Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 5 Notes Odia Medium ବଳର ଅନ୍ଵେଷଣ to understand important concepts and topics more clearly.
8th Class Science Chapter 5 Notes Odia Medium
BSE Odisha Class 8 Science Chapter 5 Notes Odia Medium
ବିଷୟବସ୍ତୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ :
କାର୍ଯ୍ୟ – ୧ : ଆସ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା
ବଳ ସବୁକିଛି କରିପାରେ, ଯଥା- କାମ କରିବା, ଚାଲିବା ଓ ସାଇକେଲ ଚଳାଇବା ଇତ୍ୟାଦି ।
ଏହା ବସ୍ତକୁ ଗତିକରାଇବାରେ, ସ୍ଥିର କରିବାରେ, ଦିଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।
ଠେଲା ବଳ ଏବଂ ଟଣା ବଳ ଅନୁଭବର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ :-
(i) ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଡବୋର୍ଡ ବାକ୍ସ ନିଆଯାଉ ।
(ii) ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ବାକ୍ସକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉ ।
(iii) ବାକ୍ସକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଯେଉଁସବୁ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରିବା, ତାହା ହେଲା ବାକ୍ସକୁ ଠେଲିବା କିମ୍ବା ଟାଣିବା । ସାଧାରଣତଃ ଏକ ବସ୍ତ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଥିବା ଟଣାବଳ ଓ ଠେଲାବଳକୁ ବିଜ୍ଞାନରେ ‘ବଳ’’ (force) କୁହାଯାଏ ।
ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପ୍ରାୟୋଗିତ ବଳର ପ୍ରଭାବ :
ନିମ୍ନଲିଖତ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କଲେ ଟଣାବଳ ଓ ଠେଲାବଳର ପ୍ରଭାବ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ-୨ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ।
| କ୍ର. ନଂ. | କାର୍ଯ୍ୟ | ଠେଲା | ଟାଣିବା | ପ୍ରଭାବ |
| ୧. | ତୁମର ବନ୍ଧୁ ତୁମର ଗତିଶୀଳ ସାଇକେଲର ଗତିକୁ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ପଛକୁ ଧରିଛନ୍ତି । | ଟାଣିବା | ସାଇକେଲ୍ସକୁ ବନ୍ଦ କରିବା କିମ୍ବା ବେଗ ହ୍ରାସ କରିବା |
| ୨. | ବ୍ୟାଟ୍ ଦ୍ଵାରା ଏକ ଗତିଶୀଳ ବଲ୍କୁ ମାରିବା | ଠେଲା | କୂପରୁ ବାଲ୍ଟିରେ ପାଣି କାଢ଼ିବା ଟାଣିବା |
| ୩. | ଫୁଲିଥିବା ବେଲୁନ୍କୁ ଦବାଇବା | ଠେଲା | ବେଲୁନ୍ର ଆକାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପତାକା |
| ୪. | ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା | ଟାଣିବା | ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୋଲିଯାଏ |
| ୫. | ବଳ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଥିବା | ଟାଣିବା | ପାଣି ବାଲ୍ଟି ଉପରକୁ ଆସିଯାଏ |
| ୬. | ଛୋଟ ପିଲାଙ୍କୁ ଦୋଳିରେ ଝୁଲାଇବା | ଠେଲା ଓ ଟଣା | ଦୋଳିଟି ଆଗପଛ ହୁଏ |
ଗତିଶୀଳ ବଲ୍ର ଦୁଗ୍ଧ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତିର ଉଦାହରଣ :
ଡ୍ରୟର ଖୋଲିବା, ରବର ବ୍ୟାଣ୍ଡ ଟାଣି ଲମ୍ବା କରିବା, ଜଣେ ଫିଲ୍ଡର ଏକ କ୍ରିକେଟ୍ ବଲ୍କୁ ଅଟକାଇବା, ଫୁଲ୍କୁ ଗୋଡ଼ରେ ମାରିବା, ଚଳନ୍ତା ସାଇକେଲ୍ରେ ବ୍ରେକ୍ ଦେବା, ରୁଟି ବେଲିବା କିମ୍ବା ଅଟୋରିକ୍ସାର ଷ୍ଟିୟରିଂ ବୁଲାଇବା ଇତ୍ୟାଦିରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥାଏ ।
ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଥିବା ବଳର ପ୍ରଭାବ :
(i) ଏକ ବସ୍ତକୁ ସ୍ଥିରାବସ୍ଥାରୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦେଇଥାଏ ।
(ii) ଯଦି ଏକ ବସ୍ତୁ ଗତି କରୁଛି, ତେବେ ତାହାର ବେଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ ।
(iii) ଏକ ବସ୍ତର ଗତିର ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ ।
(iv) ଏକ ବସ୍ତର ଆକାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରେ ।
(v) ଏହି ପ୍ରଭାବଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଘଟିପାରେ ।
ସନ୍ତୁଳିତ ବଳ (Balanced Force)
ଏକ ସ୍ଥିର ବସ୍ତୁ ଉପରେ କୌଣସି ବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହିଁ ବୋଲି ଭାବିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବଳଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରୁଛନ୍ତି । ଏହାକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ବଳ କହନ୍ତି ।
ବଳ ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅଧିକ ବସ୍ତ ମଧ୍ଯରେ ଏକ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା :
ବଳ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ହେଲା ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅଧିକ ବସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାର ଅନୁଭବ ହେବା । ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଏକ ଟେବୁଲକୁ ଠେଲି ଥାଉ, ଆମର ହାତ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ ଯାହା ଅନ୍ୟ ଏକ ବସ୍ତ ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରେ । ସେହି ସମୟରେ ଟେବୁଲ୍ ମଧ୍ୟ ଆମ ହାତ ଉପରେ ସେହି ପରିମାଣର ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥାଏ । ଏଠାରେ ଆମର ହାତ ଓ ଟେବୁଲ ହେଉଛି ଦୁଇଟି ବସ୍ତୁ ଯାହା ପରସ୍ପର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ।
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର କୌଣସି ନା କୌଣସି ଉପାୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ବଳ ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୁଏ । ଏଣୁ ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେବାପାଇଁ ଅତି କମ୍ରେ ଦୁଇଟି ବସ୍ତୁକୁ ପାରସ୍ପରି କ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ପଡ଼େ ।
