial organs and concept of use and disuse of organs.
(iii) Darwinism failed to explain the arrival of the fittest.
(iv) Darwinism failed to differentiate between the somatic and germinal variations and considered all types of variations as heritable.
(v) Darwin’s natural selection theory was based on the mistaken concept of artificial selection. He wrongly believed that changes brought on by domestication of animal were also heritable.
(vi) Darwin failed to recognise the large fluctuating variations (occurring due to mutation). He only believed in the occurrence of small continuous variations.

Darwin proposed ‘theory of pangenesis’ explaining that pangenes or gemmules are transmitted from one generation to next. However, this theory was refuted by Weismann’s germplasm theory.

Question 6.
Discuss about the synthetic theory of organic evolution.
Answer:
Modern Synthetic Theory of Organic Evolution:
The fundamental mechanisim of evolution as explained by Darwin and his contemporaries underwent major modification with the progress in genetics.

Mendel’s laws of inheritance were applied to various theories (like natural selection). The validity of these laws were later verified by Correns, Tschermark and de Vries. It came to light that mutation and genetic recombination were the cause of genetic variation in living organisms.

These variations were used as the raw material on which natural selection acted on, leading to evolution of new species. The process of evolution as a population character not an individual one was later on proposed by GH Hardy and W Weinberg. According to them, a disturbance in the gene pool of a population results in evolution. Among these new developments, the concept of modern synthetic theory (post-Darwinian synthesis) was proposed.

The modern synthetic theory is based on the work of a number of scientist namely-Dobzhansky’s (1937) Julian Huxley (1942), Ernst Mayr (1970), RA Fisher (1958), JBS Haldane, Sewall Wright (1968) and GL Stebbins (1971). Stebbins in his book ‘Process of Organic Evolution discussed the modern synthetic theory.

This theory is a collective explanation of the fundamental mechanism of evolution. Homologous recombination, mutation, natural selection, isolation, genetic drift and migration form the basis of the mechanism of evolution.

Genetic Recombination:
These are the homologous combinations between genes present on different chromosomes (i.e. paternal and maternal) during gametogenesis. It can occur by following ways
(i) Crossing over Mutual exchange of genes between non-sister chromatids of homologus chromosomes during meiosis-I. It forms multiple variations in a population.
(ii) Independent assortment of chromosomes It forms genetically different haploid gametes during meiosis which bring about variations in new generation.
(iii) Random fusion of gametes During sexual reproduction, random fusion of male and female gametes produces a new individual.

Changes in Chromosome Number and Structure:
Chromosomal mutations or aberrrations arise due to change in number and structure of chromosomes. Chromosomal number may change in followinng two ways
(i) Polyploidy (increase in number of chromosome sets)
(ii) Aneuploidy (change in number of one or both chromosomes of a homologous pair). When the change occurs in the chromosomal morphology, it is called chromosomal aberration.

These are of four types
(i) Deletion Loss of a segment of a chromosome.
(ii) Duplication Doubling of a chromosomal segment.
(iii) Inversion Reversal in the order of genes.
(iv) Translocation Mutual exchange of a segment of chromosome between two non-homologous chromosomes.

Gene Mutations:
In 1901, Hugo de Vries carried out experiments on evening primrose plant (Oenothera lamarckiana) and proposed the mutation theory of evolution. This theory states that the evolution occurs by the sudden large differences or mutations in the population. Mutation is the sudden change in appearance or variations in an individual or a population. When mutation affects only a single nucleotide, it is called point mutation.

However, when more than one nucleotide is involved in mutation, it is called gross mutation. These mutations results in drastic changes which can be lethal or insignificant or useful. They lead to the new phenotypes. Though mutations are random and occur at very slow rates, they are sufficient to create considerable genetic variations for speciation to occur.

Natural Selection:
It is the most widely accepted theory for explaining the mechanism of evolution, profounded by Charles Darwin and Alfred Russel Wallace. Natural selection selects the favourable variation and allows such organisms to reproduce. Meanwhile, harmful or non-adaptive variations are discouraged by natural selection and such organisms are eliminated from the population. Therefore, variations act as raw material natural selection which decides the favourable traits to continue through generations.

Isolation:
The mechanism by which a population gets segregated into two or more subtypes by a geographical barrier, such that each subtype influences a different environment, is called isolation.
This segregation can occur due to
(i) Geographical isolation When two related populations occupy geographically or spatially separated areas.
Such species are called as allopatric species. These species become so different to each other that when they are brought together, they fail to reproduce.
(ii) Reproductive isolation The prevention of interbreeding between the population of two different species. Such reproductively isolated species are called as sympatric species.