ବଳ ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ଅନ୍ୟ ଏକ ବସ୍ତ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାରୁ ଏହା ଉପରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଏକ ଠେଲା କିମ୍ବା ଟଣା କ୍ରିୟା ।
ବଳର SI ଏକକ ହେଉଛି ନ୍ୟୁଟନ୍ (Newton ଛୋଟ ‘n’ ସହିତ ଲେଖାଯାଏ) ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରତୀକ ହେଉଛି N।
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବଳ :
ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ : (Contact Force) :
କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ସଂସ୍ପର୍ଶ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ୍ଷରେ ବାଡ଼ି ବା ବସ୍ତ ମଧ୍ଯରେ ଶାରୀରିକ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଥିବା ବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆମ ଶରୀର ଏବଂ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଶାରୀରିକ ସଂସ୍ପର୍ଶ ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ହୋଇପାରେ । ଆମର ହାତ କିମ୍ବା ଶରୀରର ଦଉଡ଼ି ବ୍ୟବହାର କରି ପରୋକ୍ଷରେ ଏହି ପ୍ରକାର ବଳ କେବଳ କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ (Contact force) କୁହାଯାଏ ।
ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ : (Muscular Force) :
(i) ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳର ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ ।
(ii) ଆମ୍ଭେମାନେ ଚାଲି ବା, ଦୌଡ଼ିବା, କିଛି ପଦ । ର୍ଥ ଉଠାଇବା, ଡେଇଁବା, ପହଁରିବା ପ୍ରଭୃତି ଅଙ୍ଗ ଚାଳନ। ଭଳି ଶାରୀରିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ। ସମୟରେ ଆମ ଶରୀର ର ମାଂସପେଶୀର କାର୍ଯ୍ୟଯୋଗୁ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
(iii) ଆମ ଶରୀରରେ ମାଂସପେଶୀର ସଂକୋଚନ ଓ ପ୍ରସାରଣ ଯୋଗୁ ମାଂସପେଶୀ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ ବ୍ୟବହାର
(iv) ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମାଛ ଏବଂ କୀଟପତଙ୍ଗ ପ୍ରଭୃତି ଗମନାଗମନ କରିବା ଏବଂ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ ବ୍ୟବହାର କରିଥା’ନ୍ତି ।
(v) ମନୁଷ୍ୟ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଯଥା ବଳଦ, ଘୋଡ଼ା, ଓଟ ଏବଂ ଗଧ ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ ବ୍ୟବହାର କରିଥା’ନ୍ତି ।
ମଣିଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମାଂସପେଶୀୟ ବଳର ବ୍ୟବହାର – ଆମ ଶରୀରରେ ଖାଦ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ମାଂସପେଶୀୟ ବଳର କାର୍ଯ୍ୟ ଚୋବାଇବା ଏବଂ ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଦେଇ ଖାଦ୍ୟକୁ ଠେଲିବା, ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମାଂସପେଶୀର ପ୍ରସାରଣ ଓ ସଂକୋଚନ ଘଟିବାପାଇଁ ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ।
ଘର୍ଷଣ ବଳ (Frictional Force) :
ଏକ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଯାଉଥିବା ଏକ ବଲ୍ କିଛି ସମୟ ପରେ ଅଟକିଯାଏ । ଯଦି ଆମେ ଏକ ସମତଳ ରାସ୍ତାରେ ସାଇକେଲ ପେଡ଼ାଲ୍ ମାରିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଉ ଏହା ଧୀର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପରେ ଅଟକି ଯାଏ । ଯଦି ରାସ୍ତା ବନ୍ଧୁର ବା ଅମସୃଣ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ସାଇକେଲ୍ ଏକ ମସୃଣ ରାସ୍ତା ଅପେକ୍ଷା ଶୀଘ୍ର ଅଟକି ଯାଇଥାଏ । ବସ୍ତର ଗତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବଳ ଆବଶ୍ୟକ । କିନ୍ତୁ, ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବସ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ କୌଣସି ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଉ ନଥାଏ । ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଧୀରେ ଧୀରେ ହ୍ରାସ ପାଇ କିଛି ସମୟ ପରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ । ଏହା କେବଳ ଘର୍ଷଣ ବଳ ଯୋଗୁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ ୩ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
ଘର୍ଷଣ ବଳ ଜାଣିବାପାଇଁ ଏକ ସରଳ ପରୀକ୍ଷା :
(i) ସମତଳ ଆଧାର ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବସ୍ତୁ ନିଆଯାଉ ଏବଂ ଏହାକୁ ଏକ ଟେବୁଲ୍ କିମ୍ବା ସମତଳ ପୃଷ୍ଠରେ ରଖାଯାଉ ।
(ii) ଏହାକୁ ଧୀରେ ଠେଲି ଦିଆଯାଉ ଓ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ । କିଛି ଦୂର ଗତି କରିବା ପରେ ଏହା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ ? ଏହା ଉପରେ କୌଣସି ବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ଯାହା ଫଳରେ ବସ୍ତ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ ।
(iii) ବର୍ତ୍ତମାନ ବସ୍ତକୁ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଠେଲିଲେ ଏହା କିଛି ଦୂର ଗତି କରିବା ପରେ ପୁଣି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ ।
ଘର୍ଷଣ ଦୁଇଟି ପୃଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ବସ୍ତୁର ଗତିକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରେ ।
(iv) ଠେଲିବା ସମୟରେ, ବସ୍ତୁଟି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୂରତାକୁ ଗତି କରିବା ଖସିବା ବସ୍ତୁର ପୃଷ୍ଠ ଏବଂ ଟେବୁଲ କିମ୍ବା ସମତଳ ପୃଷ୍ଠା ମଧ୍ଯରେ କାର୍ଯ୍ୟ
ପରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ । ଏହା ଉପରେ କରୁଥିବା ଏକ ବଳ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ ଏହି ବଳ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଏହାର ଗତିର ବିପରୀତ ଦିଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଏହି ବଳ ହିଁ ବସ୍ତକୁ ଅଟକାଇଥାଏ । ଏହା ଉପରେ ଯେତେବେଳେ ଏକ ବସ୍ତ ଅନ୍ୟ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଗତି କରେ କିମ୍ବା ଗତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ଘର୍ଷଣ ବଳ’ (force of friction) ବା ‘ଘର୍ଷଣ’ (friction) କୁହାଯାଏ । ବସ୍ତୁ ଯେଉଁ ଦିଗରେ ଗତି କରେ ଘର୍ଷଣ ସର୍ବଦା ତା’ର ବିପରୀତ ଦିଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଘର୍ଷଣ ବଳ ଦୁଇଟି ପୃଷ୍ଠର ସଂସ୍ପର୍ଶ ଯୋଗୁଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ କୁହାଯାଏ ।
ଘର୍ଷଣ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହେବାର କାରଣ :
ଘର୍ଷଣ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସୁଥିବା ଦୁଇଟି ପୃଷ୍ଠରେ ଗଠନ ଗତ ଅନିୟମିତତା। (irregularities) ବା ଅସମାନତା ଯୋଗୁଁ ଘର୍ଷଣ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଯେଉଁ ପୃଷ୍ଠଗୁଡ଼ିକ ମସୃଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଅନିୟମିତତା ଥାଏ । ସେଗୁଡ଼ିକ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବା ସମୟରେ, ଦୁଇଟି ପୃଷ୍ଠରେ ଅନିୟମିତତା ପରସ୍ପର ସହିତ ଛନ୍ଦି ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପୃଷ୍ଠକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଯେକୌଣସି ପ୍ରୟାସକୁ ବିରୋଧ କରେ ।
ଚିତ୍ର ଅନିୟମିତତା ଯୋଗୁଁ ଦୁଇଟି ପୃଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ
ଘର୍ଷଣ ବଳ ବସ୍ତର ପୃଷ୍ଠଦେଶର ଗଠନଗତ ଅନିୟମିତତା (irregularities) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଏକ ସମତଳ ଆଧାର ବିଶିଷ୍ଟ ବସ୍ତକୁ କାଠ, କପଡ଼ା, ସେରାମିକ୍ ଟାଇଲ ଏବଂ ବାଲି ପ୍ରଭୃତି ବିଭିନ୍ନ ପୃଷ୍ଠରେ ଠେଲି ଗତି କରାଇଲେ ସମତଳ ବସ୍ତର ବିଭିନ୍ନ ପୃଷ୍ଠରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରି ସ୍ଥିର ହୁଏ । କାରଣ ଏହି ପୃଷ୍ଠଗୁଡ଼ିକର ଅନିୟମିତତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । କାଚ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ସର୍ବାଧିକ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ସମୟରେ ବାଲିପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରେ । ଏଣୁ ଅମସୃଣ ବା ରୁକ୍ଷ ପୃଷ୍ଠରେ ଘର୍ଷଣ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ ।
ଘର୍ଷଣବଳ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାପାଇଁ ଯାନବାହାନ ଗୁଡ଼ିକର ଆକୃତିରେ ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ– ଘର୍ଷଣ ବଳ କେବଳ ବସ୍ତୁ କଠିନ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଗତି କରୁଥିବା ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ । ବାୟୁ, ଜଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତରଳ ପଦାର୍ଥର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଉପରେ ବସ୍ତୁ ଗତି କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଘର୍ଷଣବଳ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । ବିମାନ, ଜାହାଜ, ଡଙ୍ଗା କିମ୍ବା ଦ୍ରୁତଗାମୀ ଟ୍ରେନଭଳି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଥିବା ବାୟୁ ଜଳଯୋଗୁ ସୃଷ୍ଟି ଘର୍ଷଣ ବଳକୁ ହ୍ରାସ କରିବାପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ ୪ : ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ (Non-Contact Forces)
ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ବଳ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ବଳଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣ- ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ (non-contact forces) କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ : ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳ (Magnetic Force), ସ୍ଥିର ବିଦ୍ୟୁତ ବଳ (Electrostatic Force) ଏବଂ ମହାକର୍ଷଣ ବଳ (Gravitational Force) ପ୍ରଭୃତି ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ ।
ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳ (Magnetic Force)
(i) ଏକ ଚୁମ୍ବକ ଲୁହା, ନିକେଲ ଓ କୋବାଲଟ୍ ଆଦି ଚୁମ୍ବକୀୟ ସାମଗ୍ରୀରେ ତିଆରି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ ।
(ii) ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଚୁମ୍ବକ ପରସ୍ପର ନିକଟତର ହୁଏ, ସମମେରୁ (ଉତ୍ତର-ଉତ୍ତର, ଦକ୍ଷିଣ–ଦକ୍ଷିଣ) ପରସ୍ପରକୁ ବିକର୍ଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଷମମେରୁ (ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ) ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି ।
(iii) ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ଏବଂ ବିକର୍ଷଣ ମଧ୍ଯ ଠେଲିବା ଏବଂ ଟାଣିବା ପରି ଏକ ପ୍ରକାର ବଳ ।
(iv) ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ନ ଆସି, ଏକ ଚୁମ୍ବକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଚୁମ୍ବକ କିମ୍ବା ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରିଥାଏ ।
(v) ଏଣୁ ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳ ଏକ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ ଏବଂ ଏହା ଆକର୍ଷଣ ବଳ ବା ବିକର୍ଷଣ ବଳ ହୋଇପାରେ ।
(vi) ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଚୁମ୍ବକର ମେରୁ ।
କାର୍ଯ୍ୟ ୫ : ଆସ ପରୀକ୍ଷା କରିବା
ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳ ଏକ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ, ଏହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏକ ପରୀକ୍ଷା :
(i) ଦୁଇଟି ବଳୟ ଚୁମ୍ବକ (ring magnet) ଏବଂ କାଠ ଦଣ୍ଡ ନିଆଯାଉ ।
(ii) କାଠ ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ ଉଲୁମ୍ବ ଭାବରେ କାଠଦଣ୍ଡକୁ ଧରି ରଖ୍ ତା’ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ବଳୟ ଚୁମ୍ବକ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଉ ।
(iii) ଦ୍ଵିତୀୟ ବଳୟ ଚୁମ୍ବକକୁ ଏହା ଉପରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଉ ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚୁମ୍ବକର ସମାନ ମେରୁ ପରସ୍ପରକୁ ମୁହାଁଇ ରହିବ । ଦ୍ଵିତୀୟ ଚୁମ୍ବକ ପ୍ରଥମ ଚୁମ୍ବକ ସହ ଲାଗି ନ ରହି, ଭାସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
(iv) ଦ୍ଵିତୀୟ ଚୁମ୍ବକକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ତଳକୁ ଠେଲିଲେ ଆମେ ଏଥରେ ଦୁଇଟି ବଳୟ ଚୁମ୍ବକ ମଧ୍ୟରେ ବଳ
(v) ଉଭୟ ଚୁମ୍ବକର ମେରୁକୁ ଓଲଟା ରଖାଯାଉ । ଦ୍ଵିତୀୟ ଚୁମ୍ବକ ଭାସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବ ।
(vi) ଆମେ ଜାଣିଲୁ ଯେ ଏକ ଚୁମ୍ବକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରୁଥିବା ବଳକୁ ଚୁମ୍ବକୀୟ
ବଳ (magnetic force) କୁହାଯାଏ । ଯେହେତୁ ଦୁଇଟି ଚୁମ୍ବକ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଦୂରରୁ ପରସ୍ପର ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରିବେ ଏହାକୁ ଏକ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ କୁହାଯାଏ ।
ସ୍ଥିର-ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବଳ (Electrostatic Force)
ଦୁଇଟି ବସ୍ତକୁ ଗୋଟିଏ ପୃଷ୍ଠରେ ଏକାଠି ଘଷିଲେ, ଘଷାଯାଇଥିବା ପୃଷ୍ଠରେ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଚାର୍ଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ଚାର୍ଜଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥିରଚାର୍ଜ (Static charge) କୁହାଯାଏ । ସେମାନେ ଗତି କରନ୍ତି ନାହିଁ । ସ୍ଥିର ଚାର୍ଜ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଏକ ଚାର୍ଜିତ ବସ୍ତୁ କୁହାଯାଏ । ଏକ ଚାର୍ଜିତ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଚାର୍ଜ ନଥିବା ବସ୍ତୁ ଯଥା ଛୋଟ କାଗଜ ଖଣ୍ଡ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ । ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ମଧ୍ଯ ଏହି ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଉଥିବାରୁ ସ୍ଥିର ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବଳକୁ ଏକ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶୀ ବଳ କୁହାଯାଏ । ଏହି ବଳ ଆକର୍ଷଣ ବଳ କିମ୍ବା ବିକର୍ଷଣ ବଳ ହୋଇପାରେ । ଏହାର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଚାର୍ଜ ।
ଉଦାହରଣ :
(i) ଗୋଟିଏ ପାନିଆକୁ ମୁଣ୍ଡ ଚୁଟିରେ ଘଷିଲେ ଚୁଟି ଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ଓ ପାନିଆ ବିଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।
(ii) ଗୋଟିଏ କାଚରଡ଼କୁ ରେଶମ କପଡ଼ାରେ ଘଷିଲେ କାଚଦଣ୍ଡ ଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ଓ ରେଶମ ବିଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ବହନ କରେ ।
(iii) ବେଲୁକୁ ପଶମ କପଡ଼ାରେ ଘଷିଲେ ପଶମ କପଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ଓ ବେଲୁନ୍ ବିଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ବହନ କରେ ।
(iv) ଦୁଇଟି ସମଚାର୍ଜ ପରସ୍ପରକୁ ବିକର୍ଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପର ବିପରୀତ ଚାର୍ଜ ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି ।
କାର୍ଯ୍ୟ ୬ : ଆସ ପରୀକ୍ଷଣ କରିବା
ସ୍ଥିର ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବଳ ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା :
(i) ଏକ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ସ୍କେଲ୍ କିମ୍ବା ଏକ ସରୁ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ନଳୀ (straw), ପଲିଥୁନ୍ ଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଛୋଟ କାଗଜ ଖଣ୍ଡ ନିଆଯାଉ ।
(ii) ପଲି ଥ୍ ନ୍ ସହିତ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ନଳୀ ବା ସ୍କେଲ୍ କୁ ଜୋର୍ ରେ ଘଷାଯାଉ । ଘଷି ହୋଇଥିବା ଅଂଶକୁ ହାତରେ କିମ୍ବା କୌଣସି ଧାତୁ ବସ୍ତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରାନଯାଉ ।
(iii) ଏବେ, ଏହାକୁ ଟେବୁଲରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଛୋଟ କାଗଜ ଖଣ୍ଡ ପାଖକୁ ଅଣାଯାଉ । କାଗଜ ଖଣ୍ଡକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନକରିବା ପାଇଁ ସତର୍କ ରହିବା ଉଚିତ ।
ଛୋଟ କାଗଜ ଖଣ୍ଡକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା ଚାର୍ଜିତ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ସ୍କେଲ୍
(iv) ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ସ୍କେଲ୍ ବା ନଳୀ କାଗଜଖଣ୍ଡ ଆଡ଼କୁ ଆଣିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଟାଣି ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସ୍କେଲ୍/ନଳୀ ସହିତ ଲାଗିଯାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ – ୭ : ଆସ ଆମେ ପରୀକ୍ଷଣ କରିବା
ଦୁଇଟି ସମଚାର୍ଜ ମଧ୍ଯରେ ବିକର୍ଷଣ ଏବଂ ପରସ୍ପର ବିପରୀତ ଚାର୍ଜ ମଧ୍ଯରେ ଆକର୍ଷଣ ଜାଣିବାପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା :
(i) ଦୁଇଟି ବେଲୁନ୍, ଏକ ଲମ୍ବା ସୂତା ଏବଂ ପଶମ କପଡ଼ା ନି ଆଯାଉ ।
(ii) ଦୁଇଟି ବେଲୁନ୍ ଫୁଲାଇ ଏପରି ଭାବରେ ଟଣାଯାଉ ଯେ (ଚିତ୍ର (କ)ରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି) ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ ନାହିଁ ।
(iii) ପଶମ କପଡ଼ାରେ ଉଭୟ ବେଲୁନ୍ ଘଷି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଉ । ଘଷି ହୋଇଥିବା ବେଲୁନ୍ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ଦେଖାଯିବ ଯେ ବେଲୁନ୍ ଦୁଇଟି ପରସ୍ପରଠାରୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି ଯେପରି ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ବିକର୍ଷଣ କରୁଛନ୍ତି ।
(iv) ଏବେ ବେଲୁନ୍ ଘଷିବାପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ପଶମ କପଡ଼ାକୁ ଘଷି ହୋଇଥବା ଗୋଟିଏ ବେଲୁନ୍ ପାଖକୁ ଅଣାଯାଉ । ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଛନ୍ତି ।
(କ) ଦୁଇଟି ଚାର୍ଜ ହୋଇନଥିବା ବେଲୁନ (ଖ) ଦୁଇଟି ଚାର୍ଜ ହୋଇଥିବା ବେଲୁନ୍
ଏହି ପରୀକ୍ଷାରୁ ଜଣାଗଲା ଯେ, ବେଲୁନ୍ ଦୁଇଟି ସମଚାର୍ଜ (ବିଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ) ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ବିକର୍ଷିତ ହୋଇ ପରସ୍ପର ଦୂରେଇ ଗଲେ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଚାର୍ଜଯୁକ୍ତ ବେଲୁନ୍ ଓ ଅଶମ କପଡ଼ା ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିବେ । ଏଠାରେ ବେଲୁନ୍ ବିଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ଓ ପଶମ କପଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ବହନ କରିଥାନ୍ତି । ଏଣୁ ସ୍ଥିର ଚାର୍ଜ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୋଇଥାଏ, ଯଥା— ଗୋଟିଏ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ (positive) ଚାର୍ଜ ଓ ଅନ୍ୟଟି ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଚାର୍ଜ (Negative) ।
ପରିପଥରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ – ଚାର୍ଜଗୁଡ଼ିକ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ପରିପଥରେ ଗତି କରିବା ସମୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ଏହି ସ୍ରୋତ ବତୀକୁ ଆଲୋକିତ କରେ ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନକରେ ଏବଂ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ (Gravitational Force)
ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ହେଉଛି ମହାକର୍ଷଣ ବଳର ଏକ ରୂପ । ବିଶ୍ଵରେ ଯେ କୌଣସି ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଅଲଗା ବସ୍ତତ୍ଵ ଯୋଗୁ ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି । ଏହାକୁ ମହାକର୍ଷଣ ବଳ କୁହାଯାଏ । ମହାକର୍ଷଣ ବଳ ଏକ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଏବଂ ଏହାର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ବସ୍ତୁତ୍ଵ । ଯେଉଁ ବଳ ସାହାଯ୍ୟରେ ପୃଥ୍ବୀ ତାର କେନ୍ଦ୍ର ଆଡ଼କୁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ତାହାକୁ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ କହନ୍ତି । ବିନା ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଏହି ବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାରୁ ଏହା ଏକ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶୀ ବଳ ଅଟେ ।
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ସିଧା ଉପରକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦିଆଯାଏ, ଏହା ଭୂଲମ୍ବ ଦିଗରେ ଉପରକୁ ଗତି କରେ । ଉଚ୍ଚତମ ବିନ୍ଦୁରେ କ୍ଷଣିକ ପାଇଁ ଏହା ଅଟକି ଯାଏ, ତା’ପରେ ସିଧା ଭୁଲମ୍ବ ପଥରେ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠକୁ ଫେରିଆସେ । ଉପରକୁ ଉଠିବା ସମୟରେ ବସ୍ତର ବେଗ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସପାଏ । ସେହିପରି ତଳକୁ ଖସିବା ସମୟରେ ଏହାର ବେଗ କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ଏବଂ ଭୂପୃଷ୍ଠରେ ପହଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ବେଗ ସର୍ବାଧ୍ଯକ ହୁଏ । ଏହାକୁ ବସ୍ତର ଭୂଲମ୍ବଗତି (Vertical motion) କୁହାଯାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ – ୮ : ଆସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା
ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ପାଇଁ ଏକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
(i) ଏକ ବଲ୍ ନିଆଯାଉ ଏବଂ ଏହାକୁ ଭୂଲମ୍ବ ଭାବରେ ଉପରକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦିଆଯାଉ । କିଛି ଉପରକୁ ଯାଇ ଏହା ତଳକୁ ପଡ଼ିଯିବ ।
(ii) ଏବେ ଏହାକୁ ପୁଣି ଥରେ ଅଧିକ ଜୋର୍ରେ ଫିଙ୍ଗି ଦିଅ । ଏହା କ’ଣ ପୁଣି ତଳକୁ ଖସି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବ ।
(iii) ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଉ, ଯେଉଁଠାରେ ଯେକୌଣସି ଦିଗରେ ଫିଙ୍ଗା ଯାଇଥବା ଯେକୌଣସି ବସ୍ତୁ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ ।
(iv) ଯେହେତୁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ପୃଥିବୀ ଆଡ଼କୁ ପଡ଼େ, ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପୃଥିବୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ (ଟାଣିଥାଏ) । ଯେଉଁ ବଳ ସାହାଯ୍ୟରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ସ୍ଵ ସ୍ଵ ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଯୋଗୁଁ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ନିଜ ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ ତାହାକୁ ମହାକର୍ଷଣ ବଳ (gravitational force) ବା ଗୁରୁତ୍ୱାକର୍ଷଣ ବଳ କୁହାଯାଏ । ପୃଥିବୀ ଦ୍ଵାରା ଅନ୍ୟ ବସ୍ତ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥିବା ମହାକର୍ଷଣ ବଳକୁ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ (force of gravity) କିମ୍ବା କେବଳ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ (gravity) କୁହାଯାଏ ।
ଚିତ୍ର-ପୃଥିବୀ ଆଡ଼କୁ ପଢୁଥିବା କିଛି ବସ୍ତ
ଓଜନ ଏବଂ ଏହାର ମାପ (Weight and its measurement)
(i) ପୃଥିବୀ ଯେଉଁ ବଳ ସହିତ ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ନିଜ ଆଡ଼କୁ ଟାଣେ ତାହାକୁ ବସ୍ତୁର ଓଜନ (Weight) କୁହାଯାଏ ।
(ii) ପୃଥିବୀ ଏକ ବସ୍ତୁକୁ କେତେ ଜୋରରେ ନିଜ ଆଡକୁ ଟାଣିଥାଏ, ତାହାର ଓଜନ ହିଁ ଏହାର ପରିମାପକ ।
(iii) ଯେହେତୁ ଓଜନ ଏକ ବଳ, ଏହାକୁ ବଳ ସହିତ ସମାନ ଏକକରେ ମାପ କରାଯାଏ । ତେଣୁ, ଓଜନର SI ଏକକ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟୁଟନ୍ (Newton (N) ଅଟେ ।
କାର୍ଯ୍ୟ – ୯ : ଆସ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା
ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତର ଓଜନ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ, ଏହାର ଏକ ଅନ୍ଵେଷଣ :
(i) ଏକ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଓଜନର କିଛି ବସ୍ତୁ ନିଆଯାଉ, ଯେପରିକି ଏକ ପେନ୍ସିଲ୍ ବାକ୍ସ, ଏକ ଟିଫିନ୍ ବାକ୍ସ ଏବଂ ଏକ ଛୋଟ ପଥର ।
(ii) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡକୁ ଏକ କଣ୍ଟାରୁ ଟଙ୍ଗାଯାଉ । ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡରୁ ଏକ ବସ୍ତକୁ ଝୁଲାଯାଉ ଏବଂ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ । ସ୍ପିଙ୍ଗ୍ କ’ଣ ପ୍ରସାରିତ ହେବ ।
(iii) ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କରି ଝୁଲାଯାଉ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଥର ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗର ବିସ୍ତାର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଉ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବିସ୍ତାର କ’ଣ ସମାନ ହେବନାହିଁ ।
(iv) ସେତେ ବେଳେ ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ରୁ ଝୁଲାଇ ଦି ଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପୃଥବୀ ଦ୍ଵାରା ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥୁବା ବଳ ଯୋଗୁଁ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ । ଆମେ ଦେଖୁ ଯେ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥୁବା ବିସ୍ତାର ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ । ଏହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ପୃଥିବୀ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତକୁ ବିଭିନ୍ନ ବଳରେ ଟାଣେ, ଅର୍ଥାତ୍, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ଓଜନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ ।
(କ) ଝୁଲନ୍ତା ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍
(ଖ) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ରୁ ଦୁଇଟି ଝୁଲନ୍ତା ବସ୍ତୁ
ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ନିକିତି (Spring Balance)
(i) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ନିକିତି (balance) ହେଉଛି ଓଜନ (ବଳ) ମାପ କରିବାପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଏକ ସରଳ ଉପକରଣ ।
(ii) ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ସଂଲଗ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ ଥାଏ, ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡରେ ଏକ ହୁକ ଲାଗିଥାଏ ।
(iii) ଯେତେବେଳେ ଆମେ ହୁକରୁ ଏକ ବସ୍ତକୁ ଝୁଲାଇ ଦେଇ, ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ବିସ୍ତାର ପରିମାଣ ବସ୍ତର ଓଜନ ସୂଚାଏ ।
(iv) ଏହାର ନିକିତି ଉପରେ ଏକ ସ୍କେଲ୍ ଅଛି ଯାହା ନ୍ୟୁଟନ (N) ଏକକରେ ଓଜନ (ବଳ) ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥାଏ ।
(v) ସାଧାରଣତଃ, ବସ୍ତୁତ୍ଵର ଅନୁରୂପ ମୂଲ୍ୟ ଗ୍ରାମ (g)ରେ ଦେଖାଇବାପାଇଁ ଆଉ ଏକ ସ୍କେଲ୍ ମଧ୍ୟ ଅଛି ।
(vi) ଏହି ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ଧାରଣା ସହିତ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି ଯେ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ନିକିତି ପୃଥିବୀରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବସ୍ତୁକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ ।
କାର୍ଯ୍ୟ – ୧୦ : ଆସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା
ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ ବାଲାନ୍ସ ମାପ କରିପାରୁଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ରତ୍ତମ ମାନ :
(i) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବାଲାନ୍ସ ଏକ ମାପକ ଯନ୍ତ୍ର ।
(ii) ଏହାର ମାପିବାର ସର୍ବାଧିକ ଓଜନ ହେଉଛି 10 N । ତେଣୁ, ଏହି ସ୍କେଲର ପରିସର 0 ରୁ 10 N ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥାଏ ।
(iii) ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ଯରେ ଓଜନ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହୋଇଛି ? ) ଏବଂ 01 N ମଧ୍ଯରେ କିମ୍ବା କେତେ ସୂଚିତ 01 N ଏବଂ 02 N ମଧ୍ୟରେ ସୂଚିତ ଓଜନ ପାର୍ଥକ୍ୟ 1 N ଅଟେ ।
(iv) ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଭାଗ 1N/5 = 0.2N ସୂଚିତ କରୁଛି ।
(v) ତେଣୁ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବାଲାନ୍ସ ପଢ଼ିପାରୁଥିବା ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ମୂଲ୍ୟ ହେଉଛି 0.2N ।
ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ ବାଲାନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରି ବସ୍ତର ଓଜନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ :
(i) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବାଲାନ୍ସ ମାପ କରିପାରୁଥିବା ସର୍ବାଧିକ ଓଜନ ମୂଲ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ଓଜନର ବସ୍ତୁକୁ ଏଥିରେ ମାପ କରାଯାଏ । ଅଧିକ ଓଜନର ବସ୍ତର ଓଜନ ମାପକରିବାଦ୍ୱାରା ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବାଲାନ୍ସ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇପାରେ ।
(ii) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବାଲାନ୍ସର ହୁକରୁ ବସ୍ତୁଟିକୁ ଝୁଲାଇ ରଖାଯାଏ ।
(iii) ବସ୍ତର ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସ୍କେଲରୁ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରସାରଣ ସ୍ଥାନାଙ୍କ ଦେଖୁ ବସ୍ତୁଟିର ଓଜନ ନିରୂପଣ କରାଯାଏ ।
ବସ୍ତୁର ଓଜନରୁ ଏହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ନିରୂପଣ :
(i) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ ବାଲାନ୍ସ ରେ ବସ୍ତୁର ଓଜନରୁ ଏହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵକୁ ପରୋକ୍ଷରେ ମାପ କରାଯାଇପାରେ । ଏଠାରେ
(ii) ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଣା ବସ୍ତତ୍ଵ ବିଶିଷ୍ଟ ବସ୍ତର ଓଜନ ସହିତ ଉକ୍ତ ବସ୍ତର ଓଜନକୁ ବିମ୍ ବାଲାନ୍ସଦ୍ୱାରା ତୁଳନା କରି ବସ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ ।
ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଓ ଓଜନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ :
| ବସ୍ତତ୍ଵ (Mass) | ଓଜନ (Weight) |
| (i) ବସ୍ତରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥର ପରି ମାଣକୁ ବସ୍ତତ୍ଵ କହନ୍ତି । | (i) ବସ୍ତଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଉଥିବା ପୃଥିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳକୁ ବସ୍ତୁର ଓଜନ କହନ୍ତି । |
| (ii) ବିଶ୍ଵର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବସ୍ତର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ସମାନ । | (ii) ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବସ୍ତର ଓଜନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ । |
| (iii) ବସ୍ତୁତ୍ଵ ସାଧାରଣ ନିକିତିରେ ମାପ କରାଯାଏ । | (iii) ଓଜନ କମାନୀ ନିକିତିରେ ମାପ କରାଯାଏ । |
| (iv) ବସ୍ତତ୍ଵର ଏକକ ଗ୍ରାମ ବା କି.ଗ୍ରା. | (iv) ଓଜନର ଏକକ ନିଉଟନ । |
ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ଓଜନ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରହ/ଉପଗ୍ରହମାନଙ୍କରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ :
ବସ୍ତୁର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ବିଶ୍ଵର ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବସ୍ତର ଓଜନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରହରେ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ` ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରହର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ ।
ଚନ୍ଦ୍ରର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣବଳ ପୃଥିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳର \(\frac{1}{6}\) ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ଓଜନ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଯାହାହେବ ଚନ୍ଦ୍ରପୃଷ୍ଠରେ ଏହାର \(\frac{1}{6}\) ଗୁଣ ହେବ ।
ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ ଗୋଟିଏ ୧ କି.ଗ୍ରା. ବସ୍ତର ଓଜନ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରହରେ କେତେହେବ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଦତ୍ତ ହେଲା ।
ବୃହସ୍ପତି ଗ୍ରହର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣବଳ ସର୍ବାଧିକ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ସର୍ବନିମ୍ନ ।
ପ୍ଳବନ ବଳ (Buoyant Force)
କେତେକ ବସ୍ତୁ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଜଳ ଉପରେ ଭାସିରହନ୍ତି । ପୃଥିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରି ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ପଦାର୍ଥ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ । ଠିପି ବନ୍ଦଥିବା ଗୋଟିଏ ଖାଲି ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବୋତଲକୁ ପାଣି ଭିତରକୁ ଠେଲିଲେ ବି ତାହା ଉପରକୁ ବା ଜଳପୃଷ୍ଠଦେଶ ଆଡ଼କୁ ଉଠିଆସେ । କାରଣ ଜଳ ବା ତରଳ ପଦାର୍ଥ ନିମଜ୍ଜିତ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ସର୍ବଦା ଏକ ଉର୍ଦୁମୁଖୀ ବଳ ପ୍ରଦାନ କରେ । ଏହାକୁ ପ୍ଳବନ ବଳ ବା ପ୍ଲବତା କହନ୍ତି । ଏହି ପ୍ଲବନ ବଳ ଜଳ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତରଳ ଏପରିକି ବାୟୁର ମଧ୍ଯ ଥାଏ । ଏହା ଏକ ସଂସ୍ପର୍ଶୀ ବଳ ଅଟେ । ପ୍ଲବନବଳର ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଥାଏ ।
- ପ୍ଲାବନ ବଳ ଏକ ଉର୍ଦୁମୁଖୁ ବଳ । ଏହା ଜଳ, ତରଳପଦାର୍ଥ ଓ ବାୟୁରେ ଥାଏ
- ପ୍ଲବନ ବଳ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳର ବୀପରିତ ଦିଗରେ କାର୍ଯ୍ୟକରେ ।
- ବସ୍ତ୍ର ଜଳ ବା ତରଳରେ ଯେତେ ଅଧିକ ନିମଜ୍ଜିତ ହୁଏ, ପ୍ଲାବନ ବଳ ଅନୁରୁପମାତ୍ରାରେ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।
- ବସ୍ତୁ ଜଳରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନିମଜ୍ଜିତ ହେଲେ ପ୍ଲାବନ ବଳ ସ୍ଥିର ରହେ ।
- ପ୍ଲବନ ବଳର ପରିମାଣ ବସ୍ତଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରି ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ହେଲେ ବା ସମାନ ହେଲେ ବସ୍ତୁଟି ଜଳ ବା ତରଳରେ ଭାସିବାକୁ ଲାଗେ ।
- ପ୍ଲବନ ବଳର ପରିମାଣ ମାଧ୍ୟାପର୍ଷଣ ବଳ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ହେଲେ ବସ୍ତୁଟି ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ ।
- ପ୍ଳବନ ବଳ ଜଳ ବା ତରଳର ଘନତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଘନତା ଯେତେ ଅଧ୍ଵ ହୁଏ, ପ୍ଲବନ ବଳ ସେତେ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।
ଆର୍କିମିଡ଼ିସ୍ଙ୍କ ନୀତି (Archamedes Principle)
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରୀକ୍ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆର୍କିମିଡ଼ିସ୍ ଜଳ ବା ତରଳ ପଦାର୍ଥର କ୍ଲବନ ବଳ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । ‘‘ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଜଳ ବା କୌଣସି ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ଆଂଶିକ ବା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଡ଼ାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବସ୍ତଟି ଏକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ବଳ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଏହାର ଓଜନ ହ୍ରାସ ପାଇବା ପରି ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏହି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ବଳର ପରିମାଣ ବା ଆଭାସୀ ହ୍ରାସପ୍ରାପ୍ତ ଓଜନ ବସ୍ତୁଦ୍ଵାରା ବିସ୍ଥାପିତ ଜଳ ବା ତରଳର ଓଜନ ସହ ସମାନ । ଏହାକୁ ଆର୍କିମିଡ଼ିସ୍ଙ୍କ ନୀତି କହନ୍ତି । ଆର୍କିମିଡ଼ିସ୍ଙ୍କ ନୀତି ବସ୍ତର ଜଳ ବା ତରଳରେ ଭାସିବା ବା ବୁଡ଼ିବାର କାରଣ ଦର୍ଶାଇଥାଏ ।
ଏହି ନୀତିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ହାଇଡ୍ରୋମିଟର ଓ ଲାକ୍ଟୋମିଟର ଯନ୍ତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକରେ । ବସ୍ତର ଆପେକ୍ଷିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ଆକିମିଡ଼ିସ୍ଙ୍କ ସୂତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ହୁଏ ।
ହାଇଡ୍ରୋମିଟର ତରଳର ଆପେକ୍ଷିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ ।
ଲାକ୍ଟୋମିଟର – କ୍ଷୀରର ସାନ୍ଦ୍ରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ ।
ଜଳରେ ଭାସୁଥିବା ପଥର :
ହ୍ୟୁମିସ୍ (Pumice) ଏକ ପ୍ରକାର ପଥର ଯାହା ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଉଦ୍ଗୀରଣ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଚୁର ଗ୍ୟାସ ଏବଂ ଜଳିୟ ବାଷ୍ପ ସହ ଲାଭା ଶିଘ୍ର ଥଣ୍ଡାହୁଏ । ଏହି ପଥର ମଧ୍ଯରେ ଗ୍ୟାସର ଛୋଟ ଫୋଟକା ଫସିଯାଇ ପଥରକୁ ହାଲୁକା ଓ ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ କରାଇଥାଏ । ଏହି ଛିଦ୍ରରେ ବାୟୁ ପୂର୍ଣ୍ଣଥାଏ । ଏହି ପଥରର ଘନତା ଜଳର ଘନତାଠାରୁ କମ୍ ଯୋଗୁଁ ଏହା ଜଳରେ ଭାସେ ।
ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ
- ବଳ ଏକ ଭୌତିକ ପଦାର୍ଥ ଓ ବାକ୍ୟକାରକ ଯାହାକୁ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ’, ବସ୍ତୁଟିର ଅବସ୍ଥା (ସ୍ଥିରାବସ୍ଥା ଓ ଗତିଶୀଳ ଅବସ୍ଥା)ର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିପାରେ । ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଥିବା ଟଣା ଓ ଠେଲାକୁ ବିଜ୍ଞାନରେ ‘ବଳ’’ (Force) କୁହାଯାଏ ।
- ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ଅନ୍ୟ ଏକ ବା ଏକାଧିକ ବସ୍ତର ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାରୁ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହାର ଏକକ ହେଉଛି ନିଉଟନ୍ (Newton) ଓ ଡାଇନ୍ (Dyne).
କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାପାଇଁ ଆମ ଶରୀର ଏବଂ ଭାବରେ ଶାରୀରିକ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଏହାକୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ବା ପରୋକ୍ଷ ବଳ କହନ୍ତି । ଠେଲାବଳ ଓ ଟଣାବଳ (push and pull), ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ, ଘର୍ଷଣ ବଳ (Force of Friction) ପ୍ରଭୃତି ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ କହନ୍ତି । ପ୍ଲବନ ବଳ ମଧ୍ଯ ଏକ ପ୍ରକାର ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ ଅଟେ । - ବସ୍ତୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ (Non-Contact Force) କହନ୍ତି । ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳ (Magnetic Force), ସ୍ଥିର-ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବଳ (Electrostatic Force), ମହାକର୍ଷଣ ବଳ (Gravitational Force) ଇତ୍ୟାଦି ଏହାର ଉଦାହରଣ ଅଟେ ।
ପୃଥିବୀ ଯେଉଁ ବଳ ସହିତ ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ନିଜ ଆଡକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ତାହାକୁ ବସ୍ତର ଓଜନ (weight) କହନ୍ତି । ଓଜନର ଏକକ ବଳର ଏକକ ସହ ସମାନ । ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ ନିକିତିରେ ବସ୍ତର ଓଜନ ମାପ କରାଯାଏ । - କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ବୁଡ଼ାଇବା ସମୟରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଏକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରେ । ଏହାକୁ ପ୍ଳବନ ବଳ (buoyant Force) କହନ୍ତି । ଏହା ପୃଥିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ।
- ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରୀକ୍ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆର୍କିମିଡ଼ିସ୍ ପ୍ଲବନ ବଳର ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ।
- ବସ୍ତ କୌଣସି ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେବା ସମୟରେ ଏହା ଉପରେ ଉଭୟ ପୃଥିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଏବଂ ତରଳର ପ୍ଳବନ ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ । ପ୍ରବନ ବଳ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ସହ ସମାନ ହେଲେ କିମ୍ବା ଅଧୂକ ହେଲେ ବସ୍ତୁଟି ତରଳ ପୃଷ୍ଠରେ ଭାସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ଳବନବଳର ପରିମାଣ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳଠାରୁ କମ୍ ହେଲେ ବସ୍ତୁଟି ତରଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ ।