Bhagya

Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 12 Notes Odia Medium ପ୍ରକୃତିର ସମନ୍ବୟ to understand important concepts and topics more clearly.

8th Class Science Chapter 12 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 8 Science Chapter 12 Notes Odia Medium

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଯଥା- ଓଡ଼ିଶା, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଆସାମ ଓ ଛତିଶଗଡ଼ ଆଦି ରାଜ୍ୟରେ ହାତୀମାନେ ଗାଁକୁ ପଶିଆସନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନରେ ଖାଦ୍ୟର ଅଭାବ ହୁଏ ଏବଂ ଜଳାଶୟ ଶୁଝାଯାଏ, ହାତୀମାନେ ଧାନ, ଆଖୁ ଓ କଦଳୀ ଭଳି ଖାଦ୍ୟ ସନ୍ଧାନରେ ଗାଁ ପାଖ ଚାଷଜମି କିମ୍ବା ବଗିଚାକୁ ଆସି ଫସଲ ନଷ୍ଟ କରିବା ସହ ମଣିଷ ଓ ଗୃହପାଳିତ ପଶୁଙ୍କ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି କରିଥାନ୍ତି ।

ବୃଷ୍ଟିପାତ ଏବଂ ତାପମାତ୍ରାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ । ରାସ୍ତା ଓ କୋଠାବାଡ଼ି ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଗଛ କାଟିବା ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଆହୁରି ଖରାପ କରିଦିଏ । ଏହା ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସଙ୍କୁଚିତ ଓ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ ।

ଏହାର ଫଳସ୍ଵରୂପ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ବାସସ୍ଥାନ ଭାବେ ଉପଯୁକ୍ତ ନ ହୋଇ, ସେମାନେ ମଣିଷ ବାସସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି । ହାତୀମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ହଠାତ୍ ପରବିର୍ଜନ ଯୋଗୁଁ ସେମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇଯାଏ ।

ପରି ବେଶବିତ୍‌ମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଯାତାୟତର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦେଶର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଚଲାପଥ (Corridors) ଚିହ୍ନଟ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ଚଲାପଥଗୁଡ଼ିକ ଜଙ୍ଗଲ ବାସସ୍ଥାନ ସହ ସଂଯୋଗ କରେ ।

ଆମେ ଆମର ପାରିପାର୍ଶ୍ବକ ଅବସ୍ଥାକୁ କିପରି ଅନୁଭବ କରୁ ?
ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵର ବିଭିନ୍ନ ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ଦେଖୁଲେ ଜଣାଯାଏ ବିଭିନ୍ନ ବାସସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ବାସ କରନ୍ତି । ବାସସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବ ବାସ କରେ । ଗୋଟିଏ ଗଛର ବଳ୍‌କଳ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଜୀବର ବାସସ୍ଥାନ ହୋଇଥାଏ ।
ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଯୋଗୁଁ ସେମାନେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ପାରିପାର୍ଶ୍ବକ ପରିସ୍ଥିତି ସହ ନିଜକୁ ଖାପଖୁଆଇ ଚଳିଥାନ୍ତି ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୧ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହିତ ଦଳଗତ ଭାବରେ ବାସସ୍ଥାନ ଅନୁସନ୍ଧାନ କର ।
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବାସସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ସଜୀବ ଓ ନିର୍ଜୀବ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା । ଏହା ସହିତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବାସସ୍ଥାନର ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ।
ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଉପକରଣ : ନୋଟ୍ ଖାତା, କଲମ

କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :
ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଦୁଇଟି ବାସସ୍ଥାନର ଚିତ୍ର ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି ।
ବର, ଆମ୍ବ କିମ୍ବା ତେନ୍ତୁଳି ଗଛ ଭଳି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ କିମ୍ବା ପୋଖରୀ, ଜଙ୍ଗଲ, କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର ଭଳି ବାସସ୍ଥାନମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଦୁଇଟିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ।
ଏହି ବାସସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଆମେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ସଜୀବ ଏବଂ ନିର୍ଜୀବଗୁଡ଼ିକର ଏକ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ
କରାଯାଉ ।
ନିଜର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣକୁ ଏହି ସାରଣୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉ ।

ସାରଣୀ–୧: ଦୁଇଟି ବାସସ୍ଥାନର ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ

ଜଳାଶୟ		ଜଙ୍ଗଲ
ସଜୀବ	ନିର୍ଜୀବ	ସଜୀବ	ନିର୍ଜୀବ
ମାଛ	ପାଣି	ଉଭିଦ	ମାଟି
ବେଙ୍ଗ	ଜଳ	ଘାସ	ପଥର
ଜଳରେ ବାସକରୁଥିବା ଛୋଟଜୀବ	କାଦୁଅ	ପକ୍ଷୀ	ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ
ଜୀବାଳୀ	ପଥର	ହରିଣ	ଶୁଖପତ୍ର

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : ଉଭୟ ଜଳାଶୟ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ବାସସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସଜୀବ, ଯଥା ମାଛ, ବେଙ୍ଗ, ଉଭିଦ, ଘାସ ଆଦି ଓ ନିର୍ଜୀବ ଉପାଦାନ ଯଥା ପାଣି, କାଦୁଅ, ପଥର, ମାଟି ଇତ୍ୟାଦି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଦେଖୁବାକୁ ପାଇଲୁ ।

ସାରଣୀରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ବାସସ୍ଥାନରେ କେଉଁ ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଛ ?
ଉ –
ସାରଣୀରେ ଥିବା ଉଭୟ ସଜୀବ ଓ ନିର୍ଜୀବମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନରେ ସମାନତା ଦେଖାଯାଏ ।

ତଥାପି ସଜୀବ ଏବଂ ନିର୍ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ହୋଇଥାଆନ୍ତି । ସାରଣୀରେ ଆମେ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେହି ବାସସ୍ଥାନର ଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Biotic Component) ଏବଂ ନିର୍ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ (Abiotic Component) କୁହାଯାଏ ।

ତୁମେ କେବେ ଭାବିଛ କି କାହିଁକି କେତେକ ଜୀବ ମାଟିରେ ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ଆଉ କେତେକ ଜୀବ ଜଳରେ ବାସ କରନ୍ତି ?
ଉ-
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତି ଆବଶ୍ୟକ କରିଥାଏ ।

ମାଛ କିପରି ପୋଖରୀରେ ବଞ୍ଚେ ?
ଉ-
ପୋଖରୀ ମାଛମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ, ଅମ୍ଳଜାନ, ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ ଏବଂ ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ପୋଖରୀରେ ମାଛମାନେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଛୋଟ ଉଦ୍ଭଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କଠାରୁ ଖାଦ୍ୟ (ଜୈବିକ) ଏବଂ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ପାଣିରୁ ଅମ୍ଳଜାନ (ଅଜୈବିକ) ପାଇଥାନ୍ତି । ପୋଖରୀରେ ବେଙ୍ଗ, କଇଁଛ, ସାପ, ବତକ, ଗେଣ୍ଡା, ମଶା, କଙ୍କି ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟ ଜଳଜ ଉଭିଦ ଚିଙ୍ଗୁଡିଆ ଦଳ, ଶୈବାଳ, ପଦ୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ବାସକରିଥାନ୍ତି । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଓ ନିର୍ଜୀବ ବସ୍ତୁ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ମାଧ୍ଯମରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାସସ୍ଥାନରେ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ପରି ଜୈବିକ ତଥା ମାଟି, ଜଳ, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଓ ତାପମାତ୍ରା ପରି ଭୌତିକ ଉପାଦାନ ଥାଏ ।
ଉଦାହରଣ : ଜଙ୍ଗଲ ଦିନରେ ଗରମ ଓ ରାତିରେ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଥାଏ । ସାପ ରାତିରେ ବାହାରକୁ ଆସେ, କିନ୍ତୁ ମୂଷା ଦିନରେ ସକ୍ରିୟ ହୁଏ । ସେମାନେ ସମାନ ବାସସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି । ଏହିପରି ଜୀବମାନେ ଗୋଟିଏ ବାସସ୍ଥାନରେ ସମନ୍ଵୟ ରଖୁ ସହାବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ।

ପ୍ରକୃତିରେ କେଉଁମାନେ ଏକାଠି ରୁହନ୍ତି ?
ଏକ ଜଳାଶୟରେ ଏକାଠି ବାସ କରୁଥିବା ସମାନ ପ୍ରକାରର ମାଛର ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାଛର ଜୀବସଂଖ୍ୟା (Population) କୁହାଯାଏ । ଗୋଟିଏ ବାସସ୍ଥାନରେ ରହୁଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜୀବଙ୍କ ଜୀବସଂଖ୍ୟାକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ରେକର୍ଡ଼ କରିପାରିବା ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୨ : ଆସ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିବା :
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଆମେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟରେ ସବୁ ପ୍ରକାରର ଉଭିଦ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଗଣନା କରି ଜୀବସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ଧାରଣା ପାଇବା

ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଉପକରଣ : ମାପ ଫିତା, ନୋଟ୍ ଖାତା, କଲମ ।
କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଚାରିରୁ ପାଞ୍ଚଟି ଦଳରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଉ ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳ ଯେକୌଣସି ଦୁଇଟି ଜୀବ, ଉଭିଦ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣୀ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିବେ ।

ଏକ ଜୀବଗୋଷ୍ଠୀରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ କି ?

କାର୍ଯ୍ୟ – ୩ : ଆସ ପଢ଼ିବା :
ଶିକ୍ଷଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଆମେ ଗୋଟିଏ ଜୀବଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବଙ୍କ ଭୂମିକା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ।
ଜଳାଶୟରେ ଥ‌ିବା ମାଛ ନିକଟସ୍ଥ ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକରେ ବଂଶବୃଦ୍ଧିକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ତାହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଗବେଷକମାନେ ଏକ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଜଳାଶୟକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ ।

ଜଳାଶୟରେ ବହୁତ ମାଛ ଥିଲେ ଏବଂ ଏହା ଚାରିପାଖରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଫୁଲଗଛ ଥିଲା । ଏହାର କାରଣ କ’ଣ ହୋଇପାରେ ଚିନ୍ତା କର ।
ଉ-
ଜଳାଶୟ ‘କ’ରେ ବହୁତ ମାଛ ଥିବାରୁ ସେମାନେ କଙ୍କିର ଲାର୍ଭା ଖାଇଥାନ୍ତି ଯାହାଫଳରେ କି କଙ୍କିର ସଂଖ୍ୟା କମିଯାଏ ଓ ପରାଗଣକାରୀ ମହୁମାଛ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ବଢ଼ିବା ଫଳରେ ଅଧ‌ିକ ଫୁଲଗଛ ହୋଇଥାଏ ।

‘ଖ’ ଜଳାଶୟରେ କୌଣସି ମାଛ ନଥିଲେ ଏବଂ ଏହା ଚାରିପାଖରେ କମ୍ ଫୁଲଗଛ ଥିଲା । ଏହାର କାରଣ କ’ଣ ହୋଇପାରେ ଚିନ୍ତା କର ।
ଉ-
‘ଖ’ ଜଳାଶୟରେ କୌଣସି ମାଛ ନଥ‌ିବାରୁ ଏଠାରେ କଙ୍କିମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିଥାଏ ଫଳରେ ସମସ୍ତ ମହୁମାଛଙ୍କ ବଂଶ ନିପାତ କରିଥାନ୍ତି । ତେଣୁ ପରାଗରେଣୁ ହୋଇନପାରିବାରୁ ଫୁଲଗଛ ସଂଖ୍ୟା କମ୍ ହୋଇଥାଏ ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବଗୋଷ୍ଠୀରେ ଭୂମିକା ଥାଏ ?

ପ୍ରକଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟ :
ପୁଷ୍କରିଣୀ ଏକ ସ୍ଵୟଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିସଂସ୍ଥା (ecosystem) । ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆମେ ପୋଖରୀ ଦେଖୁ ଯେପରି ନରେନ୍ଦ୍ର ପୋଖରୀ ପୁରୀରେ, ବିନ୍ଦୁସାଗର ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ, କୁସୁମ ପୋଖରୀ ଯାଜପୁରରେ ।
କେତେକ ହ୍ରଦରେ ମଧୁର ଜଳ ଓ କେତେକ ହ୍ରଦରେ ଲୁଣି ପାଣି ଥାଏ । ପ୍ରାକୃତିକ ହ୍ରଦ ଚିଲିକା ଅନେକ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ । ଗଞ୍ଜାମର ତାମ୍ପରା, କେଉଁଝରର ଡେରାସ, କାଞ୍ଜିଆ ଇତ୍ୟାଦି ଏଗୁଡ଼ିକ
ଜଳୀୟ ବାସସ୍ଥାନ (water habitant) ।
ପୁଷ୍କରିଣୀ ବା ପର୍ଯ୍ୟାବାସ କେତେକ ଜୈବିକ ଉପାଦାନ, ଯଥା- ଶୈବାଳ, ୟୁଲୋଥୁସିସ୍‌ରୁଲିନା, ଟେରିଡୋଫାଇଟ୍ (ଆଜୋଲା, ସାଲଭେନିଆ) ସପୁଷ୍ପ ଉଭିଦ (ଲେମନା, ପିଷ୍ଟିଆ) ଇତ୍ୟାଦି ଦେଖାଯାଏ ।

ବିଲାତି ଦଳ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ିଆ ଦଳ ମଧ୍ୟ ଭାସିଥାନ୍ତି । ଏଠାରେ ୟୁପ୍ଲୀନା ଶିଉଳିକୁ ଖାଏ, ବଡ଼ ଶିଉଳି ଛୋଟମାଛ ଖାଆନ୍ତି, ଛୋଟ ମାଛ ବିଟଲ୍ (ଜଳପୋକ) ଖାଏ, ପରେ ବଡ଼ ମାଛର ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ । ପୋଖରୀ ତଳ ଭାଗରେ ଗେଣ୍ଡା ଥାଆନ୍ତି ।
ଜଳପୋକକୁ ବେଙ୍ଗ ଖାଆନ୍ତି । ବଗ, ପାଣିକୁଆ, ହଂସ ଇତ୍ୟାଦି ଜଳ ଜୀବନ ଏଠାରୁ ଖାଦ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ।

ତୁମେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ପୋଖରୀ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଏକ ପ୍ରକଳ୍ପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର । ଅଛି (ହଁ କି ନା) ।
(୧) ଶୈବାଳ, ବିଲାତି ଦଳ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ିଆ ଦଳ __________ । ଉ- ନା
(୨) କଇଁ, ପଦ୍ମ __________ । ଉ- ହଁ
(୩) ମାଛର ପ୍ରକାର କେଉଁ ଜାତିର, କଉ, କେରାଣ୍ଡି, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି __________ । ଉ- ହଁ
(୪) କେଉଁ ପ୍ରକାର ପୋକ ଅଛନ୍ତି __________ ।
ଉ-
ଜଳପୋକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୀଟପତଙ୍ଗ
(୫) ବଗ, ହଂସ, ପାଣିକୁଆ, ମାଛରଙ୍କା, ବେଙ୍ଗ __________ । ଉ- ହଁ
(୬) ଏହାର ଏକ ଚିତ୍ର କରି ଦର୍ଶାଅ । __________ ।
ଉ-
ନିଜେ ଅଙ୍କନ କରିବେ ।
(୭) ପୋଖରୀର ଅନ୍ୟ ଉପଯୋଗିତା ଲେଖ । ଉ- ନା
ଉ-
ପୋଖରୀରେ ଜଳ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ରହିଥାଏ । ଏଥିରେ ଲୋକମାନେ ଗାଧୋଇବା, ଲୁଗାସଫା କରିବା, ମାଛଚାଷ କରିବା ଓ ନିକଟରେ ଥିବା କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଜଳସେଚନ କରାଯାଇଥାଏ ।

ଉଭୟ ଜଳାଶୟରେ କଙ୍କି, ମହୁମାଛି ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ତୁଳନା କର । ତୁମେ ଏମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ଦେଖିବାକୁ ପାଉଛ କି ? ଆମେ ଦେଖ‌ିଲେ ଯେ ଜଳାଶୟ ‘କ’ ରେ ଥିବା କଳଙ୍କି ସଂଖ୍ୟା ଜଳାଶୟ ‘ଖ’ ତୁଳନାରେ କମ୍ ଥିଲା । କାହିଁକି ?
ଉ-
ମାଛ କଙ୍କିର ଲାର୍ଭା ଖାଏ, ତେଣୁ ମାଛ ଥିବା ଜଳାଶୟରେ କମ୍ କଙ୍କି ରହିବେ । କଙ୍କି ସାଧାରଣତଃ ମାଛି, ମହୁମାଛି ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିକୁ ଖାଇ ଖାଆନ୍ତି । ତେଣୁ କଙ୍କି ସଂଖ୍ୟା କମ୍ ଥିବାରୁ ମହୁମାଛି, ମାଛି ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ଅଧ‌ିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖାଗଲେ । ଏହି କୀଟପତଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗୋଟିଏ ଫୁଲରୁ ଅନ୍ୟ ଫୁଲକୁ ପରାଗ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ଉଦ୍ଭଦର ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ତେଣୁ, ବେଶି ମାଛ ଥ‌ିବା ଜଳାଶୟ ପାଖରେ ଥିବା ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ, ମାଛ ନଥ‌ିବା ଜଳାଶୟ ପାଖରେ ଥ‌ିବା ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ମଞ୍ଜି ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି ।

ଏହି ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଆମେ କ’ଣ ଜାଣିଲେ ? ଗୋଟିଏ ଜଳାଶୟର ମାଛ ଜୀବସଂଖ୍ୟା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକରେ ବୀଜ ଉତ୍ପାଦନକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ ?
ଉ-
ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ କୌଣସି ବାସସ୍ଥାନର ଜୈବିକ ଉପାଦାନ (ତାପ, ଜଳ, ପୋଷକ ପଦାର୍ଥ ଆଦି) ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି ।

ମଣିଷଦ୍ଵାରା ଅତ୍ୟଧିକ ମାଛ ଧରିବା ଏହି ସନ୍ତୁଳନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବ କି ? ଏହା ବାସସ୍ଥାନରେ ଥବା ସଜୀବ ଏବଂ ନିର୍ଜୀବଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରିବ ବୋଲି ତୁମେ ଭାବୁଛ ?
ଉ-
ହଁ, ଏହା ଜୈବିକ ସନ୍ତୁଳନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବ । ମାଛ କମିଗଲେ କଙ୍କିଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିବ ଫଳରେ ମହୁମାଛି ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାକୁ ହ୍ରାସ କରିବ । ତେଣୁ ଗଛର ପରାଗଣ ଓ ମଞ୍ଜି ଉତ୍ପାଦନ କମିଯିବ ।

ସାରଣୀ : ବାସସ୍ଥାନରେ ଜୈବିକ ଏବଂ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା

ମାନଦଣ୍ଡ ୧:ଅଜୈବ ଏବଂ ଜୈବିକ ଉପାଦନ ଗୁଡ଼ିକ– ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା	ମାନଦଣ୍ଡ ୨ : ଦୁଇଟି ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା	ମାନଦଣ୍ଡ ୩ : ଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ।
ଜିଆ ଓଦା ମାଟିରେ ବାସ କରେ ।	ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଯୋଗୁଁ ଦିନର ତାପମାତ୍ରା ଅଧିକ ହୁଏ ।	ବେଙ୍ଗ କୀଟତଙ୍ଗ ଖାଏ ।
ଜଳାଶୟରେ ଅନେକ ଅଣୁଜୀବ ଥାଆନ୍ତି ।	ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଯୋଗୁଁ ଜଳ ଶୀଘ୍ର ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୁଏ ।	ଜଳରେ ବାସ କରୁଥିବା ସାପ ମାଛ ଖାଏ ।
ମାଛ ପାଣିରେ ଅଣ୍ଡା ଦିଏ ।	ଜଳପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ବାୟୁ ଧୀରେଧୀରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ମୃଦୁ ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି ।	ବେଙ୍ଗ ଏବଂ ମାଛ ଛୋଟ କୀଟପତଙ୍ଗ ଲାର୍ଭା ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିପାରନ୍ତି ।
	ଜଳାଶୟ ନିକଟ ମାଟି ଆର୍ଦ୍ର ରହେ ।	ଗୋଟିଏ ମାଛ ଅନ୍ୟ ମାଛ କିମ୍ବା ବେଙ୍ଗମାନଙ୍କଠାରୁ ନିଜ ଅଣ୍ଡାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଜଳରେ ଥ‌ିବା ଉଦ୍ଭଦ ନିକଟରେ ଅଣ୍ଡା ଦିଏ ।

ଜୀବ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାରିପାଶ୍ୱିକ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା :
ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବାୟୁ, ଜଳ, ମାଟି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଆବଶ୍ୟକ । ଜୀବ କିମ୍ବା ଜୀବଗୋଷ୍ଠୀ ସେମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୋଷଣ, ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ଏବଂ ପ୍ରଜନନ ପାଇଁ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଜୈବିକ ଉପାଦାନମାନଙ୍କର ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।
ଉଭୟ ଜୈବିକ ଉପାଦାନ ତଥା ଜୈବିକ ଓ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥ‌ିବା ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ଯେକୌଣସି ବାସସ୍ଥାନରେ ଜୀବର ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୪ : ଆସ, ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଏବଂ ଚିହ୍ନଟ କରିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ନିମ୍ନ ମାନଦଣ୍ଡ ଆଧାରରେ ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥ‌ିବା ଜୈବିକ ଏବଂ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକର ଚିହ୍ନଟ କରିବାକୁ ହେବ ।

କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ :
ମାନଦଣ୍ଡ ୧ : ଅଜୈବିକ ଓ ଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା । ଏଗୁଡ଼ିକ ଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ପୁଷ୍ଟିସାଧନ, ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ଏବଂ ପ୍ରଜନନ ଭଳି ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରନ୍ତି । ମାନଦଣ୍ଡ ୨ : ଦୁଇଟି ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା । ଏଗୁଡ଼ିକ ଏକ ବାସସ୍ଥାନର ଭୌତିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରନ୍ତି ।
ମାନଦଣ୍ଡ ୩ : ଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା । ଏଗୁଡ଼ିକ ପୁଷ୍ଟିସାଧନ, ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ଏବଂ ପ୍ରଜନନ ଭଳି ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିମିତ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସମ୍ବଳର ଉପଲବ୍ଧତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
ଏକ ବାସସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ଘଟିଥାଏ । ଆମେ ଅନୁମାନ କରିପାରିବା ଯେ ଯେକୌଣସି ବାସସ୍ଥାନରେ ଥ‌ିବା ଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଅଣୁଜୀବ) ଏବଂ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ (ବାୟୁ, ଜଳ, ମାଟି, ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା) ପରସ୍ପର ସହିତ କ୍ରିୟା କରି ଏକ ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem) ଗଠନ କରନ୍ତି ।
ଗୋଟିଏ ପରିସଂସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନ ଜୀବଗୋଷ୍ଠୀ ଖାଦ୍ୟ, ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ।

ପ୍ରକୃତିରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ମୁଖ୍ୟ ପରିସଂସ୍ଥା ଅଛି । ଜଳୀୟ (aquatic) ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜଳାଶୟ, ନଦୀ ଏବଂ ହ୍ରଦ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିବାବେଳେ ସ୍ଥଳୀୟ (terrestrial) ପରି ସଂସ୍ଥାରେ ଜଙ୍ଗଲ, ଚାଷଜମି କିମ୍ବା ବରଗଛ, ଆମ୍ବଗଛ, ତେନ୍ତୁଳି ଭଳି ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଚିତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥଳ ପରିସଂସ୍ଥା ମିଶ୍ରଣ ଅବସ୍ଥା ଦର୍ଶାଯାଇଛି । ଚିତ୍ରରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ନଦୀ (ଜଳ ପରିସଂସ୍ଥା) ସହିତ ପାହାଡ, ଜଙ୍ଗଲ, ତୃଣଭୂମି ଏବଂ ଚାଷଜମି (ସ୍ଥଳ ପରିସଂସ୍ଥା) ଦେଖୁପାରିବ । ଚାଷଜମି ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟକ୍ୟତ ପରିସଂସ୍ଥା । ଏହି ପରିସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ପରସ୍ପର ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରିଥାନ୍ତି ।
ଉଭିଦରେ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଏବଂ ଜଳ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ, ଉଭିଦବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ମାଟି ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ପୁଷ୍ଟିକର ତତ୍ତ୍ଵ ଯୋଗାଇବା ସହିତ ତା’ର ମାଧ୍ୟମ ହୋଇଥାଏ ।
ବାୟୁ ଉଭିଦ ତଥା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନ ପ୍ରଦାନ କରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ।
ଉଭିଦମାନେ ଆଲୋକସଂଶ୍ଳେଷଣ ସମୟରେ ଅମ୍ଳଜାନ ନିର୍ଗତ କରିଥାନ୍ତି, ଚେର ମାଟିକୁ ଧରି ରଖେ ଏବଂ ମୃର୍ତ୍ତିକାକ୍ଷୟକୁ ରୋକେ ଏବଂ ଉଭିଦ ମାଟିର ଆର୍ଦ୍ରତା ବଜାୟ ରଖେ ଓ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଥଣ୍ଡା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଜୀବରୁ ପରିସଂସ୍ଥା

ଆସ ବର୍ଗୀକରଣ କରିବା
କେଉଁ ଜୀବ କେବଳ ଉଭିଦ ଏବଂ ଉଭିଦଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଖାଏ, କେଉଁ ଜୀବ କେବଳ ପ୍ରାଣୀ ଖାଏ, କିମ୍ବା ଉଭୟ ଖାଏ, ତାହା ଚିହ୍ନଟ କରି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ସାରଣୀରେ ଲେଖ ।

ସାରଣୀ – ୪ : ବିଭିନ୍ନ ଜୀବଙ୍କ ଖାଦ୍ୟାଭ୍ୟାସ

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଆଧାରରେ ଉତ୍ପାଦକ, ଭକ୍ଷକ, ତୃଣଭୋଜୀ ଓ ମାଂସାହାରୀ ଭାବରେ ବର୍ଗିତ କରାଯାଇଛି ।

ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ କିପରି ପାଆନ୍ତି ?
ଉ-
ଉଭିଦମାନେ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପାଦକ (producer) କିମ୍ବା ସ୍ଵଭୋଜୀ (auto troph) (ସ୍ଵ = ନିଜ + ଭୋଜୀ) = ଖାଦ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷକ (consumer) କିମ୍ବା ପରଭୋଜୀ (heterotroph) ପର = ଅନ୍ୟ + ଭୋଜୀ = ଖାଦ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ

ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ କେବଳ ଉଭିଦ ବା ଉଭିଦଜାତ ପଦାର୍ଥ ଖାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ତୃଣଭୋଜୀ ବା ଶାକାହାରୀ (herbivores) କୁହାଯାଏ, ଯେପରିକି ହରିଣ ଓ ଠେକୁଆ ।
ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ମାଂସାଶୀ ବା ମାଂସାହାରୀ (carnivores) କୁହାଯାଏ, ଯେପରିକି ଚିତାବାଘ ।
ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ଉଭୟ ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ସର୍ବହାରୀ (ominivores) କୁହାଯାଏ । ଯେପରିକି କାଉ, ବିଲୁଆ ଏବଂ ମୂଷା ।

କିଏ କାହାକୁ ଖାଆନ୍ତି ? :
ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସଂସ୍ଥାର ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକୁ ଆମେ ଯୋଡ଼ିପାରିବା ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୬ : ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିବା :
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଏକ ତୃଣଭୂମି ପରିସଂସ୍ଥାରେ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ ବୁଝିବା ।
କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ : ଏକ ତୃଣଭୂମି ପରିସଂସ୍ଥାର (grassland ecosystem) ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଉ ।
ଏକ ତୃଣଭୂମି ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଆମେ ଦେଖିପାରୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ ଯଥା— ଘାସ, ବେଙ୍ଗ, ଠେକୁଆ, ବିଲୁଆ, ଝିଣ୍ଟିକା, ସାପ ଏବଂ ଚିଲ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଉ ।
ପୂର୍ବ ଚିତ୍ରରେ କିଛି ଜୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ କାହାକୁ ଖାଏ ତାହାର ଏକ ସମ୍ପର୍କ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।
ଚିତ୍ରରେ ତୀର ଚିହ୍ନ: ଭଳି, ବାକି ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ତୀର ଚିହ୍ନ ଦ୍ଵାରା ଦର୍ଶାଯାଇଛି । ଆମେ ଦେଖୁବା ଯେ ଘାସକୁ ଠେକୁଆ ଖାଏ ଏବଂ ଠେକୁଆକୁ ବାଘ ଖାଏ । ଏହା ଏକ ତୃଣଭୂମି ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଥ‌ିବା ଗୋଟିଏ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଦର୍ଶାଉଛି ।
ଉଦାହରଣ : ଘାସ → ଝିଣ୍ଟିକା → ବେଙ୍ଗ → ସାପ → ଚିଲ

ଏକ ତୃଣଭୂମିରେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ନିର୍ଭରଶୀଳତାକୁ ଦର୍ଶାଉଥ‌ିବା ଏକ ବୈଖ୍ୟକ କ୍ରମକୁ ଖାଦ୍ୟଶୃଙ୍ଖଳ କୁହାଯାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୭ : ଆସ ଆଙ୍କିବା :
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଏକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି ଏକ ପିରାମଡ୍ ଅଙ୍କନ କରିବା ଓ ଖାଦ୍ୟସ୍ତର ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ।

(କ) ଏକ ଫସଲ କ୍ଷେତରେ ଧାନ, ମୂଷା ଏବଂ ଚିଲର ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ

(ଖ) ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ ପ୍ରତିନିଧ୍ଵ କରୁଥିବା ଏକ ପିରାମିଡ୍

କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ : ଚିତ୍ରରେ ଏକ ଫସଲ କ୍ଷେତକୁ ଦର୍ଶାଉଛି ଯେଉଁଥ‌ିରେ ଧାନ, ମୂଷା ଏବଂ ଚିଲ ଅଛନ୍ତି ।

• ଚିତ୍ର (କ)ରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାରର ଜୀବର ସଂଖ୍ୟାକୁ ଗଣନା କରାଯାଉ ।
• ଏକ ସାରଣୀ ତିଆରି କରାଯାଉ ଏବଂ ସାରଣୀରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ପାଖରେ ଏକ ସଂଖ୍ୟା ଲେଖାଯାଉ ।
• ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବକ୍ରମରେ ସଜାଯାଉ, ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟାକୁ ତଳେ ଏବଂ ସାନ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଉପରେ ରଖାଯାଉ ।
• ମୂଷା, ଧାନ ଏବଂ ଚିଲକୁ ଚିତ୍ର (ଖ)ରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଉ ।
• ଏହା ଏକ ପିରାମିଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି ଏବଂ ପିରାମିଡ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ କରାଯାଉ ।
• ଏକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଥାଏ, ଯାହାକୁ ଖାଦ୍ୟସ୍ତର (trophic level) କୁହାଯାଏ ।
• ସବୁଜ ଉଭିଦ ଭଳି ଉତ୍ପାଦକମାନେ ପ୍ରଥମ ଖାଦ୍ୟସ୍ତରରେ ଥାଆନ୍ତି ।
• ଠେକୁଆ ଏବଂ ହରିଣ ପରି ତୃଣଭୋଜୀ ଦ୍ଵିତୀୟ ସ୍ତରରେ ଥାଆନ୍ତି ।
• ବେଙ୍ଗ ପରି ଛୋଟ ମାଂସାଶୀ ପ୍ରାଣୀ ତୃତୀୟ ସ୍ତରରେ ଥାଆନ୍ତି ।
• ବାଘ ଓ ଶାଗୁଣା ପରି ବଡ଼ ମାଂସାଶୀ ପ୍ରାଣୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରରେ ଥାଆନ୍ତି ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : ଗଣନା କରିବାରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଧାନ ଗଛ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧ‌ିକ । ମୂଷା ସଂଖ୍ୟା ତା’ଠାରୁ କମ୍ ଓ ଚିଲ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବନିମ୍ନ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୮ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଏବଂ ସଂଯୋଗ କରିବା :
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଗୁଡ଼ିକ କିପରି ପରସ୍ପର ସହ ଜଡ଼ିତ ହୋଇ ଏକ ଖାଦ୍ୟଜାଲି ଗଠନ କରନ୍ତି ତାହା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ।
ଚିତ୍ରକୁ ଭଲଭାବରେ ଦେଖ ଏବଂ କିଏ କାହାକୁ ଖାଏ ତାକୁ ତୀର ଚିହ୍ନ ଦ୍ଵାରା ଯୋଡ଼ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : : ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବକୁ ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅଧ୍ୟକ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ଖାଇପାରନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହିତ ଛନ୍ଦି ହୋଇ ଏକ ଜାଲି ଗଠନ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଖାଦ୍ୟ ଜାଲି (life cycle) କୁହାଯାଏ ।
ଜୀବମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ପରେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଜୀବ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ବିକଶିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ । ଜୀବମାନେ ନିଜ ଜୀବନ ଚକ୍ରରେ ମୃତ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସହିତ ଅନେକ ଆବର୍ଜନା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

ଖାଦ୍ୟ ଜାଲି

ପ୍ରକୃତିରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତର ପରିଣତ କ’ଣ ହୁଏ ?
ବର୍ଷାଦିନେ ମୃତ ଉଭିଦ କିମ୍ବା ଗଛ ଉପରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଛତା ଭଳି ଛତୁ ବଢ଼ିଥିବାର ଦେଖାଯାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଏକ ପ୍ରକାରର କବକ (fungus) ଯାହା ମୃତ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ବଢ଼େ I କବକ ଏବଂ ବୀଜାଣୁ ଭଳି ଅଣୁଜୀବମାନେ ମୃତ ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶରୀରରେ ଥ‌ିବା ଜଟିଳ ପଦାର୍ଥକୁ ଭାଙ୍ଗି ସରଳ ପଦାର୍ଥ ପରିଣତ କରି ଦିଅନ୍ତି ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଷକକୁ ମାଟିକୁ ଫେରାଇ ଆଣେ । ପଶୁ ମଳ – ଯେପରିକି ଗାଈର ଗୋବର ଉପରେ ଛୋଟ କୀଟପତଙ୍ଗ, ଗୋବର ପୋକ ଏବଂ ମାଛି ବସିଥିବାର ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ସେମାନେ ଏହାକୁ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ଏବଂ ପୋଷକକୁ ପୁନଃ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ପରିବେଶକୁ ଫେରାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅପଘଟନ (decompostic) କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଅପଘଟକ (decompositer) କିମ୍ବା ମୃତଜୀବୀ (saprotroph) ବା ମୃତଭେଗାଜୀ (ମୃତ = ସଢ଼ା + ଭୋଜୀ = ଖାଦ୍ୟ) କୁହାଯାଏ ।

ମୃତ ଜୈବ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ବଢୁଥ‌ିବା ଛତୁ

ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକ ମାଟିରେ ବଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ମାଟିରେ ଥ‌ିବା ଅନେକ ପୋଷକ ପଦାର୍ଥ ଅପଘଟକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଆସିଥାଏ । ଏହିପରି ଭାବରେ ଅପଘଟକମାନେ ପୋଷକଗୁଡ଼ିକର ପୁନଃ କରନ୍ତି । ପ୍ରକୃତିରେ କିଛି ବି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ – ସବୁକିଛି ପୁନଃ ବ୍ୟବହାରରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ଅନେକ ପରିବ୍ରାଜକ ପକ୍ଷୀ ହଜାର ହଜାର ମାଇଲ୍ ଉଡ଼ି ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । ସେମାନେ ପ୍ରତିକୂଳ ଜଳବାୟୁକୁ ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଅନ୍ଵେଷଣରେ ପୃଥ‌ିବୀର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ଆସିଥାନ୍ତି । ପକ୍ଷୀମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାବାସଗୁଡ଼ିକର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବଢ଼ାନ୍ତି ନାହିଁ ବରଂ କିମ୍ବା ବୀଜବିସ୍ତାରକାରୀ ଭାବେ ପରିସଂସ୍ଥାର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ସେମାନେ ଆସୁଥୁବା ପଥରେ ପରାଗଣକାରୀ ରଖୁବାରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏହି ଉପାଭୟରେ ସେମାନେ ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାବାସକୁ ସଂଯୋଗ କରନ୍ତି ।

ପକ୍ଷୀମାନେ କୀଟପତଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଖାଇ କୃଷକକକୁ କୀଟସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ଫସଲ ବୃଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାନ୍ତି ।
ଫ୍ଲେମିଙ୍ଗୋ (flaminog) ଓ ଶଭଲର୍ (shoveler) ପରି ପରିବ୍ରାଜକ ପକ୍ଷୀ ଶୀତଋତୁରେ ସୁଦୂର ସାଇବେରିଆ ଓ ଉତ୍ତରମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଚିଲିକା ତଥା ମଙ୍ଗଳାଯୋଡ଼ି ପର୍ଯ୍ୟାବାସକୁ ଆସନ୍ତି । ସେହିପରି ହୀରାକୁଦ ଜଳଭଣ୍ଡାରକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମୟରେ ଅନେକ ପରିବ୍ରାଜକ ପକ୍ଷୀ ଆସିଥାନ୍ତି ।

ଭାରତୀୟ ଡାକ ବିଭାଗଦ୍ଵାରା ଜାରି କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରବାସୀ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଡାକଟିକଟ ଏବଂ ଲାଫାଫା ସଂଗ୍ରହ କର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସେମାନଙ୍କର ଆସିବାର କାରଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ସଂଗ୍ରହ କର ।
ଉ-
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ନିଜେ ସଂଗ୍ରହ କରିବେ ।

ଗୋଟିଏ ପରିବର୍ତ୍ତନ କିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ହୋଇପାରେ ? :
ପ୍ରଦୂଷଣ କାରଣରୁ ପୋଖରୀରେ ଥ‌ିବା ଅନେକ ଉଦ୍ଭିଦ ଲୋପ ପାଇଯା’ନ୍ତି । ଉଭିଦ ସଂଖ୍ୟା କମିଗଲେ ଜଳରେ ଅଳ୍ପ ଅମ୍ଳଜାନ ଉତ୍ପାଦିତ ହେବ, ଯାହାଦ୍ଵାରା ସେହି ଜଳାଶୟର ମାଛସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଇବ । ମାଛସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସର ବ୍ୟାପକ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ ଏବଂ ଜଳାଶୟରେ ଭକ୍ଷକମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମିଯିବ । ଫଳସ୍ଵରୂପ, କୀଟପତଙ୍ଗଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ ।

ଏହି କୀଟପତଙ୍ଗ ନିକଟସ୍ଥ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପିଯିବେ । ଯାହା ଫଳରେ ଚାଷୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଫସଲର ସୁରକ୍ଷା ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ କୀଟନାଶକ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ, ଯାହା ପୁଣି ପରିବେଶ ଉପରେ ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବ ପକାଇବ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୯ : ଆସ ପଢ଼ିବା :
୧୯୮୦ ଦଶକରେ ଭାରତ, ବେଙ୍ଗ ଗୋଡ଼ର ବିଶେଷତଃ ଭାରତୀୟ ବୁଲ ଫ୍ରଗ୍ (Hoplobatrachus Tigerinus) ଗୋଡ଼ର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ରପ୍ତାନିକାରୀ ଦେଶ ଥିଲା । ବ୍ୟାପକ ରପ୍ତାନି ହେତୁ ବେଙ୍ଗସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ହେଲା ।
ବେଙ୍ଗମାନେ କୀଟପତଙ୍ଗ ଖାଆନ୍ତି । ତେଣୁ ବେଙ୍ଗସଂଖ୍ୟା କମିବା ହେତୁ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରରେ କୀଟମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା । ଏହା ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ରାସାୟନିକ କୀଟନାଶକ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲା, ମୃତ୍ତିକା ଏବଂ ଜଳରେ ଗୁଣବତ୍ତାକୁ ନଷ୍ଟ କଲା ଏବଂ ସମଗ୍ର ପରିବେଶ ଓ ମାନବ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ କୁପ୍ରଭାବ ପକାଇଲା । ପରିବେଶର ଅଧ‌ିକ କ୍ଷତିକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାର ବେଙ୍ଗ ଗୋଡ଼ ରପ୍ତାନିକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରିଦେଲେ ।

ଭାରତୀୟ ବୁଲଫ୍ରେଗ୍

ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ଉପରେ ପରିସଂସ୍ଥା ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖେ ? :
ଖାଦ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ବ୍ୟତୀତ, ଜୀବମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥାନ କି ମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଭଳି ସାଧାରଣ ସମ୍ବଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଯୋଗିତା କରନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଜୀବସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଏବଂ ପରିସଂସ୍ଥାକୁ ସନ୍ତୁଳନ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ହେଉ ନଥିଲେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଜାତିର ଜୀବସଂଖ୍ୟା ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାନ୍ତା, ଯାହା ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଅସନ୍ତୁଳନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି ।

ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା

ଯେକୌଣସି ବାସସ୍ଥାନରେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ :
ସହଭାଗିତା (Mutualism) : ଏଥରେ ଉଭୟ ଜୀବ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି । ଉଦାହରଣ- ମହୁମାଛି ଓ ଫୁଲ ।

ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା

ସହଭୋଜିତା (Commensalism) : ଏଥରେ ଗୋଟିଏ ଜୀବ ଉପକୃତ ହୁଏ ମାତ୍ର ଅନ୍ୟଟି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଉଦାହରଣ ଗଛ ଡାଳ ଉପରେ ଅର୍କିଡ଼୍ ।
ପରଜୀବିତା (Parasitism) : ଏଥରେ ଗୋଟିଏ ଜୀବ ଉପକୃତ ହୁଏ କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଟି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ । ଉଦାହରଣ – କୁକୁର ଶରୀରରେ ଟିଙ୍କ ।
ଏହିର୍ସଙ୍କୁ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ପରିସଂସ୍ଥାରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅସ୍ଥିତ୍ଵ ଏବଂ ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାର ଉପକାରିତା କ’ଣ ? :
ପରିସଂସ୍ଥାର ଜୈବିକ ଉପାଦାନ ଏବଂ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ସହାୟକ ହୋଇଥାନ୍ତି । ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ପରିସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରୁ ଲାଭବାନ ହୁଏ । ଉଦାହରଣ- ଜଙ୍ଗଲ ବିଶୁଦ୍ଧ, ବାୟୁ, ଉର୍ବର ମାଟି, ଖାଦ୍ୟ, ତନ୍ତୁ, କାଠ ଏବଂ ଔଷଧ ଯୋଗାଇଥାଏ ।

ଜଳୀୟ ପରିସଂସ୍ଥା ଜଳ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାନ୍ତି । ପରିସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟଗତ ଏବଂ ମନୋରଞ୍ଜନ ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏହା ଆମର ସୁସ୍ଥତା ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦିଗରେ ଉପକାରୀ ଓ ସହାୟକ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ଓ ମଣିଷ କେତେ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ତାହା ‘ଦର୍ଶାÑ । ଯେତେବେଳେ ଆମେ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର କିମ୍ବା ଅପବ୍ୟବହାର କରୁ, ଆମେ ପ୍ରକୃତିର ସନ୍ତୁଳନକୁ ନଷ୍ଟ କରୁ ।

ସୁନ୍ଦରବନରେ ବିଶ୍ଵର ସର୍ବବୃହତ୍ ହେନ୍ତାଳ ଜଙ୍ଗଲ (mangro forest) ରହିଛି । ଭାରତ ଏବଂ ବାଂଲାଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ସୁନ୍ଦରବନ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଓ ନଦୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ଅଟନ୍ତି ।

ଝଡ଼ ଏବଂ ବନ୍ୟା ସମୟରେ ପ୍ରବଳ ପର୍ବନ ଓ ଢେଉକୁ ମନ୍ଥର କରି ସୁନ୍ଦରବନ ଆମକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ । ଏଠାରେ ଥୁବା ଗଛଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁର ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଶୋଷି ନିଅନ୍ତି ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ଛାଡ଼ନ୍ତି । ଏହାର ଗୁରୁତ୍ଵ ହେତୁ ଜାତିସଂଘ ଶିକ୍ଷା, ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଗଠନ (UNESCO) ୧୯୮୭ ମସିହାରେ ସୁନ୍ଦରବନକୁ ବିଶ୍ଵ ଐତିହ୍ୟ (world heritage site) ସ୍ଥଳର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା ।

ସୁନ୍ଦରବନ ଏକ ଗୁରୁତର ବିପଦର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛି । ଜାଳେଣି କାଠ ଏବଂ ଚାଷ ପାଇଁ ହେନ୍ତାଳ ଗଛଗୁଡ଼ିକ କାଟିଦିଆଯାଉଛି । ବେଆଇନ ଶିକାର ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲି ସମ୍ବଳର ଅତ୍ୟଧ‌ିକ ବ୍ୟବହାର ସେଠାରେ ରହୁଥ‌ିବା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ନଦୀରେ ଛଡ଼ାଯାଉଥୁବା ଶିଳ୍ପ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଏବଂ ଅଣପ୍ରକ୍ରିୟାକୃତ ମଇଳା ପାଣିରୁ ହେଉଥ‌ିବା ପ୍ରଦୂଷଣ ମଧ୍ୟ ଜଳ ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛି । ଏହି ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସଂସ୍ଥାର ସ୍ଵାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟପଦ୍ଧତିକୁ ବ୍ୟାହତ କରୁଛି ।

ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ, ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଅତ୍ୟଧ‌ିକ ବ୍ୟବହାର, ଅନୁପ୍ରବେଶକାରୀ (invasive) ପ୍ରଜାତିଗୁଡ଼ିକର ବିସ୍ତାର, ଭୂମିର ଅବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ (unsustainable) ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ପ୍ରଦୂଷଣ ଭଳି ସମସ୍ୟା ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ବୁଦାଳିଆ ଜମି, ଆର୍ଦ୍ରଭୂମିକୁ ତୃଣଭୂମି ଏବଂ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବ୍ୟାପକ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଉଛି ।

ଆମର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଐତିହ୍ୟ :
ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଭୂମି କିମ୍ବା ଜଳଭାଗର ବିଶେଷ ଅଂଶକୁ ସଂରକ୍ଷିତ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ । ଭାରତରେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (National Park), ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ (Wildlife Sanctuary), ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Biosphere Reserve) ଏବଂ ଗୋଷ୍ଠୀ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ (Community Conserved Area) ଭଳି ଅନେକ ସଂରକ୍ଷିତ କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି ।

ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଅନେକ ବିରଳ ଉଭିଦ ସମେତ ସମଗ୍ର ବାସସ୍ଥାନକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଏହାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଜିମ୍ କାର୍କେଟ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ), ମାନସ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (ଅସାମ), ନୀଳଗିରି ଜୈବମଣ୍ଡଳ ସଂରକ୍ଷଣ (ପଶ୍ଚିମଘାଟ), ଚିଲିକା ହ୍ରଦ (ଓଡ଼ିଶା), ଇଗଲନେଷ୍ଟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ (ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ), ହେମିସ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (ଲେହ), କେଇବୁଲ ଲାମଜାଓ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (ମଣିପୁର), ପିରୋଟାନ୍ ଦ୍ଵୀପ୍ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ (ଗୁଜୁରାଟ) ।

ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ପ୍ରକୃତିକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାରେ ଏକ ବଡ଼ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।

ଓଡ଼ିଶାର କେତୋଟି ପରିସଂସ୍ଥା :
ମଣ୍ଡାସାରୁ (ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା) – କନ୍ଧମାଳନ ଜିଲ୍ଲାର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ମଣ୍ଡାସାରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଶାନ୍ତ ଉପତ୍ୟକା ବା silent valley କୁହାଯାଏ । ଏହା ରାଇକିଆ ନିକଟରେ ପୁଲବାଣୀରୁ ୨୦ କି.ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏଠାରେ ରଙ୍ଗୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଦର୍ଶନ ଜୀବନରେ ଏକ ବିସ୍ମୟ ଅନୁଭୂତି ଆଣିଥାଏ । ଶିମିଳିପାଳ – ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ଶିମିଳିପାଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥିତ । ଏଠାରେ ଖଇରାବୁରୁ ଓ ମେଘାସିନି ପର୍ବତ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହାର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ 2750 ବର୍ଗ କିମି ଅଞ୍ଚଳ । ବରେହିପାଣି, ସୀତାକୁଣ୍ଡ, ଯୋରନ୍ଦା ଜଳପ୍ରପାତ ଏଠାରେ ରହିଛି । ହାତୀ ଓ ବାଘ ସହ ୪୨ ପ୍ରକାର ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ଯଥା- ଜଙ୍ଗଏ କୁକୁଡ଼ା, ହଣ୍ଡିବିଲ୍, ଇଗଲ ଇତ୍ୟାଦି ଏଠାରେ ରହିଛନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବନ୍ୟ ଜୀବ ସଂରକ୍ଷଣ ଆଇନ ୧୯୭୨ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଉଛି ।

ମହେନ୍ଦ୍ରଗିରି – ଏହା ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମଳାର ଏକ ଅଞ୍ଚଳ । ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଦ୍ଵିତୀୟ ଉଚ୍ଚତମ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ । ଏଠାରେ ୬୦୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରକାର ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖାଯା’ନ୍ତି ।
ଗୁପ୍ତେଶ୍ଵର – କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାର ଜୟପୁର ଠାରୁ ୫୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚୁନପଥର ଗୁମ୍ଫା ଗୁପ୍ତେଶ୍ଵର ଅବସ୍ଥିତ । ଶିବଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ ` ଏହାର ବହୁ ପୁରାତନ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ମହାରାଜା ବିକ୍ରମଦେବ ଏହାକୁ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । ନିକଟସ୍ଥ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶାଳଗଛ ଚମ୍ପାଗଛ ପ୍ରଭୃତି ଅଛି ।
ତପ୍ତପାଣି – ଓଡ଼ିଶାର ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାରେ ଏକ ଉଷ୍ଣ ପ୍ରସ୍ରବଣ ‘‘ତପ୍ତପାଣି’’ ଭାବରେ ନାମିତ । ଏହା ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଝରଣା । ଏହାର ଜଳରେ ଗନ୍ଧକ ମିଶିଥିବାରୁ ଏହି ପାଣିରେ ଗାଧୋଇବା ଦ୍ଵାରା ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟର ଉନ୍ନତି ହୁଏ । ଜନଜାତିମାନଙ୍କ ବିଶ୍ଵାସ ତାଙ୍କର ଆରାଧ୍ୟ ‘କନ୍ଧୁଣି ମାତା’’ ମନ୍ଦିରରେ ନିକଟସ୍ଥ ଅଛି । ଏଠାରେ ଏକ ହରିଣ ପାର୍କ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।
ଗନ୍ଧମାର୍ଦ୍ଦନ – ଓଡ଼ିଶାର ବଲାଙ୍ଗୀର, ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଗନ୍ଧମାର୍ଦ୍ଦନ ପର୍ବତ ‘ଜୈବବିବିଧତା’’ରେ ଭରପୂର ଅଛି । ଅନେକ ଔଷଧୀୟ ବୃକ୍ଷ ଏଠାରେ ରହିଥିବାରୁ ଏହା “Ayurvedic Paradise” ବା ଅନେକ ଔଷଧୀୟ ବୃକ୍ଷର ଭଣ୍ଡାର ରୂପେ ପରିଚିତ । ହରିଶଙ୍କର ଓ ନୃସିଂହନାଥ ମନ୍ଦିର ଅତି ପୁରାତନ । ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ ଏହି ପର୍ବତରେ ମହାଭାରତ ସମୟରେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲେ ବୋଲି କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅଛି । ହୁଏନ୍‌ସାଂଙ୍କ ବିବରଣୀରେ ଏହା ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ।

ବଟାନିକାଲ ସର୍ଭେ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ଏଠାରେ ୨୨୦ ପ୍ରଜାତି ଉଦ୍ଭଦର ଆୟୁର୍ବେଦ ଔଷଧୀୟ ବୃକ୍ଷ ଚିହ୍ନଟ କରିଛନ୍ତି । ସେଥୁମଧ୍ଯରୁ ପାତାଳଗରୁଡ଼ ପ୍ରମୁଖ । ମୋଟ ୨୭୦୦ ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭଦ ରହିଥ‌ିବାରୁ ଏହାର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ଵ ରହିଛି ।

ମାନବ ନିର୍ମିତ ପରିସଂସ୍ଥା :
ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ମାଛ ପୋଖରୀ, ବୃହତ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ପାର୍କ ଭଳି କୃତ୍ରିମ ପରିସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି କରିଛି । ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ତିଆରି ହେଲେ ଏଗୁଡ଼କ ପ୍ରଦୂଷଣ ହ୍ରାସ କରିବାରେ, ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ବଜାୟ ରଖୁବାରେ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ମନୋରଞ୍ଜନ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବ । ପ୍ରାକୃତିକ ପରିସଂସ୍ଥାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକର ମାନବୀୟ ଯନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପରିଚାଳନା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ ।

ସୁସ୍ଥ ପରିସଂସ୍ଥା ଦ୍ଵାରା ଆମ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର କିପରି ଉପକୃତ ହୁଏ ? :
ଭାରତରେ କୃଷି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବିକା ଅଟେ । ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ କୃଷିପଦ୍ଧତି ଭିତ୍ତିକ ଉତ୍ତମ ପରିଚାଳନା ଅଭାବରେ ଏହା ଅବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ (Unsustainable) ହୋଇପାରେ ।
ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମଣିଷ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ କରିଆସୁଛି । ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ହେତୁ କୃଷି ଉପରେ ଆମର ନିର୍ଭରଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା । ୧୯୫୦ ରୁ ୧୯୬୫ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ, କମ୍ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ ଯୋଗୁଁ ଭାରତ ଏକ ଖାଦ୍ୟ ସଙ୍କଟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା ।

ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଟ୍ରାକ୍ଟର, କୃଷି ଯନ୍ତ୍ରପାତି, କୃତ୍ରିମ ସାର ଏବଂ କୀଟନାଶକ ବ୍ୟବହାର ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା । ଏହି ସମୟ ସବୁଜ ବିପ୍ଳବ (Green Revolution) ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ।

କୃତ୍ରିମ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥର ଅତ୍ୟଧ‌ିକ ବ୍ୟବହାର, ଅତ୍ୟଧ୍ଵକ ଭୂତଳ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ଏବଂ ‘ବାଣିଜ୍ୟିକ ଲାଭ ପାଇଁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର ଫସଲ ଚାଷ କରିବା ହେତୁ ଏହି କୃଷି ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଉଛି ।

ଅନେକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବିଶ୍ଵାସ କରନ୍ତି ଯେ କୀଟନାଶକର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଜମିରେ ବାରମ୍ବାର ଗୋଯିଏ ପ୍ରକାରର ଫସଲ ଚାଷ କରିବା ଦ୍ଵାରା ମାଟିର ଉର୍ବରତା ହ୍ରାସପାଏ । ପରିସଂସ୍ଥାକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ଵାରା ଆମେ ଉନ୍ନତ ତଥା ଅଧୁକ ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ (Sustaiable) କୃଷି ପଦ୍ଧତି ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୧୦ : ଆସ ଆମେ ସର୍ବେକ୍ଷଣ କରିବା :
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ କୃଷି ପଦ୍ଧତି, ରାସାୟନିକ ସାର ଓ କୀଟନାଶକର ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ କୃଷକମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ।
କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ : ତୁମର ଅଭିଭାବକ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହିତ ନିକଟସ୍ଥ ଏକ ବୃହତ୍ (Farm) କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର ପରିଦର୍ଶନ କରାଯାଉ ।
ତୁମ ଅଞ୍ଚଳର ଚାଷୀମାନଙ୍କ ସହିତ କଥା ହୁଅ ଏବଂ ସେମାନେ ଅବଲମ୍ବନ କରୁଥିବା ଅଭ୍ୟାସଗତ (Farming practices) କୃଷି ପଦ୍ଧତି ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉ ।
କୃଷକମାନେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା କୀଟନାଶକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୃଷି ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ଫସଲର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ସେମାନେ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକର ପୁନଃ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ପୁନଃଚକ୍ରକରଣ ପଦ୍ଧତିର କରନ୍ତି କି ନାହିଁ ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ପ୍ରଶ୍ନର ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ ।

ସମୟ ବଦଳିବା ସହିତ ତୁମର ପୂର୍ବ ପ୍ରଚଳିତ କୃଷି ପଦ୍ଧତି କିପରି ବଦଳିଛି ? ଏବଂ କାହିଁକି ?
ଉ-
ଅଧୂକ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ରାସାୟନିକ ସାର ଓ କୀଟନାଶକ ଔଷଧ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି ।

ତୁମେ କୃତ୍ରିମ ରାସାୟନିକ ସାର ଏବଂ କୀଟନାଶକ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପରେ ତା’ର କି ପ୍ରଭାବ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛ ?
ଉ-
ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଫସଲ ଅମଳ ବଢ଼ିଲା କିନ୍ତୁ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ମାଟିର ପ୍ରାକୃତିକ ଗୁଣ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା ।

ଏହି ରାସାୟନିକ ସାର ଏବଂ କୀଟନାଶକ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପରେ ତୁମେ ମାଟିର ଉର୍ବରତାରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖୁଛ କି ?
ଉ-
ହଁ । ମାଟିରେ ଥ‌ିବା ଉପକାରୀ ଅଣୁଜୀବ ଓ ଜିଆ ଆଦି ମରିଯାଇଥାନ୍ତି । ଫଳରେ ମୃତ୍ତିକାର ଉର୍ବରତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ ।

ଚାଷୀମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମର ଆଲୋଚନାରୁ ତୁମେ କେଉଁ ନିଷ୍କର୍ସରେ ପହଞ୍ଚି ?
ଉ-
ରାସାୟନିକ ସାର ଓ କୀଟନାଶକ ଔଷଧର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ଫଳରେ ପରିବେଶ ମୃତ୍ତିକାର ଉର୍ବରତାକୁ ନଷ୍ଟ କରିପକାଏ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :
ରାସାୟନିକ ସାର ଏବଂ କୀଟନାଶକ ଔଷଧ ବ୍ୟବହାର ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧିରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି । ଏହା ଭାରତ ଭଳି ଦେଶମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଛି ।
ସେମାନଙ୍କର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବ୍ୟବହାର ପରିବେଶ ଏବଂ ମୃତ୍ତିକାର ଉର୍ବରତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ । ରାସାୟନିକ ସାରର ଅତ୍ୟଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର ମାଟିରେ ଉପକାରୀ ଅଣୁଜୀବଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରେ ଏବଂ ମୃତ୍ତିକା କଣିକାଗୁଡ଼ିକୁ ବାନ୍ଧି ରଖୁବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ହ୍ୟୁମସ୍ (humus)କୁ କମାଇ ମୃତ୍ତିକାର ଉର୍ବରତା ହ୍ରାସ କରେ । ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହ୍ୟୁମସ୍ ବିନା, ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟପ୍ରବଣ ହୋଇଯାଏ ।

କୀଟପତଙ୍ଗର ପ୍ରାକୃତିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବିଟଲ ପୋକ କୀଟକୁ ଖାଉଛି

କୀଟନାଶକ ଔଷଧ ବ୍ୟବହାର ପ୍ରାକୃତିକ କୀଟପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କୀଟମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି କରେ । ଅଧୁକ ଜଳସେଚନ ଏବଂ ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ । ଜିଆ ଏବଂ ଗେଣ୍ଡା ପରି ମୃତ୍ତିକା ଓ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।

ହ୍ରାସ କରେ, ଯାହା ଶେଷରେ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରରେ ବାରମ୍ବାର ହଳ କରିବାଦ୍ଵାରା ମାଟିରେ ଥ‌ିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବମାନେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି । ଫଳରେ କିଛି ଅନିଷ୍ଟକାରୀ କୀଟ କ୍ରମଶଃ କୀଟନାଶକ ଔଷଧ ବିପକ୍ଷରେ ପ୍ରତିରୋଧକ୍ଷମତା ବିକଶିତ କରିପାରନ୍ତି, ଯାହା ଫଳରେ ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ । ଏକା ପ୍ରକାର ଫସଲକୁ ବାରମ୍ବାର ଚାଷ କରିବାକୁ ଏକକ ଚାଷ (monoculture) କୁହାଯାଏ । ଏପ୍ରକାର ଚାଷ ଫସଲର ବିବିଧତାକୁ ହ୍ରାସ କରେ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାଗଣକାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ ।

ସାଂପ୍ରତିକ ସମୟରେ କୃଷିକୁ ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ଚାଷୀ ଜୈବିକ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ କୃଷି ପଦ୍ଧତିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି କୃତ୍ରିମ ସାରର ବ୍ୟବହାର ହ୍ରାସ କରିବା ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ସହିତ କୃଷିକୁ ଅଧ‌ିକ ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ।

ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ବୃକ୍ଷ, ଆୟୁର୍ବେଦ’’ ମୃତ୍ତିକାର ପୃଷ୍ଟି ଓ ଉର୍ବରତା ବୃଦ୍ଧି ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରେ । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ କୁନାପ ଜଳ ଏବଂ କମ୍ପୋଷ୍ଟ ପରି ଜୈବିକ ସାର ମାଧ୍ୟମରେ ମୃତ୍ତିକାର ନିରନ୍ତର ପୋଷଣ ହୋଇପାରିବ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । କନାପ ଜଳ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର କିଣ୍ବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏକ ତରଳ ସାର । ଯାହା ଜଟିଳ ପଦାର୍ଥକୁ ସରଳ ପଦାର୍ଥରେ ଭାଙ୍ଗି ମାଟିକୁ ପୋଷଣ ଯୋଇଥାଏ ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

• ପର୍ଯ୍ୟାବାସ ହେଉଛି ଏକ ସ୍ଥାନ ଯାହା ଜୀବମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବା ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସଠିକ୍ ଅବସ୍ଥା ଯୋଗାଇଥାଏ । ଜୈବିକ ଉପାଦାନ (ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଜୀବାଣୁ) ଏବଂ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ (ବାୟୁ, ପାଣି, ମାଟି, ତାପମାତ୍ରା) ଦ୍ଵାରା ଏକ ପର୍ଯ୍ୟାବାସ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ।
• ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜୈବିକ ଏବଂ ଅଜୈବିକ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ଏକ ପରିସଂସ୍ଥା ଗଠନ କରେ । ପ୍ରକୃତିରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ମୁଖ୍ୟ ପରିସଂସ୍ଥା ଅଛି, ଯଥା– ସ୍ଥଳୀୟ ପରିସଂସ୍ଥା (ଜଙ୍ଗଲ, ଘାସଭୂମି, ମରୁଭୂମି) ଓ ଜଳୀୟ ପରିସଂସ୍ଥା (ପୁଷ୍କରିଣୀ, ହ୍ରଦ, ସମୁଦ୍ର, ମହାସାଗର) ।
• ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟତଃ ଉତ୍ପାଦକ (ଉଭିଦ୍), ଭକ୍ଷକ (ତୃଣଭୋଜୀ, ମାଂସାହାରୀ, ସର୍ବଭୋଜୀ) ଏବଂ ଅପଘଟକ (ଜୀବାଣୁ, କବକ) ଭାବରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରାଯାଏ ।
  ଉତ୍ପାଦକମାନେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ତିଆରି କରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଭକ୍ଷକମାନେ ଉଭିଦ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି । ଅପଘଟକମାନେ ମୃତ ପଦାର୍ଥର ବିଘଟନ ଦ୍ଵାରା ପୋଷକ ପଦାର୍ଥର ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରନ୍ତି ।
• ଖାଦ୍ୟଶୃଙ୍ଖଳରୁ ଏକ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ‘କିଏ କାହାକୁ ଖାଏ’ ଜଣାପଡ଼େ । ସେହିପରି ଖାଦ୍ୟ ଜାଲିରୁ ଖାଦ୍ୟଶୃଙ୍ଖଳ ଗୁଡ଼ିକ କିପରି ପରସ୍ପର ସହତ ଜଡ଼ିତ ତାହା ଜଣାପଡ଼େ । ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ଦଖଲ କରନ୍ତି ତାହାକୁ ଖାଦ୍ୟ ସ୍ତର କୁହାଯାଏ ।
• ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି, ଯେପରିକି ସହଭାଗିତା (ଉଭୟ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି), ସହଭୋଜିତା (ଗୋଟିଏ ଉପକୃତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଟି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ) ଏବଂ ପରିଜୀବିତା (ଗୋଟିଏ ଉପକୃତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଟି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ) ।
• ମନୁଷ୍ୟର ବଞ୍ଚିବା ଏବଂ ସୁସ୍ଥ ରହିବା ପାଇଁ ପରିସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ବାୟୁ, ଜଳ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଔଷଧ ପ୍ରଦାନ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ।

Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 11 Notes Odia Medium ଆକାଶ: ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତି ଓ ସମୟ ଗଣନା to understand important concepts and topics more clearly.

8th Class Science Chapter 11 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 8 Science Chapter 11 Notes Odia Medium

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଚନ୍ଦ୍ର କ’ଣ ଏବଂ ଆମେ ଏହାକୁ କିପରି ଦେଖୁ :

ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଥ‌ିବୀର ଏକମାତ୍ର ଉପଗ୍ରହ । ଏହା ପୃଥ‌ିବୀ ଚାରିପଟେ ପ୍ରାୟ 29.5 ଦିନରେ ଥରଟିଏ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରେ । ଚନ୍ଦ୍ରର ଆକାର ଗୋଲକାକୃତି । ଚନ୍ଦ୍ରର ନିଜର ଆଲୋକ ନାହିଁ । ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଷ୍ଠରେ ପଡ଼ି ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଲେ ଆମେ ସେହି ପ୍ରତିଫଳନ ଦ୍ଵାରା ଚନ୍ଦ୍ରର କିଛି ଅଂଶ (ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ) ଦେଖୁଥାଉ । ପୃଥ‌ିବୀର ଆବର୍ତ୍ତନ, ଚନ୍ଦ୍ରର ପରିକ୍ରମଣ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସ୍ଥିତିକୁ ନେଇ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ପ୍ରତିଦିନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମାତ୍ରାରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ଵଳଅଂଶ ପୃଥ‌ିବୀର ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସମାନ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଏ । ପ୍ରତି ମାସରେ (29.5 ଦିନରେ) ଗୋଟିଏ ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର ରୂପରେ ଦେଖୁବାବେଳେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦିନ ଆଦୌ ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକୁ ପ୍ରମାଣ କରିବାପାଇଁ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପରୀକ୍ଷାଟି କରାଯାଇପାରିବ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୧ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରେ ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ ।
(ii) ପ୍ରଥମେ ଖାତାରେ ଏକ ସାରଣୀ ତିଆରି କରାଯାଉ । ନିମ୍ନଲିଖତ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଖାତାରେ ଲେଖାଯାଉ ।
(iii) ତାରିଖ
(iv) କେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖାଗଲା (ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ) ?

ଚିତ୍ର : ଚନ୍ଦ୍ରର ଅନ୍ଧକାର ଅଂଶକୁ କଳା ରଙ୍ଗ ଦ୍ଵାରା ଚିହ୍ନଟ କରିବା
(v) ଚିତ୍ର ୧୧.୧ରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବୃତ୍ତର ଅନ୍ଧକାର ଅଂଶକୁ ପେନ୍‌ସିଲ୍ ଦାଗ ଦ୍ଵାରା ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ ।
(vi) ଦ୍ଵିତୀୟ ଦିନଠାରୁ ନିମ୍ନଲିଖୂ ତଥ୍ୟ ମଧ୍ଯ ଖାତାରେ ଲେଖୁ ରଖାଯାଉ ।
(vi) ପୂର୍ବ ଦିନ ତୁଳନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ହ୍ରାସ ପାଇବାରେ ଲାଗିବ ।
(viii) ପୂର୍ବଦିନ ତୁଳନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅବସ୍ଥିତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ନିକଟତର ହେବ ।
(ix) ପ୍ରାୟ ୧୫ ଦିନ ପରେ, ଆମେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ୧୫ ଦିନ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଟି କଲେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ କ୍ରମଶଃ ଆମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖାଯିବ ।

ଚନ୍ଦ୍ରର ଦୃଶ୍ୟରେ ପର ପରିବର୍ତ୍ତନର ସାରଣୀ :

ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି :
(i) ପୃଥ‌ିବୀର ଆବର୍ତ୍ତନ (Rotation) ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରର ପରିକ୍ରମଣ (Revolution) ଯୋଗୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ପୃଥ‌ିବୀର ଅବସ୍ଥାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟି ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜଳତମ ଅଂଶରେ ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଥାଏ ।
(ii) ଯେଉଁଦିନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ଏକ ପୂର୍ଣ ବୃତ୍ତ ସଦୃଶ ହୁଏ, ଠିକ୍ ତା ପରଦିନ ଠାରୁ ଏକ ସପ୍ତାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ପାଇ ଅର୍ଥବୃତ୍ତ ଆକାର ଧାରଣ କରେ ।
(ii) ଏହାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଏକ ସପ୍ତାହରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ଅର୍ଦ୍ଧ ବୃତ୍ତ ରୂପରୁ କ୍ରମଶ ହ୍ରାସ ପାଇ ଶେଷରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ଅବଧ‌ିକୁ ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟକାଳୀନ ଅବଧୂ (Waning period) କୁହାଯାଏ । ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ବୃତ୍ତ ଆକାର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦିନକୁ
(iv) ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (Full Moon) ଏବଂ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟମାନ ହେବା ଦିନକୁ ଅମାବାସ୍ୟା (New Moon) କହନ୍ତି ।
(v) ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରଦିନ ଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ପ୍ରତିଦିନ କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧିପାଇ ଏକ ସପ୍ତାହପରେ ଅର୍ଥବୃତ୍ତ ଆକାର ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ପରବର୍ତୀ ଏକ ସପ୍ତାହ ପରେ ଏହା ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣବୃତ୍ତ ଆକୃତି ନିଏ । ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥ‌ିବା ଏହି ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ଅବଧୂକୁ ବୃଦ୍ଧିକାଳୀନ ଅବଧୂ (waxing period) କୁହାଯାଏ । (vi) ଭାରତରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟକାଳୀନ ଅବଧିକୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧିକାଳୀନ ଅବଧ‌ିକୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ କୁହାଯାଏ ।
(vii) ଏହିପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଚକ୍ରିୟ (cyclic) ଭାବରେ କ୍ଷୟକାଳୀନ ସମୟ ଓ ବୃଦ୍ଧିକାଳୀନ ସମୟ ଦେଇ ଗତିକରେ । ଗୋଟିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚକ୍ର ପ୍ରାୟ ଏକ ମାସ (29.5 ଦିନ) ସମୟ ନେଇଥାଏ ।
(viii) ପୃଥ‌ିବୀରୁ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ କ୍ରମିକ ହ୍ରାସ ଓ କ୍ରମିକ ବୃଦ୍ଧିକୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ ।

ଚିତ୍ର : ପୃଥିବୀରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର : ବୃଦ୍ଧି ଶୁକ୍ଳ (କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ) ଏବଂ ହ୍ରାସ ସମୟ ପକ୍ଷ

ଚନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାନ ନିରୂପଣ :
ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର : ବୃଦ୍ଧି ଶୁକ୍ଳ (କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ) ଏବଂ ହ୍ରାସ ସମୟ ପକ୍ଷ
(i) କ୍ରମାଗତ ଦିନ ଗୁଡ଼ିକରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ବଂର ଏହା ଆକାରର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ ।
(ii) ପୂର୍ଣ୍ଣିମାଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ସର୍ବାଧ‌ିକ । ଏହିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅସ୍ତ ହେଉଥାଏ ।
(ii) ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନର ସକାଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ହ୍ରାସପାଏ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ନିକଟତର ହୁଏ ।
(iv) ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ଅର୍ଥବୃତ୍ତ ସଦୃଶ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଥାଏ ।
(v) ଏହାପରେ କିଛିଦିନ (ପ୍ରାୟ ଏକ ସପ୍ତାହ) ଚନ୍ଦ୍ରର ଆକୃତି ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଆହୁରି ଅଧିକ ନିକଟତର ହୁଏ ।
(vi) ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଦୌ ଦେଖାଯାଉନଥ‌ିବା ସମୟରେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ନିକଟତମ ହୋଇଥାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ବୃଦ୍ଧିକାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ କ୍ଷୟକାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖ‌ିବା ସହଜ ହୁଏ ।
(vii) ଏହି କାରଣରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ସର୍ବଦା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳନାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ ।
(viii) ପ୍ରତିଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ବଦିନ ଅପେକ୍ଷା 50 ମିନିଟ୍ ବିଳମ୍ବରେ ଉଦୟ ହୁଏ । ବେଳେବେଳେ ଏହା ଅପରାହ୍ନ (2.00 PM to 4.00 PM) ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ । ତେଣୁ ଦିବାଲୋକରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ବ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ ।
(ix) ଚନ୍ଦ୍ର ଯଥେଷ୍ଟ ଉପରକୁ ଉଠିଲେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବାରୁ ଏହାର ଉଦୟ ସମୟ ଠାରୁ ପ୍ରାୟ 30 ମିନିଟ୍‌ର ପରେ ଦେଖ‌ିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ।

ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟର ସମୟ ଓ ସ୍ଥିତି ଗୋଟିଏ ଦିଗରୁ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ

ଚନ୍ଦ୍ର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିବାର କାରଣ :
(i) ଚନ୍ଦ୍ରର ଆକୃତି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ । କେବଳ ଆମକୁ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଂଶଷର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ ।
(ii) ଚନ୍ଦ୍ରର ନିଜର ଆଲୋକ ନାହିଁ । ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ ।
(iii) ଚନ୍ଦ୍ରର ଯେଉଁ ଅର୍ଦ୍ଧେକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଥାଏ, ତାହା ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ପାଇଥାଏ, ମାତ୍ର ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଏ ନାହିଁ ।
(iv) ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଥବୀ ଚାରିପାଖେ ଘୁରୁଥିବାରୁ ଏହାର ଆଧା ଅଂଶ ପୃଥ‌ିବୀକୁ ମୁହଁ କରିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଧା ଅଂଶ ସର୍ବଦା ଆଲୋକିତ ହୋଇନଥାଏ ।
(v) ପୃଥ‌ିବୀରୁ ଚନ୍ଦ୍ରର କେବଳ ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ଦେଖ‌ିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ।
(vi) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ପୃଥ‌ିବୀ ମୁହାଁ ହୋଇଥାଏ ମାତ୍ର ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ମାତ୍ର କିଛି ଅଂଶ ପୃଥ‌ିବୀ ମୁହାଁ ହୋଇଥାଏ ।
(vii) ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ଆଦୌ ପୃଥ‌ିବୀ ଆଡକୁ ନଥାଏ । ଏଣୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖ୍ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହିଦିନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଣ ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ବା ଅର୍ଦ୍ଧେକ ପୃଥ‌ିବୀ ଆଡକୁ ଥାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥିତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ଏହାର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ।

ଚନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥିତି ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଏହାର ଆଲୋକିତ ଅଂଶକୁ ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି କରାଏ :
ପୃଥ‌ିବୀରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖ‌ିଲେ ଏହାର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ । କେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ପାଉଥିବା ବୃତ୍ତାକାର ଅର୍ଥଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ ତ ଅନ୍ୟ କେତେବେଳେ ଆଦୌ ଦେଖାଯାଏ । ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ଆଂଶିକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଚନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥିତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ । ଏହା ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପରୀକ୍ଷାରୁ ବୁଝିହେବ ।
(i) ଏକ ଛୋଟ ବଲ୍ ନିଅ ଏବଂ ଏଥିରେ କାଠି ଭର୍ତ୍ତି କର । ଏହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଧରି ନିଆଯାଉ ।
(ii) ଏକ ଅନ୍ଧାର ଖୋଲା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ (ରାତିରେ) ଏବଂ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ କିମ୍ବା ଅଭିଭାବକଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଆସୁଥ‌ିବା ଆଲୋକ ଭଳି ବିକିରଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୩ ମିଟର ଦୂରରୁ ଆମ ଆଡ଼କୁ ଏକ ଟର୍ଚ୍ଚଲାଇଟ୍‌ ପକାଇବାକୁ କୁହ କିମ୍ବା ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବଲ୍ ପାଖରେ ଠିଆ ହୁଅ । ଆମ ମୁଣ୍ଡ ପୃଥ‌ିବୀ ବୋଲି ଭାବି ନିଆଯାଉ ।
(iii) ବର୍ଭମାନ ଚିତ୍ର ୧୧.୪ (ଖ)ରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ବଲ୍‌କୁ ଏକ ହାତରେ କିଛି ଦୂରରେ ଧର ଯେ ପରି ଏହା ଆମର ମୁଣ୍ଡ ସ୍ତରରୁ ସାମାନ୍ୟ ଉପରେ ରହିବ । ବଲ୍‌କୁ ଟର୍ଚ୍ଚବତୀର ଦିଗକୁ E ସ୍ଥାନରେ ରଖ । ଆମ ଆଡ଼କ ମୁହଁ କରୁଥିବା ବଲ୍‌ର ଅଂଶ ଆଲୋକିତ ଦେଖାଯିବ ନାହିଁ ।
(iv) ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥବା ପରି ଆମ ହାତକୁ ବିସ୍ତାର କରି ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟାର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଧୀରେ ଦୀରେ ବୁଲାଅ ଏବଂ ବଲ୍‌କୁ ଚାହିଁ ରୁହ । ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ଆକୃତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ । ବଲ୍‌ର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ଏବଂ ଅଣଆଲୋକିତ ଅଂଶକୁ ପୃଥକ୍ କରୁଥିବା ରେଖାଟି ବକ୍ର ହେବ ।
(v) ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବଲ୍‌ର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ଆମର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ସମାନ ହେବ । ଆମେ ଦେଖୁଥିବା ବଲ୍‌ର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ଆକୃତି ଟର୍ଚ୍ଚ/ବତୀ ତୁଳନାରେ ବଲ୍‌ର ଅବସ୍ଥାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ।

କାଠି ସହିତ ବଲ୍
(vi) ଯେତେବେଳେ ବଲ୍‌ ଟର୍ଚ୍ଚ/ବତୀର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ‘‘A’ ସ୍ଥାନରେ ଥାଏ ସେତେବେଳେ ରଖୁଥୁବା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ପରି ବଲ୍‌ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋକିତ ଅଂଶକୁ ଆମେ ମୁହଁ କରିଥାଉ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଯେତେବେଳେ ବଲ୍ଟି ବତୀର ଦିଗରେ L ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ, ଆମେ ବଲ୍‌ର ଅଣଆଲୋକିତ ଅଂଶ ଆଡକୁ ମୁହଁ କରିଥାଉ ଏବଂ ଏହାର ଆଲୋକିତ ଅଂଶକୁ ଆଦୌ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ । ଏହା ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ସହିତ ସମାନ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର ଯେ ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବଲ୍‌ର ଆଲୋକିତ ଅଂଶକୁ ପୃଥକ୍ କରୁଥିବା ରେଖାଗୁଡ଼ିକ କିପରି ବକ୍ର ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ଅନ୍ୟ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ପୃଥ‌ିବୀରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ଆକୃତି ସହିତ ସମାନ ।

(ଖ) ଚନ୍ଦ୍ର କଳାର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି ବୁଝିବା ପାଇଁ ଜଣେ ଏକ ବଲ୍‌ ଏବଂ କାଠି ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି, (ଗ) ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖୁଥ‌ିବା ବଲ୍
(vii) ଚିତ୍ରରେ ବଲ୍‌ର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥିତି ସହିତ ୧୧.୫ (କ) ଚିତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥିତି ଦର୍ଶାଉଛି । ପୃଥ‌ିବୀ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି । ଚିତ୍ର ୧୧.୫ (କ)ରେ ଦେଖାଯାଇଥ‌ିବା ପରି, ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାୟ ଗୋଟିଏ ମାସରେ ପୃଥ‌ିବୀ ଚାରିପାଖରେ ଥରେ ସ୍ଥାନ A ରୁ H ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୂରି ବୁଲୁଛି ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ସ୍ଥାନ A କୁ ଫେରୁଛି । ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁହଁ କରୁଥ‌ିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ପାର୍ଶ୍ଵ ଆଲୋକିତ ହୋଇଛି ।

(viii) ଚନ୍ଦ୍ରର ଯେଉଁ ଅଂଶ ପୃଥ‌ିବୀ ଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରେ ତାହା କମଳା ରଙ୍ଗର ରେଖା ଏବଂ ତୀର ଦ୍ଵାରା ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଛି । ଚନ୍ଦ୍ରର କେବଳ ଏହି ଅଂଶର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ପୃଥ‌ିବୀରୁ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ସ୍ଥିତି B ଏବଂ H ରେ, ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ଅଧାରୁ ଅଧ‌ିକ ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଗିବସ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Gibbous phase) କୁହାଯାଏ । D ଏବଂ F ସ୍ଥିତିରେ ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ଅଧାରୁ କମ୍ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ କ୍ରେସେଣ୍ଟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Crescent phase) କୁହାଯାଏ । ପୃଥ‌ିବୀରୁ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ଚନ୍ଦ୍ର କଳାର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚନ୍ଦ୍ରର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି ସୃଷ୍ଟିକରେ ।

(ix) ପୃଥ‌ିବୀରୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥିତିରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ଚିତ୍ର ୧୧.୫ ଖରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି । A ରୁ C ରୁ E ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆମେ କ୍ଷୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Wanning phase) ଦେଖିବା ଏବଂ E ରୁ G ରୁ ପୁନଃ A ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିଯିବା ସମୟରେ ଆମେ ବୃଦ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Waxing phase) ଦେଖ‌ିବା । ଯେହେତୁ ପୃଥ‌ିବୀର ଘୂର୍ଶନ ଅବଧୂ(ଏକଦିନ) ଚନ୍ଦ୍ରର ପରିକ୍ରମଣ ଅବଧୂ (ପ୍ରାୟ ଏକ ମାସ) ତୁଳନାରେ ବହୁତ କମ୍, ପୃଥ‌ିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶର ଲୋକମାନେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିନରେ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଦେଖିବେ । ଚିତ୍ର ୧୧.୫୯କ)ରୁ ଦେଖାଯାଇପାରେ, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ନିକଟତର ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଦୂରରେ ଦେଖାଯାଏ ।

ପୃଥ‌ିବୀ ଚାରିପାଖରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାର କକ୍ଷପଥରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ, ପୃଥ‌ିବୀରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ (ଏହି ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ଆକାର ଏବଂ ଦୂରତା
ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଅନୁରୂପ ପ୍ରକୃତ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ନୁହେଁ)

(x) ଯେତେବେଳେ ପୃଥ‌ିବୀ ତାର ଅକ୍ଷ ଚାରିପଟେ ଗୋଟିଏ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ୨୪ ଘଣ୍ଟାରେ ସମାପ୍ତ କରେ ସେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାର କକ୍ଷ କିଛି ଆଗକୁ ଗତି କରେ । ଆକାଶରେ ପ୍ରାୟ ସମାନ ସ୍ଥାନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ପାଇଁ ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଆଉ କିଛି ସମୟ ଅଧ‌ିକ ଘୂର୍ଶନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଅର୍ଥାତ୍ ପୃଥ‌ିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ସମାନ ସ୍ଥାନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାୟ ୫୦ ମି. ବିଳମ୍ବ ହୁଏ ।

ପୃଥ‌ିବୀର ଛାୟା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ପଡ଼ି ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ :
ଅନେକ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ପୃଥ‌ିବୀର ଛାଇ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଲେ ଚନ୍ଦ୍ର କଳାର ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ । ଏହା ଏକ ଭୁଲ ତତ୍ତ୍ଵ । ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଥବୀ ଚାରିପଟେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ପୃଥ‌ିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କୌଣିକ ଉନ୍ନତିରେ ଆପେକ୍ଷିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ଚନ୍ଦ୍ର କଳାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ପୃଥ‌ିବୀର ଛାଇ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର କଳାରେ ପରିଣତ କରେ ନାହିଁ । ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥ‌ିବୀ ଏକ ସମତଳରେ ଏବଂ ଏକ ସରଳରେଖାରେ ରହିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ହୁଏ । ତେଣୁ କେବଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ଦେଖାଯାଏ ମାତ୍ର ସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ।

ସେହିପରି ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଥ‌ିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ସରଳରେଖା ଏବଂ ସମତଳରେ ରହିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରାଗ ଜଣାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରାଗ କେବଳ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଘଟେ ମାତ୍ର ସବୁ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ ପୃଥ‌ିବୀର କକ୍ଷପଥ ତୁଳନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କକ୍ଷପଥ ତଳି ରହିଥ‌ିବାରୁ ସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ଏବଂ ସବୁ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପରାଗ ଘଟେ ନାହିଁ ।

ସୌର ଦିବସ (Solar Day) :
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଦୟ ହୋଇ ପଶ୍ଚିମରେ ଅସ୍ତ ହେବାର ଦେଖାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏହି ପ୍ରତୀୟମାନ ସାମୟିକ ଗତି ପୃଥ‌ିବୀର ଆବର୍ଜନ (Rotation) ଯୋଗୁ ଘଟିଥାଏ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଆକାଶରେ ତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ପରଦିନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ପରଦିନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାପାଇଁ ହାରାହାରି 24 ଘଣ୍ଟା ସମୟ ନେଇଥାଏ । ଏହି ଅବଧୂକୁ ହାରାହାରି ସୌର ଦିବସ (Mean Solar Day) କହନ୍ତି । ସମୟ ଗଣିବା ପାଇଁ ଏହା ଏକ ମୌଳିକ ଏକକ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିବା ସମୟରେ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ଛାଇର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସର୍ବନିମ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।

ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ :
ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିବା ସମୟରେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥର ଛାଇର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସର୍ବନିମ୍ନ ହୁଏ । ଏହାକୁ ଭିଭିକରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରିବ ।
(i) ଦିନବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପଡ଼ୁଥିବା ଏକ ଛୋଟ
(ii) ସମତଳ ଭାଗ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ । ଚିତ୍ର ୧୧.୭ରେ ଦେଖାଯାଇଥ‌ିବା ପରି ଏକ ମିଟର ବାଡ଼ିକୁ ଭୂଲମ୍ବ ଭାବରେ ଏଥ‌ିରେ ପୋତି ଦିଆଯାଉ । ସକାଳ ୧୧ଟାରୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଉ । ପ୍ରତି ମିନିଟ୍‌ରେ ବାଡ଼ିର ଛାଇର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଭୂମିରେ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ । ଅପରାହ୍ନ ପ୍ରାୟ ୧.୧୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନିତ କରି ରଖାଯାଉ ।

ଚିତ୍ର : ଦିନର ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଛାୟାର ଲମ୍ବ

(iii) ଛାଇଟି କେତେବେଳେ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଥିଲା, ତାହା ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ ଏବଂ ବିନ୍ଦୁ ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରି ଏହାର ସମୟ ଜାଣ । ସାରଣୀ ୧୧.୨ରେ ଏହି ସମୟ ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଯାଉ । ପରବର୍ତ୍ତୀ କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରାଯାଉ ।
ଦିନର ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଛାୟାର ଲମ୍ବ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା
(iv) ସାରଣୀ ୧୧.୨ରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥ‌ିବା ଅନୁସାରେ ଲଗାତାର ଦୁଇଟି ଦିନରେ ସମୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବାହାର କରି ସୌର ଦିବସର ଅବଧୂ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରିବ । ଏହା ହାରାହାରି 24 ଘଣ୍ଟା ହେବ ।
(v) ଏକ ସୌର ଦିବସର ଅବଧୂ ନିର୍ଣ୍ଣୟ :

ତାରିଖ
ସାରଣୀ	କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଛାୟାର ସମୟ (hh:mm)	ଦିନର ଅବଧୂ (hh:mm)
22 ମାର୍ଚ୍ଚ 2025	12:20	…………..
23 ମାର୍ଚ୍ଚ 2025	12:20	24:00
24 ମାର୍ଚ୍ଚ 2025	12:19	23.59

ସମୟ ମାପର ମୂଳ ଏକକ ଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ କ’ଣ ?
ଦିନ, ମାସ ଏବଂ ବର୍ଷ ସମୟ ମାପିବାପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ମୌଳିକ ଏକକ ଗୁଡ଼ିକ ଅଟନ୍ତି ।
ସୌର ଦିବସ– ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ପରଦିନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ହାରାହାରି 24 ଘଣ୍ଟା ସମୟ ନି ଅନ୍ତି । ଏହି ସମୟ ବ୍ୟବଧାନକୁ ଗୋଟିଏ ହାରାହାରି ସୌର ଦିବସ କହନ୍ତି ।
ମାସ – ଚନ୍ଦ୍ର ଏହାର କଳାର ସମସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ଗତି କରିବାକୁ ପ୍ରାୟ 29.5 ଦିନ ସମୟ ନିଏ । ଏହି ଅବଧିକୁ ଏକ ମାସ ଧରାଯାଏ ।
ବର୍ଷ – ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ ପୃଥ‌ିବୀ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିବାପାଇଁ ପ୍ରାୟ 365.25 ଦିନ ସମୟ ନେଇଥାଏ । ଏହାକୁ ଏକ ସୌରବର୍ଷ (Solar year) କହନ୍ତି । ଏହା ଋତୁର ପ୍ରାକୃତିକ ଚକ୍ର ସହ ଜଡ଼ିତ ।

ପୃଥ‌ିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ଘୂରେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ନିୟମିତ ସମୟ ବ୍ୟବଧାନରେ ପୃଥବୀ ଚାରିପାଖରେ ଘୂରେ ।

ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର/ଚନ୍ଦ୍ର ପଞ୍ଜିକା (Lunar Calendar) :
(i) ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଲୋକମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିଲେ ଯେ ଗୋଟିଏ ଋତୁ ଚକ୍ରକଳା ଚନ୍ଦ୍ରର ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରାୟ ୧୨ଟି ଚକ୍ର ଅର୍ଥାତ୍ ୧୨ଟି ଚନ୍ଦ୍ର ମାସ ହୋଇଥାଏ । ଏହିପରି ଭାବରେ ଚନ୍ଦ୍ର—ପଞ୍ଜିକା (lunar calendar) ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ।
(ii) ଏଠାରେ ଦିନକୁ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ମାପ (ଏକକ) ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାୟ ୨୯.୫ ଦିନରେ ଏକ ମାସ ହୁଏ ।
(iii) ଚାରୋଟି ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ମିଶି ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷ (lunar year) ହୋଇଥାଏ ।
(iv) ଚନ୍ଦ୍ର କଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ସମୟର ଗତି ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏକ ସହଜ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ ସଠିକ୍ ଉପାୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ।
(v) ତଥାପି ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ଋତୁଗୁଡ଼ିକ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସମାନ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ସହ ମେଳ ରଖୂପାରେ ନାହିଁ । କାରଣ ହେଉଛି ଋତୁଚକ୍ର ପ୍ରାୟ ୩.୬୫ ଦିନରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷ ୩୫୪ ଦିନ ହୋଇଥାଏ ।

ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର (Solar Calendar) :
(i) କୃଷି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଋତୁର ଆଗମନ ଜାଣିବା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ଋତୁ ସହିତ ଏକ ବର୍ଷର ସମନ୍ୱୟ ଆବଶ୍ୟକତା ହିଁ ସୌରକ୍ୟାଲେଣ୍ଡର (Solar calendar) ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ।
(ii) ଆଜିକାଲି ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ହେଉଛି ଏକ ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ।
(iii) ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ମାସଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ସଜାଯାଇଛି ଯେ ସବୁ ମିଶି ୩୬୫ ଦିନ ହୁଏ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଗ୍ରିଗେରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ କିଛି ମାସ ୩୦ ଦିନ, କିଛି ୩୧ ଦିନ ଓ ଫେବୃୟାରୀ ମାସ ୨୮ ଦିନ ହୋଇଥାଏ ।
(iv) ୩୬୫ ଦିନ ବ୍ୟତୀତ ପୃଥ‌ିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ଗୋଟିଏ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ସମାପ୍ତ କରିବାକୁ ପ୍ରାୟ ଅତିରିକ୍ତ ଦିନରେ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମୟ ନିଏ । ଏହି ଅଧ‌ିକ ସମୟ ପ୍ରତି ଚାରି ବର୍ଷରେ ପ୍ରାୟ ଗୋଟିଏ ଦିନ ହୋଇଯାଏ । ଏହାକୁ ସଜାଡ଼ିବା ପାଇଁ ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଅଧୂବର୍ଷର (leap year) ଧାରଣା ବ୍ୟବହାର କରି ପ୍ରତି ଚାରି ବର୍ଷରେ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ଦିନକୁ ଯୋଡ଼ିଥାଏ ।
(v) ତେବେ ଯଦି ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ଚାରି ଦ୍ଵାରା ବିଭାଜିତ ହୁଏ ଗ୍ରେଗେରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ଏହାକୁ ଅଧ୍ବବର୍ଷ ମନାଯାଏ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଅଧ୍ବକ ଯୋଡ଼ାଯାଏ । ତେଣୁ ଫେବୃୟାରୀ ମାସଟି ୨୯ ଦିନ ହୋଇ ଋତୁ ସହିତ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରର ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରେ ।

ଅଧୁବର୍ଷ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଗଣନା :
ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ 4 ଦ୍ଵାରା ବିଭାଜ୍ୟ ହେଲେ, ଏହାକୁ ସାଧାରଣତଃ ଅଧ୍ଵବର୍ଷ ବା 366 ଦିନିଆ ବର୍ଷ ଭାବେ ଧରାଯାଏ ଏବଂ ସେହିବର୍ଷ ଫେବୃୟାରୀ ମାସଟି 29 ଦିନ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ସବୁଦିନ ଠିକ୍ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଦୟ ହୋଇ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ମାର୍ଚ୍ଚ 21 ତାରିଖ ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର 23 ତାରିଖ ଦୁଇଟିକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ବାସନ୍ତିକ ସମ ଦିବାରାତ୍ର ଦିବସ ଏବଂ ଶାରଦିୟ ସମ ଦିବାରାତ୍ର ଦିବସ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଦୟ ହୋଇ ବିଷୁବ ବୃତ୍ତ ଦେଇ ପଶ୍ଚିମରେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଗୋଟିଏ ବାସନ୍ତିକ ସମ ଦିବାରାତ୍ର ଦିବସଠାରୁ ପରବର୍ତୀ ବାସନ୍ତିକ ସମ ଦିବାରାତ୍ର ଦିବସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିକ୍ରମଣ କରିବାକୁ 366.25 ଦିନଠାରୁ ସାମାନ୍ୟ କମ୍ ସମୟ ଲାଗେ । ଏହି ତ୍ରୁଟି ସଜାଡ଼ିବାକୁ ଶତାବ୍ଦୀ ଧାରଣ କରିଥିବା ବର୍ଷ ଯଥା- 1700, 1800, 1900 ମସିହା ପ୍ରଭୃତିକୁ ଅଧ୍ବବର୍ଷ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ । ମାତ୍ର ଯେଉଁ ଶତାବ୍ଦୀ ବର୍ଷ ଗୁଡ଼ିକ 400 ଦ୍ଵାରା ବିଭାଜ୍ୟ ଯଥା- 1600, 2000 ପ୍ରଭୃତିକୁ ଅଧ୍ବବର୍ଷ ରୂପେ ନିଆଯାଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଋତୁଚକ୍ର ଓ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ ।

କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷ ଓ ନାକ୍ଷତ୍ରିକ ବର୍ଷ (Tropical year and Sideral Year) :
ପୃଥ‌ିବୀର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଏବଂ ବସନ୍ତ ବିଷୁବ (Spring Equinox) ରୁ ଶୀତକାଳୀନ ବିଷୁବ (Winter equinox) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତି ଓ ଏହାର ପୁନରାବର୍ତ୍ତନକୁ ନେଇ ଋତୁଚକ୍ର ଗଠିତ । ଦୁଇଟି କ୍ରମାଗତ ବସନ୍ତ ବିଷୁବ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥ‌ିବୀର ଗତି ଅବଧୂକୁ ଗୋଟିଏ କ୍ରାନ୍ତୀୟବର୍ଷ ବା ଉଷ୍ଣକଟି ବନ୍ଧୀୟ ବର୍ଷ କହନ୍ତି । ଗ୍ରେଗେରିୟାନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଏହି କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷକୁ ଭିଭି କରି ଗଠିତ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ତାରକାଗଣ ଯେଉଁ ଅବଧୂପରେ ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଆକାଶରେ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତୀୟମାନ ହୁଅନ୍ତି, ଉକ୍ତ ଅବଧୂକୁ ନାକ୍ଷତ୍ରିକ ବର୍ଷ କହନ୍ତି । ନାକ୍ଷତ୍ରିକ ବର୍ଷ ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ । ଗୋଟିଏ ନାକ୍ଷତ୍ରିକ ବର୍ଷ ଗୋଟିଏ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷଠାରୁ 20 ମିନିଟ୍ ଅଧ‌ିକ । ଆଧୁନିକ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ କକ୍ଷ ପଥରେ ପୃଥିବୀର ଅବସ୍ଥାନ ଜାଣିବାପାଇଁ ନାକ୍ଷତ୍ରିକ ବର୍ଷ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।

ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସମୟ ଗଣନା :
ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷଧରି ଭାରତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶରେ ଲୋକମାନେ ଆକାଶକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଆସୁଛନ୍ତି । ସେମାନେ ପୃଥ‌ିବୀର ପରିକ୍ରମଣ ଗତି ଜାଣିନଥୁଲେ କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଆଧୁନିକ ଯାନ୍ତ୍ରିକ କୌଶଳ ନଥିଲା । ତଥାପି ସେମାନେ ବର୍ଷର ଅବଧୂ ପ୍ରାୟ 365 ଦିନ ଧରି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଗତି ଜାଣିପାରୁଥିଲେ । ପ୍ରତିବର୍ଷ ଜୁନ୍ 21 ତାରିଖରୁ ଡିସେମ୍ବର 21 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଗତି ଓ ଡିସେମ୍ବର ଠାରୁ ଜୁନ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତରାୟଣ ଗତିର ପୁନରାବୃଭି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଏହାକୁ ଋତୁଚକ୍ର ସହ ମେଳ କରୁଥିଲେ । ଏହା ତୈଭାରୀୟ ସଂହିତା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଅତୀତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ତାରାଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ସମଦିବାରାତ୍ର ଓ ଅୟନାନ୍ତ ଦିବସ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରୁଥିଲା ।

ସୌର-ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର (Lunar-Solar Calendar) :
ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଦିନ ଓ ମାସର ଗଣନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଋତୁଚକ୍ର ସହ ସମନ୍ବିତ କରି ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଥାଏ ।
ଆମେ ଜାଣୁ 12 ଟି ଚାନ୍ଦ ମାସରେ ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦବର୍ଷ ହୁଏ ଯାହାର ଅବଧୂ 354 ଦିନ, ମାତ୍ର ଗୋଯିଏ ସୌରବର୍ଷର ଅବଧୂ 365 ଦିନ । ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦ ବର୍ଷ ଓ ସୌରବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ 11 ଦିନ ପ୍ରଭେଦ ରହୁଥ‌ିବାର ପ୍ରତି ଦୁଇ ବା ତିନିମାସରେ ଚନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷସହ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ମାସ ବା ମଳମାସ ଯୋଡ଼ାଯାଏ । ଏହା ସୌରବର୍ଷ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ତାଳମେଳ ରଖେ । ଏହି ପ୍ରକାର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଉଭୟ ସୌରକ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଓ ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଆମ ଦେଶରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଚଳିତ ହୁଏ ।

‘‘ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ’’ :
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଯେଉଁ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀ ‘ପଠାଣୀ ସାମନ୍ତ’’ ପାରମ୍ପରିକ ଉପକରଣକୁ ଆଧାରକରି ମହାଜାଗତିକ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଗତି, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ତିଥୁଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ଗଣନା ପ୍ରଣାଳୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ପାରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ନାମ ସାମନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ମହାପାତ୍ର । ସେ ବର୍ତ୍ତମାନର ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଖଣ୍ଡପଡ଼ାଠାରେ ୧୮୩୫ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୧୩ ତାରିଖରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ଜଣେ ବିଖ୍ୟାତ ଗାଣିତିକ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ଥିଲେ । ପିତାଙ୍କ ଠାରୁ ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରି ପଠାଣୀ ସାମନ୍ତ ଖାଲି ଆସ୍‌ରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରାଙ୍କ ଗତିବିଧ‌ି ଲକ୍ଷ୍ୟକରି ସେମାନଙ୍କର ଗତିବିଧ‌ି ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ । ସେ ଧନୁଯନ୍ତ୍ର, ଶଙ୍କୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଘଡ଼ି, ଗୋଳଯନ୍ତ୍ର ଓ ମାନଯନ୍ତ୍ର ଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭାବନ କରି ସେଗୁଡ଼ିକ ସାହାଯ୍ୟରେ ସମୟ, ଦୂରତା ମାପି ପାରୁଥିଲେ । ଗୋଟିଏ ବାଉଁଶନଳୀ ଓ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡି କାଠି ସାହାଯ୍ୟରେ ସେ ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ରର ଅବସ୍ଥିତି, ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚତା ମାପି ପାରୁଥିଲେ । ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ ସୌରପଞ୍ଜିକା ତିଆରି ପାଇଁ ସହାୟକ ଥିଲା ।

କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିରର ବିଶେଷତ୍ଵ :
(i) ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଏକ ରଥ ସଦୃଶ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଏଥୁରେ ୨୪ଟି ଚକ ଓ ସାତଟି ଘୋଡ଼ାର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ କଳା ସ୍ଥାପତ୍ୟର ନିଦର୍ଶନ ।
(ii) ଚକଗୁଡ଼ିକ ୩ ମିଟର ବ୍ୟାସ ବିଶିଷ୍ଟ । ଏହି ଚକ୍ର ଋତୁ ଏବଂ ମାସର ପ୍ରତିକାତ୍ମକ ଭାବରେ ବେଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଜିତ ତତ୍ତ୍ଵକୁ ଆଧାର କରି ଏହା ନିର୍ମିତ ।
(iii) ବିଶେଷତା – ସୂର୍ଯ୍ୟମୂର୍ତ୍ତି ଏକ ବିଶେଷ ମିଶ୍ର ଧାତୁ(ଅଷ୍ଟଧାତୁ)ରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ବିଶେଷ (strong lodestone) ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପଥର । ଏହି ଚୁମ୍ବକୀୟ ପଥର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ଯାହା ମୂର୍ତିକୁ ବାୟୁରେ ଭାସମାନ କରିଥିଲା ।
(iv) କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ନିକଟରେ ଜାହାଜରେ ଗତିକଲା ବେଳେ ତାର କମ୍ପାସ ସୂଚୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ଯୋଗୁଁ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ନାବିକମାନେ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଲେ । ନାବିକମାନେ ତେଣୁ ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚୁମ୍ବକକୁ ହଟାଇ ଦେଇ ଥ‌ିବାରୁ ମନ୍ଦିର ଭୁଷୁଡ଼ି ପଡ଼ିଲା ।

‘ଅମାନ୍ତ’ ଓ ‘ପୂର୍ଣ୍ଣିମାତ୍’ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର :
(i) ଭାରତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର—ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ମାସ ଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଯଥାକ୍ରମେ ଚୈତ୍ର, ବୈଶାଖ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଆଷାଢ଼, ଶ୍ରାବଣ, ଭାଦ୍ରବ, ଆଶ୍ବିନ, କାର୍ତ୍ତିକ, ମାର୍ଗଶୀର, ପୌଷ, ମାଘ ଓ ଫାଲ୍‌ଗୁନ ।
(ii) କିଛି ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ମାସ ଗୁଡ଼ିକ ଅମାବାସ୍ୟା ଠିକ୍ ପରଦିନ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଶେଷ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକାର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରକୁ ଅମାନ୍ତ କୁହାଯାଏ ।
(iii) ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମାସଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଠିକ୍ ପରଦିନ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଶେଷ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକାର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାତ୍ କୁହାଯାଏ ।

ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର (Indian National Calendar) :
(i) ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଏକ ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଯହିଁରେ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷର ଅବଧୂ 365 ଦିନ । (ii) ବର୍ଷ ମାର୍ଚ୍ଚ 22 ତାରିଖରୁ ଆରମ୍ଭ ଯାହା ବସନ୍ତ ବିଷୁବର ଠିକ୍ ପରଦିନ ।
(iii) ମାସଗୁଡ଼ିକ 30 କିମ୍ବା 31 ଦିନ ଅଟନ୍ତି । ବର୍ଷରୁ ଦ୍ଵିତୀୟରୁ ୬ଷ୍ଠ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 31 ଦିନ ଏବଂ ବାକି ମାସଗୁଡ଼ିକ 30 ଦିନ ।
(iv) ଅଧ୍ଵବର୍ଷ ଗୁଡ଼ିକରେ ବଳକା ଦିନଟି (366 ଦିନିଆ ବର୍ଷ) ଚୈତ୍ର ମାସ ସହିତ ଯୋଡାଯାଏ । ଏପରି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ନୂତନ ବର୍ଷ ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ମାର୍ଚ୍ଚ 21 ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସଂସ୍କାର କମିଟି :
ଦେଶରେ ପ୍ରଚଳିତ ସମସ୍ତ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଗୁଡ଼ିକ ତର୍ଜମା କରିବା ଏବଂ ସମଗ୍ର ଦେଶପାଇଁ ଏକପ୍ରକାର ସଠିକ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସୁପାରିଶ କରିବା ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାର ୧୯୫୨ ମସିହାରେ ଏକ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସଂସ୍କାର କମିଟି ଗଠନ କଲେ । ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସଂସ୍କାର କମିଟି (Calender Reform Committee-CRC)ଙ୍କ ସୁପାରିଶ କ୍ରମେ ଦେଶରେ ଗୋଟିଏ ‘‘ଏକୀକରଣ ଜାତୀୟ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର’’ (Unified National Calendar) 1956 ମସିହା March 21 ଠାରୁ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ’’ର ଥିବା ସାଧାରଣ ନୀତି ଅନୁସରଣ କରେ । ଜ୍ୟୋର୍ତିବିଜ୍ଞାନ ମେଘନାଦ ସାହା ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସଂସ୍କାର କମିଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ ।

ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ସହ ପର୍ବପର୍ବାଣୀଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ବନ୍ଧ :
(i) ଅନେକ ଭାରତୀୟ ପର୍ବ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ, ତେଣୁ ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର-ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଉପରେ ଆଧାରିତ ।
(ii) ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଦୀପାବଳୀ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ଫାଲ୍‌ଗୁନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ହୋଲି, ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ହୋଲି, ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣିମା, ରମଜାନ୍ ମାସରେ ଶେଷର ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ପରେ ଇଦ୍-ଉଲ୍-ଫିତର ପାଳନ କରାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ କି ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ ଦିନରେ ଦଶହରା ପାଳନ କରାଯାଏ ।
(iii) ତେଣୁ, ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ କ୍ରମାଗତ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ତାରିଖରେ ପଡ଼ିଥାଏ । (iv) ଚନ୍ଦ୍ର—ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଉପରେ ଆଧାରିତ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ପାଇଁ, ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ତାରିଖ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ ମାସରୁ କମ୍ ହୋଇଥାଏ । କାରଣ ସୌର-ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରତି କିଛି ବର୍ଷରେ ମଳମାସ ଯୋଡ଼ାଯାଏ ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସୌର ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସଂଶୋଧନ କରେ ।
(v) କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରଗୁଡିକ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ହିସାବ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ପାଳିତ ଯେକୌଣସି ପର୍ବ, ଯେପରିକି ‘ଇଦ୍-ଉଲ୍-ଫିତର’, ଗ୍ରେଗୋରିଆନ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଷରେ ବିଭିନ୍ନ ମାସରେ ହୋଇପାରେ ।

ବିଭିନ୍ନ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସହ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ବନ୍ଧ :
(i) ଭାରତରେ କିଛି ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଯେପରିକି ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ପୋଙ୍ଗଲ, ବିହୁ, ବୈଶାଖ, ପହିଲ ବୈଶାଖ ଏବଂ ପୁଅଣ୍ଡୁ (ତାମିଲ ନବବର୍ଷ) ଏକ ସୌର ନାକ୍ଷତ୍ରିକ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ । ଏହି ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଅନୁସାରେ ପଡ଼ିଥାଏ । ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ସମାନ ତାରିଖରେ ପଡ଼ିଥାଏ ।
(ii) ଏହା ବିଷୁବମଣ୍ଡଳୀୟ ବା କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷ (tropical year) ଉପରେ ଆଧାରିତ । ବହୁ ଦିନ ପୂର୍ବେ, ଏହି ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଅୟନାନ୍ତ (solastice) କିମ୍ବା ସମଦିବାରାତ୍ରି ଦିବସ (equitor) ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଏବଂ ନାକ୍ଷିତ୍ରିକ ବର୍ଷରେ ସାମାନ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେତୁ ଆୟନାନ୍ତ/ସମଦିବାରାତ୍ରି ଦିବସ ତୁଳନାରେ ଏହି ପର୍ବଗୁଡ଼ିକର ତାରିଖ ଧୀରେ ଧୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ପୃଥ‌ିବୀ ନିଜ କକ୍ଷରେ ଗତି କଲାବେଳେ ଏହାର ଅକ୍ଷର ଦିଗ ସ୍ଥିର ରହି ଏକ ଘୂରୁଥିବା ନଟୁର ଅକ୍ଷ ଭଳି ସାମାନ୍ୟ ଦୋଳାୟିତ ହୋଇଥାଏ ।
(iii) ଏହା ଯୋଗୁଁ ନାକ୍ଷତ୍ରିକ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଉପରେ ଆଧାରିତ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକର ତାରିଖ କ୍ରାନ୍ତୀୟ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପ୍ରତି ୭୧ ବର୍ଷରେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ ।

ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଜ୍ୟୋର୍ତିବିଜ୍ଞାନ କେନ୍ଦ୍ର (Positional Astronomy Centre) :
(i) ଭାରତର ଅନେକ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ସମୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । (ii) ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଶୀଘ୍ର ହେବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଭାରତରେ ଡେରିରେ ହେବାରୁ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ଏକ ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତାରିଖଗୁଡ଼ିକରେ ଗୋଟିଏ ଦିନର ପାର୍ଥକ୍ୟ ହୋଇପାରେ ।
(iii) ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ସମତା ରଖୁବା ପାଇଁ, ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ କେନ୍ଦ୍ର (Positional Astronomy Centre) ପ୍ରତିବର୍ଷ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପଞ୍ଜିକା ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯାହାଦ୍ଵାରା ଭାରତରେ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅବସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ମହାକାଶୀୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥିତିର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଗଣନା ହୁଏ ।
(iv) ଏହି ଗଣନା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଛୁଟି ଘୋଷଣା ପାଇଁ ପର୍ବପର୍ବାଣୀର ତାରିଖ ବିଷୟରେ ଆଗୁଆ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରେ ।

ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟକଳା ଓ ଚିତ୍ରକଳା ଉପରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବ :
(i) ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକ ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତରେ ଅନେକ ରାଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଛି– ଯେପରିକି ଚନ୍ଦ୍ରକୌଶ, ଚନ୍ଦ୍ରନନ୍ଦନ ଏବଂ ଶୁଭପନ୍ତୁଭାରାଳୀ (ଯାହାର ଅର୍ଥ ‘ଶୁଭ ଚନ୍ଦ୍ର’’) । ଏହି ରାଗଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ ଭିତରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିଛବି ଦେଖାଯାଏ ।
(i) ସେହିପରି ମୁଦ୍ରା (ହସ୍ତଭଙ୍ଗୀ), ଯେପରିକି ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଓ ଅଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭୃତି ଭାରତ ନାଟ୍ୟମ୍ ଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ମଧ୍ଯ ମିଳିଥାଏ ।
(ii) ଅନ୍ୟ ନୃତ୍ୟ ଯଥା- କଥକ, ଓଡ଼ିଶା ଏବଂ କୁଚିପୁଡ଼ି ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖାଯାଇଥାଏ ।
(iv) ସୌରା, ଗଣ୍ଡ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁର୍ତିକଳା ଏବଂ ମାଟିପାତ୍ର ଭଳି ପାରିମ୍ପରିକ ଚିତ୍ରକଳାର ଶୈଳୀରେ ମଧ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚିତ୍ର କରାଯାଇଥାଏ । ଯାହା ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ସେମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ଵକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ସୂଚିତ କରିଥାଏ ।
(v) ଓଡ଼ିଶାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଭିଭିକ କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ବ ପାଳନ ବେଳେ କୁମାରୀମାନଙ୍କ ମନରେ ସଂଗୀତର ପ୍ରଭାବ ରହିଥ‌ିବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ ।

କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ (Artificial Satellite) :
(i) ବିଭିନ୍ନ ଦେଶଦ୍ଵାରା ପ୍ରେରିତ ମାନବ ନିର୍ମିତ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ ଗୁଡ଼ିକ ପୃଥ‌ିବୀକୁ ପରିକ୍ରମଣ କରନ୍ତି । ରାତ୍ରି ଆକାଶରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ କଣିକା ପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି ।
(ii) ଅଧିକାଂଶ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ ପୃଥ‌ିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ପ୍ରାୟ 800 କି.ମି ଉଚ୍ଚତରେ ପରିକ୍ରମଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପରିକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାୟ 100 ମିନିଟ୍ ସମୟ ନିଅନ୍ତି ।
(iii) କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗାଯୋଗ, ଦିଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ପାଣିପାଗ ନିରୀକ୍ଷଣ, ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା ଭଳି ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
(iv) ଭାରତୀୟ ମହାକାଶ ଗବେଷଣା ସଂଗଠନ (ISRO) ଉପରୋକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟପାଇଁ ଅନେକ ଉପଗ୍ରହ ଉତ୍‌କ୍ଷେପଣ କରିଛି ।

ଇସ୍ରୋ (ISRO) ର ସଫଳତା :
(i) ISRO ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକ୍ଷେପିତ କାର୍ଲୋସାଟ୍ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଉପଗ୍ରହ ଭାରତରେ ମାନଚିତ୍ରକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା, ସହର ଯୋଜନା କରିବା ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ପୃଥ‌ିବୀର ଉଚ୍ଚମାନର ଚିତ୍ର ଉତ୍ତୋଳନ କରେ ।
(ii) ‘‘ଭୁବନ’’ ନାମକ ଏପରି ଏକ ମାନଚିତ୍ର ମଞ୍ଚ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମିରୂପ, ମୃତ୍ତିକା, ଭୂମିର ବ୍ୟବହାର, ଉଭିଦ ଆଦି ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରେ ।
(iii) ଆଷ୍ଟ୍ରୋସାଟ୍, ଅନ୍ୟ ଏକ ISRO ମିଶନ, ତାରା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାକାଶୀୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ବୈଜ୍ଞାନିକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରେ ।
(iv) ଭାରତର ଅନ୍ୟ ମହାକାଶ ମିଶନରେ ଚନ୍ଦ୍ରାୟନ ୧, ୨ ଓ ୩, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଆଦିତ୍ୟ Ll ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହକୁ ମଙ୍ଗଳାୟାନ ଅନ୍ତଭୁକ୍ତ ।
(v) ISRO ଭାରତୀୟ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ AzaadiSat, Inspire-1 ଏବଂ Jugnu ଭଳି ଛୋଟ ଉପଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ଷେପଣ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଦିଏ ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ‘ଚାନ୍ଦିପୁର’’ର ବିଶେଷତ୍ଵ :
(i) ବାଲେଶ୍ଵର ଜିଲ୍ଲାର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳ ‘Disappearing Sea” ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏଠାରେ ଦିନକୁ ଦୁଇ ଥର ଜଳ ତଳକୁ ନିମ୍ନ ଜୁଆର ସମୟରେ ଗତିକରେ । ଏହି ଘଟଣା ଦେଖୁବା ପାଇଁ ଦର୍ଶକମାନେ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି । ଏଠାରେ ଏକ ପ୍ରକାର କଙ୍କଡ଼ା (Horseshoe crab) ବହୁତ ପରିମାଣରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ।
(ii) ନିମ୍ନ ଜୁଆର ସମୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ‘ସମୁଦ୍ର ଶଯ୍ୟା’’ରେ ଦର୍ଶକମାନେ ଚାଲି ଚାଲି ଅନେକ ବିଶେଷ ପ୍ରକାରର ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା ସହ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବର ଖୋଳପା (Shell) ସଂଗ୍ରହ କରିପାରନ୍ତି ।
(iii) DRDO ତରଫରୁ ଏକମାତ୍ର ମିଶାଇଲ ଟେଷ୍ଟି ଲାବ୍ (ITR) Integrated Test Range ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଛି । ଅନେକ ଭାରତୀୟ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଯଥା : ପୃଥ୍ବୀ, ଅଗ୍ନି, ସୌର୍ଯ୍ୟ, ଆକାଶର ପରୀକ୍ଷଣ ଏଠାରେ ହୋଇଛି । ଭାରତରନ୍ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଅବଦୁଲ୍ କାଲାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳୀ ରୂପେ ଏହାର ମାନ୍ୟତା ଭାରତ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହିଛି ।
(iv) ସ୍କିଲର ଦ୍ଵୀପ (Wheeler Island) ଏକ ଦ୍ଵୀପ ଯାହା ୪ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୧୫ରେ ITR ପରୀକ୍ଷଣ କରିବା ପରେ “‘ଡକ୍ଟର କାଲାମ ଦ୍ଵୀପ’’ ଭାବରେ ନାମିତ ହେଲା । ଏଠାରେ ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମେସ, ନିର୍ଭୟ, ପ୍ରହାର, ପୃଥ୍ବୀ, ସୌର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ମିଶାଇଲ ପରୀକ୍ଷଣ ସରିଛି ।
(v) ଗହୀରମଥା ମେରାଇନ୍ ସାଚ୍ୟୁରୀ-ଅଲିଭ୍ରିଡ଼ଲେ ସମୁଦ୍ର କଇଁଛ ଅବଦୁଲ୍ କାଲାମ୍ ଦ୍ଵୀପରେ ଅଣ୍ଡା ଦେବାପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥଳୀ । ତେଣୁ DRDO ଏହାର ମୂର୍ତ୍ତିକା ଓ ବାଲୁକା କ୍ଷୟକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଜାରି ରଖୁଛି ।,

ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଆବର୍ଜନାର କୁ ପ୍ରଭାବ :
(i) ବହୁଦେଶ ମହାକାଶକୁ ଅନେକ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ ପଠାଉଛନ୍ତି । ସେଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବହାର ସରିଲା ପରେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଉପଗ୍ରହ ଓ ରକେଟର ଅଂଶ ମହାକାଶରେ ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ ଆବର୍ଜନାରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
(ii) ଏହି ଆବର୍ଜନାଗୁଡ଼ିକ ମହାକାଶରେ ଜମି ରହେ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଉପଗ୍ରହ ସହିତ ଧକ୍କା ଲାଗିପାରେ ।
(iii) ଛୋଟ ଭଙ୍ଗା ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ପୃଥ‌ିବୀ ଆଡ଼କୁ ପଡ଼ିବା ବେଳେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଜଳିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଭୂମିରେ ଖସି ପଡ଼ିପାରେ ।
(iv) ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଏହି ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଙ୍ଗା ଅଂଶକୁ ଅପସାରଣ କରିବାପାଇଁ ଏକାଠି କାମ କରୁଛନ୍ତି ।

ବିକ୍ରମ ଅମ୍ବାଲାଲ୍ ସରାଭାଇ (1919-1971) :
(i) ମହାକାଶ ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପରମାଣୁ ବିଜ୍ଞାନର ଗବେଷକ ବିକ୍ରମ ସରାଭାଇ ଭାରତୀୟ ମହାକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଜନକ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ।
(ii) ସେ ପ୍ରଥମ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ ଉତ୍‌କ୍ଷେପଣ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସର ନେତୃତ୍ଵ ନେଇଥିଲେ ।
(iii) ତିରୁବନ୍ତପୁରମରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିକ୍ରମ ସାରାଭାଇ ମହାକାଶ କେନ୍ଦ୍ର (VSSC), ରକେଟ୍ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ଷେପଣ ଯାନ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ବିକଶିତ କରେ, ତେଣୁ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ତାଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ ହୋଇଛି ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

• ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଦୂରତାନୁକ୍ରମରେ ପୃଥ‌ିବୀ ତୃତୀୟ ଗ୍ରହ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଏହାର ଏକମାତ୍ର ଉପଗ୍ରହ । ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ରପୃଷ୍ଠରେ ପଡି ଏହାର ପ୍ରତିଫଳନ ରଶ୍ମୀ ପୃଥ‌ିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ପଡ଼େ । ଏଣୁ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ଆମେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖୁଥାଉ ।
• ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ବଳୟାକୃତି ବସ୍ତୁ । ଏହା ପୃଥ‌ିବୀ ଚାରିପଟେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରେ । ଏହାର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ଵ ଯାହା ବୃତ୍ତାକାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥାଏ, ତାହା ପୃଥ‌ିବୀ ଆଡକୁ ରହେ । ଏହି ବୃତ୍ତାକାର ଆକୃତିର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶଟି କେବଳ ପୃଥ‌ିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ଦେଖାଯାଏ । ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ବା ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ଦିନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କହନ୍ତି; ଏବଂ ଆଦୌ ଦେଖାଯାଉ ନଥୁବା ଦିନକୁ ଅମାବାସ୍ୟା କହନ୍ତି ।
• ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (Full Moon Day) ର ଠିକ୍ ପରଦିନଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସପାଇଁ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ସପ୍ତାହପରେ ଏହି ଅଂଶ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ । ଏହି ଅବଧିକୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ (Waning period) ବା କ୍ଷୟକାଳୀନ (New Moon Day) ଦିନ ପରଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଆଲୋକିତ ଦିନ ଏହା ସଂପୂର୍ଣ ଗୋଲାକାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ । ଏହି ଅବଧିକୁ ବୃଦ୍ଧିକାଳିକ ଅବଧୂ କହନ୍ତି । ଅବଧୂ କହନ୍ତି । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଅମାବାସ୍ୟା ଅଂଶ କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧିପାଇ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ (Waxing period) ବା
• ପୃଥ‌ିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶର ଗୋଟିଏ ଦିନରୁ ଅନ୍ୟ ଦିନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଆକାରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ । ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ପୃଥ‌ିବୀ ପରିକ୍ରମଣ ଏବଂ ପୃଥ‌ିବୀ ଗ୍ରହର ଆବର୍ଜନ ଯୋଗୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ପୃଥ‌ିବୀର କୌଣିକ ଆନତିରେ ଆପେକ୍ଷିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ ।
  ପୃଥ‌ିବୀର ଆବର୍ତ୍ତନ (Rotation) ଅବଧୂ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ପୃଥ‌ିବୀ ପରିକ୍ରମଣ (Revolution) ଅବଧୂ ତୁଳନାରେ ଯଥେଷ୍ଟ କମ୍ ହୋଇଥିବାରୁ ପୃଥ‌ିବୀରେ ସର୍ବତ୍ର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିନରେ ସମାନ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ନିକଟତର ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ସର୍ବାଧ‌ିକ ଦୂରତାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ।
• ପୃଥ‌ିବୀ ଗ୍ରହର ଆବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ଚନ୍ଦ୍ର କୌଣସି ଦିନ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି, ତାର ଠିକ୍ ପରଦିନ 50 ମିନିଟ୍ ବିଳମ୍ବରେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି ।
  ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ପରଦିନ ଆକାଶରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାପାଇଁ ହାରାହାରି 24 ଘଣ୍ଟା ସମୟ ନିଅନ୍ତି । ଏହି ଅପାତିତ ଗତି ଅବଧୂକୁ ହାରାହାରି ସୌର ଦିବସ (Mean Solar Day) କହନ୍ତି ।
• ଚନ୍ଦ୍ର ଏହାର କଳାର ସମସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ଗତି କରିବାକୁ ପ୍ରାୟ 29.5 ଦିନ ସମୟ ନିଏ । ଏହି ଅବଧୂକୁ ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦ୍ର ମାସ କହନ୍ତି । ଏହିପରି 12 ଟି ଚାନ୍ଦ ମାସକୁ ନେଇ ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦ୍ରବର୍ଷ (Lunar year) କହନ୍ତି । ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦ୍ରବର୍ଷ 354 ଦିନ ଅଟେ ।
• ପୃଥ‌ିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ ଥରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରି ଆସିବାକୁ 365 ଦିନ 6 ଘଣ୍ଟା ସମୟ ନିଏ । ଏହି ଅବଧୂକୁ ଗୋଟିଏ ସୌରବର୍ଷ (Solar year) କହନ୍ତି । ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦବର୍ଷ ଓ ଗୋଟିଏ ସୌରବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ପ୍ରାୟ 11 ଦିନ ।
• ବିଭିନ୍ନ ଋତୁ ସହ ଏକ ବର୍ଷର ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷାକରି ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଛି । ଗ୍ରେଗୋରିଆନ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଏକ ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡ । ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ପ୍ରତି ଚାରିବର୍ଷରେ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ 366 ଗଣନା କରଯାଏ, ଯାହାକୁ ଅଧୂବର୍ଷ କହନ୍ତି ।
• ଦିନ ଏବଂ ମାସ ଗଣନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟର ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ଋତୁଚକ୍ର ସହିତ ସମନ୍ଵୟକୁ ଭିଭିକରି ସୌର-ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି । ଏଥ‌ିରେ ପ୍ରତି କିଛି ବର୍ଷରେ (ଦୁଇ ବା ତିନି ମାସରେ) ଥରେ ଅତିରିକ୍ତ ମାସ ବା ମଳମାସ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ ।
• ଓଡ଼ିଶାର ବିଖ୍ୟାତ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀ ‘ପଠାଣି ସାମନ୍ତ’, ‘ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ’ ପୁସ୍ତକରେ ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ମାନଙ୍କର ସ୍ଥିତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ଓ ସମୟ ଗଣନା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବହୁ ଉପାଦେୟ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ।

Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 10 Notes Odia Medium ଆଲୋକ: ଦର୍ପଣ ଓ ଲେନ୍‌ସ to understand important concepts and topics more clearly.

8th Class Science Chapter 10 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 8 Science Chapter 10 Notes Odia Medium

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ସମତଳ ଦର୍ପଣ – ଯେଉଁ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ସମତଳ, ତାହାକୁ ସମତଳ ଦର୍ପଣ କହନ୍ତି । ସମତଳ ଦର୍ପଣରେ ଗଠିତ କୌଣସି ବସ୍ତର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସଳଖ, ଆଭାସୀ ଏବଂ ସମାନ ହୋଇଥାଏ । ଏଥ‌ିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପାର୍ଶ୍ଵ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଏ ।
ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣ (Spherical Mirror)

କାର୍ଯ୍ୟ – ୧ : ଆସ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା
କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ : ଚକଚକିଆ ଧାତୁ ଚାମଚ ନିଆଯାଉ ଏବଂ ଏହାର ବକ୍ର ପୃଷ୍ଠକୁ ମୁହଁ ପାଖରେ ଧରି ରଖାଯାଉ । ଏଥ‌ିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିପାରିବା ।
ମୁହଁର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ଏହା ଏକ ସମତଳ ଦର୍ପଣରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା ସମୟରେ ଚାମଚକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ମୁହଁଠାରୁ ଦୂରେଇ ନେଲେ ।

ଚିତ୍ର ଏକ ଧାତବ ଚାମଚରେ ଏହାର (କ) ଅନ୍ତଃବକୁ ପୃଷ୍ଠରୁ ଗଠିତ ପ୍ରତିବିମ୍ବ; (ଖ) ବାହ୍ୟ ବକ୍ର ପୃଷ୍ଠରୁ

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : ଆମେ ଦେଖୁବା ଯେ, ଚକଚକିଆ ଧାତୁ ଚାମଚ, ଏକ ଦର୍ପଣ ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା ଏବଂ ଏଥିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖୁରିଲୁ ?

ଚାମଚର ଭିତର ପାର୍ଶ୍ଵକୁ ଦେଖ‌ିଲେ ଏହା ଭିତରେ ଏକ ଖାଲୁଆ ଦେଖାଯାଉଛି, ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ଯେ, ପ୍ରତିବିମ୍ବଟି ଓଲଟା (inverted) ଦେଖାଯାଏ । ଚାମଚର ବାହାର ପାର୍ଶ୍ଵକୁ ଦେଖ‌ିଲେ ବାହାର ପାର୍ଶ୍ଵ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଛି, ଏହାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସିଧା (erect) ଥୁଲା, କିନ୍ତୁ ଆକାରରେ ଛୋଟ ଦେଖାଯାଏ ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ଚାମଚ ପରି ବକ୍ର ଦର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇପାରିବ । ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣ (spherical mirror) ହେଉଛି ଏକ ସାଧାରଣ ପ୍ରକାର ବକ୍ର ଦର୍ପର ଯାହା ଏକ ଫମ୍ପା କାଚ ଗୋଲକର ଏକ ଅଂଶ । ଯେଉଁ ଦର୍ପଣଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିଫଳକ ପୃଷ୍ଠ ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର ହୋଇଥାଏ ସେଗୁଡ଼ିକ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣ କୁହାଯାଏ । କହନ୍ତି ।

ଅବତଳ ଦର୍ପଣ – ଯେଉଁ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ଭିତର ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କା ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ କହନ୍ତି ।

ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ – ଯେଉଁ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ବାହାରକୁ ବଙ୍କା ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ କହନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣ କିପରି ତିଆରି କରାଯାଏ :
ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣର ଆକୃତି ଏପରି ହୋଇଥାଏ ଯେ ଏହାକୁ ଏକ କାଳ୍ପନିକ ଫମ୍ପା ଗୋଲକର ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣ ଏକ ଫମ୍ପା କାଚ ଗୋଲକଟିକୁ କାଟି ତିଆରି କରାଯାଏ ନାହିଁ । ଏକ ସମତଳ କାଚଖଣ୍ଡକୁ ଘଷି ଏବଂ ଚିକ୍‌କଣ (Polish) କରି ଏକ ବକ୍ରପୃଷ୍ଠର ଆକାରରେ ତିଆରି କରାଯାଏ । ଯଦି ଏକ ପ୍ରତିଫଳନ ପଲେପ (Coating) (ଆଲୁମିନିୟମର ଏକ ପତଳା ସ୍ତରପରି) ବାହ୍ୟ ବକ୍ର ପୃଷ୍ଠରେ ଲଗାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ଏକ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ହୁଏ । ଯଦି ପ୍ରଲେପଟି ଭିତର ବଜ୍ରପୃଷ୍ଠରେ ଲଗାଯାଏ, ତେବେ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ଗଠିତ ହୁଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ ୨ : ଆସ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖୁବା
ଟେବୁଲ ଉପରେ ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ଉପର ଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ଅବତଳ ଏବଂ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପର ରଖାଯାଉ । ଏବେ ସେମାନଙ୍କୁ ପାର୍ଶ୍ଵରୁ ଦେଖ‌ିଲେ ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ଭିତରକୁ କିମ୍ବା ବାହାରକୁ ବଙ୍କା ଅଛି ।

ଆମେ କିପରି ଅବତଳ ଓ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଜାଣିପାରିବା ?
ଉ-
ଅବତଳ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳକ ପୃଷ୍ଠ ଭିତର ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କା ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳକ ପୃଷ୍ଠ ବାହାରକୁ ବଙ୍କା ହୋଇଥାଏ । ପାର୍ଶ୍ଵରୁ ଦେଖୁ ଉତ୍ତଳ ଓ ଅବତଳ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣର ଚିହ୍ନଟ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ।

ଚିତ୍ର ବର୍ତ୍ତଳ ବର୍ପଣରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବଟୁଡ଼ିକର ଲକ୍ଷଣ କଣ ?

କାର୍ଯ୍ୟ ୩ : ଆସ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା
ଅବତଳ ଓ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣରେ ଗଠିତ ପ୍ରତିବିମ୍ବଗୁଡ଼ିକର ତୁଳନା କରିବାପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା : ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଉପକରଣ : ଏକ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ, ଏକ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ, ଦୁଇଟି ଛୋଟ କାଠ ଖଣ୍ଡ କିମ୍ବା ପଦାର୍ଥ, ଏକ ଛୋଟ ଖେଲଣା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଏକ ବସ୍ତ ।

କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ : ଗୋଟିଏ ଟେବୁଲ ଉପରେ ଦର୍ପଣ ଦୁଇଟିକୁ ଅବତଳ ବର୍ପଣ ଡାକ୍ତନ ଦର୍ପଣ ପାଖା ପାଖ୍ ସିଧା ସ୍ଥିତିରେ ରଖାଯାଉ ।
ବସ୍ତକୁ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କିଛି ଦୂର ରେ ରଖାଯାଉ (3-4 ସେମି ଦୂରତାରେ) ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦର୍ପଣରେ ଆମେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖୁ ପାରିବା ।
ଅବତଳ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଓଲଟା ଏବଂ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣରେ ଏହା ସଳଖ ଦେଖାଯିବ ।

ଚିତ୍ର ଏକ ହଳେ ଓ ଅବତଳ ବର୍ପଣ
ସମ୍ମୁଖରେ ରଖା ଯାଇଥିବା ଏକ ବହୁ (କ) ସ୍ଵଳ୍ପ ଦୂରତାରେ (ଖ) ଅଧିକ ଦୂରତାରେ

ଏବେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବସ୍ତକୁ ଦର୍ପଣଠାରୁ ଦୂରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଯାଉ (ଚିତ୍ର ୧୦.୫ ଖ) । ଉଭୟ ଦର୍ପଣରେ ଆମେ ପ୍ରତିବିମ୍ବଗୁଡ଼ିକର କ’ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖ‌ିବା ? ପ୍ରତିବିମ୍ବଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମଶଃ ଛୋଟ ଦେଖାଯିବ ।

ପୁଣି, ଅବତଳ ଦର୍ପଣର ଖୁବ୍ ନିକଟରେ ଥିବା ବସ୍ତର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସଳଖ, ଆଭାସୀ ଓ ବଡ଼ ହେବ ଏବଂ ଦର୍ପଣ ଠାରୁ ବସ୍ତୁ ଦୂରେଇ ଗଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଓଲଟା ଓ କ୍ରମଶଃ ସାନ ହେବାର ଦେଖାଯିବ ।

ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣରେ ସର୍ବଦା ସାନ, ସଳଖ ଓ ଆଭାସୀ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟିହେବ । ବସ୍ତ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣଠାରୁ ଦୂରେଇଗଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସାମାନ୍ୟ ଛୋଟ ହେବ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ଅବତଳ ଦର୍ପଣରେ, ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତକୁ ଦର୍ପଣ ପାଖରେ ଅର୍ଥାତ୍ କମ୍ ଦୂରତାରେ ରଖାଯାଏ, ପ୍ରତିବିମ୍ବଟି ସିଧା ଦେଖାଯିବ କିନ୍ତୁ ଆକାରରେ ବସ୍ତୁଠାରୁ ବଡ଼ ହୋଇଥାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ବର୍ହିତ ହୋଇଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତକୁ ଦୂରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଯାଏ, ପ୍ରତିବିମ୍ବଟି ଓଲଟା ହୋଇଯାଏ । ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବଟି ଆକାରରେ ବଡ଼ ହୁଏ ଏବଂ ତା’ପରେ ଛୋଟ ହେବାକୁ ଲାଗେ ।
ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବଟି ସର୍ବଦା ସିଧା ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣଠାରୁ ଦୂରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଆକାର ସାମାନ୍ୟ
ବସ୍ତୁଠାରୁ ଛୋଟ ହୋଇଥାଏ । ବସ୍ତୁକୁ ହ୍ରାସ ପାଏ ।
ସମତଳ ଦର୍ପଣ ପରି ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଓ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପାର୍ଶ୍ଵ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥାଏ ।

ଦର୍ପଣରେ ଗଠିତ କୌଣସି ବସ୍ତର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଦେଖୁ ଆମେ ଦର୍ପଣଟି ସମତଳ, ଅବତଳ ବା ଉତ୍ତଳ ସହଜରେ ଜାଣିପାରିବା । ଯେପରି ଦର୍ପଣ ଉପରେ ଆଲୋକ ରଶ୍ମି, ଭିନ୍ନ ଏକ କୋଣରେ ପଡ଼ିବ । ଏହା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ମଧ୍ଯ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇ ତା’ର କୋଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବ । ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କୋଣରେ ଦର୍ପଣରେ ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ପକାଯାଉ ଏବଂ ଫ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମିର ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କିପରି ହୁଏ, ତାହା ନିରୀକ୍ଷଣ କରାଯାଉ । ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ସାଧାରଣ ତୀରଯୁକ୍ତ ରେଖା ଦ୍ଵାରା ଅଙ୍କାଯାଏ । ଏହି ତୀରଯୁକ୍ତ ରେଖା ଆଲୋକର ଗତିପଥ ସୂଚାଏ, ଆଲୋକ ସର୍ବଦା ସରଳ ରେଖାରେ ଗତି କରେ ।

ସମତଳ ଦର୍ପଣର ଅବସ୍ଥାନକୁ ନେଇ ଏକ ରେଖା (ଚିତ୍ର ‘କ’) ଏକ ଦର୍ପଣରେ ଆପତିତ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମିକୁ ନେଇ ରେଖା ଅଙ୍କନ କରାଯାଉ । ଦର୍ପଣ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ଆପତିତ ରଶ୍ମି (incident ray) ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଦର୍ପଣରୁ ଫେରି ଆସୁଥ‌ିବା ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି (Reflected ray) କୁହାଯାଏ ।

ବର୍ତ୍ତମାନ ଦର୍ପଣକୁ ଅପସାରଣ କରାଯାଉ । ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ପଡୁଥିଲା ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଏକ ରେଖା ଅଙ୍କନ କର । ତାହାକୁ ଆପତିତ ରଶ୍ମି ବୋଲି ଧରାଯାଉ । ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ରଶ୍ମି ଦର୍ପଣ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିଲା ସେହି ବିନ୍ଦୁରୁ ଦର୍ପଣ ରହିଥ‌ିବା ରେଖା ସହ ୨୦ର ଏକ କୋଣ ସହ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଲମ୍ବ ରେଖା ଅଙ୍କନ କରାଯାଉ । ଏହାକୁ ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ପ୍ରତି ପ୍ରତିଫଳନ ବିନ୍ଦୁରେ ଅଙ୍କିତ ଅଭିଲମ୍ବ (normal) କୁହାଯାଏ ।

ବିଜ୍ଞ (କ) ଆମେ ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ ପ୍ରତିଚ୍ଛବି ଦେଇ ଆଙ୍କିବା (ଖ) ଅଙ୍କିବାରେ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବା; (ଗ) ଆମେ ନୋଟ୍ ଏକ ପ୍ରତିଚ୍ଛବି କୋଟ ଆଙ୍କିବା (ଘ) କୋଟ ମାରିବା
ଅଭିଲମ୍ବ ଏବଂ ଆପତିତ ରଶ୍ମି ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା କୋଣକୁ ଆପତନ କୋଣ (i) କୁହାଯାଏ । ଅଭିଲମ୍ବ ଏବଂ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କୋଣକୁ ପ୍ରତିଫଳନ କୋଣ (r) କୁହାଯାଏ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
ଚିତ୍ରରେ ଆପତନ କୋଣ ଓ ଏହାର ଅନୁରୂପ ପ୍ରତିଫଳନ କୋଣଗୁଡ଼ିକ ମାପିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ହେବ ।
ଆପତନ କୋଣର ମାପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କଲେ ପ୍ରତିଫଳନ କୋଣର ମାପ ବଦଳିବ ।
ଆପାତିତ ରଶ୍ମୀକୁ ଅଭିଲମ୍ବ ଦେଇ ଦର୍ପଣ ଉପରେ ପକାଇଲେ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ମଧ୍ଯ ଅଭିଲମ୍ବ ଉପରେ ପଡ଼ିବ ।
ଉକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆପତନ କୋଣ = ପ୍ରତିଫଳନ କୋଣ = 0° ହେବ ।

ସାରଣୀ :

କ୍ର.ନଂ.	ଆପତନ କୋଣ (i)	ପ୍ରତିଫଳନ କୋଣ (r)
1.	30°	30°
2.	45°	45°
3.	60°	60°

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : : ପରୀକ୍ଷାରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଆଲୋକ ପ୍ରତିଫଳନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆପତନ କୋଣ ଓ ଏହାର ଅନୁରୂପ ପ୍ରତିଫଳନ କୋଣ ଦୁଇଟିର ପରିମାଣ ସମାନ । ଏହା ଆଲୋକ ପ୍ରତିଫଳନର ଏକ ନିୟମ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୫ : ଆସ ପରୀଷଣ କରିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଆଲୋକ ପ୍ରତିଫଳନର ଦୁଇଟି ନିୟମ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବା । କାର୍ଯ୍ୟ ୪ ପରି ସମାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ୟବହାର କର । କିନ୍ତୁ ଏକ ଟେବୁଲ ଉପରେ ଏକ ଶକ୍ତ ଚାର୍ଟ ପେପର ରଖାଯାଉ । ଯେପରିକି ଏହାର କିଛି ଅଂଶ ଟେବୁଲର ଧାର ବାହାରକୁ ରହିବ । ଚାର୍ଟ ପେପର ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଦର୍ପଣ ଉପରେ ଏକ ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ପକାଇଲେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଂଶରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା
ଏବେ ଟେବୁଲର ଧାର ସହିତ ସିଟର ବିସ୍ତାରିତ ଅଂଶକୁ ବଙ୍କାଇଲେ ବିସ୍ତାରିତ ଅଂଶରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ଦେଖୁ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : ଚାର୍ଟ ପେପରକୁ ପୁଣି ପୂର୍ବ ଭଳି ସମତଳ ରଖ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା ।

ଚାଟ ପେପର ବଙ୍କା ହେଲେ, ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ କିନ୍ତୁ ପୁଣି ସମତଳ ହେଲେ, ପୁନର୍ବାର ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ଓ ଆପତିତ ରଶ୍ମି ଏକ ସମତଳରେ ରହନ୍ତି ଚାର୍ଟ ପେପର ବଙ୍କା କରିବାଦ୍ଵାରା, ଏକ ନୂତନ ସମତଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହି ସମତଳ ସଜ୍ଜୀକରଣ ଭାଙ୍ଗି ଥାଏ ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ଆପତିତ ରଶ୍ମି ଆପତନ ବିନ୍ଦୁରେ ଦର୍ପଣର ଅଭିଲମ୍ବ ଏବଂ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି, ସମସ୍ତେ ସମାନ ସମତଳରେ ରହିଥାନ୍ତି, ଏହା
ପ୍ରତିଫଳନର ଆଉ ଏକ ନିୟମ ।

ବିଜୁ (କ) କାଗଜର ବିସ୍ତାରିତ ଅଂଶ ଉପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଙ୍ଗି, (ଖ) କାଗଜର ବଙ୍ଗା ଅଂଶ ଉପରେ ପ୍ରତିଫଳିତ କର୍ଣ୍ଣ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ
1. ଆପତିତ ରଶ୍ମି (Incident Ray), ଅଭିଲମ୍ବ (Normal) ଏବଂ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି (Reflected Ray) ସମସ୍ତେ ଆପତନ ବିନ୍ଦୁରେ ଏକ ସମତଳରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ।
2. ଆପତନ କୋଣ (Angle of Incidence) ଓ ପ୍ରତିଫଳନ କୋଣ (Angle of Reflection) ପରସ୍ପର ସମାନ ।
ଆଲୋକ ପ୍ରତିଫଳନର ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ସମତଳ ଦର୍ପଣ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ।

ଦେଖା ଯାଇଥିବା ଚିତ୍ରରେ ଦୁଇଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଦି ଆପତିତ ରଶ୍ମି ଦିଗ ଭିନ୍ନ, ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଦର୍ପଣ ଉପରେ ସମାନ ବିନ୍ଦୁରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ଅଭିଲମ୍ବର ଦିଗ ସମାନ । ତଥାପି, ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ଦିଗ ଏପରି ଯେ, ଆପତିତ ରଶ୍ମି ଆପତିତ ରଶ୍ମି, ଆପତନ ବିନ୍ଦୁରେ ଅଭିଲମ୍ବ ଏବଂ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ର ରେ ସମାନ ସମତଳରେ ରହିଥାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୬ : ଆସ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ସମତଳ, ଉତ୍ତଳ ଓ ଅବତଳ ଦର୍ପଣରେ ସମାନ୍ତରାଳ ଆଲୋକରଶ୍ମି ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତିଫଳ ନ
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା :
ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ : ଏକ ସମତଳ ଦର୍ପଣ, ଏକ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ, ଏକ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ, ଧାରକ (stand), ଏକ ଟର୍ଚ, ଏକ ପାନିଆ, ପାନିଆକୁ ସିଧା ରଖୁବା ପାଇଁ କ୍ଲିପ୍ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
ଗୋଟିଏ ଛିଦ୍ର ବଦଳରେ, ଏକାଧିକ ସମାନ୍ତରାଳ ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ପାଇବା ପାଇଁ ପାନିଆର ଅନେକ ସ୍ଥାନକୁ ଖୋଲା ରଖାଯାଉ (ଚିତ୍ର ‘କ’) । ଆଲୋକର ଏକାଧ୍ଵ ସମାନ୍ତରାଳ ରଶ୍ମି ସମତଳ ଦର୍ପଣ, ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଏବଂ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ଉପରେ, ଅଲଗା ଅଲଗା କରି ପଡ଼ିବାକୁ ଦିଆଯାଉ । ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ଗୁଡ଼ିକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ (ଚିତ୍ର ‘ଖ’ ‘ଗ’ ଏବଂ ‘ଘ’) ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : ଯେତେବେଳେ ଏକ ସମତଳ ଦର୍ପଣ ଉପରେ ଏକାଧ୍ଵ ସମାନ୍ତରାଳ ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ପଡ଼ିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବହୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ସମାନ୍ତରାଳ ରଶ୍ମି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ (ଚିତ୍ର ‘ଖ’) ।
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏକାଧ୍ଵକ ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ଏକ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବହୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ନିକଟତର ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ସେତେବେଳେ ଏକ ବିନ୍ଦୁରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି (converge) (ଚିତ୍ର ‘ଗ’) ।
ଏକ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବହୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ (diverge) (ଚିତ୍ର ‘ଘ’) ।

ଗଜଳ ଦର୍ପଣ
ଆଲୋକର ଏକାଧିକ ସମାନ୍ତରାଳ ଉଗ୍ନ (ଖ) ସମତଳ ବିପଣ ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ (ଗ) ଅଳବଳ ଦମରେ ପନ୍ୟାସ (ଘ) ଜଜଳ ବନ ଉପରେ ପଢ଼ିଥାଏ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଦିଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଲୋକ ରଶ୍ମୀ ପ୍ରତିଫଳନର ନିୟମ ପାଳନ କରେ, ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣର ବକ୍ର ପୃଷ୍ଠର ଆକୃତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ପ୍ରତିଫଳନ ପରେ ସମାନ୍ତରାଳ ରଶ୍ମିକୁ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଏକତ୍ରିତ କରେ (converge) ଓ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ବିସ୍ତାରିତ/ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ (diverge) କରିଥାଏ । ଏଣୁ ଅବତଳ ଦର୍ପଣକୁ ଅଭିସାରୀ ଦର୍ପଣ ଓ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣକୁ ଅପସାରୀ ଦର୍ପଣ କହନ୍ତି ।

ଯଦି ଆମେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯାହା ଦେଖିଲୁ ତାହା ଆଙ୍କିବା, ତେବେ ଆମେ ନିମ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ଚିତ୍ର ପାଇବା ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୭ : ଆସ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଦ୍ଵାରା କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମିର ତାପୀୟ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ।
ଗୋଟିଏ ଅବତଳ ଦର୍ପଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମୀଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରାଯାଇ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମୀଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କରାଗଲେ ଉକ୍ତ ବିନ୍ଦୁରେ ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା କାଗଜକୁ ପୋଡ଼ି ଦେଇପାରେ ।
ଏହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନ ପରୀକ୍ଷାଟି କରାଯାଇପାରିବ –

କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :
ଏକ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଏବଂ ପତଳା କାଗଜ କିମ୍ବା ଖବରକାଗଜର ଏକ ପୃଷ୍ଠା ନିଆଯାଉ ।
ଅବତଳ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳକ ପୃଷ୍ଠକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରି ଧରି ରଖାଯାଉ । ଦର୍ପଣ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତିଫଳିତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକକୁ କାଗଜ ପୃଷ୍ଠାରେ ପକାଯାଉ ।
ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥ‌ିବା ପରି ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ବିନ୍ଦୁ ପାଇବା ପାଇଁ, କାଗଜର ଦୂରତାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ସଜାଇ ରଖାଯାଉ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : ଦର୍ପଣ ଏବଂ କାଗଜକୁ କିଛି ମିନିଟ୍ ପାଇଁ ସ୍ଥିର ରଖାଯାଉ । କାଗଜ ଜଳିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଦ୍ଵାରା ଧୂଆଁ ସୃଷ୍ଟି କରିବ ।
ଚିତ୍ର ଏକ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟବହାର କରି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ କାଗଜ ଉପରେ ଏକତ୍ରିତ କରିବା

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଦର୍ପଣରୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେବା ପରେ ଏହି ବିନ୍ଦୁରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହୋଇଥିବାରୁ କାଗଜ ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ବିନ୍ଦୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହା ଏହି ବିନ୍ଦୁରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଉତ୍ତାପ ଉତ୍ପାଦନ କରେ ଯାହା କାଗଜକୁ ଜାଳି ଦେଇପାରିବ ।

ଯେଉଁ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ପଣ ଏବଂ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ଏକ ଛୋଟ ଅଞ୍ଚଳରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସୌର ସଂକେନ୍ଦ୍ରକ (solar concentrations) କୁହାଯାଏ । କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଏକ ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ ଗରମ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହ୍ୟତ ହୁଏ ଯାହା ବାଷ୍ପ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ, ଯେପରିକି ବହୁ ଲୋକଙ୍କର ରୋଷେଇ ପାଇଁ ଉନ୍ନତ ସୌର ଚୁଲି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ସୌର ବୁଲିଗୁଡ଼ିକ ଇସ୍ପାତ ତରଳାଇବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଲେନ୍ସ (Lens) :
ଏକ ଯବକାଚ ବା ଲେନ୍ସ ହେଉଛି ଏକ କାଚ ବା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍‌ରେ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ଯାହାର ପୃଷ୍ଠତଳ ବକ୍ର ଅଟେ । ଲେନ୍ସରେ ଆଲୋକର ପ୍ରତିସରଣ ଘଟି ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ । ପ୍ରତିସରଣ ପୃଷ୍ଠକୁ ଭିଭିକରି ଲେନ୍ସ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଯଥା : ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ (Convex lens) ଏବଂ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ (Concave lens) । ଲେନ୍ସ ହେଉଛି ଏକ ସ୍ଵଚ୍ଛ ଓ କାଳ୍ପନିକ ଗୋଲକର ଅଂଶବିଶେଷ ।

ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ : ଯେଉଁ ଲେନ୍ସର ମଝି ଅଂଶ ମୋଟା ଏବଂ ଧାରଆଡ଼କୁ ଏହା କ୍ରମଶଃ ସରୁ, ତାହାକୁ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ କହନ୍ତି । ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସକୁ ଅଭିସାରୀ ଲେନ୍ସ (Converging Lens) କହନ୍ତି ।

ଚିତ୍ର (କ) : ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ (ଖ) ଏହାର ଚିତ୍ର

ଅବତଳ ଲେନ୍ସ : ଯେଉଁ ଲେନ୍ସର ମଝି ଅଂଶ ସରୁ ଏବଂ ଧାରଆଡ଼କୁ ଏହା କ୍ରମଶଃ ମୋଟା ତାହାକୁ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ କହନ୍ତି । ଅବତଳ ଲେନ୍ସକୁ ଅପସାରୀ ଲେନ୍ସ (Diverging Lens) କୁହାଯାଏ ।

ଚିତ୍ର (କ) ଏକ ଅବତଳ ଲେମ୍ବର
(ଖ) ଏହାର ଚିତ୍ର

କାର୍ଯ୍ୟ – ୮ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଜଳ ବିନ୍ଦୁ କିପରି ଲେନ୍ସ ପରି କାର୍ଯ୍ୟକରିପାରେ ତାହା ଜାଣିବା ।
କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ :
ଏକ କାଚ କିମ୍ବା ସ୍ୱଚ୍ଛ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକର ପତଳା ପଟି, ଯେପରିକି ଏକ ସମତଳ ସ୍କେଲ୍, କିଛି ବୁନ୍ଦା ତେଲ, ଡ୍ରପର୍, ପାଣି ଏବଂ କିଛି ମୁଦ୍ରିତ ଲେଖା ଥ‌ିବା କାଗଜ ବା ବହି ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
କାଚ କିମ୍ବା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପଟିର ପୃଷ୍ଠରେ କିଛି ବୁନ୍ଦା ତେଲ ପକାଇ, ଏହାକୁ ଘଷି ପତଳା ପ୍ରଲେପ ବା ଆବରଣ ତିଆରି କରାଯାଉ । ତେଲ ବଦଳରେ ଆମେ ମହମ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବା ।
ଡ୍ରପର୍ କିମ୍ବା ତୁମର ଆଙ୍ଗୁଠି ବ୍ୟବହାର କରି, ତେଲ/ମହମ ଲଗାଥ‌ିବା. ସ୍ଥାନରେ ପାଣିର ଏକ ଛୋଟ ବୁନ୍ଦା ରଖାଯାଉ । (ତେଲ/ମହମ ପାଣିକୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଗୋଲ ବୁନ୍ଦା ଆକାରରେ ଗଠନ କରାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।)

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : ଜଳବିନ୍ଦୁକୁ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଉ । ଏହାର ପୃଷ୍ଠରେ ଆକୃତି ଚେପଟା କିମ୍ବା ଭିତରକୁ ବଙ୍କା କିମ୍ବା ବାହାରକୁ ବଙ୍କା ହେବାର ଦେଖାଯିବ ।
କାଚ/ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପଟି ତଳେ କାଗଜ ରଖ ଯେପରି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ସିଧାସଳଖ ଜଳବିନ୍ଦୁ ତଳେ ଥିବ ।

ଚିତ୍ର ଜଳବିନ୍ଦୁ ତଳେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ମୁଦ୍ରିତ ବହିର ଦୃଶ୍ୟ
ଏକ ବର୍ଷକ କାଚ ବିଜ୍ଞାନ ବହିକୁ ଦେଖାଯାଉ । ଆମେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ବର୍ତ୍ତମାନ, ଜଳବିନ୍ଦୁ ଦେଇ ତଳେ ଥ‌ିବା ତଳେ ଥ‌ିବା ଅକ୍ଷରର ଆକାରରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇବା ?
ସେଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ ଦେଖାଯିବ ।

ଜଳବିନ୍ଦୁର ବାହାରେ ବକ୍ର ପୃଷ୍ଠ ଅଛି । ଜଳବିନ୍ଦୁ ତଳେ ଥ‌ିବା ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ ପାଖରେ ଥ‌ିବା ଅକ୍ଷର ଅପେକ୍ଷା ବଡ଼ ଦେଖାଯାଇପାରନ୍ତି ! ଜଳବିନ୍ଦୁର ବକ୍ରପୃଷ୍ଠ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଆକାରର ଦେଖାଉଛି ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ଏହି ଜଳବିନ୍ଦୁ ଏକ ସରଳ ଲେନ୍ସ ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି । ଏକ ବର୍ଷକ କାଚ ମଧ୍ୟ ଏକ ଲେନ୍ସ ଯେଉଁଥରେ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଇଥାଏ, ଯାହା ପଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୯ : ଆସ ପରୀକ୍ଷା କରିବା

ଶିକ୍ଷଣର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ : ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ ବସ୍ତର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ କି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ ଜାଣିବା : କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ଏକ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ, ଏକ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ, ଏକ ଲେନ୍ସ ଧାରକ ଏବଂ ଏକ ଛୋଟ ବସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
(ii) ଧାରକ ସାହାଯ୍ୟରେ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସକୁ ସିଧା କରି ରଖାଯାଉ ।
(iii) ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସର ପଛରେ ବସ୍ତକୁ ରଖାଯାଉ । ଏହାକୁ ଲେନ୍ସ ସହ ସମାନ ଉଚ୍ଚତାରେ ରଖୁବା ଆବଶ୍ୟକ ।
(iv) ଲେନ୍ସ ଅନ୍ୟପାର୍ଶ୍ଵକୁ ଲେନ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖୁଲେ ବସ୍ତର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯିବ ।

ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସରେ ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବର ରେଖାଚିତ୍ର :
(a) ବସ୍ତ ଅନନ୍ତ ଦୂରତାରେ ରହିଲେ,

(b) ବସ୍ତ ଲେନ୍ସର 2F ଠାରୁ ଦୂରରେ ରହିଲେ

(c) ବସ୍ତ 2F ଠାରେ ରହିଲେ,

(d) ବସ୍ତ 2F ଓ F₁ ମଝିରେ ରହିଲେ,

(e) ବସ୍ତୁ F₁ ଠାରେ ରହିଲେ,

(f) ବସ୍ତୁ O ଓ F₁ ମଝିରେ ରହିଲେ,

ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସରେ ବସ୍ତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥିତି ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ସ୍ଥିତି, ଆକାର ଓ ପ୍ରକୃତି

ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସରେ ବସ୍ତୁ ଲେନ୍ସର ନିକଟରେ ଥିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବସ୍ତୁପଟେ ସୃଷ୍ଟିହେବ ଏବଂ ଏହା ସଳଖ, ଆଭାସୀ ଓ ବଡ଼ ହେବ ।
ଲେନ୍ସରେ ବସ୍ତ ଲେନ୍‌ସଠାରୁ ଦୂରରେ ରହିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଓଲଟା ହେବ । ବସ୍ତ୍ର ଲେନ୍ସଠାରୁ ଯେତେ ଅଧ‌ିକ ଦୂରତାରେ ରହିବ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଓଲଟା ଏବଂ ସେତେ ସାନ ହେବ । ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୂରତାରେ ବସ୍ତର ସମାନ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ମଧ୍ଯ ଗଠିତ ହେବ ।

ଅବତଳ ଲେନ୍ସରେ ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ :
(i) ବସ୍ତ ଅନନ୍ତ ଦୂରତାରେ ରହିଲେ,

(ii) ସ୍ତ 2F₁ ଓ F₁ ମଝିରେ ରହିଲେ,

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ଅବତଳ ଲେନ୍ସର ପଛପଟେ ବସ୍ତକୁ ରଖିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସର୍ବଦା ସାନ, ସଳଖ ଓ ଆଭାସୀ ହୁଏ । ଲେନ୍ସଠାରୁ ବସ୍ତର ଦୂରତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବର ଆକାର କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ପାଇବ ।

କାର୍ଯ୍ୟ ୧୦ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ : ଲେନ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋକ ରଶ୍ମୀ ଅଭିସାରୀ କିମ୍ବା ଅପସାରୀ :
ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ : ଏକ ପତଳା ସ୍ଵଚ୍ଛ କାଚ ପ୍ଲେଟ୍, ଏକ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ, ଏକ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ, ଏକ ଟର୍ଚ୍ଚ ଏବଂ ଆଲୋକର ଏକାଧିକ ସମାନ୍ତରାଳ ବିମ୍ ପାଇବା ପାଇଁ ଏକ ପାନିଆ, ପାନିଆକୁ ସିଧା ରଖୁବା ପାଇଁ ଏକ କାଗଜ କ୍ଲିପ୍, ଦୁଇଟି ସମାନ ପ୍ରକାର ପୁସ୍ତକ ଏବଂ ଧଳା କାଗଜ ଫର୍ଦ୍ଦ ।
କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ : ପରସ୍ପର ନିକଟରେ ରଖାଯାଇଥ‌ିବା ପରି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାଚ ପ୍ଲେଟ୍ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ପୁସ୍ତକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ, ଚିତ୍ରରେ ଦେଖା ଯାଇଥିବା ଲେନ୍ସକୁ ସିଧା ସଳଖ ଧରି ରଖାଯାଉ ।

ଚିତ୍ର ଅନେକ ସମାନ୍ତର ରଶ୍ମି ପଢ଼ୁଥିବା (କ) ପତଳା ସ୍ଵଚ୍ଛ କାଚ ପ୍ଲେଟ (ଖ) ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ (ଗ) ଅବତଳ ଲେନ୍ସ

ଉଭୟ ପୁସ୍ତକ ଉପରେ କାଗଜ ଫର୍ଦ୍ଦ ଖୋଲି ରଖ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥ‌ିବା ପରି ପତଳା କାଚ ପ୍ଲେଟ୍, ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ଏବଂ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ ଉପରେ ଆଲୋକର ଏକାଧ୍ଵ ସମାନ୍ତରାଳ ରଶ୍ମି ଅଲଗା ଅଲଗା କରି ପଡ଼ିବାକୁ ଦିଆଯାଉ । କ’ଣ ଆଲୋକର ସମାନ୍ତରାଳ ରଶ୍ମି ତିନୋଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୃଷ୍ଟି କରିବ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ପତଳା କାଚ ପ୍ଲେଟ୍ ଦେଇ ଯେପରି ଅଛି ସେହିପରି ଗତି କରେ । ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ଏହା ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଆଲୋକକୁ କେନ୍ଦ୍ରାଭିସାରୀ ବା ଏକତ୍ରିତ (convergent) କରେ, କିନ୍ତୁ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ ଆଲୋକକୁ କେନ୍ଦ୍ରାପସାରୀ (divergent) ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରେ । ଏଣୁ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍‌ସକୁ ଅଭିସାରୀ ଏବଂ ଅବତଳ ଲେନ୍ସକୁ ଏକ ଅପସାରୀ (diverging) ଲେନ୍ସ କୁହାଯାଏ ।
ସମାନ୍ତର ଆଲୋକର ରଶ୍ମୀଗୁଚ୍ଛ ଲେନ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି କରି ଯେଉଁ ବିନ୍ଦୁରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି ବା ହେଲାଭଳି ଜଣା ପଡ଼ନ୍ତି ସେହି ବିନ୍ଦୁକୁ ଲେନ୍‌ସର ଫୋକସ୍ (focus) କୁହାଯାଏ ।

ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସର ବ୍ୟବହାର :
ବହିରେ ଥ‌ିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ପରିବର୍ଷକ କାଚ (Magnifying glass) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ତାହା ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ।
ଦୂରବୀକ୍ଷଣ ଓ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷର ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସରେ ତିଆରି ଚଷମା ପିନ୍ଧନ୍ତି ।

ଅବତଳ ଲେନ୍ସର ବ୍ୟବହାର :
ଛୋଟ ପିଲାଙ୍କଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସମୀପ ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅବତଳ ଲେନ୍‌ସର ଚଷମା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

• ଆଲୋକ ଏକପ୍ରକାର ରଶ୍ମି ଏବଂ ଏହା ସରଳରେଖାରେ ଗତିକରେ ।
• ଆଲୋକ ରଶ୍ମି କୌଣସି ପଦାର୍ଥର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ପଡ଼ି ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ, ଏହାକୁ ଆଲୋକର ପ୍ରତିଫଳନ କହନ୍ତି । ଆଲୋକ ପ୍ରତିଫଳନର ଦୁଇଟି ନିୟମ ଅଛି ।
  ସମତଳ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ସମତଳ । ଏହି ଦର୍ପଣରେ ବସ୍ତର ସଳଖ, ଆଭାସୀ ଓ ସମାନ ଆକୃତିର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ ।
• ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳନ ପୃଷ୍ଠ ବର୍ତ୍ତୁଳାକାର । ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଯଥା; ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଓ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ । ଅବତଳ ଦର୍ପଣକୁ ଅଭିସାରୀ ଦର୍ପଣ କହନ୍ତି । ଏଥ‌ିରେ ବସ୍ତୁର ବାସ୍ତବ ଓ ଓଲଟା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଗଠିତ ହୁଏ । ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସାନ, କିମ୍ବା ବଡ଼ କିମ୍ବା ସମାନ ହୋଇପାରେ । ଏହା ବସ୍ତର ଅବସ୍ଥାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ବିଶେଷ ଅବସ୍ଥାନରେ ଅବତଳ ଦର୍ପଣରେ ବସ୍ତର ସଳଖ, ଆଭାସୀ ଓ ବଦ୍ଧିତ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଗଠିତ ହୁଏ ।
• ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣକୁ ଅପସାରୀ ଦର୍ପଣ କହନ୍ତି । ଏହି ଦର୍ପଣରେ ଗଠିତ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସର୍ବଦା ସାନ, ସଳଖ ଆଭାସୀ । ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣରେ ବସ୍ତ ଦର୍ପଣଠାରୁ ଯେତେ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଅନୁରୂପ ମାତ୍ରାରେ କ୍ଷୁଦ୍ରତ୍ତର ହୁଏ । ସମତଳ ଓ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପାର୍ଶ୍ଵ ପରିବର୍ଭନ କରେ ।
• ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଯାନବାହାନର ହେଡ୍‌ଲାଇଟ୍‌, ସର୍ଜଲାଇଟ ଓ ଆଧୁନିକ ଦୂରବୀକ୍ଷଣଯନ୍ତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଦନ୍ତ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଦାନ୍ତର ବର୍ଦ୍ଧିତ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।
• ଗାଡ଼ିଚାଳକ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଦୋକାନ ଓ ମଲ୍ଟିଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 13 Notes Odia Medium ଆମ ପୃଥିବୀ: ଜୀବନଧାରଣକାରୀ ଏକ ଅନ୍ୟନ୍ୟ ଗ୍ରହ to understand important concepts and topics more clearly.

8th Class Science Chapter 13 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 8 Science Chapter 13 Notes Odia Medium

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ପୃଥ‌ିବୀ ଏକ ଗ୍ରହ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତ, ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତ, ମହାସାଗର, ମରୁଭୂମି ଓ ସବୁଜ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ଇତ୍ୟାଦିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ । ପୃଥ‌ିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ବରେ ପରକ୍ରମଣ କରିଥାଏ ।

ଭାରତୀୟ ମହାକାଶ ଗବେଷଣା ସଂସ୍ଥା (ISRO), ପୃଥ‌ିବୀର ନିରୀକ୍ଷଣ ଉପଗ୍ରହ (Earth observation satellite) ଦ୍ଵାରା ଫଟୋ ଉଠାଯାଇଛି । ଏହି ଫଟୋ ଚିତ୍ରରେ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସୂଚନା ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି ।

ଏହି ଉପଗ୍ରହ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଆମକୁ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ଉଭିଦ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବ ବିଷୟ ଜାଣିବା ପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ତାପମାତ୍ରା, ତୈଳସ୍ତର (Oil spills) ଓ ପବନର ଦିଗ ଭଳି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ମଧ୍ଯ ଚିହ୍ନଟ କରିଥାଏ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଆମେ ଜାଣିବା, ଯାହା ପୃଥିବୀକୁ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବାସସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଗଢ଼ିଛି ।

ପୃଥ‌ିବୀ ଏତେ ଅନନ୍ୟ କାହିଁକି ? (Why is Earth a Unique Planet ?)
ସମସ୍ତ ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବ ଓ ମଣିଷ ଆଦି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ନିର୍ଜୀବ ପୃଥ‌ିବୀର ଏକ ପତଳା ସ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି । ପର୍ବତରୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେଉଁ କଠିନ ଭୂତ୍ଵକ୍ ମଧ୍ଯରେ ଜୀବନର ଅବସ୍ଥିତି ଅଛି, ତାହା ପୃଥ‌ିବୀର ଆକାର ତୁଳନାରେ ଅତି ନଗଣ୍ୟ । ଯଦି ପୃଥ‌ିବୀ ଏକ ସେଓ ଆକାରର ହୋଇଥାନ୍ତା, ଏହି ଭୂତ୍ଵକ୍ ସେଓର ଚୋପା ପରି ପତଳା ହୋଇଥାନ୍ତା ।

ପୃଥ‌ିବୀର ଉପରସ୍ତର ସେଓର ପତଳା ଚୋପା ପରି

କାର୍ଯ୍ୟ – ୧ : ଆସ ଜାଣିବା :
ପରୀକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ପୃଥ‌ିବୀ ବିଷୟରେ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ସହିତ ଏହା ଆମ ପାଇଁ କାହିଁକି ଏକ ଅନନ୍ୟ ?
କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ : ପୃଥ‌ିବୀର କେତେକ ତଥ୍ୟ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କର ଯାହାକୁ ଆମେ ପ୍ରାୟତଃ ସତ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରି ନେଇଥାଉ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଆମ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ସାରଣୀ : ପୃଥ‌ିବୀ ବିଷୟରେ କେତେକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ବିଶେଷତ୍ଵ :

କ୍ର.ନଂ	ପୃଥ‌ିବୀର ଆକର୍ଷଣୀୟ କେତେକ ତଥ୍ୟ
୧	ଆମେ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟାରେ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ବାୟୁ ଉଡ଼ିଯାଇ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ ।
୨	ଆମେ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଶକ୍ତି ଦ୍ଵାରା ଭୂମିରେ ଠିଆ ହୋଇପାରୁ, କିନ୍ତୁ ଆମର ହୃତପିଣ୍ଡ ରକ୍ତକୁ ଆମ ଗୋଡ଼ରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରକୁ ସଞ୍ଚାଳନ କରିପାରେ ।
୩	ପୃଥ‌ିବୀ ଆମ ପାଇଁ ବହୁତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହା ଆମକୁ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ବାୟୁ, ପିଇବା ପାଇଁ ଜଳ ଏବଂ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ମାଟି ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ପୃଥ‌ିବୀ ଆମକୁ ପଥର ଓ କାଠ ଭଳି ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ ଯାହା ଦ୍ଵାରା ଆମେ ଆମର ଘର, ଅଟ୍ଟାଳିକା ଓ ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣ କରୁ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ପୃଥ‌ିବୀର ଏହି ବିଶେଷତ୍ଵ ଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ ଜୀବନଧାରଣ କରିବାପାଇଁ ଅନନ୍ୟ ଗ୍ରହରେ ପରିଣତ କରିଛି ।

ଆମ ସୌରମଣ୍ଡଳର ଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି ? (What do the planets of our solar system looked like ?) ଆମର ସୌର ଜଗତରେ ଥିବା ଥୁବା ଆଠଟି ଗ୍ରହ ପ୍ରାୟ ବୃତ୍ତାକାର କକ୍ଷପଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ ଅହରହ ଗତି କରନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଦୂରତା କ୍ରମରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ବୁଧ, ଶୁକ୍ର, ପୃଥୁବୀ, ମଙ୍ଗଳ, ବୃହସ୍ପତି, ଶନି, ୟୁରାନସ୍ ଓ ନେପଚୁନ୍ ।
ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବୁଧ, ଶୁକ୍ର, ପୃଥ‌ିବୀ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଛୋଟ ଓ ପଥୁରିଆ ଗ୍ରହ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ବୃହସ୍ପତି, ଶନି ୟୁରାନସ୍ ଓ ନେପଚୁନ୍ ବଡ଼ ଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ୟାସରେ ଗଠିତ ।

କାର୍ଯ୍ୟ–୨ : ଆସ ଦେଖୁବା :
ପରୀକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ସୌର ଜଗତର ତାପମାତ୍ରା ଓ ଆକାର ବିଷୟରେ ସୂଚନା ସଂଗ୍ରହ କରି ସେଗୁଡ଼ିକର ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଅଛି କି ନାହିଁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ।
ଗ୍ରନ୍ଥାଗାରର ବହିଗୁଡ଼ିକରୁ, ବିଶ୍ଵସ୍ତ ୱେବ୍‌ସାଇଟ୍‌ରୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ।

ସୌରମଣ୍ଡଳରେ ଥ‌ିବା ଗ୍ରହ

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
ସୌରଜଗତରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ତାପ ଓ ଶକ୍ତି ପାଆନ୍ତି । ଯେଉଁ ସମୟରେ କୌଣସି ଗ୍ରହ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିକଟରେ ହୁଏ, ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ଗରମ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଦୂରକୁ ଯିବା, କ୍ରମଶଃ ଥଣ୍ଡା ଅନୁଭୂତ କରିବା ।
ସୂର୍ଯ୍ୟର ନିକଟତମ ଗ୍ରହ ହେବା କାରଣରୁ ଶୁକ୍ର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ଗ୍ରହ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହାର ଘନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଉତ୍ତାପକୁ ଧରି ରଖିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୁଏ ।
ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହର ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସରେ ଗଠିତ, ଯାହା ଉତ୍ତାପକୁ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ । ଏହାକୁ ସବୁଜ କୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ (green house ପୃଥ‌ିବୀ ଉପରେ ସବୁଜ ଗୃହ effect) କୁହାଯାଏ । ପ୍ରଭାବର ଯୋଜନା ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥ‌ିବା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଭଳି ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ଵାରା ଗରମ ହେବାପରେ ପୃଥ‌ିବୀ ଦ୍ଵାରା ନିର୍ଗତ ବିକିରଣକୁ ଶୋଷଣ କରି ଉତ୍ତାପକୁ ଧରି ରଖିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୁଅନ୍ତି ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ତେଣୁ, ସବୁଜ କୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ ପୃଥ‌ିବୀରେ ସଠିକ୍ ତାପମାତ୍ରା ବଜାୟ ରଖୁବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରେ ।

ଚିତ୍ର ପୃଥିବୀ ଉପରେ ସବୁଜ ଗୃହ ପ୍ରଭାବର ଯୋଜନା

ସବୁଜ କୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ ଶୁକ୍ର ଓ ପୃଥ‌ିବୀ ପରି ଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତାପ ଧରି ରଖୁବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଥଣ୍ଡା ଜଳବାୟୁରେ ଉଭିଦ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେପରି କାମ କରି ନଥାଏ I ଶୁକ୍ର କିମ୍ବା ପୃଥ‌ିବୀ ପରି ଗ୍ରହରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ଵାରା ଉତ୍ତପ୍ତ ହେବା ପରେ ଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ଵାରା ନିର୍ଗତ ବିକିରଣକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଭଳି ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ଶୋଷଣ କରି ଉତ୍ତାପକୁ ଧରି ରଖୁବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ, କୃତ୍ରିମ ଉଭିଦ ସବୁଜ କୋଠରୀ ସାଧାରଣତଃ କାଚ କାନ୍ଥ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବନ୍ଦ କୋଠରୀ । ଏହା ଗରମ ବାୟୁକୁ ଧରି ରଖୁବାରେ ସକ୍ଷମ ହୁଏ । ଏହା ଦିନରେ ଗରମ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଭିତରେ ରହେ ଏବଂ ଉତ୍ତାପ ସହଜରେ ବାହାରକୁ ଯାଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଉପରୋକ୍ତ ଦୁଇଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭିତର ଗରମ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଉପାୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ଜୀବ ବଞ୍ଚି ରହିବାପାଇଁ ପୃଥ‌ିବୀ କାହିଁକି ଉପଯୁକ୍ତ ?
ପୃଥ‌ିବୀର ଅବସ୍ଥିତି (Position of the Earth)

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ପୃଥ‌ିବୀ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୁଁ ଏଥିରେ ଜୀବଜଗତ ବଞ୍ଚିବା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ । ପୃଥ‌ିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟର ନିକଟତର ହୋଇଥିଲେ, ଏହା ଅଧିକ ଗରମ ଯୋଗୁଁ ଜଳଭାଗ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୋଇଥା’ନ୍ତା । ଏହା ଅଧୁକ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ ଅତ୍ୟଧ୍ୱ ଥଣ୍ଡା ଫଳରେ ସମସ୍ତ ଜଳଭାଗ ବରଫ ହୋଇଥାଆନ୍ତା । ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ପୃଥ‌ିବୀରେ ବଞ୍ଚିବା ସମ୍ଭବପର ହୁଅନ୍ତା ନାହିଁ ।
କେତେକ ଅଣୁଜୀବ, ଅତ୍ୟଧୂକ ଥଣ୍ଡା ପରିବେଶରେ ବଞ୍ଚୁପାରନ୍ତି, ତରଳ ଜଳ ଜୀବନର ବିକାଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ପୃଥ‌ିବୀର ଦୂରତ୍ଵ ଜଳକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତରଳ ରୂପରେ ରହିବା ପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ଜୀବନର ବିକାଶ ଓ ବଞ୍ଚିରହିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଯେଉଁ ଦୂରତ୍ଵର ପରିସରରେ ଜଳ ତରଳ ରହେ, ତାହାକୁ ବାସଯୋଗ୍ୟ (habitable) ଅଞ୍ଚଳ କୁହାଯାଏ, କିମ୍ବା ବେଳେବେଳେ ଗୋଲ୍‌ଡିଲକ୍‌ସ୍ ଅଞ୍ଚଳ (Goldlocks zone) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ପୃଥ‌ିବୀ ପୃଷ୍ଠର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ମହାକାଶରୁ ଦେଖ‌ିଲେ ବିପୁଳ ପରିମାଣର ଜଳ ଥିବା କାରଣରୁ ପୃଥ‌ିବୀ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ । ତେଣୁ ପୃଥ‌ିବୀକୁ ନୀଳ ଗ୍ରହ (blue planet) କୁହାଯାଏ ।

ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହରେ ଜୀବ ବଞ୍ଚି ରହିବା ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ବାସଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ଭବ କି ?
ଉ-
ଅଞ୍ଚଳର ବହିଃସୀମାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହକୁ ଅନେକ ମହାକାଶଯାନ ପଠାଯାଇଛି । ରୋଭରଗୁଡ଼ିକ ଅବତରଣ କରି ଏହାର ପୃଷ୍ଠ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନର କୌଣସି ପ୍ରମାଣ ମିଳି ନାହିଁ ।

ପୃଥ‌ିବୀର ଆକାର (Size of the Earth)
ପୃଥ‌ିବୀକୁ ବାସଯୋଗ୍ୟ କରୁଥିବା କେତେକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ କାରକ ହେଉଛି, ଆମ ସୌରଜଗତରେ ପୃଥ‌ିବୀ ସମେତ ଅଧିକାଂଶ ଗ୍ରହର କକ୍ଷପଥ ପ୍ରାୟ ବୃତ୍ତାକାର । ଏହା ବର୍ଷ ସାରା ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଓ ଉତ୍ତାପର ପରିମାଣକୁ ପ୍ରାୟ ସ୍ଥିର ରଖେ ଓ ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗରମ ଓ ଥଣ୍ଡାକୁ ରୋକିଥାଏ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଦୂରତ୍ୱ ହେତୁ ମଧ୍ୟମ ତାପମାତ୍ରା ପୃଥ‌ିବୀକୁ ବାସଯୋଗ୍ୟ କରୁଥିବା ଏକମାତ୍ର କାରକ ନୁହେଁ । ଗ୍ରହର ଆକାର ଯୋଗୁଁ ଏହା ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଧରି ରଖୁଥାଏ । ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଘେରି ରଖୁଛି ଏବଂ ଏହା ଜୀବନ ଧାରଣରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । ପୃଥିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଶକ୍ତି ଦ୍ଵାରା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ତଳକୁ ଟାଣି ହୋଇ ଆସେ । ଯଦି ପୃଥ‌ିବୀ ବହୁତ ଛୋଟ ହୋଇଥାନ୍ତା (କିନ୍ତୁ ସମାନ ହାରାହାରି ଘନତ୍ଵ ଥାଆନ୍ତା) ତା’ହେଲେ ଏହାର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଅତ୍ୟକ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥାନ୍ତା ଏବଂ ଏହା ଆମ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକୁ ଧରି ରଖୁବାପାଇଁ ଅକ୍ଷମ ହୁଅନ୍ତା, ଫଳରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମହାକାଶରେ ମିଶିଯାଇଥାନ୍ତେ ।
ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହରେ ଥିବା ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ପୃଥ‌ିବୀଠାରୁ 100 ଗୁଣ ପତଳା, ଏବଂ ବୁଧଗ୍ରହରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ନାହିଁ ।

ପୃଥ‌ିବୀ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, ଯାହା ଜୀବନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ।

ପୃଥ‌ିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଉପସ୍ଥିତି ଆମକୁ ପ୍ରଶ୍ଵାସ ନେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ । କିନ୍ତୁ ଅମ୍ଳଜାନର ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ହେଲା, ବାୟୁମଣ୍ଡଳର କିଛି ଅମ୍ଳଜାନ ଓଜୋନ୍ (ତିନି ପରିମାଣୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଅମ୍ଳଜାନ ଅଣୁ) ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଏକ ସ୍ତର ଗଠନ କରେ, ଯାହାକୁ ଓଜୋନ୍‌ ସ୍ତର (Ozone layer) କୁହାଯାଏ । ଏହି ସ୍ତର ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଆସୁଥ‌ିବା କ୍ଷତିକାରକ ଅତିବାଇଗଣୀ ରଶ୍ମୀ (UV Ray)କୁ ଅବରୋଧ କରେ ।

ମଙ୍ଗଳଯାନ

ଭାରତୀୟ ମହାକାଶ ଗବେଷଣା ସଂଗଠନ (ISRO) ଦ୍ଵାରା ୨୦୧୩ ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିବା ଭାରତର ମଙ୍ଗଳଯାନ (Mars Orbiter Mission) ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଦିଗରେ ଏକ ବଡ଼ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା ।

ପୃଥ‌ିବୀର ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର (Magnetic Field of the Earth)
ଏକ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଟଙ୍ଗା ଯାଇଥିବା ଚୁମ୍ବକ ସର୍ବଦା ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଥାଏ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ପୃଥ‌ିବୀ ନିଜେ ଏକ ବିଶାଳ ଚୁମ୍ବକ ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଚୁମ୍ବକ ଚାରିପଟେ ତାହାର ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ଥାଏ, ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ପୃଥ‌ିବୀ ନିରନ୍ତର ମହାକାଶରୁ ଆସୁଥ‌ିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଉଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ କଣିକା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ । କେତେକ କଣିକା ବିଶ୍ଵରେ ଅନେକ ଦୂରରୁ ଆସେ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ମହାଜାଗତିକ ରଶ୍ମି (Cosmic rays) କୁହାଯାଏ । ଅନ୍ୟ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଆସି ଥାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ସୌର ପବନ (Solar wind) କୁହାଯାଏ । ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷତିକାରକ ହୋଇପାରେ କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରନ୍ତି, ଓଜୋନ ସ୍ତର ହ୍ରାସ କରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ଅଧ‌ିକ କ୍ଷତିକାରକ (UV) ରଶ୍ମି ପ୍ରବେଶ କରାଇପାରେ, ଯାହା ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜୀବକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ ।
ପୃଥ‌ିବୀର ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ଏକ ସୁରକ୍ଷା ଢାଲ ପରି କାମ କରେ । ଏହା ଅନେକ କ୍ଷତିକାରକ କଣିକାକୁ ପୃଥ‌ିବୀଠାରୁ ଦୂରକୁ ଠେଲିଦିଏ ଫଳରେ ଆମର ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଆମ ଗ୍ରହରେ ଜୀବନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ । ସୌରଜଗତ ପୃଥ‌ିବୀର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଯେପରିକି ଜଳକୁ ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରଖୁ, ଏହାର ଆକାର, ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଓ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସମସ୍ତେ ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଏକ ବାସୋପଯୋଗୀ ଗ୍ରହରେ ପରିଣତ କରିଛି । ଫଳତଃ ଏଠାରେ ଜୀବ ବଞ୍ଚ୍ ରହିଛି ।

ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜୀବ ବଞ୍ଚି ରହିବାପାଇଁ କ’ଣ ସହାୟତା କରିଥାଏ ? [What Allows life to be Sustained on Earth ?]
ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜୀବନ ପାଇଁ ଯଥା, ବାୟୁ, ଜଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ, ମାଟି ଓ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଭଳି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ପଦାର୍ଥ ଜୀବନକୁ ବିକଶିତ ହେବାରେ ଓ ତିଷ୍ଠି ରହିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ପୃଥୁବୀରେ ଜୀବକୁ ବଞ୍ଚି ରହିବାରେ ସହାୟତା କରେ ।

ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ [Air, water and Sunlight]
ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନକୁ ମଣିଷ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଭିଦ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଉଭିଦମାନେ ବାୟୁରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ମାଟିରୁ ଜଳ ନେଇ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ଵାରା ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅମ୍ଳଜାନ ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ଯାହା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କିରଣ ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଉତ୍ତପ୍ତ କରେ । ଏହି ଉତ୍ତାପର କିଛି ଅଂଶ ସବୁଜକୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ

ପାଣିରେ ଜୀବନ
ହେତୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ରହିଯାଏ । ସାମାନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରଭାବ ଜଳକୁ ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବା ପାଇଁ ତାପମାତ୍ରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ । ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଥିଲେ, ପୃଥ‌ିବୀ ମହାକାଶକୁ ଉତ୍ତାପ ହରାଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଯାଆନ୍ତା । ତେଣୁ ସବୁଜକୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଗରମ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଜଳ ଜୀବନ ପାଇଁ ଏକାନ୍ତ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ଏହା ପୃଥ‌ିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ପ୍ରାୟ 70 ପ୍ରତିଶତ ଅଂଶକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଛି ଏବଂ ଏହା ପୋଖରୀ ହ୍ରଦ, ନଦୀ, ଝରଣା, ସମୁଦ୍ର, ମହାସାଗର ଓ ଭୂତଳ ଜଳରେ ମିଳିଥାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଜଳ ମିଶି ଜଳମଣ୍ଡଳ (hydrosphere) ଗଠନ କରିଥାଏ ।

ଜଳ ଏକ ଉତ୍ତମ ଦ୍ରାବକ (Solvent) । ଜଳ ଉଦ୍ଭଦରେ ମାଟିରୁ ପତ୍ରକୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵ ପରିବହନ କରେ । ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଏହା ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ବିପଚନରେ (hydration) ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ସମସ୍ତ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ।

ଜଳମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ଳାଙ୍କଟନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶାଳ ତିମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଘର ମହାସାଗର, ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦ ଜଳଚର ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମୃଦ୍ଧ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

ମଧୁର ଜଳ ଫସଲ ବୃଦ୍ଧି ଓ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ । ବାୟୁରେ ଥ‌ିବା ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ମେଘ ଗଠନ କରେ ଏବଂ ବର୍ଷା କିମ୍ବା ତୁଷାର ଆଣେ । ଏହା ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଓ ଭୂତଳ ଜଳକୁ ପୁନଃ ଭରଣ କରେ ।

ବୃଷ୍ଟିପାତ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରୁଥିବା ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ । ଗତିଶୀଳ ବାୟୁ ମଧ୍ଯ ପାଗ ଓ ବର୍ଷାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ- ଯାହା ଚାଷବାସ, ଜଳ ଯୋଗାଣ ଓ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ।

ମାଟି, ପଥର ଓ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ [Soil, Rocks and Minerals]
ପୃଥ‌ିବୀର ବହିଃରାବଣ ବା ଭୂତ୍ଵକ୍, ଯାହା ପଥର, ମାଟି ଓ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥରେ ଗଠିତ । ଏହା କଠିନ ଓ ନିର୍ଜୀବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ବୃଦ୍ଧି ଓ ତିଷ୍ଠି ରହିବାପାଇଁ ସବୁକିଛି ଦେଇଥାଏ ।
ଉଭିଦର ବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ମାଟିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଲୁଣ, କୋଇଲା, ତେଲ ଲୁହା ଓ ତମ୍ବା ଭଳି ଧାତୁ ପ୍ରଦାନକାରୀ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ – ଏହି ବାହ୍ୟ ସ୍ତର ଉଭୟ ପରିବେଶ ଓ ମାନବ ଜୀବନକୁ ଧାରଣ କରେ ।

ପଥର, ମାଟି ଓ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଭଳି ସାମଗ୍ରୀ ସମେତ ପୃଥ‌ିବୀର କଠିନ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମଣ୍ଡଳ (geosphere) କୁହାଯାଏ । ମାଟିରେ ଥ‌ିବା ଉପାଦାନ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ପୋଟାସିୟମ୍ ଭଳି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ । ଯାହା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵଗୁଡ଼ିକ ପଥରର ଧୀର କ୍ଷୟ ଏବଂ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଅବେଶଷରୁ ଆସେ ।

ଭୂ-ବିବିଧତା

ପୃଥ‌ିବୀରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭୂମିରୂପ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପଥର, ମାଟି ଇତ୍ୟାଦି ଅଛି । ଏହି ଭିନ୍ନତା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆକାର ଦେଉଥ‌ିବା ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଥ‌ିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂବିବିଧତା (geodiversity) କୁହାଯାଏ । ଏହା ଅନନ୍ୟ ବାସସ୍ଥଳୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ବଞ୍ଚି ରହିଥାନ୍ତି । ପ୍ରକୃତିର ନିର୍ଜୀବ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ, ଯେପରି ମାଟି, ପଥର ଓ ଜଳ ଇତ୍ୟାଦି କେବଳ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ନୁହେଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନର ବୃତ୍ତାନ୍ତର ରୂପରେଖ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ।

ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଣୁଜୀବ [Plants, animals and microorganisms]
ପୃଥ‌ିବୀ ଜୀବନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛ, ଗୁଳ୍ମ, ଘାସ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରାଣୀ, କୀଟପତଙ୍ଗ ଏବଂ ଖାଲି ଆଖ ଦେଖା ଯାଉ ନଥ‌ିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ସଜୀବ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସେମାନେ ବାସ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନ, ଜଳ ଓ ବାୟୁ ଇତ୍ୟାଦି ମିଶି ଜୈବମଣ୍ଡଳ (biosphere) ଗଠନ କରନ୍ତି । ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବ ବଞ୍ଚିବା ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିଜ ପରିବେଶ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରିଥାଏ ।
ଜୀବମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଓ ନିଜ ପରିବେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । ଉଭିଦମାନେ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ଵାରା ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉଭିଦ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀକୁ ଖାଆନ୍ତି, ଏବଂ ବିଘଟନକାରୀମାନେ ମୃତ ପଦାର୍ଥକୁ ଭାଙ୍ଗି ପୋଷକତତ୍ତ୍ଵଗୁଡ଼ିକୁ ମାଟିକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି । ପ୍ରକୃତି ଜୀବନକୁ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରଣାଳୀ ଭାବରେ ଏକତ୍ର କାମ କରେ ।

ସନ୍ତୁଳନର ଗୁରୁତ୍ଵ [The Importance of Balance]
ପ୍ରକୃତି, ପାଣିପାଗ ଓ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ସହଯୋଗ ପ୍ରକଳ୍ପ (teamwork project) ପରି ପୃଥ‌ିବୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଏହା ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରଣାଳୀ ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥଳଭାଗ, ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ସଜୀବ ବସ୍ତ ପରସ୍ପରକୁ ସହାୟତା ଓ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି ।
ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲ କାଟିବା, ବର୍ଷା, ମାଟି, ବାୟୁର ଗୁଣବତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ ।
ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜୀବ କେବଳ ଗୋଟିଏ କାରଣରୁ ବଞ୍ଚେ ନାହିଁ, ବରଂ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସବୁକିଛି ସନ୍ତୁଳିତ ଭାବରେ ଏକତ୍ର କାମ କରିବା ଦ୍ଵାରା ହୁଏ । ଏହି ସନ୍ତୁଳନ ହିଁ ଆମ ଗ୍ରହକୁ ବାସପଯୋଗୀ କରିଥାଏ ।

ଜୀବନକୁ ଲୋପ ହେବାରୁ କ’ଣ ରକ୍ଷା କରେ ? (What keeps Life From Disappearing ?)
ପ୍ରଜନନ କେବଳ ସମାନ ପ୍ରକାରର ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଠାରୁ ଅଧ‌ିକ କିଛି କରେ । ଏହା ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତରିତ ହେଉଥ‌ିବା ନିର୍ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ମଧ୍ଯ ଅନୁମତି ଦିଏ । ବେଳେବେଳେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକୁ ଉଭିଦ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣୀକୁ ନୂତନ ପରିବେଶରେ ଭଲ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ସମୟ ସହିତ ଓଟମାନେ ମରୁଭୂମିରେ ଚର୍ବି ସଂରକ୍ଷଣ କରି ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ କୁଜ ବିକଶିତ କଲେ । ଏପରି କି ଅଣୁଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ବିବର୍ତ୍ତିତ (evolved) ହୁଅନ୍ତି । କେତେକ ଜୀବ ଣୁ ପ୍ରତି ଜୀବ କ (ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍) ପ୍ରତିରୋଧୀ ହୋଇଥାନ୍ତି ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଝାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଅନେକ ପିଢ଼ି ଧରି ଏହିପରି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ନୂତନ ବିଶେଷତ୍ଵ କିମ୍ବା ଏପରିକି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ପ୍ରକାରର ଜୀବମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ।

ବାଛୁରୀରୁ ଗାଈ ବିକାଶ

ତେଣୁ, ପ୍ରଜନନ କେବଳ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ପ୍ରକାରକୁ ସମାନ ରଖେ ନାହିଁ, ବରଂ ଜୀବନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ଖାପ ଖୁଆଇ ନୂତନ ରୂପରେ ବିବର୍ତ୍ତିତ ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ସମାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା କିପରି ଉଭୟ ସମାନତା (Similarity) (ଏକ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ପରି ଜୀବ ଜନ୍ମ ଦିଏ, ଯେପରି ଗାଈ ବାଛୁରୀ ଜନ୍ମ ଦିଏ) ଏବଂ ବିଭିନ୍ନତା (variation) (ସମାନ ପ୍ରକାରର ଦୁଇ ବ୍ୟକ୍ତିର ରଙ୍ଗ ଓ ଉଚ୍ଚତାରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ପରି ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣଧର୍ମ ଦେଖାଏ ।)

ଏହା ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ପ୍ରହେଳିକା । ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜନନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଛି- ଗୋଟିଏରେ ଛୁଆମାନେ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କ ପରି ପ୍ରାୟ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟଟିରେ ସେମାନେ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ଟିକିଏ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ।

ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନରେ (asexual reproduction) ଗୋଟିଏ ଜୀବ ନୂତନ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଯାହା ନିଜର ଠିକ୍ ନକଲ (କୋଷ ଭିତରେ ଥିବା ନିର୍ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଠିକ୍) ।

ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନ (sexual r eproduction)ରେ ଦୁଇ ପିତାମାତାଙ୍କର ଜିନ ମିଶି ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହା ପିତା କିମ୍ବା ମାତାଙ୍କ ପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ନୁହେଁ । ସେମାନେ ଉଭୟ ପିତାମାତାଙ୍କ ସହିତ କିଛି ଗୁଣ ଅଂଶୀଦାର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପାର୍ଥକ୍ୟ ମଧ୍ଯ ଥାଏ । ଉପଯୋଗୀ ବିଶେଷତ୍ଵଗୁଡ଼ିକ ଜାରି ରଖୁବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ସହିତ ଏହି ମିଶ୍ରଣ ନୂତନ ଗୁଣ ଦେଖାଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ । ଅନେକ ପିଢ଼ି ଧରି ଏହି ସାମାନ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମିଶି ବଡ଼ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ଏପରିକି ନୂତନ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ (Asexual reproduction)
ଅନେକ ଉଭିଦ ପ୍ରଜନନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଉଭିଦର ଯେକୌଣସି ଅଂଶ-ପତ୍ର, କାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମୂଳ ମାଟିରେ ରୋପଣ କରାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜନନକୁ କାୟିକ ପ୍ରଜନନ (vegetative propagation) କୁହାଯାଏ ।

କ। ୟି କ ପ୍ରବର୍ଷ ନ (କ-ଆଳୁ,ଖ –ଅଦା)

କେବଳ ଉଭିଦ ନୁହେଁ-ଅଣୁଜୀବ ଓ ସରଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଲିଙ୍ଗୀ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଜନନ କରନ୍ତି । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ବୀଜାଣୁ ଓ ଏମିବା ଭଳି ଏକକୋଷୀ ଜୀବ ଦୁଇଟି ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୁଅନ୍ତି । ଶୈବାଳ ଭଳି କେତେକ ବହୁକୋଷୀ ଜୀବ ଶରୀର ଅଂଶରୁ ପୁନଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଇପାରନ୍ତି । ହାଇଡ୍ରା, ଅନ୍ୟ ଏକ ସରଳ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଶରୀରରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଙ୍କୁର ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଯାହା ଭାଙ୍ଗି ନୂତନ ଜୀବନରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ପ୍ଲାନାରିଆ, ଏକ ପ୍ରକାର ଚେପଟା କୃମି (flat worm) ନିଜ ଶରୀରର କେବଳ ଏକ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରୁ ପୁନଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଇପାରେ ।

ପ୍ଲାନାରିଆ

ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Sexual Reproduction)
ଉଭୟ ପିତା ଓ ମାତା ସେମାନେ ନୂତନ ଜୀବନରେ ଏହା ହୋଇ ନଥାଏ, କାରଣ ପିତାମାତା ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର କୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଯାହାକୁ ଯୁଗ୍ମକ କୁହାଯାଏ ଓ ଏଗୁଡ଼ିକ ପିତାମାତାଙ୍କର ଅର୍ଦ୍ଧେକ ଗୁଣସୂତ୍ର ବହନ କରନ୍ତି । ପ୍ରଜନନ ପାଇଁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର କୋଷ (Special cells for reproduction)

ଉଭୟ ପିତା ଓ ମାତା ସେମାନେ ନୂତନ ଜୀବନ ପାଇଁ ଜିନୀୟ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । କାରଣ ପିତାମାତା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଯୁଗ୍ମକ (gametes) କୁହାଯାଏ ଓ ଏଗୁଡ଼ିକ ପିତାମାତାଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧେକ ଗୁଣସୂତ୍ର ବହନ କରନ୍ତି । ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଯୁଗ୍ମକ ଗୁଡ଼ିକର ମିଳନ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିନୀୟ ସଙ୍କେତ ସହ ଏକ ନୂତନ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଯେଉଁଥରେ ପିତା ଓ ମାତା ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଠାରୁ ଅର୍ଦ୍ଧେକ ଗୁଣସୂତ୍ର ଆସିଥାଏ । ଛୁଆ ମାନେ ନିଜ ପିତା କିମ୍ବା ମାତାଙ୍କ ପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ । ଏପରିକି ଗୋଟିଏ ପରିବାରର ଭାଇ ଭଉଣୀ ପରସ୍ପର ଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଯାଇଥାନ୍ତି । କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁ ଯୁଗ୍ମକ ମାଧ୍ୟମରେ ଉଭୟ ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ଅର୍ଦ୍ଧେକ ଜିନୀୟ ପଦାର୍ଥ ଆସି ମିଳିଥିବାର ସୂଚନା ମିଳିଥାଏ ।

ଉଭିଦମାନଙ୍କର ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Sexual reproduction in plants)
ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଯୁଗ୍ମକ ଫୁଲର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଦେଖାଯାଏ । ଫୁଲର ପରାଗ କୋଷ ଭିତରେ ଥ‌ିବା ପରାଗ ରେଣୁ ହେଉଛି ପୁ-ଯୁଗ୍ମକ ଏବଂ ଫୁଲର ବେଶୀ ଭିତରକୁ ଥିବା ଜାୟକ (ovules) ହେଉଛି ସ୍ବ- ଯୁଗ୍ମକ ।
ପରାଗ ରେଣୁ ପବନ, କୀଟପତଙ୍ଗ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଅନ୍ୟ ଫୁଲକୁ ଯାଇଥାଏ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପରାଗ ସଙ୍ଗମ (pollination) କୁହାଯାଏ ।

ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଯୁଗ୍ମକ ମିଶେ, ଏହାକୁ ସମାୟନ (fertilization) କୁହାଯାଏ । ଏହା ଏକ ଯୁଗ୍ମଜ (zygote) ଗଠନ କରେ ଯାହା ମଞ୍ଜିରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଜାୟକ ଚାରିପଟେ ଫୁଲର ମାଂସଳ ଅଂଶ ଫଳ (fruit)ରେ ବିକଶିତ ହୁଏ ।

ଉଭିଦ ମା ନ ଙ୍କ ର ବଂଶ ବିସ୍ତାର ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ମଧ୍ଯ ହୋଇଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଫଳ ଖାଆନ୍ତି, ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ମୂଳ ଉଦ୍ଭଦଠାରୁ ଦୂରରେ ପଡ଼ିଥାଏ । ସେହିଭଳି ଏକ ବର ଫଳ ଖାଇ ମଳତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ପକ୍ଷୀ ଦ୍ଵାରା ଏହାର ମଞ୍ଜି ପଡ଼ି ଯାଇ ବର୍ଷା ପରେ କାନ୍ଥର ଫାଟରେ ଅଙ୍କୁରିତ ହୋଇପାରେ । ଯେତେବେଳେ ମଞ୍ଜି ଜଳ ପାଏ ତାହା ସଂରକ୍ଷିତ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵ ବ୍ୟବହାର କରି ମୂଳ ଓ କାଣ୍ଡ ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ ।

ଫୁଲ

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Sexual Reproduction in Animals)
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଯୁଗ୍ମକଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁକ୍ରାଣୁ (ପୁରୁଷ) ଓ ଡିମ୍ବାଣୁ (ସ୍ତ୍ରୀ) କୁହାଯାଏ । ସମାୟନ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ, ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ ପୁରୁଷ ଓ ମାଈ ମାଛ କିମ୍ବା ବେଙ୍ଗ ଯଥାକ୍ରମେ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ଡିମ୍ବାଣୁକୁ ଜଳରେ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମିଶି ଯୁଗ୍ମଜ ଗଠନ କରନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଠାରେ ଯୁଗ୍ମଜର, ଭୃଣ (embryo)ରେ ବିକାଶ ମଧ୍ୟ ଜଳରେ ଘଟେ ପକ୍ଷୀ ଓ ମଣିଷ ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ, ଶୁକ୍ରାଣୁ ସ୍ତ୍ରୀ ଶରୀରେ ଥ‌ିବା ଡିମ୍ବାଣୁ ଆଡ଼କୁ ସନ୍ତରଣ କରେ ସେତେବେଳେ ସମାୟନ ହୁଏ । ଏହା ପରେ ପକ୍ଷୀ ଓ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ।

ଶୁକ୍ରାଣୁ କୋଷ ଯୁଗ୍ମଜ ଗଠନ

ମାଈ ପକ୍ଷୀ ହିଁ ସମାୟନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଣ୍ଡା (ଯୁଗ୍ମଜ) ଦେଇଥାଏ, ଏହାପରେ ଅଣ୍ଡା ଫୁଟିବା (hatching) ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମୟରେ ଯୁଗ୍ମଜ ଭ୍ରୁଣରୂପ (embryo)ରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥାଏ । ଅଣ୍ଡା ଫୁଟିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବିକଶିତ ହେଉଥ‌ିବା ଭ୍ରୂଣ ପାଇଁ କେତେ ଖାଦ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ପଡ଼ିବ, ମାଈ ଜୀବଟିଏ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ରଖୁଥାଏ ଯାହା ଭ୍ରୂଣଟିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଷଣ ଯୋଗାଇଥାଏ ।

ଅଧିକାଂଶ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଯୁଗ୍ମଜରୁ ଭ୍ରୂଣର ବିକାଶ ସ୍ତ୍ରୀ ଶରୀର ଭିତରେ ଘଟେ । ଛୁଆ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ମା’ର ଶରୀର ଯୋଗାଇଥାଏ ।

ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜୀବ ପାଇଁ କ’ଣ ବିପଦ ? [What are the Threats to Life on Earth]
ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜୀବନ ସଜୀବ ଓ ନିର୍ଜୀବ ଜୀବର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସନ୍ତୁଳନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । କିନ୍ତୁ ମଣିଷର କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସନ୍ତୁଳନକୁ ନଷ୍ଟ କରିଚାଲିଛି । ବିଶ୍ୱ ତାପମାତ୍ରା, ଅମ୍ଳଜାନ ସ୍ତର କିମ୍ବା ଓଜୋନ ସ୍ତରରେ ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପରିବେଶଗତ ଆହ୍ୱାନ ମଧ୍ୟ ଜୀବନକୁ ବିପଦରେ ପକାଇପାରେ । ଆମେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥ‌ିବା ହେଉଛି ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଜୈବ ବିବିଧତା ନଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ-ଯାହାକୁ ତ୍ରିଗୁଣ ଗ୍ରହୀୟ ସଙ୍କଟ କୁହାଯାଏ ।

କୋଇଲା ଓ ତେଲ ଭଳି ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଜାଳିବା ଦ୍ଵାରା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ମିଥେନ ଭଳି ସବୁଜକୋଠରୀ ଗ୍ୟାସ ନିର୍ଗତ ହୁଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଆହୁରି ଅଧ‌ିକ ଉତ୍ତାପ ଧରି ରଖେ ଯାହା ବିଶ୍ଵ ଉଷ୍ମାୟନର କାରଣ ହୁଏ ।

ସାଧାରଣତଃ, ପୃଥ‌ିବୀ ଏକ ସନ୍ତୁଳନ ରଖେ କାରଣ ଗଛ, ଉଭିଦ, ଏପରିକି କ୍ଷୁଦ୍ର ସାମୁଦ୍ରିକ ପ୍ଳାଙ୍କଟନମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ଜାଳୁ, ଆମେ ଅତିରିକ୍ତ କାର୍ବନ ନିର୍ଗତ କରୁ ଯାହା କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଧରି ଭୂମି ତଳେ ବନ୍ଦ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ପୃଥ‌ିବୀ ଏହାକୁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଶୋଷଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଉତ୍ତାପ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

ତାପମାତ୍ରାରେ ସାମାନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ମଧ୍ଯ ବରଫ ତରଳାଇପାରେ, ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ ଯାହା ଅନେକ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସହରକୁ ବନ୍ୟାଗ୍ରସ୍ତ କରିପାରେ, ପାଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବାର ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଅନେକ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଲୋପ ହେବାର କାରଣ ହୋଇପାରେ । ତାପମାତ୍ରା, ବର୍ଷା ଓ ପାଗ ପ୍ରଭୃତିରେ ଏହି ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Climate change) କୁହାଯାଏ ।

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଲୋପ ପାଇଯାଇପାରନ୍ତି, ଯାହା ପରିସଂସ୍ଥାକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରିଦିଏ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଘାସ ଲୋପ ପାଏ, ହରିଣ କିମ୍ବା ଝିଣ୍ଟିକା ଭଳି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଉଥ‌ିବା ଜୀବମାନେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରନ୍ତି ଏବଂ ତୃଣଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀ ବିନା ବାଘ କିମ୍ବା କୋକିଶିଆଳ ଭଳି ଶିକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ହରାନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାରର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଏକ ଭୂମିକା ଅଛି ଏବଂ କିଛି ପ୍ରକାର ଜୀବ ହରାଇବା ଦ୍ଵାରା ଜୀବନକୁ ଧାରଣ କରିବା ନିମିତ୍ତ ପ୍ରକୃତିର କ୍ଷମତା ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ ।

ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ

ପ୍ରଦୂଷଣ ଏସବୁ ସମସ୍ୟାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ । କାରଖାନା, ଯାନବାହାନ ଓ ଇନ୍ଧନ ଜ୍ଵଳନରୁ ହେଉଥ‌ିବା ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ଉଭୟ ମଣିଷ ଓ ପ୍ରକୃତିର କ୍ଷତି କରେ । ଏହା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟାରେ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ଫସଲକୁ କ୍ଷତି କରିପାରେ ଏବଂ କୁହୁଡ଼ି ଓ ଅମ୍ଳ ବର୍ଷା (acid rain) ର କାରଣ ହୋଇପାରେ । ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଫସଲ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଜଳଯୋଗାଣ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ବାସସ୍ଥଳ ଓ ମାନବ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକିଛିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ।

ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜୀବନକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାପାଇଁ ଆମକୁ ପ୍ରଦୂଷଣ କମାଇବା, ନିର୍ମଳ ଶକ୍ତି (clean energy) ବ୍ୟବହାର କରିବା ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମତାର ସହ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାକୁ ପଡ଼ିବ ।

ପରସ୍ପର ସହ ନିର୍ଭରଶୀଳ ପ୍ରାକୃତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସହାୟତାରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସନ୍ତୁଳନ ଦ୍ଵାରା ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନ ସମୃଦ୍ଧି ହୁଏ । ତଥାପି, ଏହି ସନ୍ତୁଳନ ମାନବର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଦ୍ଵାରା ଦିନକୁ ଦିନ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ବାୟୁରେ ଅମ୍ଳଜାନର ପରିମାଣ ଅଳ୍ପ ବା ଅଧୁକ କିମ୍ବା ପୃଥ‌ିବୀର ତାପମାତ୍ରା କମ୍ ବା ଅଧିକ, କିମ୍ବା ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଓଜୋନର ମାତ୍ରା କମ୍ ହେବା ଦ୍ଵାରା ପୃଥୁବରେ ଜୀବନକୁ ବିପଦରେ ପଡ଼ିପାରେ ।

ଜଳ ଓ ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଦୂଷଣ ଜୀବନ ପାଇଁ ଗମ୍ଭୀର ବିପଦ । କାରଖାନା, କୃଷି ଓ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଜଳଜୀବନର କ୍ଷତି କରେ ଏବଂ ଜଳକୁ ଅସୁରକ୍ଷିତ କରେ । ଅତ୍ୟତ୍ଵିକ ସାର ଓ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଆବର୍ଜନା ପରିଚାଳନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଟିକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରେ, ଫସଲର ଉତ୍ପାଦନ ହ୍ରାସ କରେ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ମାଧ୍ୟମରେ କ୍ଷତିକାରକ ପଦାର୍ଥ ବିସ୍ତାର କରେ । ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଆବର୍ଜନା ପରିଚାଳନା ଓ ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ କୃଷି ପଦ୍ଧତି ଆବଶ୍ୟକ ।

ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ

ପୃଥ‌ିବୀର ଜଳମଣ୍ଡଳ, ଜୈବମଣ୍ଡଳ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଓ ଭୂମଣ୍ଡଳ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଗୋଟିକରେ କ୍ଷତି ହେଲେ ତାହା ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ ।
ବିବିଧ ପରିସଂସ୍ଥା ଅଧ୍ବକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସନ୍ତୁଳିତ ହୋଇଥ‌ିବାରୁ ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ । ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଏକ ବଡ଼ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

• ପୃଥ‌ିବୀ ସୌରଜଗତର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଗ୍ରହ କାରଣ ଏହା ଜୀବନକୁ ଧାରଣ କରେ ।
• ପୃଥ‌ିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଏପରି ଦୂରତାରେ ପରିକ୍ରମା କରେ ଯେଉଁଠାରେ ତାପମାତ୍ରା ଅତ୍ୟଧ୍ଵ ଗରମ କିମ୍ବା ଥଣ୍ଡା ନୁହେଁ, ଏହା ଜଳକୁ ତରଳ ରୂପରେ ରହିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ବାସଯୋଗ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ କୁହାଯାଏ ।
• ପୃଥ‌ିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ ପ୍ରାୟ ବୃତ୍ତାକାର କକ୍ଷପଥରେ ପରିକ୍ରମା କରେ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ କରେ ଯେ ବର୍ଷର କୌଣସି ସମୟରେ ପୃଥ‌ିବୀ ଅତ୍ୟଧ୍ଵ ଗରମ କିମ୍ବା ଥଣ୍ଡା ହୁଏ ନାହିଁ ।
• ପୃଥ‌ିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଅତି କମ୍ ହୋଇଥିବାରୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ମହାକାଶକୁ ପଳାଇ ଯିବାକୁ ଦେଇ ନଥାଏ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଏତେ ଅଧିକ ନୁହେଁ ଯେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଓଜନ ଦ୍ଵାରା ଚାପି ହୋଇଯାଆନ୍ତି ।
• ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଓଜୋନର ଉପସ୍ଥିତି କ୍ଷତିକାରକ ଅତିବାଇଗଣୀ ରଶ୍ମିକୁ ପୃଥ‌ିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ବାରଣ କରେ ।
• ପୃଥ‌ିବୀର ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚ ଶକ୍ତିସଂପନ୍ନ କଣିକାଗୁଡ଼ିକରୁ ରକ୍ଷା କରେ ନଚେତ୍ ଏହା ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଆଘାତ କରି ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ।
• ବାୟୁମଣ୍ଡଳ, ଜଳମଣ୍ଡଳ, ଭୂମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଜୈବମଣ୍ଡଳ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରି ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜୀବନ ସଂଚାରଣ କରନ୍ତି ।
• ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜୀବନର ନିରନ୍ତରତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଜନନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ।
• ପ୍ରଜନନ ଅଲିଙ୍ଗୀ କିମ୍ବା ଲିଙ୍ଗୀୟ ହୋଇପାରେ ।
• ଅଲିଙ୍ଗୀ ପ୍ରଜନନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୀଢ଼ିରେ ନୂତନ ବିଶେଷତ୍ଵ ଦେଖାଯିବା ପାଇଁ ଦାୟୀ ।
• ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଠାରେ, ଶରୀର ଭିତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ ଯୁଗଜର ଭ୍ରୂଣରେ ବିକାଶ ଘଟେ ।
• ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଜୈବ ବିବିଧତା ହ୍ରାସ ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜୀବନକୁ ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ କରୁଛି । ଏକତ୍ର, ଏହି ଆହ୍ଵାନଗୁଡ଼ିକ ତ୍ରୈକଗ୍ରହୀୟ ସଙ୍କଟ (triple planetary crisis) ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ।

Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 9 Notes Odia Medium ଦ୍ରବ, ଦ୍ରାବକ, ଦ୍ରବଣ to understand important concepts and topics more clearly.

8th Class Science Chapter 9 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 8 Science Chapter 9 Notes Odia Medium

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ମିଶ୍ରଣ ଓ ଏହାର ପ୍ରକାର ଭେଦ (Mixture and its types) :
ଦୁଇଟି ବା ତହିଁରୁ ଅଧୁକ ବସ୍ତର ଏକତ୍ରୀକରଣ ଦ୍ଵାରା ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ତିଆରି ହୁଏ, ତାହାକୁ ମିଶ୍ରଣ କହନ୍ତି । ମିଶ୍ରଣରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ବଣ୍ଟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହା ଦୁଇପ୍ରକାର ।
ଯଥା – ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ ଓ ଅସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ ।

ଚିତ୍ର ଚିନି, ଲୁଣ ଏବଂ ଜଳଗୁଣ୍ଡ

ଚିତ୍ର (କ) ବାଲି ଏବଂ ଜଳର ମିଶ୍ରଣ (ଖ) କରତ ଗୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଜଳର ମିଶ୍ରଣ

ଉଦାହରଣ : ଲୁଣ ଏବଂ ଚିନିକୁ ଜଳରେ ମିଶାଇଲେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ଭାବରେ ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ, ସେଥ‌ିପାଇଁ ଏହାକୁ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ କୁହାଯାଏ ।
ଚକ୍ ଗୁଣ୍ଡ, ବାଲି, କିମ୍ବା କରତଗୁଣ୍ଡକୁ ଜଳରେ ମିଶାଇଲେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ଭାବରେ ମିଶି ନଥାଏ । ଏପରି ମିଶ୍ରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅସମତୁଲ (non- uniform) ମିଶ୍ରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଚିତ୍ରରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ORS ଏକ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ

ଦ୍ରବ, ଦ୍ରାବକ ଓ ଦ୍ରବଣ (Solute, Solvent and Solution) :
ଜଳରେ ଲୁଣ କିମ୍ବା ଚିନି ପରି ଏକ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣକୁ ଦ୍ରବଣ (solution) କୁହାଯାଏ ।
ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ କଠିନ ପଦାର୍ଥକୁ ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ମିଶ୍ରଣ କରି ଦ୍ରବଣ ଗଠନ କରାଯାଏ ସେତେବେଳେ କଠିନ ପଦାର୍ଥକୁ ଦ୍ରବ (solute) କୁହାଯାଏ ଏବଂ ତରଳ ଉପାଦାନକୁ ଦ୍ରାବକ କୁହାଯାଏ (solvent) କୁହାଯାଏ । ଦ୍ରାବକରେ ଦ୍ରବ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ଏକ ଦ୍ରବଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ଦ୍ରବ + ଦ୍ରାବକ. → ଦ୍ରବଣ (Solute + Solvent = Solution)
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ତରଳ ପଦାର୍ଥର ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ଵାରା ଏକ ଦ୍ରବଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେଥ‌ିରେ କେଉଁଟି ଦ୍ରବ ଓ କଉଁଟି ଦ୍ରାବକ ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜଣାପଡ଼େ ନାହିଁ । ଏପରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦ୍ରବଣରେ କମ୍ ପରିମାଣରେ ଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥକୁ ଦ୍ରବ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଅଧ‌ିକ ପରିମାଣରେ ଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥକୁ ଦ୍ରାବକ କୁହାଯାଏ ।

ଚିତ୍ର ଏକ ଦ୍ରାବକରେ ସମାନ ଭାବରେ ବଣ୍ଟନ ହୋଇଥିବା ଦ୍ରବ (ବର୍ଜିତ ଚିତ୍ର)

ବାୟୁରେ ଥ‌ିବା ଦ୍ରାବକ ଓ ଦ୍ରବ :
ତରଳ ପଦାର୍ଥ ପରି ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବଣ ଗଠନ କରିଥାନ୍ତି । ଏହାର ଏକ ସାଧାରଣ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ବାୟୁ । ବାୟୁ ଏକ ଗ୍ୟାସୀୟ ଦ୍ରବଣ । ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବାୟୁରେ ଅଧ‌ିକ ପରିମାଣରେ ଥ‌ିବାରୁ, ଏହାକୁ ସ୍ରାବକ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ, ଆର୍ଗନ୍, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁରେ କମ୍ ପରିମାଣରେ ଥବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ରବ ଭାବେ ନିଆଯାଏ ।

ଦ୍ରାବକର ପରିମାଣ ଦ୍ରବଠାରୁ ମଧ୍ଯ କମ୍ ହୋଇପାରେ – ରସଗୋଲାର ରସକୁ ‘ସିରା’ କହନ୍ତି । ଅଳ୍ପ ଜଳରେ ଅଧୂକ ଚିନି ମିଶାଇ ‘ସିରା’ ତିଆରି କରାଯାଏ । ଜଳର ପରିମାଣ ଚିନି ତୁଳନାରେ କମ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଜଳକୁ ସ୍ରାବକ ଓ ଚିନିକୁ ଦ୍ରବ କୁହାଯାଏ ।

ଅସଂତୃପ୍ତ ଓ ସଂତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ କ’ଣ ଜାଣିବା ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା
କାର୍ଯ୍ୟ – ୧ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଜଳରେ ଲୁଣର ଦ୍ରବଣତା କ୍ଷମତା ଏବଂ ସଂତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ ଗଠନ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା
କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ଏକ ସଫା କାଚପାତ୍ର ନିଆଯାଉ ଏବଂ ଏହାକୁ ଅଧା ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଉ ।
(ii) ଏଥ‌ିରେ ଗୋଟିଏ ଚାମଚ ଲୁଣ ମିଶାଯାଉ ଏବଂ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଲ ଭାବରେ ଘଣ୍ଟାଯାଉ ।
(iii) ଧୀରେ ଧୀରେ କାଚ ପାତ୍ରରେ ଆଉ ଏକ ଚାମଚ ଲୁଣ ମିଶାଯାଉ ଏବଂ ଘଣ୍ଟାଯାଉ । ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବା ବନ୍ଦ ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ କେତେ ଚାମଚ ଲୁଣ ମିଶାଇଲେ ତାହା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ।
(iv) ସାରଣୀରେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଯାଉ ।

ସାରଣୀ : ଜଳରେ ଲୁଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା

ନିଆଯାଇଥ‌ବା ଲୁଣର ପରିମାଣ (ଚାମଚରେ)	ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ (ଲୁଣ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ। ଲୁଣ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ
ଏକ	ଲୁଣ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବ ।
ଦୁଇ	ଲୁଣ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବ ।
ତିନି	ଲୁଣ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବ ।
ଚାରି	ଲୁଣ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବ ନାହିଁ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
ଯେତେବେଳେ ଲୁଣ ଆଉ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେଲାନାହିଁ ତା’ ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ତିନି ଚାମଚ ଲୁଣ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିପାରିଥିଲେ । ଏଥୁରୁ ଜଳର ଲୁଣ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିବାର କ୍ଷମତା ବିଷୟରେ ସୂଚନା ମିଳିଲା
ଯଦି ଆମେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣର ଜଳରେ ଅଧ୍ବକ ଲୁଣ ମିଶାଇବା ତେବେ ଲୁଣ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାତ୍ରାଠାରୁ ଅଧ‌ିକ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବନାହିଁ ।
ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଲୁଣ ଜଳରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ ଭାବରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ଏକ ଦ୍ରବଣ ତିଆରି କରେ । ଚାମଚ ପରେ ଚାମଚ ଲୁଣ ମିଶାଇ ଚାଲିଲେ ଏପରି ଏକ ସମୟ ଆସେ, ଯେତେବେଳେ ଲୁଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଆଉ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ଅଦ୍ରବଣୀୟ ଲୁଣ ତଳେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ରହିଯାଏ । ଏହା ସୂଚାଇ ଦିଏ ଯେ, ଜଳ ଆଉ ଲୁଣକୁ ଦବୀଭୂତ କରି ପାରିବ ନାହିଁ କାରଣ ଏହା ତାର ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିବା କ୍ଷମତାର ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚି ଯାଇଛି ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ ଦ୍ରାବକରେ ଯେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରବ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେଉଥାଏ ସେତେବେଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରବଣକୁ ଅସଂତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ (unsaturated solution) କୁହାଯାଏ । କିନ୍ତୁ, ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରବ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବା ବନ୍ଦ ହୋଇ ତଳେ ସ୍ଥିର ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଉ ଅଧୁକ ଦ୍ରବ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ ସେତେବେଳେ ସେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ ଦ୍ରବଣକୁ ଏକ ସଂତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ (saturated solution) କୁହାଯାଏ (ଚିତ୍ର) ।

ଦ୍ରବଣରେ ଦ୍ରବର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦ୍ରବଣ ପ୍ରକାରଭେଦ :
ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣ ଦ୍ରବଣ (କିମ୍ବା ଦ୍ରାବକ)ରେ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ରବର ପରିମାଣକୁ ଏହାର ସାନ୍ଦ୍ରତା (concentration) କୁହାଯାଏ । ଦ୍ରବଣରେ ଦ୍ରବର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଯଥା ଲଘୁ (Dilute) ଦ୍ରବଣ ଓ ଗାଢ଼ ବା ସାନ୍ଦ୍ର (Concentrated) ଦ୍ରବଣ । ଯେଉଁ ଦ୍ରବଣରେ କମ୍ କରିମାଣର ଦ୍ରବ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ ଲଘୁ ଦ୍ରବଣ କହନ୍ତି । ଯେଉଁ ଦ୍ରବଣରେ ଅଧ‌ିକ ପରିମାଣର ଦ୍ରବ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ ଗାଢ଼ଦ୍ରବଣ ବା ଘନଦ୍ରବଣ ବା ସାନ୍ଦ୍ର ଦ୍ରବଣ କହନ୍ତି ।

ଲଘୁ ଓ ସାନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ଆପେକ୍ଷିକ ଶବ୍ଦ

ଦ୍ରବଣୀୟତା (Solubility) :
ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ କୌଣସି ଦ୍ରବଣରେ ଯେଉଁ ସର୍ବାଧ‌ିକ ପରିମାଣର ଦ୍ରବ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଦ୍ରବର ଦ୍ରବଣୀୟତା କହନ୍ତି । ଦ୍ରବଣୀୟତା ଦ୍ରବଣର ତାପମାତ୍ରା, ଚାପ ଏବଂ ଦ୍ରବ ଓ ଦ୍ରାବକର ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ନିର୍ଭରକରେ ।

ଦ୍ରବଣୀୟତା ଉପରେ ତାପମାତ୍ରାର ପ୍ରଭାବ ଜାଣିବା :
କାର୍ଯ୍ୟ –୨ : ଆସ ପରୀକ୍ଷା କରିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି କିପରି ଏକ ପଦାର୍ଥର ଦ୍ରବଣତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ତାହା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ।

କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ଏକ ଗ୍ଲାସ ବିକରରେ ପ୍ରାୟ 50 ମିଲି ଜଳ ନିଆଯାଉ ଏବଂ ଏକ ପରୀକ୍ଷାଗାର ଥର୍ମୋମିଟର ବ୍ୟବହାର କରି ଏହାର ତାପମାତ୍ରା ମାପ କରାଯାଉ, ମନେକର ଏହାର ତାପମାତ୍ରା 20°C 1
(ii) ଜଳରେ ଏକ ଚାମଚ ବେକିଂ ସୋଡ଼ା (sodium hydrogen carbonate) ମିଶାଯାଉ ଏବଂ ଏହା ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘଣ୍ଟାଯାଉ । ଘାଣ୍ଟିବା ସମୟରେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ମିଶାଯାଉ ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି କଠିନ ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ଦ୍ରବୀଭୂତ ନ ହୋଇ ବିକରର ଜଳ ଭାଗରେ ବସି ନ ଯାଇଛି ।
(iii) ଏବେ ଘାଣ୍ଟୁ ଥ‌ିବା ସମୟରେ ସାମଗ୍ରୀକୁ 50 C ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗରମ କରାଯାଉ ।
(iv) ବି କରର ତଳେ ବସିଯାଇଥ‌ିବା ଅଦ୍ରବୀଭୂ ତ ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବାର ଦେଖାଯିବ ।
(v) ଏହି ତାପମାତ୍ରାରେ ଘାଣ୍ଟୁଥ‌ିବା ସମୟରେ ପୁଣି ଥରେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ମିଶାଇବା ଜାରି ରଖୁଲେ କିଛି ସମୟ ପରେ କିଛି ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ଅଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ତଳେ ବସି ଯିବାର ଦେଖାଯିବ ।
(vi) ଘାଣ୍ଟୁଥିବା ସମୟରେ ମିଶ୍ରଣକୁ 70° C ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଉଥରେ ଗରମ କଲେ ଅଦ୍ରବୀଭୂତ ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ପାଣିରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବ ।
(vii) 20 C ତାପମାତ୍ରାରେ ଜଳରେ ଯେତି କି ପରମାଣରେ ବେକିଙ୍ଗ ସୋଡ଼ା ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ, 50° C ତାପମାତ୍ରାରେ ଜଳରେ ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ପରି ମାଣରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ । 70° C ତାପମାତ୍ରାରେ ବେକିଙ୍ଗ ସୋଡ଼ାର ପରିମାଣ ଆହୁରି ଅଧ‌ିକ ହୁଏ ।

ଚିତ୍ର ପାଣିରେ ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ଗୋଳାଇବା
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ପରୀକ୍ଷା କରି ଦେଖାଯାଇଛି ଯେ, ଅଧିକାଂଶ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଦ୍ରବଣୀୟତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ଏକ ସଂତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଏକ ଅସଂତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ ପରି ବ୍ୟବହାର କରେ ।

ଭାରତୀୟ ଔଷଧ ପ୍ରଣାଳୀରେ ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥକୁ ଦ୍ରାବକ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର :
ଭାରତରେ ଆୟୁର୍ବେଦ, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପ୍ରଣାଳୀରେ ଜଳକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦ୍ରାବକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ ଆସୁଛି । ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭଦ, ଜଳ ଓ ଆଲକୋହଲ ମିଶ୍ରଣକୁ ଅର୍କ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଅର୍କକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆୟୁର୍ବେଦୀୟ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । ଭାରତୀୟ ଔଷଧ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଔଷଧର ଚିକିତ୍ସାତ୍ମକ ଉପଚାର ଉପଲବ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ତାହାର ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ତେଲ, ଘିଅ, ଦୁଗ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ ଦ୍ରାବକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବାର କଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ।

ରସାୟନବିଦ୍ ଡକ୍ଟର ଅସୀମା ଚାଟାର୍ଜୀଙ୍କ କୃତିତ୍ଵ :
ଡକ୍ଟର ଅସୀମା ଚାଟାର୍ଜୀ ଜଣେ ରସାୟନବିତ୍ । ତାଙ୍କର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମୂର୍ଚ୍ଛା ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧୀ ଏବଂ ମ୍ୟାଲେରିଆ ପ୍ରତିରୋଧୀ ଔଷଧର ବିକାଶ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ସେ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭଦରୁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ ନିଷ୍କାସନ ଏବଂ ପୃଥକ୍ କରିବା ପାଇଁ ଦ୍ରାବକ ଏବଂ ଦ୍ରବଣକୁ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ଜାନକୀ ଆମ୍ମାଲଙ୍କ ପରେ ସେ ଦ୍ଵିତୀୟ ଭାରତୀୟ ମହିଳା ଭାବରେ ବିଜ୍ଞାନରେ ଡକ୍ଟରେଟ୍ ଉପାଧ୍ ହାସଲ କରିଥିଲେ । ସେ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନରେ ଶାନ୍ତି ସ୍ଵରୂପ ଭଟ୍ଟନାଗର ପୁରସ୍କାର ପାଇଥିବା ପ୍ରଥମ ମହିଳା ଅଟନ୍ତି । ଏହା ସହିତ ସେ ପଦ୍ମଭୂଷଣ ଉପାର୍ଶ୍ଵରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ ।

ଜଳରେ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର ଦ୍ରବଣୀୟତା :
(i) ଅମ୍ଳଜାନ ସମେତ ଅନେକ ଗ୍ୟାସ୍‌ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ । ଅମ୍ଳଜାନ କେବଳ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ । ଜଳରେ ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରାରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଏହି ଅମ୍ଳଜାନ ଜଳଜ ଉଭିଦ, ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଳଚର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖେ ।
(ii) ଜଳରେ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣକୁ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଗ୍ୟାସ ସମାନ ଭାବରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ଦ୍ରବଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ ।
(iii) ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଜଳରେ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର ଦ୍ରବଣୀୟତା ସାଧାରଣତଃ ହ୍ରାସପାଏ ।
(iv) ଏହି କାରଣରୁ ଥଣ୍ଡାଜଳରେ ଅଧିକ ଅମ୍ଳଜାନ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବାରୁ ଜଳଚର ଜୀବମାନେ ଯଥେଷ୍ଟ ଅମ୍ଳଜାନ ପାଇଥାଆନ୍ତି । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧିହେଲେ ଜଳରେ ଅମ୍ଳଜାନର ଦ୍ରବଣୀୟତା ହ୍ରାସପାଏ ଯାହା ଫଳରେ ଜଳଚର ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦ ଅଟେ ।

ଜଳରେ କେତେକ ବସ୍ତ ଭାସନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ କେତେକ ବସ୍ତ ବୁଡ଼ିଯିବାର କାରଣ :
ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଜଳର ସାନ୍ଦ୍ରତାଠାରୁ ଅଧିକ ହେଲେ, ବସ୍ତଟି ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ବସ୍ତର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଜଳର ସାନ୍ଦ୍ରତାଠାରୁ କମ୍ ହେଲେ ବସ୍ତୁଟି ଜଳରେ ଭାସିଥାଏ । ଜଳରେ ବସ୍ତୁଟି ଭାସିବା କେବଳ ବସ୍ତର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ କାରଣ ଏହା ବସ୍ତର ଆକାର ଓ ଆୟତନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ ।

ଚିତ୍ର କିଛି ବସ୍ତୁ ଜଳରେ ଭାସେ ଓ କିଛି ବସ୍ତୁ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ ।

ସାନ୍ଦ୍ରତା (Density) :
ବସ୍ତର ଏକକ ଆୟତନରେ ଥିବା ବସ୍ତତ୍ଵକୁ ସାନ୍ଦ୍ରତା କହନ୍ତି । ଗାଣିତିକ ଭାଷାରେ ସାନ୍ଦ୍ରତା ସୂତ୍ର ହେଉଛି-

ଏଣୁ ଆୟତନ ସମାନ ଥାଇ ବସ୍ତୁତ୍ଵ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ସାନ୍ଦ୍ରତା ବୃଦ୍ଧିପାଏ, ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ବସ୍ତୁତ୍ଵ ସମାନ ଥାଇ ଆୟତନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ସାନ୍ଦ୍ରତା ହ୍ରାସ ପାଏ । ପଦାର୍ଥର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଏହାର ଆକାର କିମ୍ବା ଆକୃତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ । ସାନ୍ଦ୍ରତା ତାପମାତ୍ରା ଓ ଚାପ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଚାପ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ୟାସ ଗୁଡ଼ିକର ସାନ୍ଦ୍ରତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । କଠିନ ଓ ତରଳ ପଦାର୍ଥର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଉପରେ ଚାପର ପ୍ରଭାବ ନଗଣ୍ୟ ଅଟେ ।

ସାନ୍ଦ୍ରତାର ଏକକ :
ସାନ୍ଦ୍ରତାର ଏକକଗୁଡ଼ିକ ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଓ ଆୟତନର ଏକକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ବସ୍ତୁତ୍ଵର SI ଏକକ କିଲୋଗ୍ରାମ (kg) ଏବଂ ଆୟତନର SI ଏକକ ଘନମିଟର (m³) । ଏଣୁ ସାନ୍ଦ୍ରତାର SI ଏକକ କି.ଗ୍ରା. ପ୍ରତି ଘନମିଟର ବା ସଂକ୍ଷେପରେ kg/m³ । ତରଳ ପଦାର୍ଥ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୁବିଧା ପାଇଁ ସାନ୍ଦ୍ରତାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏକକ ଯଥା ଗ୍ରାମ ପ୍ରତି ମିଲିଲିଟର ବା g/mL ଏବଂ ଗ୍ରାମ ପ୍ରତି ଘନ ସେଣ୍ଟିମିଟର ବା g/cm ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ 1 ମିଲିଲିଟର ଜଳର ବସ୍ତୁତ୍ଵ 1 ଗ୍ରାମ୍ । ଏଣୁ ଜଳର ବସ୍ତୁତ୍ୱ ମାପିବାପାଇଁ ଆମେ ଆୟତନକୁ ମିଲିଲିଟର (mL) ଓ ବସ୍ତୁତ୍ଵକୁ ଗ୍ରାମ (g) ରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଉ ।

ସାନ୍ଦ୍ରତାର ରୂପାନ୍ତରିତ ଏକକ :
1kg/m³ = 1000 g/m³ = 1000g/1000L = 1g/L = 1g/1000mL = 1g/1000cm³ → 1g/cm² = 1000 kg/m³
ସାଧାରଣ ତାକମାତ୍ରାରେ 1 ମିଲିଲିଟର (mL) ଜଳର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ପ୍ରାୟ 1 ଗ୍ରାମ୍ (g) ହୋଇଥାଏ । ଜଳର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ମାପିବା ପାଇଁ, ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ଆୟତନକୁ (mL) ରେ ଏବଂ ତାର ବସ୍ତୁତ୍ଵକୁ (g) ରେ ବିଚାର କରିଥାଉ, ତେଣୁ 10 mL ପାଣିରେ ବସ୍ତୁତ୍ଵ ପ୍ରାୟ 10g ହେବ । ସେହିଭଳି 100mL ପାଣିର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ପ୍ରାୟ 100g ହେବ ।
1 ଲିଟର (L) = 1000 ମିଲିଲିଟର (mL) = 1000 ଘନ ସେ.ମି. (cm’)
1 ଘନମିଟର (m³) = 1000 ଲିଟର (L)

ଆପେକ୍ଷିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା (Relative Density) :
କୌଣସି ବସ୍ତର ଆପେକ୍ଷିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା କହିଲେ ଆମେ ଉକ୍ତ ବସ୍ତର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଓ ସମାନ ତାପମାତ୍ରାରେ ଜଳର ସାନ୍ଦ୍ରତାର ଅନୁପାତକୁ ବୁଝିଥାଉ ।

4° C ତାପମାତ୍ରାରେ ଜଳର ସାନ୍ଦ୍ରତା = \(\frac{1 \mathrm{~g}}{1 \mathrm{ml}}=\frac{1 \mathrm{~g}}{1 \mathrm{~cm}^3}\)
10 ଘନ ସେ.ମି. ଏଲୁମିନିୟମ୍‌ର ବସ୍ତୁତ୍ଵ 27 ଗ୍ରାମ୍, ଏଣୁ ଏହାର ସାନ୍ଦ୍ରତା = \(\begin{gathered}
27 \mathrm{~g} \\
10 \mathrm{~cm}^3=\frac{2.7 \mathrm{~g}}{\mathrm{~cm}^3}
\end{gathered}\)
ଏଥୁରୁ ଜଣାପଡ଼େ, ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଜଳ ଅପେକ୍ଷା 2.7 ଗୁଣ ସାନ୍ଦ୍ର ଅଟେ । ତେଣୁ ଏଲୁମିନିୟମ୍‌ର ଆପେକ୍ଷିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା 2.7 ଅଟେ ।

1 ଲିଟର ପ୍ୟାକେଟ ତେଲର ଓଜନ 910 ଗ୍ରାମ କାହିଁକି ? :
ଘିଅ କିମ୍ବା ତେଲର କିଛି ପ୍ୟାକେଟ ଉପରେ 1 ଲିଟର ଆୟତନ କିନ୍ତୁ ଓଜନର 910 ଗ୍ରାମ ଲେଖାଯାଇଥାଏ । ଏହାର କାରଣ ହେଲା l ମିଲିଲିଟର ବା 1 ଘନ ସେ.ମି. ଜଳର ବସ୍ତୁତ୍ଵ । ଗ୍ରାମ ବେଳେ ସମ ପରିମାଣର ତେଲ ବା ଘିଅର ବସ୍ତୁତ୍ଵ 0.91 ଗ୍ରାମ । ଏହା ସୂଚାଇଦିଏ ତେଲ ବା ଘିଅର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଜଳର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଠାରୁ କମ୍ । ତେଣୁ ତେଲ ଓ ଘିଅ, ଜଳରେ ଭାସନ୍ତି ଏବଂ 1 ଲିଟର ବା 1000 ମିଲିଲିଟର ତେଲ ଓ ଘିଅରେ 910 ଗ୍ରାମ ଓଜନର ପଦାର୍ଥ ରହେ ।

ସାନ୍ଦ୍ରତା ନିଶ୍ଚୟ :
ବସ୍ତର ସାନ୍ଦ୍ରତା ହେଉଛି ଏହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଓ ଆୟତନର ଅନୁପାତ । ଏଣୁ ବସ୍ତର ବସ୍ତତ୍ଵ ମାପକରି ଏବଂ ଏହାର ଆୟତନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିସାରିବା ପରେ ସାନ୍ଦ୍ରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ । ବସ୍ତତ୍ଵ ମାପିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ନିକିତି ବା ତରାଜୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଡିଜିଟାଲ ଓଜନ ମାପକ ନିକିତି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି ।

ଡିଜିଟାଲ ଓଜନ ନିକିତିରେ ବସ୍ତତ୍ଵ ମାପ ପଦ୍ଧତି :
କାର୍ଯ୍ୟ – ୩ : ଆସ ମାପିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଡିଜିଟାଲ୍ ଓଜନ ନିକିତିର ସଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର କରି କୌଣସି କଠିନ ବସ୍ତର ବସ୍ତତ୍ଵ ମାପ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ଡିଜିଟାଲ୍ ଓଜନ ନିକିତିକୁ ଚାଲୁ କରାଯାଉ ।
(ii) ଡିଜିଟାଲ୍ ଓଜନ ନିକିତିର ପରଦାରେ ଆରମ୍ଭରୁ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ପାଠକକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଉ ।
(iii) ଏହା ଏକ ଶୂନ୍ୟ ପାଠ୍ୟଙ୍କ (zero reading) ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍ । ଯଦି ଦେଖାଉ ନାହିଁ ତେବେ ଆମକୁ ପାସଙ୍ଗ ଦେଇ କିମ୍ବା ଚେୟାର୍ ବା ରିସେଟ୍ ବଟନ୍ ଦବାଇ ଏହାକୁ ଶୂନ୍ୟକୁ ଆଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ । (ଚିତ୍ର)
(iv) ନିକିତିର ପାତ୍ର ଉପରେ ଏକ ଶୁଖୁଲା ଏବଂ ସଫା ୱାଚ୍ ଗ୍ଲାସ୍ କିମ୍ବା ବଟର ପେପର୍ ରଖାଯାଉ ।
(v) ଡିଜିଟାଲ୍ ଓଜନ ନିକିତି ଉପରେ ପାଠ୍ୟଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଉ ।
(vi) ଚିତ୍ର ‘ଖ’ରେ ଦେଖାଯାଇଥ‌ିବା ଭଳି ପାସଙ୍ଗ ଦେଇ କିମ୍ବା ରିସେଟ୍ ବସନ୍ ଦବାଇ ଡିଜିଟାଲ୍ ଓଜନ ନିକିତିର ପାଠ୍ୟଙ୍କ ଶୂନ୍ୟକୁ ଅଣାଯାଉ ।
(vii) ବର୍ତ୍ତମାନ କଠିନ ବସ୍ତୁ, ଯେପରିକି ଏକ ପଥରକୁ ସତର୍କତାର ସହିତ ଓ୍ୱାଡ୍ ଗ୍ଲାସ୍ ଉପରେ (ଚିତ୍ର ଗ) ରଖାଯାଉ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : ନିକିତିରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ପଠନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର, ଯାହା ପଥରର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଦେଖାଇଥାଏ । ତାହା ପଥରଟିର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଅଟେ । ବିଜ୍ଞାନରେ ବସ୍ତୁର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଓ ଓଜନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ବସ୍ତୁତ୍ଵ ହେଉଛି ପଦାର୍ଥର ପରିମାଣ ଯାହାର ଏକକ ଗ୍ରାମ ଓ କିଲୋଗ୍ରାମ କିନ୍ତୁ ଓଜନ ହେଉଛି ବସ୍ତୁ ସହ
ସଂଯୁକ୍ତ ପୃଥ‌ିବୀର ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଯାହାର ଏକକ ନିଉଟନ୍ । ଅଧିକାଂଶ ନିକିତିରେ ଓଜନ ମପା ଯିବା ସମୟରେ ସୂଚକ ଗୁଡ଼ିକ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଏକକରେ ଲେଖାଯାଇଥାଏ ।

ତରଳ ପଦାର୍ଥର ଆୟତନ ମାପ :
ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ୍ର ଯେତିକି ସ୍ଥାନ ଅସ୍ଵୀକାର କରେ ତାହାକୁ ତା’ର ଆୟତନ କହନ୍ତି । ଆୟତନର SI ଏକକ ଘନ ମିଟର ବା m୬, ଘନ ଡେସିମିଟର ବା dm କିମ୍ବା ଘନ ସେ.ମି. ଏକକ cm ବା cc । ତଳର ପଦାର୍ଥର ଆୟତନର ଏକକ ଲିଟର ଓ ମିଲିଲିଟର ।
1 ଲିଟର (L) = 1000 ମିଲିଲିଟର (mL)
1 ମିଲିଲିଟର (mL) = 1 ଘନ ସେ.ମି. (cm³ ବା cc)
1 ଘନମିଟର (m³) = 1000 ଲିଟର (L)

ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡର (Measuring Cylinder) :
(i) ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡର ହେଉଛି ଏକ ସରୁ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସିଲିଣ୍ଡର ଆକୃତିର ପାତ୍ର ଯାହାର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ଵ ଖୋଲା ଓ ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ଵଟି ବନ୍ଦ ଥାଏ ।
(ii) ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡର ଦ୍ଵାରା ଏକ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ର ଆୟତନ ମପାଯାଏ ।
(iii) ଆୟତନ ମାପିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଆୟତନର ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଯଥା 5 mL, 10 mL, 25 mL, 50 mL, 100 mL, 250 mL ଇତ୍ୟାଦି ।
(iv) ଗୋଟିଏ 100 mL ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରର 10 mL, 20 mL, 30 mL, 40 mL ପାଠ୍ୟଙ୍କ ଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼ଚିହ୍ନ ଦ୍ଵାରା ସୂଚାଇ ଦିଆଯାଏ । ଦୁଇଟି ବଡ଼ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟରେ 10 ଟି ବିଭାଜନ ସଂଖ୍ୟା ଥାଏ । ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ବିଭାଜନ 1 mL ମାପ କରିପାରେ । ଏହା କ୍ଷୁଦ୍ର ଆୟତନ ସୂଚାଙ୍କ ଅଟେ ।

ଚିତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ଆୟତନର ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡର
(v) ବିଭିନ୍ନ ଆୟତନର ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରର କ୍ଷୁଦ୍ରତ୍ତମ ବିଭାଜନ ମୂଲ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ।
10 mL ଓ 25 mL କ୍ଷମତା ବିଶିଷ୍ଟ ସିଲିଣ୍ଡରର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଆୟତନ ମାନ 0.1 mL.
100 mL କ୍ଷମତା ବିଶିଷ୍ଟ ସିଲିଣ୍ଡରର କ୍ଷୁଦ୍ରତ୍ତମ ଆୟତନ ମାନ 1 mL.
250 mL କ୍ଷମତା ବିଶିଷ୍ଟ ସିଲିଣ୍ଡରର କ୍ଷୁଦ୍ରତ୍ତମ ଆୟତନ ମାନ 2 mL.
ବିଶିଷ୍ଟ ସିଲିଣ୍ଡରର କ୍ଷୁଦ୍ରତ୍ତମ ଆୟତନ ମାନ 5 mL. 500 mL କ୍ଷମତା
(vi) 70 mL ଆୟତନ ତରଳର ଆୟତନ ମାପିବା ପାଇଁ 100 mL ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡର ସବୁଠାରୁ ସୁବିଧାଜନକ ।

କାର୍ଯ୍ୟ ୪ : ଆସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା ଓ ଗଣନା କରିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଏକ ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରି ଏହାର ଆୟତନ ମାପିବାର ସର୍ବନିମ୍ନ କ୍ଷମତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ।

କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ଏକ ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡର ନେଇ ଏହାକୁ ଭଲଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର ।
(ii) ଏହା ସର୍ବାଧ‌ିକ କେତେ ଆୟତନ ମାପିପାରିବ ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର ।
(iii) ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆୟତନର ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ହିସାବ କର ।
(iv) ସେହି ବଡ଼ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଛୋଟ ବିଭାଜନ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଗଣତି କର ।
(v) ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ବିଭାଜନର ମୂଲ୍ୟ କେତେ ଆୟତନ ସୂଚାଉଛି ତାହା ଗଣନା କର ।

100 mL ମାପ ସିଲିଣ୍ଡର

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
(i) ସିଲିଣ୍ଡରଟିକୁ 100 mL ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି । ତେଣୁ ଏହା
ସର୍ବାଧ‌ିକ 100 mL ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆୟତନ ମାପ କରାଯାଇପାରିବ ।
(ii) ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ଯରେ ସୂଚିତ ଆୟତନର ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି 10 mL ।
(iii) ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ଯରେ 10 ଟି ଛୋଟ ବିଭାଜନ ଅଛି ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରର ଛୋଟ ବିଭାଜନର ମାପ ଜାଣିବା ଦ୍ଵାରା
ତରଳ ପଦାର୍ଥର ଆୟତନକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମାପ କରାଯାଇପାରିବ ।

ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରରେ 50 mL ଜଳ କିପରି ମାପ କରାଯାଏ :
କାର୍ଯ୍ୟ – ୫ : ଆସ 50 mL ଜଳ ମାପିବା

ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଏକ ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରର ବ୍ୟବହାର କରି ତରଳ ପଦାର୍ଥର ଆୟତନ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମାପିବା ।

ଚିତ୍ର ମଫଳ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ଜଳ କରିବା
କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :
ନିଜ ପାଠଙ୍କ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା
(i) ଏକ ସମତଳ ପୃଷ୍ଠରେ ଏକ ସଫା ଓ ଶୁଖୁଲା ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡର ରଖାଯାଉ ।
(ii) ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ଆବଶ୍ୟକ ଚିହ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧୀରେ ଧୀରେ ଜଳ ଢଳାଯାଉ ।
(iii) ଯଦି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ଡ୍ରପର ସାହାଯ୍ୟରେ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ଜଳ ମିଶାଇ କିମ୍ବା ବାହାର କରି ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ଜଳ ସ୍ତରକୁ 50 mL ଚିହ୍ନ ସହିତ ସମାନ କରାଯାଉ ।
(iv) ଧ୍ୟାନର ସହିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ଆମେ ଦେଖୁବା ଯେ ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡର ଭିତରେ ଜଳ ଏକ ବକ୍ର ପୃଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ଏହି ବଜ୍ରପୃଷ୍ଠକୁ ତରଳ ବଜ୍ରପୃଷ୍ଠ (meniscus) କୁହାଯାଏ ।
(v) ଜଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଙ୍ଗହୀନ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ମେନିସ୍କସର ତଳ ଅଂଶ ସହିତ ମେଳ ଖାଉଥିବା ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ଥ‌ିବା ଚିହ୍ନକୁ ପଢାଯାଉ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
(i) ପାଠ୍ୟଙ୍କଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଆଖୁ ଯେପରି ମେନିସ୍କସର ତଳ ଭାଗ ସହିତ ସମାନ ରହେ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଉ ।
(ii) ଏହା ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ତର-ଅର୍ଥାତ୍ 50 mL ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଏହି ଜଳକୁ ଆବଶ୍ୟକ ପାତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରାଯାଉ । ରଙ୍ଗୀନ ତରଳ ପଦାର୍ଥ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ଥିବା ଚିହ୍ନ ମେନିସ୍କସ ଉପରେ ଅଂଶ ସହିତ ମେଳ ଖାଏ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥର ସଠିକ୍ ଆୟତନ ମାପିବା ପାଇଁ ତରଳର ବକ୍ରତଳକୁ ଆଖର ସିଧା ସ୍ତରରେ ରଖୁ ମାପ ନେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।

ଆୟତନ (Volume) :
କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଶୂନ୍ୟରେ ବା ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ ତାହାକୁ ଆୟତନ କହନ୍ତି । ଆୟତନ SI ଏକକ ଘନମିଟର ବା m । ଏହାର ଛୋଟ ଏକକ ଘନ ସେ.ମି. ବା cm ବା cc ହୋଇପାରିବ ।

ନିୟମିତ (Regular) ଆକୃତି କଠିନ ବସ୍ତର ଆୟତନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ :

କାର୍ଯ୍ୟ – ୬ : ଆସି ଗଣନା କରିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଏକ ନିୟମିତ ଆକୃତିର କଠିନ ବସ୍ତର ଆୟତନ ଏହାର ଲମ୍ବ, ପ୍ରସ୍ଥ, ଉଚ୍ଚତା ମାପି ଗଣନା କରିବା ।

କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ନିଜ ପାଖରେ ଥିବା ଏକ ଘନାକୃତି ବସ୍ତୁ ବା ନୋଟ୍ ବୁକ୍ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
(ii) ଏକ ସ୍କେଲ୍ ଦ୍ଵାରା ବସ୍ତୁଟିର ଲମ୍ବ (l), ପ୍ରସ୍ଥ (w) ଏବଂ ଉଚ୍ଚତା (h) ମାପ ।
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : ମନେକର ଏକ ନୋଟ୍ ବୁକ୍‌ର ଦୈର୍ଘ୍ୟ (l) = 25 ସେ.ମି., ପ୍ରସ୍ଥ (b) = 12 ସେ.ମି. ଓ ଉଚ୍ଚତା (h)
= 2 ସେ.ମି. ।
ଆୟତନ = l × b × h
= 25 × 18 × 2
= 900 cm³
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : ନିୟମିତ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା କଠିନ ବସ୍ତୁର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଉଚ୍ଚତା ଥାଏ । ଦୈର୍ଘ୍ୟ × ପ୍ରସ୍ଥ × ଉଚ୍ଚତାର ପରିମାଣ ଏହାର ଆୟତନ ସୂଚାଇଥାଏ ।

ଅନିୟମିତ ବସ୍ତ (Irregular bodies) ର ଆୟତନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ :
କାର୍ଯ୍ୟ – ୭ : ଆସ ମାପ କରିବା
ଶିକ୍ଷଣର ଲକ୍ଷ୍ୟ : ଜଳ ଅପସାରଣ ପଦ୍ଧତି ମାଧ୍ୟମରେ ଅନିୟମିତ ଆକୃତିର କଠିନ ବସ୍ତଗୁଡ଼ିକର ଆୟତନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ।
କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ଚାରିପାଖରୁ ପଥର, ଧାତୁଚାବି ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
(ii) ଏକ ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯେ କୌଣସି ଆୟତନର ଜଳ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯିବ, ଯେପରି 50 mL ଏବଂ ସାରଣୀରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଆୟତନ ଲେଖୁ ରଖାଯାଉ ।
(iii) ଏକ ପଥରକୁ ସୂତା ସହିତ ବାନ୍ଧି ଧୀରେ ଧୀରେ ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ଭିତରକୁ ଓହ୍ଲାଇ ଦିଆଯାଉ ।
im-12
ଚିତ୍ର ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରରେ
ଜଳର ସ୍ତର (କ) ବସ୍ତୁ ବିନା (ଖ) ବସ୍ତ୍ ସହିତ
(iv) ଜଳ ସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପରେ ଅନ୍ତିମ ଆୟତନ ଚିହ୍ନ ଦେଖୁ ଲେଖୁ ରଖୁ, ମନେକର, ଏହା 55 mL ହେଲା ।
(v) ବସ୍ତୁକୁ ମାପକ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ରଖୁବା ପରେ ଅନ୍ତିମ ଆୟତନରୁ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଆୟତନ ବିୟୋଗ କଲେ ଏହା ହେଉଛି ବସ୍ତର ଆୟତନ ।
(vi) ସାରଣୀରେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଲେଖୁ ରଖୁବା ।

ସାରଣୀ ୯.୨ : ଅନିୟମିତ କଠିନର ଆୟତନ

(vii) ଏହି ପ୍ରକାରର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଥିବା ବସ୍ତର (mL) ଏକକରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ, ଯାହାକୁ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ସମତୁଲ ଏକକ cm ରେ ଲେଖାଯାଇପାରିବ ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ : କୌଣସି ଅନିୟମିତ ଆକୃତିର କଠିନ ବସ୍ତର ଆୟତନ ତାହାଦ୍ୱାରା ଅପସାରିତ ହେଉଥ‌ିବା ଜଳର ଆୟତନ ସହିତ ସମାନ ହୋଇଥାଏ । ଜଳରେ ବୁଡ଼ାଇ ସେହି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ଆୟତନ ମାପି ବସ୍ତର ଆୟତନ କରିହେବ ।

ପୃଥ‌ିବୀ ଗ୍ରହର ବଭିନ୍ନ ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକର ସାନ୍ଦ୍ରତା :
ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ପୃଥ‌ିବୀର କେନ୍ଦ୍ର ଆଡ଼କୁ ରହିଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ଯଥାକ୍ରମେ ଭୂଦ୍ରକ୍, ଉପର ମାଣ୍ଟାଲ, ନିମ୍ନ ମାଣ୍ଟାଲ, ବାହ୍ୟ କୋର୍ ଓ ଭିତର କୋର୍ ଅଟନ୍ତି । ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ପୃଥ‌ିବୀର କେନ୍ଦ୍ରଆଡ଼କୁ ତାପମାତ୍ରା ଓ ଚାପ ବୃଦ୍ଧିହେତୁ ଏହାର ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକର ସାନ୍ଦ୍ରତା କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।

ସାନ୍ଦ୍ରତା ଉପରେ ତାପମାତ୍ରା ଓ ଚାପର ପ୍ରଭାବ :
ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧିଘଟିଲେ କଠିନ, ତରଳ ଓ ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଆନ୍ତି । ଫଳରେ ସେମାନଙ୍କର ଆୟତନ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ମାତ୍ର ବସ୍ତୁତ୍ଵର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ ନାହିଁ । ଆୟତନ ବୃଦ୍ଧିଯୋଗୁଁ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାନ୍ଦ୍ରତା କମିଯାଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଗରମ ବାୟୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବେଲୁନ୍ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ ।
ଚାପ ବୃଦ୍ଧି ହେତୁ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର କଣିକା ନିକଟତର ହୁଅନ୍ତି । ଫଳରେ ଆୟତନ କମିଯାଏ ଏବଂ ସାନ୍ଦ୍ରତା ବୃଦ୍ଧିପାଏ । ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଅସଙ୍କୋଚନୀୟ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଚାପଦ୍ଵାରା ସେତେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏନାହିଁ । ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ଵାରା କଠିନ ପଦାର୍ଥ ସର୍ବନିମ୍ନ ପ୍ରଭାବିତ ହେବାଯୋଗୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକର ସାନ୍ଦ୍ରତାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନଗଣ୍ୟ ହୁଏ ।

ବରଫ କାହିଁକି ଜଳରେ ଭାସେ ? :
4° C ତାପମାତ୍ରାରେ ଜଳ ସର୍ବାଧ‌ିକ ଓଜନପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ତାପମାତ୍ରା ୦° କୁ କମିଲେ ଜଳୁରୁ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଠନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟି ଏହାର ବରଫ ରୂପେ ଅଧୂକ ସ୍ଥାନ ନିଏ । ଆୟତନ ଅଧୁକ ଯୋଗୁଁ ସାନ୍ଦ୍ରତା କମିଯାଏ ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ – ଯେଉଁ ମିଶ୍ରଣରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ଭାବରେ ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ ତାହାକୁ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ (Uniform Mixture) କହନ୍ତି ।
ଉଦାହରଣ : ଲୁଣ ଓ ଜଳର ମିଶ୍ରଣ, ଚିନି ଓ ଜଳର ମଶ୍ରଣ, ORS ଦ୍ରବଣ ପ୍ରଭୃତି ।

ଅସମତୁଲ ଦ୍ରବଣ – ଯେଉଁ ମିଶ୍ରଣରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ଭାବରେ ମିଶି ନଥାଏ, ତାହାକୁ ଅସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ (Non-uniform Mixture) କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ : ଚକ୍ ଗୁଣ୍ଡ ଓ ବାଲିର ମିଶ୍ରଣ, କରତ ଗୁଣ୍ଡ ଓ ଜଳର ମିଶ୍ରଣ ଇତ୍ୟାଦି ।

ଦ୍ରବଣ (Solution) – ଗୋଟିଏ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ ଯାହାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଲିଆସ୍‌ରେ କିମ୍ବା ପରିବର୍ଷକ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଦେଖୁବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ଦ୍ରବଣ କହନ୍ତି । ଦ୍ରବଣର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉପାଦାନ ହେଲା – ଦ୍ରବ (solute) ଓ ଦ୍ରାବକ (solvent) । ଏଣୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାଷାରେ – ଦ୍ରବ + ଦ୍ରାବକ → ଦ୍ରବଣ

ଅସଂତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ (Unsaturated Solution) – ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ ଯେଉଁ ଦ୍ରବଣ ତହିଁରେ ଆହୁରି ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଦ୍ରବ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିବାକୁ ଦେଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଅସଂତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ ।

ସଂତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ (Saturated Solution) – ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ ଯେଉଁ ଦ୍ରବଣ ତହିଁରେ ଆଉ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଦ୍ରବ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ, ତାହାକୁ ସଂତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ ।

ଲଘୁ ଓ ଘନ ଦ୍ରବଣ (Dilute and Concentrated Solution) ଦ୍ରବଣରେ ଦ୍ରବର ସାନ୍ଦ୍ରତାକୁ ଭିଭିକରି ଲଘୁ ଦବ୍ରଣ ଓ ଘନ ଦ୍ରବଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । କମ୍ ପରିମାଣରେ ଦ୍ରବ ଥ‌ିବା ଦ୍ରବଣକୁ ଲଘୁ ଦ୍ରବଣ ଓ ଅଧୂକ ପରିମାଣରେ ଦ୍ରବଥୁବା ଦ୍ରବଣକୁ ଘନ ଦ୍ରବଣ କହନ୍ତି ।

ଦ୍ରବଣୀୟତା (Solubility) – ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣର ଦ୍ରାବକ (ସାଧାରଣତଃ ୧୦୦ ମିଲିଲିଟର) ରେ ଯେଉଁ ସର୍ବାଧ‌ିକ ପରିମାଣର ଦ୍ରବ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇପାରେ ତାହାକୁ ଦ୍ରବଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା କୁହାଯାଏ । ଦ୍ରବଣୀୟତା ତାପମାତ୍ରା ଓ ଚାପ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ।

ସାନ୍ଦ୍ରତା (Density) – ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାଷାରେ ଏକକ ଆୟତନରେ ଥିବା ବସ୍ତର ବସ୍ତତ୍ଵକୁ ସାନ୍ଦ୍ରତା କୁହାଯାଏ ।

। ବସ୍ତର ସାନ୍ଦ୍ରତା ତାପମାତ୍ରା ଓ ଚାପଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ।

ଆପେକ୍ଷିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା (Relative Density) – କୌଣସି ବସ୍ତର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଓ ସମ ତାପମାତ୍ରାରେ ଜଳର ସାନ୍ଦ୍ରତାର ଅନୁପାତକୁ ଆପେକ୍ଷିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା କହନ୍ତି । ଏହା ଏକ ଏକକ ବିହୀନ ସଂଖ୍ୟା ।

ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଓ ଓଜନ (Mass and Weight ) – କୌଣସି ବସ୍ତୁରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥର ପରିମାଣକୁ ବସ୍ତୁତ୍ଵ କହନ୍ତି କିନ୍ତୁ ବସ୍ତଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଉଥ‌ିବା ପୃଥ‌ିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳକୁ ଓଜନ କହନ୍ତି ।

Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 8 Notes Odia Medium ପଦାର୍ଥର ପ୍ରକୃତି: ମୌଳିକ, ଯୌଗିକ ଓ ମିଶ୍ରଣ to understand important concepts and topics more clearly.

8th Class Science Chapter 8 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 8 Science Chapter 8 Notes Odia Medium

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ପଦାର୍ଥ ଓ ଏହାର ପ୍ରକାରଭେଦ (Matter & its Types) :
(i) ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥ‌ିବା ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତଗୁଡ଼ିକ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆମେ ଆସିଥାଉ, ବ୍ୟବହାର କରିଥାଉ କିମ୍ବା ଅନୁଭବ କରୁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଦାର୍ଥ (Matter) କହନ୍ତି ।
(ii) ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ମୋଟାମୋଟି ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ, ଯଥା- ମିଶ୍ରଣ ଓ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ । (Mixture and pure substance).
(iii) ଦୁଇ ବା ତହିଁରୁ ଅଧିକ ପଦାର୍ଥ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଗୋଟିଏ ପଦାର୍ଥ ଗଠନ କଲେ, ସେହି ପଦାର୍ଥକୁ ମିଶ୍ରଣ କହନ୍ତି । ମିଶ୍ରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଯଥା ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ ଓ ଅସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ ।
(iv) ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଏକ ପ୍ରକାରର କଣିକାମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ କହନ୍ତି । ମୌଳିକ ଓ ଯୌଗିକ ଗୁଡ଼ିକ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଅଟନ୍ତି ।
(v) ବାୟୁ ଏକ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ । ଜଳ ଏକ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ ଯାହା ଉଦ୍‌ଯାନ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନରୁ ତିଆରି ।
(vi) ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥ ଗୁଡ଼ିକ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଯାହା ସମଜାତୀୟ କ୍ଷୁଦ୍ରକଣିକା (ପରମାଣୁ)ରୁ ଗଠିତ । ମୌଳିକ ଗୁଡ଼ିକୁ ଧାତୁ, ଅଧାତୁ ଏବଂ ଉପଧାତୁ ଏହିପରି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ ।
(vii) ଦୁଇ ବା ତହିଁରୁ ଅଧ‌ିକ ମୌଳିକ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧ ଗଠନ କରି ସଂଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ ଗଠିତ ହୁଏ । ଜଳ, କଲିଚୂନ, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ, ଚୂନପାଣି, ଚିନି, ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ସଲଫାଇଡ଼ ପ୍ରଭୃତି ଯୌଗିକ ଅଟନ୍ତି ।
(viii) ମୌଳିକ, ଯୌଗିକ ଓ ମିଶ୍ରଣଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥ‌ିବା ମାଟି, ପାଣି, ପବନ, ବୃକ୍ଷଲତା, ଜୀବଜନ୍ତୁ ଏବଂ ଆମେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ, ପୋଷାକ ପତ୍ର, ପୁସ୍ତକ, କ୍ରିଡ଼ାସାମଗ୍ରୀ ଯାନବାହାନ ଇତ୍ୟାଦି ସବୁଗୁଡ଼ିକ ପଦାର୍ଥ (Matter) ଅଟନ୍ତି । ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମିଶ୍ରଣ କିମ୍ବା ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଅଟନ୍ତି ।

ମିଶ୍ରଣ (Mixture)
(i) ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅଧିକ ପଦାର୍ଥ ଏପରି ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ ଯେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦାର୍ଥ ଏହାର ଗୁଣ ବଜାୟ ରଖେ, ତାହାକୁ ମିଶ୍ରଣ କୁହାଯାଏ ।
(ii) ମିଶ୍ରଣ ତିଆରି କରୁଥିବା ପୃଥକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମିଶ୍ରଣର ଉପାଦାନ (Component) କହନ୍ତି ।
(iii) ମିଶ୍ରଣର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ ।
(iv) ମିଶ୍ରଣର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସହଜରେ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଉପାୟରେ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା କରିହୁଏ ।
(v) ଆମେ ଖାଉଥ‌ିବା ଉପମା, ଗଜାମଞ୍ଜିସାଲାଡ୍, ଜଳରେ ଦ୍ରବିଦ୍ଭୁତ ଚିନି, ଲୁଣପାଣି, ଚା, ସୁପ୍, ଲେମ୍ବୁପାଣି ପ୍ରଭୃତି ମିଶ୍ରଣ ଅଟନ୍ତି ।
(vi) ମିଶ୍ରଣରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ଅବସ୍ଥାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମିଶ୍ରଣକୁ ସମତୁଲ ଓ ଅସମତୁଲ (Uniform and Non-Uniform) ମିଶ୍ରଣ, ଏହିପରି ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ ।

ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ (Uniform Mixture):
କିଛି ମିଶ୍ରଣରେ ଏପରି ଉପାଦାନ ଥାଏ ଯାହାକୁ ପୃଥକ ଭାବରେ କିମ୍ବା ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ପ୍ରକାରର ମିଶ୍ରଣରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ଭାବରେ ମିଶିଥାଏ । ଏହାକୁ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ କହନ୍ତି । ଉଦାହରଣ ଚିନିପାଣି ଏବଂ ଲୁଣପାଣି ।

ଚିନି ଏବଂ ଜଳର ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ

ଅସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ (Non-Uniform Mixture)
ଯେଉଁ ମିଶ୍ରଣରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ଖାଲି ଆସ୍‌ରେ କିମ୍ବା ବର୍ଷକ/କାଚ ସାହାଯ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ କହନ୍ତି । ଆମେ ଖାଉଥ‌ିବା ଉପମା ଓ ଗଜାମଞ୍ଜି ସାଲାଡ଼ ଅସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ ଅଟେ ।

ମିଶ୍ରଧାତୁ (Alloy) ଏକ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ
ଧାତୁ ସହିତ ଧାତୁ କିମ୍ବା ଧାତୁ ସହ ଅଧାତୁ ବା ଉପଧାତୁର ମିଶ୍ରଣରେ ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ତିଆରି ହୁଏ ତାହାକୁ ମିଶ୍ରଧାତୁ ବା ଏଲୟ କହନ୍ତି । ମିଶ୍ରଧାତୁରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ଭାବରେ ମିଶ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ ଯେପରିକି ମିଶ୍ରଣଟିର ସବୁଅଂଶ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ । ମିଶ୍ରଧାତୁର କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଉପାଦାନ ଅନ୍ୟଠାରୁ ପୃଥକ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । ମିଶ୍ରଧାତୁରେ ବାସନକୁସନ, ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ତିଆରି ହୁଏ । ମିଶ୍ରଧାତୁର ଉଦାହରଣ
(i) ଲୌହ, କ୍ରୋମିୟମ, ନିକେଲ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ କାର୍ବନର ମିଶ୍ରଣରୁ ତିଆରି ଷ୍ଟେନ୍‌ଲେସ୍ ଷ୍ଟିଲ । ଏଥୁରେ କଳଙ୍କି ଲାଗେନାହିଁ ।
(ii) ତମ୍ବା ଓ ଦସ୍ତାରୁ ତିଆରି ପିତଳ ।
(iii) ତମ୍ବା ଓ ଟିଣରୁ ତିଆରି ବ୍ରୋଞ୍ଜ ।
(iv) ମିଶ୍ରଧାତୁ ବା ଏଲୟ ଗୋଟିଏ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ ।

ମିଶ୍ରଧାତୁର ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ :
(i) ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅଧ୍ବକ ଧାତୁର ମିଶ୍ରଣକୁ ମିଶ୍ରଲୌହ ନାମ ଦିଆଯାଇଥୁଲା, ଯାହାର ଧର୍ମ ନିଜର ଗଠନକାରୀ ଧାତୁଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଥିଲା ।
(ii) ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଯେପରିକି ସୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା, ରଚକ ସଂହିତା, ରସଜଳନିଧ୍ୟ, ରସରନ୍ ସମୁଚ୍ଚୟ ଇତ୍ୟାଦି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ମିଶ୍ରଣର ବ୍ୟବହାର ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ।
(iii) ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ ବ୍ରୋଞ୍ଜ, ଯାହାକୁ କାଂସ୍ୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ତାହା ତମ୍ବା ଚାରିଭାଗ ଓ ଟିଣ ଏକ ଭାଗରେ ତିଆରି ।
(iv) ଏହା ପାଚକ ଶକ୍ତି ଓ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି କରିବାପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା ।

ବାୟୁ ଏକ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ :
(i) ବାୟୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯବକ୍ଷାରଜାନ, ଅମ୍ଳଜାନ, ଆର୍ଗନ୍, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପର ଏକ ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ ।
(ii) ଏଥୁମଧ୍ୟରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଅଧିକାଂଶ ସଜୀବ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବଞ୍ଚିବାପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ଦହନରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
(iii) ଯବକ୍ଷାରଜାନ, ଯାହା ବାୟୁର ପ୍ରାୟ ୭୮% ଅଟେ । ଏହା ଦହନରେ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ ।
(iv) ବାୟୁରେ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ରହିଛି । ଯେତେବେଳେ ଉଷ୍ମ ବାୟୁ ଏକ ଶୀତଳ ପୃଷ୍ଠକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଜଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ ଛୋଟ ଛୋଟ ଜଳବୁନ୍ଦା ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
(v) ଆମେ ନିଶ୍ଵାସ ଛାଡୁଥ‌ିବା ବାୟୁରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଉପସ୍ଥିତି ଥାଏ । ଆସ, ବାୟୁରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୧ : ଆସ ପରୀକ୍ଷା କରିବା
ବୟୁରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ଉପସ୍ଥିତି ଜାଣିବାପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା
(i) ଏକ କାଚପାତ୍ର ନିଆଯାଉ ଏବଂ ଏହାର ଅଧା ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଉ ।
(ii) ଏଥ‌ିରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣ ର କ୍ୟାଲ ସିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (କଲିଚୂନ) ମିଶାଯାଉ ।
(iii) କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ପାଣି ସହିତ ଖୁବ୍ ଜୋର ରେ ପ୍ରତି କ୍ରି ୟା କରି କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରୋକ୍‌ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି କରିବ ଏବଂ ତାପ ନିର୍ଗତ ହେବ ।
(iv) କ୍ୟାଲ୍‌ସିୟମ ହାଇଡ୍ରୋକ୍‌ସାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣ ତିଆରି କରିବାପାଇଁ ଗୋଟିଏ କାଠିରେ ନିର ନ୍ତ ର ଘଣ୍ଟାଯାଉ । ଏହି ଦ୍ରବଣ କୁ ଚୂନ ପାଣି କୁହାଯାଏ ।

କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଚୁନ ଜଳ କ୍ଷୀର ଭଳି ହୋଇଯାଏ ।
(v) ଏହାକୁ ଛାଣି ଏହାର ରଙ୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ ।
(vi) ଏହି ରଙ୍ଗହୀନ ଦ୍ରବଣକୁ କିଛି ସମୟପାଇଁ ଏକ କାଚପାତ୍ରରେ (Ptri dish) ରଖାଯାଉ ।
(vii) ନିୟମିତ ବ୍ୟବଧାନରେ ଦ୍ରବଣକୁ ଘଣ୍ଟାଯାଉ ।
(viii) ଏହା ଦୁଧୂଆ ବର୍ଷ ଧାରଣ କରିବ ।
(vi) ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରୋକ୍‌ସାଇଡ୍ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ (ଅଦ୍ରବଣୀୟ ଧଳା କଣିକା) ଓ ଜଳ ତିଆରି କରେ । ତେଣୁ ଚୂନପାଣି ଦୁଧୂ ଦେଖାଯାଏ । ଯେହେତୁ ଚୂନପାଣି ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଦୁଧୂଆ ବର୍ଷ ଧାରଣ କରେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବାୟୁରେ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡର ଉପସ୍ଥିତି ଦର୍ଶାଏ ।
କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ସାଇଡ଼୍ + ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ = କ୍ୟାଲସିୟମ କାର୍ବୋନେଟ୍ + ଜଳ

ଧୂଳି କଣିକା (Dust Particles) :
(i) ବାୟୁରେ ଗ୍ୟାସ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଥ‌ିବାର ଦେଖାଯାଏ ।
(ii) ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମି ସହ କିଛି ଭାସୁଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ କ୍ଷୁଦ୍ର କଣିକା ଛାତର ଏକ ଛୋଟ ରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ଏକ ଅନ୍ଧାର କରାଯାଏ । କୋଠରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ
(iii) ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଧୂଳି କଣିକା

କାର୍ଯ୍ୟ – ୨ : ଆସ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା
ବାୟୁରେ ଧୂଳିକଣିକାର ଅନ୍ଵେଷଣ :
(i) କଳା କାଗଜଟିଏ ନିଆଯାଉ । ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଉ ଯେ ଏଥିରେ କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଧୂଳି କଣିକା ନାହିଁ ।
(ii) କଳା କାଗଜକୁ ଖୋଲା ଝରକା ପାଖରେ (ଚିତ୍ର ୮.୬କ) କିମ୍ବା ବଗିଚାରେ କିଛି ଘଣ୍ଟା ପାଇଁ ସ୍ଥିର ଭାବରେ ରଖାଯାଉ ।
(iii) ଏହାର ପୃଷ୍ଠରେ ଛୋଟ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଲାଗିଥ‌ିବା ଦେଖୁବା । କଣିକାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ବକ ନିକଟରୁ ଦେଖିବାପାଇଁ ଏକ ବର୍ଷକ କାଚ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବା ।
(iv) ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଧୂଳି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁରେ ଭାସୁଥାନ୍ତି ।
(v) ସେମାନେ ବାୟୁର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ ନୁହଁନ୍ତି, ସେଥୁପାଇଁ ପ୍ରଦୂଷକ (pollutant) ଅଟନ୍ତି ।
(vi) ବାୟୁରେ ଧୂଳି କଣିକାର ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ସଂଖ୍ୟା ସମୟ ଏବଂ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ ।

କଳା କାଗଜ
(କ) ଧୂଳି କଣିକା ବିନା
(ଖ) ଧୂଳି କଣିକା ସହିତ

ବସ୍ତୁର ପ୍ରଦୂଷକ (Air pollutants) :
(i) ବାୟୁରେ ଉପସ୍ଥିତ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଦୂଷକ ହେଉଛି (କାଳି, ଧୂଳି) କଣିକା ମନୋକ୍‌ସାଇଡ୍, ଓଜୋନ୍, ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଏବଂ ପରି ପଦାର୍ଥ ଏବଂ କାର୍ବନ ସଲଫର୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ପରି ଗ୍ୟାସ ।
(ii) ବାୟୁ ଗୁଣବତ୍ତା ସୂଚକ (Air Quality Index-AQI)ଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ବାୟୁ ଗୁଣବତ୍ତା ମପା ଯାଇପାରେ ।

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମିଶ୍ରଣ :

କ୍ର.ନଂ.	ମିଶ୍ରଣ ପ୍ରକାର	ଉଦାହରଣ	ସମତୁଲ ବା ଅସମତୁଲ
୧.	ଗ୍ୟାସ ଓ ଗ୍ୟାସ	ବାୟୁ	ସମତୁଲ
୨.	ଗ୍ୟାସ ଓ ତରଳ	ସୋଡ଼ାପାଣି, ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନ	ସମତୁଲ
୩.	କଠିନ ଓ ଗ୍ୟାସ	ବାୟୁରେ ଅଙ୍ଗାରକ କଣିକା	ଅସମତୁଲ
୪.	ତରଳ ଓ ତରଳ	ଜଳରେ ଏସିଟିକ୍ ଏସିଡ୍, ତେଲ ଓ ଜଳ	ସମତୁଲ | ଅସମତୁଲ
୫.	କଠିନ ଓ ତରଳ	ବାଲି ଓ ଜଳ, ସମୁଦ୍ର ପାଣି	ଅସମତୁଲ
୬.	କଠିନ ଓ କଠିନ	ବେକିଙ୍ଗ୍ ପାଉଡ଼ର (ବେକିଙ୍ଗ ସୋଡ଼ା ଓ ଟାର୍ଟାରିକ ଅମ୍ଳ ମିଶ୍ରଣ) ମିଶ୍ରଧାତୁ	ସମତୁଲ

ଅପମିଶ୍ରଣ (Adulteration) :
ଅପମିଶ୍ରଣ ହେଉଛି ଏକ ଅବୈଧ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହାଦ୍ଵାରା ଶସ୍ତା କିମ୍ବା
ମିଶା ଯାଇଥାଏ । ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଜିନିଷର ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି କରିବା କିମ୍ବା ଉତ୍ପାଦନ ଖର୍ଚ୍ଚ ହ୍ରାସ କରିବାପାଇଁ କରାଯାଏ । ତଥାପି ଏହା ଉତ୍ପାଦନର ଗୁଣବତ୍ତା ହ୍ରାସ କରେ । ଏହି ଉତ୍ପାଦ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟପାଇଁ ବିପଜ୍ଜନକ ହୋଇପାରେ ।

ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ (Pure Substance) :
ବିଜ୍ଞାନରେ ଏକ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ହେଉଛି ସେହି ପଦାର୍ଥ ଯହିଁରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ନଥାଏ । ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥକୁ କୌଣସି ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରର ପଦାର୍ଥରେ ପୃଥକ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କ ଭାଷାରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥର ଅର୍ଥ ପଦାର୍ଥଟି ଏକ ପ୍ରକାର କଣିକାରେ ଗଠିତ । ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଯଥା— ମୌଳିକ ଓ ଯୌଗିକ (Element and compound) ।

ଜଳ ଗୋଟିଏ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ :
ଜଳକୁ ଥଣ୍ଡା କରିବାଦ୍ଵାରା ଏହା ବରଫରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଫୁଟାଇବା ସମୟରେ ଏହା ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଆମେ ବରଫକୁ ଗରମ କରି ଜଳ ଏବଂ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପକୁ ଥଣ୍ଡାକରି ଜଳକୁ ପୁନର୍ବାର ପାଇପାରିବା । ଏହା ପ୍ରମାଣିତ କରୁଛି ଯେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକରେ ଜଳ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ରହିଥାଏ । ଏଣୁ ଜଳ ଏକ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ।

ଜଳର ବିଦ୍ୟୁତ ବିଶ୍ଳେଷଣ :
ନିରାପତ୍ତା ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଏହି ପରୀକ୍ଷାଟି ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ତତ୍ତ୍ଵାବଧାନରେ କରାଯିବା ଉଚିତ । ଗନ୍ଧକାମ୍ଳ (ସଲଫ୍ୟୁରିକ ଏସିଡ୍) ବ୍ୟବହାର ସମୟରେ ସତର୍କତା ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ପରୀକ୍ଷାରେ ଲିଥ୍ୟମ– ଆୟନ ବ୍ୟାଟେରୀ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
(i) ଦୁଇଟି ଛୋଟ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ, ଏକ ବିକର କିମ୍ବା ଏକ କାଚ ପାତ୍ର ଏବଂ ଏକ 9V ବ୍ୟାଟେରୀ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
(ii) ବିକରର ୨/୩ ଅଂଶ ଜଳରେ ପୂରଣ କରାଯାଉ ଏବଂ ସେଥ‌ିରେ କିଛି ବୁନ୍ଦା ଲଘୁଗନ୍ଧକାମ୍ଳ (dilute shulphuric acid) ମିଶାଯାଉ ।
(iii) ବିକରରୁ ନିଆଯାଇଥିବା ଜଳରେ ଉଭୟ ଛୋଟ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପୂରଣ କରାଯାଉ ।
(iv) ବି କର ଭିତରେ ଏକ ୨V ବ୍ୟାଟେରୀ ରଖାଯାଉ ।
(v) ବ୍ୟାଟେରୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମେରୁ ଦ୍ଵୟ ପାଖରେ ଜଳ ଥିବା ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ ଦୁଇଟିକୁ ଓଲଟାଇ ସତର୍କତାର ସହ ରଖାଯାଉ ।
(vi) କିଛି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରାଯାଉ ।
(vii) ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ ଭିତରେ ଉଭୟ ମେରୁରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗ୍ୟାସ୍ ବାହାରୁଥ‌ିବା
(viii) ଏହାକୁ ୧୦ ରୁ ୧୫ ମିନିଟ୍ ପାଇଁ ଜାରି ରହିବାକୁ ଦିଆଯାଉ ।
(ix) ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ ସଂଗୃହୀତ ଗ୍ୟାସ୍ ଆୟତନ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ ।
(x) ଉଭୟ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ ସଂଗୃହୀତ ଗ୍ୟାସ୍‌ର ଆୟତନ ସମାନ ହେବନାହିଁ ।
(xi) ଏହି ପରୀକ୍ଷା ନଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କରି ସତର୍କତାର ସହିତ ବାହାର କରାଯାଉ ।
(xii) ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ ମୁଖ ପାଖରେ ଏକ ଜଳନ୍ତା ମହମବତୀ ଆଣି ଏହି ଗ୍ୟାସ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କରି ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଉ ।
(xiii) ଦୁଇଟି ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ ଥ‌ିବା ଗ୍ୟାସ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀର ମୁହଁ ପାଖକୁ ଏକ ଜଳନ୍ତା ମହମବତୀ ଆଣ । ଗୋଟିକରୁ ଏକ ‘ପପ୍’ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଇ ପାରିବ ଯାହା ଉଦ୍‌ଜାନ ଗ୍ୟାସ୍‌ର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ସୂଚିତ କରେ ।
(xiv) ଅନ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀର ମୁହଁରେ ଜଳନ୍ତା ମହମବତୀ ଦେଖାଇଲେ ତାର ଶିଖା ଅଧ୍ୟକ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ ହେବ, ଏହା ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ୟାସ୍ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କିରବ ।


ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ରକୃତି ପରୀକ୍ଷା- (କ) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ (ଖ) ଅମ୍ଳଜାନ

ପରୀକ୍ଷାରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଜଳ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ଯଥା— ଉଦ୍‌ଜାନ ଓ ଅମ୍ଳଜାନକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ଜଳ → ଉଦ୍‌ଜାନ + ଅମ୍ଳଜାନ
ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ ଏହା ଉଦ୍‌ଜାନ ଓ ଅମ୍ଳଜାନରେ ବିଘଟିତ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଗୋଟିଏ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅଟେ ।

ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥ (Element) :
(i) ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ପ୍ରକାରର କଣିକା ବା ପରମାଣୁ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥ କହନ୍ତି ।
(ii) ଗୋଟିଏ ମୌଳିକର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ଏକ ମୌଳିକର କଣିକାମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ।
(iii) ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ପଦାର୍ଥ ଯାହାକୁ ଆହୁରି ସରଳ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ।
(iv) ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥର ଗଠନର ଉତ୍ସ ଅଟନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦାର୍ଥର ଗଠନର ମୂଳ ପଦାର୍ଥ ହେଉଛି ମୌଳିକ ।
(v) ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଧାତୁ, ଅଧାତୁ ଓ ଉପଧାତୁ ଏହିପରି ତିନି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ ।
(vi) ସୁନା, ରୂପା, ତମ୍ବା, ଲୁହା, ସୋଡ଼ିୟମ, ପୋଟାସିୟମ, କ୍ୟାଲସିୟମ, ପାରଦ, ସୀସା ପ୍ରଭୃତି ଧାତୁ ଅଟନ୍ତି ।
(vii) ଉଦ୍‌ଯାନ, ଅମ୍ଳଜାନ, ଯବକ୍ଷାରଜାନ, ଫ୍ଲୋରିନ୍, କ୍ଲୋରିନ୍ ବ୍ରୋମିନ୍, ଆୟୋଡି଼ନ, ଗନ୍ଧକ, ଫସଫରସ ପ୍ରଭୃତି ମୌଳିକ ଅଧାତୁ ଅଟନ୍ତି ।
(viii) ବୋରନ୍, ସିଲିକନ, ଜର୍ମାନିୟମ, ଆର୍ସେନିକ, ଏଣ୍ଟ୍ରିମନି, ଟେଲୁରିୟମ ଓ ପୋଲୋନିୟମ ପ୍ରଭୃତି ୭ଟି ମୌଳିକ ଉପଧାତୁ ଅଟନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କଠାରେ ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଣ ରହିଥାଏ ।

ମୌଳିକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ତଥ୍ୟ :
ବର୍ତ୍ତମାନ ଜଣାଯାଇଥିବା ମୌଳିକ ସଂଖ୍ୟା ୧୧୮ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ କଠିନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଆନ୍ତି ।
୧୧ଟି ମୌଳିକ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଆନ୍ତି । ସେଗୁଡ଼ିକ ଉଦଯାନ, ଅମ୍ଳଜାନ, ଯବକ୍ଷାରଜାନ, ଫ୍ଲୋରିନ୍, କ୍ଲୋରିନ, ହିଲିୟମ, ନିୟନ, ଆର୍ଶନ, କ୍ରିପ୍‌ଟନ, ଜେନନ୍ ଓ ରାଡ଼ନ୍ ।
କେବଳ ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ଯଥା- ପାରଦ (ଧାତୁ) ଓ ବ୍ରୋମିନ (ଅଧାତୁ) ।
ଗାଲିୟମ ଏବଂ ସିଜିୟମ କଠିନ ମୌଳିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପ୍ରାୟ 30° C ତାପମାତ୍ରାରେ ତରଳ ଅବସ୍ଥା ଧାରଣ କରନ୍ତି ।

ମୌଳିକର କଣିକାମାନଙ୍କର ସ୍ଵାଧୀନ ସ୍ଥିତି :
ମୌଳିକମାନଙ୍କର କ୍ଷୁଦ୍ରତ୍ତମ କଣିକାକୁ ପରମାଣୁ (Atom) କହନ୍ତି ।
ଅଧିକାଂଶ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସ୍ଵାଧୀନ ଭାବରେ ତିଷ୍ଠି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଏହିପରି ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅଧ୍ଵ ପରମାଣୁ ମିଶି ସେହି ମୌଳିକର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ କଣିକା ବା ଅଣୁ (Molecule) ଗଠନ କରନ୍ତି ।
ଦୁଇଟି ଉଦ୍‌ଜାନ ପରମାଣୁ ମିଶି ଉଦଜାନର ଗୋଟିଏ ଅଣୁ ଗଠନ କରନ୍ତି । ସେହିପରି ଦୁଇଟି ଅମ୍ଳଜାନ ପରମାଣୁ ମିଶି ଅମ୍ଳଜାନର ଗୋଟିଏ ଅଣୁ ଗଠନ କରନ୍ତି ।

ମୋବାଇଲ ଫୋନ୍‌ରେ ମୌଳିକର ବ୍ୟବହାର :
ମୋବାଇଲ୍ ଫୋନ୍ ତିଆରି କରିବାରେ ଆଲୁମିନିୟମ, ସୁନା, ଲିଥ୍ୟମ୍, କୋବାଲ, ସିଲିକନ୍, ତମ୍ବା, ରୂପା ପ୍ରଭୃତି ୪୫ରୁ ଅଧ‌ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମୌଳିକ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ମୋବାଇଲ ଫୋନ୍‌ର ପରଦା, ବ୍ୟାଟେରୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଉଲ୍ଲିଖ୍ତ ମୌଳିକରୁ ତିଆରି ହୁଏ ।

ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ (Compound) :
(i) ଯେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତରେ ମିଳିତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ପଦାର୍ଥ ଗଠନ କରନ୍ତି, ସେହି ନୂତନ ପଦାର୍ଥକୁ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ କହନ୍ତି ।
(ii) ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥର ଧର୍ମ ସେହି ଯୌଗିକ ଗଠନ କରୁଥିବା ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅଟେ ।
(iii) ଏକ ଯୌଗିକର ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକୁ କୌଣସି ଭୌତିକ ପଦ୍ଧତିଦ୍ଵାରା ପୃଥକ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ।
(iv) ଜଳ ଏକ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ ଯହିଁରେ ଉଦଜାନ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ ପରମାଣୁର ଅନୁପାତ 2 : 1 ନରମଧାତୁ
ସୋଡ଼ିୟମ ଏବଂ ବିପଦଜନକ ଗ୍ୟାସ କ୍ଲୋରିନ ମିଶି ସ୍ଵାଦ ବର୍ଷକ ପଦାର୍ଥ ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ (Nacl) ବା ଖାଇବା ଲୁଣ ଗଠନ କରନ୍ତି । ଏହି ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଏକ ଯୌଗିକ ଯହିଁରେ ସୋଡ଼ିୟମ ଏବଂ କ୍ଲୋରିନ ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟାର ଅନୁପାତ 1 : 1 |

କାର୍ବନ, ଉଦ୍‌ଜାନ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ପଦାର୍ଥ ଚିନି ମଧ୍ଯ ଏକ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ ।

କାର୍ଯ୍ୟ ୩ : ଆସ ପରୀକ୍ଷା କରିବା
ଚିନିରେ ଥିବା ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥ ଜାଣିବାପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା : (ପରୀକ୍ଷାଟି ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ)
(i) ଏକ ଚାମଚ ଚିନିକୁ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ ନିଆଯାଉ ।
(ii) ଚିତ୍ର କରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ଏହାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗରମ କରାଯାଉ ।
(iii) ଚିନିକୁ ଗରମ କଲେ ଏହା ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗ ହୁଏ । (ଚିତ୍ର ଖ) ତା’ପରେ ଏହା ପୋଡ଼ି କଳା ପଡ଼ିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ ।
(iv) ପରୀକ୍ଷା ନଳୀର ଖୋଲା ମୁହଁ ନିକଟରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ଦେଖୁରିବା । ଏହି ଜଳ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଲା ? ଏହା ଶୁଖୁଲା ଚିନିରେ ଥିଲା ବୋଲି ଜଣାପଡ଼ିବ ।
(v) ଜଳିବା ପରେ କ’ଣ ଅବଶେଷ ରହିଗଲା ? ଏହା କାଠ ଅଙ୍ଗାର ବା ଚାର୍ କୋଲ୍ (carbon) ଅଟେ । ଏହାକୁ ଏକ କାଚ ପାତ୍ରରେ ରଖ୍ ଜଳାଇଲେ ଏହା କୋଇଲା ପରି ଜଳିବାର ଦେଖାଯିବ ।
(vi) ଉତ୍ତାପ ପାଇଲେ ଚିନିର ବିଘଟନ ଘଟି ଅଙ୍ଗାରକ (carbon) ଏବଂ ଜଳ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ ।
(vii) ଯେହେତୁ ଜଳ, ଉଦ୍‌ଜାନ୍ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନରେ ଗଠିତ, ତେଣୁ ଚିନି ଏକ ମୌଳିକ ହୋଇ ନପାରେ ।
(viii) ଏଣୁ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ଅଙ୍ଗାରକ, ଉଦ୍‌ଜାନ୍ ଓ ଅମ୍ଳଜାନର ଏକ ରସାୟନିକ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ ହେଉଛି ଚିନି ।

ଟ୍ୟୁବ୍‌ରେ ଗରମ ଚିନି

ଯୌଗିକ କିପରି ଗଠିତ ହୁଏ, ଜାଣିବାପାଇଁ ପରୀକ୍ଷଣ (ପ୍ରଦର୍ଶନ କାର୍ଯ୍ୟ)
(i) (ବିଶେଷ ନିରାପତ୍ତା ପ୍ରତିଧ୍ୟାନ ପରୀକ୍ଷଣ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ମାର୍ଗ ଦର୍ଶନରେ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଧୂମ୍ର ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବା କିମ୍ବା ମୁକ୍ତ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ସ୍ଥାନରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବା ଉଚିତ । ଉତ୍ପନ ଗ୍ୟାସକୁ ଆଘ୍ରାଣ କରାଯିବ ନାହିଁ ।)
(i) ପ୍ରଥମେ 5.6 ଗ୍ରାମ୍ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡ ଓ 3.2 ଗ୍ରାମ ଗନ୍ଧକ ଗୁଣ୍ଡର ମିଶ୍ରଣକୁ ଏକ ୱାଚ୍ ଗ୍ଲାସରେ ନିଆଯାଉ । ଏଥ‌ିରେ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡ ଓ ଗନ୍ଧକଗୁଣ୍ଡ ପୃଥକଭାବେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଉଥ‌ିବାରୁ, ଏହା ଏକ ଅସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ ।
(ii) ଏହି ମିଶ୍ରଣ ନମୁନା ‘କ’ ହେଉ ଏବଂ ଏହି ମିଶ୍ରଣରୁ ଅଧା ଏକ ଚିନାମାଟି କପ୍‌ରେ ନେଇ ମିଶ୍ରଣକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗରମ କରାଯାଉ ।
(iii) ଚିନାମାଟି ପାତ୍ରରେ ଉତ୍ପନ କଳାରଙ୍ଗର ପଦାର୍ଥକୁ ଥଣ୍ଡା କରିବାପରେ ଏକ ହେମଦସ୍ତାରେ ଗୁଣ୍ଡ କରାଯାଉ ।

(କ) ଲୁହା ଗୁଣ୍ଡ (ଖ) ସଲ୍‌ଫର ପାଉଡ଼ର
(iv) ଗୁଣ୍ଡକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ୱାଚ ଗ୍ଲାସରେ ରଖ୍ ନମୁନା ‘ଖ’ ରୂପେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ ।
(v) ନମୁନା ‘କ’ର ରଙ୍ଗର ଧୂସର-ହଳଦିଆ ଓ ନମୁନା ‘ଖ’ରେ ଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥର ରଙ୍ଗ କଳାହେବ । ନମୁନା ‘କ’ରେ ଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥ ବିନ୍ୟାସ ଶୁଷ୍କ, ଦାନାଦାର ଓ ନରମ ଅସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ ଏବଂ ନମୁନା ‘ଖ’ରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥର ବିନ୍ୟାସ କଳା-ଧୂଷର, ଭଙ୍ଗୁରପ୍ରବଣ ବା ଧାତବ ଦ୍ୟୁତି ସମ୍ପନ୍ନ ସ୍ଫଟିକ ଆକୃତିର ଗୁଣ୍ଡରେ ପରିଣତ ହେବ ।
(vi) ନମୁନା ‘କ’ରେ ଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥ (ଲୁହାଗୁଣ୍ଡ ଓ ଗନ୍ଧକ ଗୁଣ୍ଡ) ଉପରେ ଚୂମ୍ବକ ବୁଲାଇଲେ ଏହା ଲୁହାଗୁଣ୍ଡକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିବ । ଫଳରେ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡ ଓ ଗନ୍ଧକ ଗୁଣ୍ଡ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପୃଥକ ହୋଇଯିବ । ନମୁନା ‘ଖ’ରେ ଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ଚୁମ୍ବକ ବୁଲାଇଲେ ଏହା ପଦାର୍ଥକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିବ ନାହିଁ, କାରଣ ଏଥ‌ିରେ ଆଇରନ ସଲଫାଇଡ୍ ନାମକ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି ହେବ ।
ଲୁହା + ଗନ୍ଧକ → ଆଇରନ୍ ସଲଫାଇଡ଼୍
(vii) ବର୍ତ୍ତମାନ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀର ନମୁନା ‘କ’ରୁ ଅଳ୍ପ କିଛି ନେଇ ସେଥ‌ିରେ କିଛି ବୁନ୍ଦା ଲଘୁ ଲବଣାମ୍ଳ ମିଶାଯାଉ । (ଲବଣାମ୍ଳ ବ୍ୟବହାର ସମୟରେ ସତର୍କତା ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ)
(viii) ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କଲେ କିଛିଗ୍ୟାସ ନିର୍ଗତ ହେବ । ଏହି ଗ୍ୟାସର ନାମ ଉଦ୍‌ଯାନ ।
ଲୁହା + ଲଘୁ ଲବଣାମ୍ଳ → ଆଇରନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + ଉଦ୍‌ଜାନ ଗ୍ୟାସ
(ix) ହାତ ପାପୁଲିରେ ଆଡ଼େଇ ନିର୍ଗତ ଗ୍ୟାସ ଆଘ୍ରାଣ କରେ ଏହା ଗନ୍ଧହିନ ଜଣାପଡ଼ିବ ।
(x) ପରୀକ୍ଷା ନଳୀର ମୁହଁ ନିକଟରେ ଏକ ଜଳନ୍ତା ମହମବତୀ କିମ୍ବା ଡିଆସିଲି କାଠିରüଲେ ଗ୍ୟାସ୍‌ ‘ପପ୍’ ଶବ୍ଦକରି ଜଳିଉଠିବ । ଏଣୁ ଗ୍ୟାସଟି ଉଦ୍‌ଯାନ ଗ୍ୟାସ ଅଟେ ।
(xi) ନମୁନା ‘ଖ’ରେ ଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥରେ କିଛି ବୁନ୍ଦା ଲଘୁ ଲବଣାମ୍ଳ ମିଶାଇଲେ ଗୋଟିଏ ଗ୍ୟାସ ଉତ୍ପନ ହେବ ଯେଉଁ ଗ୍ୟାସଟି ପଚାଅଣ୍ଡା ଗନ୍ଧ ସୃଷ୍ଟି କରିବ ।
ଉକ୍ତ ଗ୍ୟାସଟି ହେଉଛି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ସଲଫାଇଡ୍ ।


ନମୁନା ‘ଖ’ ରେ ଘଟୁଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ – ଲୁହା + ଗନ୍ଧକ → ଲୌହ ସଲଫାଇଡ୍
ଲୌହ ସଲଫାଇଡ୍ + ଲଘୁ ଲବଣାସ୍କ → ଲୌହ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ସଲଫାଇଡ୍
ଉକ୍ତ ପରୀକ୍ଷାରେ ବ୍ୟବହୃତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଲୁହା ଓ ଗନ୍ଧକ ଦୁଇଟି ମୌଳିକ । ଆଇନରନ୍‌ ସଲଫାଇଡ଼, ଲବଣାମ, ଲୌହ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ସଲଫାଇଡ୍ ପରି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଯୌଗିକ ଅଟନ୍ତି ।

ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥ, ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ମିଶ୍ରଣର ବ୍ୟବହାର :
ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥର ବ୍ୟବହାର :
(i) ଆମେ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ବାୟୁରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ପ୍ରଭୃତି ମୌଳିକ ଥାଏ ।
(ii) ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଜଳରେ ଉଦ୍‌ଜାନ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ପରି ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ଥାଏ ।
(iii) ଲୁହା, ତମ୍ବା, ଦସ୍ତ ଓ ଏଲୁମିନିୟମ୍ ପରି ମୌଳିକ ଗୁଡ଼ିକର ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ, ଏଲୟ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ।
(iv) ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଯୌଗିକ ଓ ମିଶ୍ରଣ ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ମିଶ୍ରଧାତୁ ବା ଏଲୟ ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକର ସମତୁଲ ମିଶ୍ରଣ ।
(v) ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥରେ ଥିବା ସୁନା, ରୂପା, ତମ୍ବା ପ୍ରଭୃତି ମୂଲ୍ୟବାନ ମୌଳିକ ଥାଏ ।
(vi) ପ୍ରତିଟି ପଦାର୍ଥ ଏକ ବା ଏକାଧ୍ଵକ ମୌଳିକରୁ ସୃଷ୍ଟି ।

ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥର ବ୍ୟବହାର :
(i) ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଏକ ଯୌଗିକ ଯାହା ଉଦ୍ଦିଦର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
(ii) ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼, ସୋଡ଼ିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍, ସୋଡ଼ିୟମ୍ ବାଇକାର୍ବୋନେଟ, ବ୍ଲିଚିଂପାଉଡ଼ର ପ୍ରଭୃତି ଯୌଗିକ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥାଏ ।
(iii) ଏମୋନିଆ, ଏମୋନିୟମ୍ ସଲଫେଟ୍, କ୍ୟାଲ୍‌ସିୟମ ଫସଫେଟ୍, ପ୍ରଭୃତି ଯୌଗିକ ରାସାୟନିକ ସାର ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ
ଲାଗେ ।
(iv) ମିଥେନ୍, ଇଥେନ୍, ମ୍ୟୁଟେନ୍, ପ୍ରଭୃତି ଯୌଗିକ ଇନ୍ଧନ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ।
(v) କେତେକ ଯୌଗିକରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜୀବନ ରକ୍ଷାକାରୀ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ ।
(vi) ବିଭିନ୍ନ ଅମ୍ଳଗୁଡ଼ିକ ରାସାୟନିକ ଶିଳ୍ପ ଓ ବିଜ୍ଞାନଗାରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
(vii) ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଧାତବ ଓ ଅଧାତବ ଯୌଗିକ ଥାଏ ।

ମିଶ୍ରଣର ବ୍ୟବହାର :
(i) ମିଶ୍ରଧାତୁଗୁଡ଼ିକରୁ ବାସନକୁସନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ତିଆରି ହୁଏ ।
(ii) ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ବିଭିନ୍ନ ମିଶ୍ରଣ ବ୍ୟବହାର ଉପଯୋଗୀ ହୁଏ ।
(iii) ମିଶ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ଔଷଧରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଗ୍ରାଫିକ୍ ଏରୋଜେଲ୍ ଏହା କାର୍ବନରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ହାଲୁକା ପଦାର୍ଥ । ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ଶୋଷଣ କ୍ଷମତା ଅଧ‌ିକ । ପରିବେଶ ସଫାକରିବା ପଦାର୍ଥଭାବେ, ସମୁଦ୍ର ଓ ସ୍ଥଳଭାଗରେ ତୈଳସ୍ତର ସଫାକରିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଶକ୍ତି ସଞ୍ଚୟକାରୀ ଉପକରଣ ଏବଂ କୋଠାଘରେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଲେପ ତିଆରି କରିବାରେ ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଥାଏ ।

ଭାରତୀୟ କଳାରେ ମୌଳିକ, ଯୋଗିକ ଏବଂ ମିଶ୍ର ମିଶ୍ରଣର ବ୍ୟବହାର
(i) ଢୋକ୍ରା କଳା (Dhokra Art) ହେଉଛି ବିହାର ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଆଦିବାସୀ କଳା, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରକୃତିଦ୍ଵାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ସୁନ୍ଦର ଆକୃତି ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମହୁମାଛି ମହମ (bee wax)ରେ ଏକ ଆକୃତି ପ୍ରସ୍ତୁତିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏହି ମହମ ମଡ଼େଲକୁ ମାଟିରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି ଏକ ଛାଞ୍ଚ କରାଯାଏ ।
(iii) ମାଟି କଠିନ ହେବା ପରେ ମହମକୁ ତରଳାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଏକ ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିଥାଏ ।
(iv) ଏହି ସ୍ଥାନଟି ତରଳ ପିତ୍ତଳ କିମ୍ବା କଂସାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରାହୋଇଥାଏ ।

ଢୋକ୍ରା କଳା ଚିତ୍ର
(v) ଏହା ‘ଢୋକ୍ରା’ କଳାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ଏକ ଚକଚକିଆ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗ ଦେଇଥାଏ ।
(vi) ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ପ୍ରାଣୀ, ମଣିଷ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦର୍ଶାଏ ।
(vii) ଢୋକ୍ରାକାଳା ଆଦିବାସୀ ସୃଜନଶୀଳତା ଏବଂ ପରମ୍ପରାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ ।

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକସ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଓ ଚିନ୍ତନ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

ପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ଚିତ୍ରରେ ଥବା କେଉଁ ବସ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ଗଠିତ ଏବଂ କେଉଁଟି ନୁହେଁ ?
ବସ୍ତଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଏକ ବା ଏକାଧ୍ଵକ ପଦାର୍ଥ ରୁ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ । ପଦାର୍ଥରୁ ଗଠିତ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ହେଲା : ସ୍କୁଲ୍ କୋଠା, ଧାତୁରେ ରେଲିଂ, ବହି, ବ୍ୟାଗ୍, ପାଣିବୋତଲ, ବାଡ଼ି, ଖାଦ୍ୟ ବାକ୍ସ, ପୋଷାକ ।

ଏକ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ ଗଠନ ପାଇଁ ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ଏକାଠି କରାଯାଇପାରିବ ?
ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ଵାରା, ମୌଳିକ ଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତରେ ମିଶି ଏକ ଯୌଗିକ ଗଠନ କରନ୍ତି । ଉଦାହରଣ-1 : ଉଦ୍‌ଜାନ, କ୍ଲୋରିନ୍ ସହିତ ମିଶି ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ଉଦଜାନ (H₂) + କ୍ଲୋରିନ୍ (Cl₂) → 2 × ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (HCl)
ଉଦାହରଣ – 2 : ଉଦ୍‌ଜାନ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ମିଶି ଜଳ (HO) ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
2 × ଉଦ୍‌ଜାନ (H₂) + ଅମ୍ଳଜାନ (0₂) → 2 × ଜଳ (H₂O)
ବାୟୁରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ ଶୋଷଣ କରୁଥିବା ଏକ ଯୌଗିକର ଆବିଷ୍କାର ପରିବେଶ ଗତ ସମସ୍ୟାର କିପରି ସମାଧାନ କରିପାରିବ ?
ପୋଟାସିୟମ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ଼୍ କିମ୍ବା ସୋଡ଼ିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ଼୍ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷାର ବାୟୁରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏହାକୁ ଶୋଷି ନେଇପାରନ୍ତି ।

ଏହା ସହିତ, ପଲିଥୁନ୍ ଇମାଇନ୍ ଭଳି ବିଶେଷ ପଲିମର, ସକ୍ରିୟ ଅଙ୍ଗାର ଭଳି ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ ଉଭିଦ ଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ଶୋଷକ ଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳକୁ ଧରି ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ପୃଥ‌ିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଶୋଷଣ କରାଯାଇ ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ୱାମିଂ ହ୍ରାସ କରାଯାଇପାରିବ ।

Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 6 Notes Odia Medium ଚାପ, ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ଓ ଝଡ଼ ବାତ୍ୟା to understand important concepts and topics more clearly.

8th Class Science Chapter 6 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 8 Science Chapter 6 Notes Odia Medium

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ

ଚାପ (pressure):
ଏକକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବଳର ପରିମାଣକୁ ଚାପ କହନ୍ତି ।

ଏହି ବଳ ପୃଷ୍ଠତଳ ଉପରେ ଲମ୍ବ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟକରିଥାଏ ।

ଏକକ:
ବଳର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାନକ (SI) ଏକକ ନିଉଟନ ବା N
ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାନକ (SI) ଏକକ ବର୍ଗ ମିଟର ବା m²
ଏଣୁ ଚାପର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାନକ (SI) ଏକକ ନିଉଟନ/ବର୍ଗମିଟର ବା \(\frac{\mathrm{N}}{\mathrm{~m}^2}\)
ବୈଜ୍ଞାନିକ ବ୍ଲାଇଜ୍ ପାସକେଲ୍‌ଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ଚାପର SI ଏକକ ପାସକେଲ ବା Pa ହୋଇପାରିବ ।
ଏଣୁ \(\frac{\mathrm{N}}{\mathrm{~m}^2}\) = Pa

ଯଦି 100 N ବଳ ଗୋଟିଏ 2m² କାର୍ଡ଼ବୋର୍ଡ଼ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ ।
ତେବେ ଉକ୍ତ କାର୍ଡ଼ବୋହୂ ଉପରେ ଚାପର ପରିମାଣ = \(\frac{100 \mathrm{~N}}{2 \mathrm{~m}^2}\) = 50\(\frac{\mathrm{N}}{\mathrm{~m}^2}\)ବା 50 Pa ହେବ ।
କଠିନ, ତରଳ ଓ ଗ୍ୟାସିୟ ପଦାର୍ଥ ସମସ୍ତେ ଚାପ ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ।

• ବଳ ସମାନ ଥାଇ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବୃଦ୍ଧିପାଇଲେ ଚାପ କମିଯାଏ ।
• ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ସମାନ ବଳ ଥାଇ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଚାପ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।
• କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସମାନ ଥାଇ ବଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଚାପ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।
• କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସମାନ ଥାଇ ବଳ ହ୍ରାସ ପାଇଲେ, ଚାପ ହ୍ରାସପାଏ ।
• ଏଣୁ ଚାପର ପରିମାଣ ବଳର ପରିମାଣ ସହ ସମାନୁପାତି ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ପରିମାଣ ସହ ପ୍ରତିଲୋମାନୁପାତି

ସମାନ ପରିମାଣର ବଳ ଅଧୁକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଗଲେ ଚାପ କମିଯାଏ ଏବଂ କମ୍ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଚାପ ବୃଦ୍ଧିପାଏ, ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି
(i) ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ବହିପତ୍ର ଓ ବିଦ୍ୟାଳୟ ସରଞ୍ଜାମ କୌଣସି ଏକ ବ୍ୟାଗ ଭିତରେ ରଖୁ, ବ୍ୟାଗଟିକୁ କାନ୍ଧରେ ଝୁଲାଇ ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଯାଆନ୍ତି । ବ୍ୟାଗ ଓ ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥର ଓଜନ ଯୋଗୁ ନିଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବଳ ପିଲାଟିର କାନ୍ଧ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥାଏ । ବ୍ୟାଗ୍ ସହ ଲାଗିଥିବା ଫିତାଟି କାନ୍ଧ ଉପରେ ରହୁଥ‌ିବାରୁ ଫିତାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସହ ସମାନ କାନ୍ଧର ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ଏହି ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରି ହୁଏ । ଯଦି ଫିତାଟି ଅତି ସରୁ ହୋଇଥାଏ ତେବେ ବଳ, କାନ୍ଧର ଅତିଅଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ । ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚାପ ଅଧିକ ହେବାରୁ ପିଲାଟି କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ତାର କାନ୍ଧରେ ଆଘାତ ଲାଗିପାରେ ।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଫିତାଟି ଓସାରିଆ ହୋଇଥିଲେ ସମାନ ବଳ, କାନ୍ଧର ଅଧୂକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଚାପ କମ୍ ହୁଏ । ଫଳରେ ପିଲାଟିକୁ ଆଦୌ କଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ । ଏଣୁ ସମାନ ପରିମାଣର ବଳ ଅଧ୍ଵକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ ଚାପ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।

(ii) ପାଣିଥୁବା ବାଲଟିକୁ ବୋହିନେବାର ଅନୁଭୂତି ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତଙ୍କର ଥାଏ । ବାଲଟିର ହ୍ୟାଣ୍ଡଲକୁ ହାତରେ ଧରିବାଦ୍ଵାରା ଆମ ହାତ ଉପରେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଲଟିର ଓଜନ ଜନିତ ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରି ହୁଏ । ହ୍ୟାଣ୍ଡଲରଚଉଡ଼ା ଅଧିକ ଥିଲେ, ସ୍ଥାନର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବୃଦ୍ଧିହୁଏ ଏବଂ ଚାପକମ୍ ହୁଏ । ଫଳରେ ହାତକୁ କଷ୍ଟଲାଗେନାହିଁ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ହ୍ୟାଣ୍ଡଲଟି ସରୁଆ ହୋଇଥଲେ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ କମିଯାଏ, ଫଳରେ ଚାପ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ଏବଂ ହାତକୁ କଷ୍ଟଲାଗେ । ଏଣୁ ଚାପହ୍ରାସ କରିବାପାଇଁ ଓସାରିଆ ହ୍ୟାଣ୍ଡଲ ସୁବିଧା ଜନକ ହୋଇଥାଏ ।

(iii) ପନିକିରେ ପରିବା କଟାଯାଏ । ପନିକିର ଧାର ସୁକ୍ଷ୍ମ ହୋଇଥଲେ ଚାପ ଅଧିକ ହୁଏ, ଏଣୁ କମ୍ ବଳ ପ୍ରୟୋଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥାଏ । ପନିକିର ଧାର ମୋଟା ଥିଲେ ଅଧ‌ିକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ ଆବଶ୍ୟକ ଚାପ ପକାଇବାକୁ ଅଧିକ ବଳ ଦରକାର ହୁଏ । ଏଣୁ ଧାରୁଆ ପନିକିରେ ଚାପ ଅଧ୍ବକ ଅନୁଭୂତ ହେଉଥ‌ିବାରୁ ଏଥ‌ିରେ ପରିବା କାଟିବା ସହଜ ହୁଏ ।

(iv) ଆମେ କାନ୍ଥରେ ଫଟୋ ଟାଙ୍ଗିବାପାଇଁ ଲୁହାକଣ୍ଟା କାନ୍ଥ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଥାଉ । କଣ୍ଟାର ମୁନିଆ ଅଗ୍ରକାନ୍ଥ ଆଡ଼କୁ ରଖ୍ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟିଲେ କଣ୍ଟାଟି ଚାପ ଅଧିକ ହେତୁ କାନ୍ଥ ମଧ୍ଯକୁ ସହଜରେ ପଶିଯାଏ । କଣ୍ଟାର ଅପରପାର୍ଶ୍ଵ କାନ୍ଥରେ ରଖ୍ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟିଲେ, କଣ୍ଟା କାନ୍ଥ ଭିତରକୁ ଯାଏନାହିଁ । କାରଣ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଅଧିକ ହେତୁ ଚାପ କମିଯାଏ ।

ତରଳ ପଦାର୍ଥର ଚାପ :
କଠିନ ବସ୍ତର ଓଜନ ଓ ପ୍ରକୃତି ଯୋଗୁ ଏହା କେବଳ ନିମ୍ନଚାପ ବା ବଳଦିଗରେ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରେ । କିନ୍ତୁ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ତାର ଓଜନ ଓ ପ୍ରକୃତି ଯୋଗୁଁ ସର୍ବଦିଗ ଉପରେ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥାଏ ।
ଗୋଟିଏ ତରଳ ପଦାର୍ଥର ନିମ୍ନଚାପ ଏହା ଧାରଣ କରିଥିବା ପାତ୍ରର ପ୍ରସ୍ଥଚ୍ଛେଦର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର ନକରି ତରଳ ସ୍ତରର ଉଚ୍ଚତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।
ଏଣୁ ଜଳସ୍ତରର ଉଚ୍ଚତା ଅଧିକ ହେଲେ, ଏହାର ଚାପ ଅଧ୍ବକ ହୁଏ । ନିମ୍ନୋକ୍ତ, ପରୀକ୍ଷାରୁ ଏହା ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇପାରିବ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୧ : ଆସ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା
ଶିକ୍ଷଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ :
ଜଳସ୍ତମ୍ଭଦ୍ଵାରା ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଏହି ଚାପ ଜଳସ୍ତମ୍ଭର ଉଚ୍ଚତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ ତାହା ପରୀକ୍ଷା କରି ଦେଖ୍ ।

କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥ‌ିବା ପରି ସମାନ ଲମ୍ବ (ପ୍ରାୟ ୨୫ ସେ.ମି.) କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟାସର ଦୁଇଟି ସ୍ଵଚ୍ଛ କାଚ କିମ୍ବା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ନଳୀ ନିଆଯାଉ ।
(ii) ଦୁଇଟି ଭଲ ରବର ବେଲୁନ୍ ନିଆଯାଉ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଳୀର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡରେ ସ୍ତଣ୍ଡ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଲଗାଯାଉ ।
(iii) ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥବାପରି ଏକ ଷ୍ଟାଣ୍ଡରେ ନଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ସଜାଇ ରଖାଯାଉ ।
(iv) ବର୍ତ୍ତମାନ, ଉଭୟ ନଳୀକୁ ସମାନ ସ୍ତର ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଉ ।
(v) ପ୍ରାୟ ଅଧା ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଣିରେ ଦୁଇଟି ବେଲୁନ୍ ସମାନ ପରିମାଣରେ ଫୁଲିବାର ଦେଖାଯିବ ।
(vi) ଭିନ୍ନ ବ୍ୟାସ ହେତୁ, ଦୁଇଟି ନଳୀରେ ପାଣିର ଓଜନ ଭିନ୍ନ । ତଥାପି, ଉଭୟ ବେଲ୍‌ ନ୍ ସମାନ ଭାବରେ ଫୁଲି ଯାଆନ୍ତି ।
(vii) ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନଳୀରେ ପାଣିର ଓଜନ ବେଲୁନ୍‌ର ଫୁଲିବାପାଇଁ ଦାୟୀ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଜଳସ୍ତମ୍ଭ ଦ୍ଵାରା ପଡୁଥିବା ଚାପ ହିଁ ବେଲୁନ ଫୁଲିବାପାଇଁ ଦାୟୀ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ସେମାନଙ୍କରର ବ୍ୟାସ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଜଳସ୍ତମ୍ଭ ଉଚ୍ଚତା ବେଲୁନ୍‌ଗୁଡ଼ିକରେ ସମାନ ଭାବରେ ଫୁଲାଏ ।

ଚିତ୍ର ଜଳ ସ୍ତମ୍ଭର ସମାନ ଉଚ୍ଚତା ହଁ ସମାନ ବେଲୁନ୍ ଫୁଲାଏ

(viii) ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ଯେକୌଣସି ନଳୀରେ ଅଧ୍ବକ ପାଣି ଢଳାଯାଉ । ବେଲୁନ୍‌ର ଫୁଲିବା ଦେଖାଯାଉ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କିଛିଥର ପୁନରାବୃତ୍ତି କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଥର ଅଧ‌ିକ ପାଣି ଢାଳ ଏବଂ ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥ‌ିବା ପରି ଫୁଲିବାର ପରିମାଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଉ ।
(ix) ଜଳସ୍ତରର ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହିତ ବେଲୁନ୍ ଅଧ୍ଵ ଫୁଲିଯାଏ ।
(x) ତେଣୁ ନଳୀର ଜଳସ୍ତମ୍ଭର ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହିତ, ନଳୀର ତଳ ଭାଗରେ ଚାପ ମଧ୍ଯ ବୃଦ୍ଧିପାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ବେଲୁନ୍‌ ଅଧ୍ୟକ ଫୁଲେ । ତେଣୁ ଆମେ କହିପାରିବା ଯେ ପାତ୍ରରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ଚାପ ଏହାର ସ୍ତମ୍ଭର ଉଚ୍ଚତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଏହି କାରଣରୁ ଛାତ ଉପରେ ପାଣିଟାଙ୍କିଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚତାରେ ରଖାଯାଏ ଯାହା ଫଳରେ ଟ୍ୟାପ୍‌ରେ ଚାପ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ଓ ଜଳ ଭଲ ଭାବରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।

ଚିତ୍ର : ଅଧ୍ବକ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଜଳସ୍ତର ବେଲୁନ୍‌କୁ ଅଧିକ ଫୁଲାଇ ଥାଏ

ତରଳ ପଦାର୍ଥର ପାର୍ଶ୍ଵଚାପ :
ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଥିବା ପାତ୍ରର ପାର୍ଶ୍ଵ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଚାପ ପକାଇଥାଏ । ଏହାକୁ ପାର୍ଶ୍ଵଚାପ କହନ୍ତି । ପାର୍ଶ୍ବଚାପ ଜାଣିବାପାଇଁ ଆମେ ନମ୍ନ ପରୀକ୍ଷାଟି କରିପାରିବା ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୨ : ଆସ ଜାଣିବା

ଚିତ୍ର ତରଳ ପଦାର୍ଥ ପାତ୍ରର ପାର୍ଶ୍ଵରେ

ପରୀକ୍ଷା :
(i) ଏକ ବ୍ୟବହୃତ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବୋତଲ ନିଆଯାଉ ଏବଂ ଏହାର ଠିପି କାଢ଼ି ଦିଆଯାଉ । ଏକ ଛୁଞ୍ଚ୍ କିମ୍ବା କଣ୍ଟା ବ୍ୟବହାର କରି ଏହାର ଚାରିପାଖରେ ଚାରୋଟି ଛୋଟ ଛୋଟ ଛିଦ୍ର କରାଯାଉ ଯେପରି ଛିଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ତଳଠାରୁ ସମାନ ଉଚ୍ଚତାରେ ରହିବ ।
(ii) ଛିଦ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଟେପ୍‌ଦ୍ଵାରା ବନ୍ଦ କରି ବୋତଲରେ ପାଣି ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଉ ।
(iii) ବର୍ତ୍ତମାନ ଏକା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଛିଦ୍ରରୁ ଟେପ୍ ବାହାର କରାଯାଉ ।
ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରେ
(iv) ବୋତଲର ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ଛିଦ୍ର ଦେଇ ପାଣି ବାହାରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥ‌ିବାର ଦେଖାଯିବ ।
(v) ଆମେ ଜାଣିଲୁ ପ୍ରକୃତରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ସବୁ ଦିଗରେ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରେ ।

ନଦୀବନ୍ଧର ତଳଦେଶ ଆଧାର ଉପର ଭାଗ ଅପେକ୍ଷା ଅଧ୍ବକ ପ୍ରଶସ୍ତ କାହିଁକି ?
ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ, ଜଳର ନିମ୍ନ ଚାପ ବ୍ୟତିତ ପାର୍ଶ୍ଵଚାପ ବା ଆନୁଭୂମିକ ଚାପ (horizontal pressure) ମଧ୍ଯ ରହିଛି । ନଦୀବନ୍ଧର ପ୍ରଶସ୍ତ ଆଧାର କେବଳ ବନ୍ଧର ନିର୍ମାଣକୁ ଶକ୍ତ କରେନାହିଁ । ଏହା ତଳଭାଗରେ ପଢୁଥିବା ଆନୁଭୂମିକ ଚାପକୁ ସହ୍ୟକରେ । ସଂରକ୍ଷିତଜଳ, ଜଳସ୍ତରର ଉଚ୍ଚତା ଯୋଗୁ ପାର୍ଶ୍ଵକାନ୍ଥରେ ଆନୁଭୂମିକ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରେ । ଏହାକୁ ସହ୍ୟ କରିବାପାଇଁ ବନ୍ଧର ଆଧାର ଉପରିଭାଗ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ପ୍ରଶସ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ ।

ଚାୟୁ ଚାପ (Air Pressure) :
ବାୟୁ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ୟାସର ଏକ ସାଧାରଣ ମିଶ୍ରଣ । ଏହା ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ବହୁ ଉଚ୍ଚ (ପ୍ରାୟ 450 କି.ମି.) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ । ବାୟୁସ୍ତମ୍ଭ ତା’ର ଓଜନ ହେତୁ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ । ଏହାକୁ ବାୟୁ ଚାପ କହନ୍ତି । ବାୟୁଚାପ ସବୁ ଦିଗରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ସମୁଦ୍ର ପତନରେ ବାୟୁଚାପ ସର୍ବାଧ‌ିକ ସ୍ଥାନରେ ଉଚ୍ଚତା ଯେତେ ଅଧ‌ିକ, ବାୟୁଚାପ ସେତେ କମ୍ ହୋଇଥାଏ । ବାୟୁ ଚାପର ବ୍ୟବହାରିକ ଏକକ ମିଲିବାର (mb) । ଏହା ଏକ ହେକ୍ଟୋପାସକେଲ ବା 100 ପାସ୍କେଲ ସଙ୍ଗେ ସମାନ ।
1 ମିଲିବାର (mb) = 1 ହେକ୍ଟୋପାସ୍କେଲ (hpa) 100 ପାସ୍କେଲ (pa)
ଏକ 15 ସେ.ମି. × 15 ସେ.ମି. କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ ବାୟୁର ପ୍ରଯୁକ୍ତ ବଳ ପ୍ରାୟ 225 କି.ଗ୍ରା. । ବସ୍ତ ଉପରେ ପ୍ରଯୁକ୍ତ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ବା 2250 N ସହିତ ସମାନ ।

କାର୍ଯ୍ୟ ୩ : ଆସ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା
ବାୟୁ ତାର ଓଜନ ହେତୁ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରେ ।
କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଅଧ‌ିକ ହେଲେ, ବାୟୁର ଓଜନ ଜନିତ ବଳର ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧିପାଏ । ମାତ୍ର ଚାପ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ । ଏକ ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ଵାରା କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବୃଦ୍ଧିରେ ବାୟୁଦ୍ଵାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ବଳ ବୃଦ୍ଧି ପରୀକ୍ଷା କରିହେବ ।
ପରୀକ୍ଷା :
(i) ଏକ କାଗଜ ପ୍ଲେଟ ନିଆଯାଉ । ଏହାକୁ ଓଲଟା କରି ଚିତ୍ର (କ)ରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ପରି ଏଥ‌ିରେ ଏକ କାଠି ଲଗାଯାଉ । ଏହାକୁ ଏକ ସମତଳ ପୃଷ୍ଠାରେ ରଖାଯାଉ ।
(ii) ଏହା 70 ସେ.ମି. × 56 ସେ.ମି. ଆକାରର ଦୁଇଟି ସମାନ ଚାର୍ଟ କାଗଜ ନିଆଯାଉ । ଗୋଟିଏ ସିଟ୍ କାଗଜକୁ ଦୁଇଥର ଭାଙ୍ଗି ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଏକ ଛିଦ୍ର କରାଯାଉ । ଯେପରି ଏହା ମଧ୍ୟଦେଇ କାଠିଟି ବାହାରି ପାରିବ ।
(iii) ଚିତ୍ର (ଖ)ରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ଓଲଟା କାଗଜ ପ୍ଲେଟ ଉପରେ ଦ୍ଵିଭାଙ୍ଗ ସିଟ୍ ରଖାଯାଉ ।

ଓଲଟା କାଗଜ ପ୍ଲେଟ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା
(iv) ବର୍ଭମାନ, କାଠିଟି ବ୍ୟବହାର କରି ଦ୍ଵିଭାଙ୍ଗ ସିଟ୍ ସହିତ ଆଚ୍ଛାଦିତ କାଗଜ ପ୍ଲେଟ୍ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉ ।
(v) ଏହା ଉଠାଇବାପାଇଁ ବଳର ଆବଶ୍ୟକ ହେବ ।
(vi) ଏବେ, ଦ୍ଵିଭାଙ୍ଗ ସିଟ୍ ସ୍ଥାନରେ ଦ୍ଵିତୀୟ ଖୋଲା ଚାର୍ଟ ପେପର ସିଟ୍ ରଖାଯାଉ । କାଠି ବାହାରି ଯିବା ପାଇଁ ଏହି ଚାର୍ଟ ପେପରର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଏକ ଛିଦ୍ର କରାଯାଉ । ଚିତ୍ର (ଗ)ରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ଖୋଲା ଚାର୍ଟ ପେପର ସହିତ କାଗଜ ପ୍ଲେଟ ଘୋଡ଼ାଯାଉ ।
(vii) ପୁଣି ଥରେ କାଗଜ ପ୍ଲେଟ୍ ଉଠାଅ ଏବଂ ଏହା କରିବାରେ ଆବଶ୍ୟକ ବଳ ଅନୁଭବ କରାଯିବ ।
(viii) ଦ୍ଵିଭାଙ୍ଗ ଚାର୍ଟ ପେପର ଅପେକ୍ଷା ଖୋଲା ଚାର୍ଟ ପେପର ଦ୍ଵାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ କାଗଜ ପ୍ଲେଟ୍ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ଅଧିକ
ବଳ ଆବଶ୍ୟକ ।
(ix) ଯେତେବେଳେ ଆମେ କାଗଜ ପ୍ଲେଟକୁ ଖୋଲା ଚାର୍ଟ ପେପରରେ ଘୋଡ଼ାଉ, ସେତେବେଳେ ଆବରଣ ସିଟିର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବୃଦ୍ଧିପାଏ । କାଗଜ ପ୍ଲେଟକୁ ଉଠାଇବାପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ବଳ ବୃଦ୍ଧିପାଏ । ଆବରଣ ସିଟିର ଓଜନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇନାହିଁ ।

ଚିତ୍ର (ଖ) ଦୁଇ ଭାଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଓଲଟା ଚାର୍ଟ ପେପର ସହିତ ଓଲଟା କାଗଜ ପ୍ଲେଟ

ଚିତ୍ର : (ଗ) ଖୋଲା ଚାର୍ଟ ପେପର ସହିତ ଓଲଟା କାଗଜ ପ୍ଲେଟ୍
(x) ଏହି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରୁ ଆମେ ଅନୁମାନ କରିପାରିବା ଯେ ବାୟୁ ଆବରଣ ସିଟି ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରେ, ଯାହା କାଗଜ ପ୍ଲେଟକୁ ଉଠାଇବା କଷ୍ଟକର କରିଥାଏ । ଅଧୂକନ୍ତୁ, ଆବରଣ ସିଟିର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ଏହି ବଳ ବୃଦ୍ଧିପାଏ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବାୟୁ କାଗଜ ପ୍ଲେଟ ଉପରେ ଏକ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରୁଛି, ଯାହା ଏହାକୁ ଆବଣ କରୁଥିବା ସିଟ୍‌ର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହିତ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।
(xi) ଯେହେତୁ ପ୍ରତି ଏକକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟକରୁଥିବା ବଳ ହେଉଛି ଚାପ, ଆମେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନେଇପାରିବା ଯେ, ବାୟୁ କାଗଜ ସିଟ୍ ଉପରେ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରେ । ପ୍ରକୃତରେ, ବାୟୁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତ ଉପରେ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରେ । ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥ‌ିବା ବାୟୁଦ୍ଵାରା ପ୍ରଯୁକ୍ତ ଚାପକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପ (atmospheric pressure) କୁହାଯାଏ ।

ବାୟୁର ସର୍ବଦିଗ ଚାପ :
(i) ତରଳ ପଦାର୍ଥ ପରି ବାୟୁର ସର୍ବଦିଗ ଚାପ ଅଛି । ଏହି ଚାପଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନ ଚାପ, ପାର୍ଶ୍ଵଚାପ ଏବଂ ଉର୍ଦୁଚାପ ।
(ii) ଏକ ବେଲୁନ୍‌କୁ ଫୁଙ୍କିଲେ ଏହା ଫୁଲିଯାଏ । ବେଲୁନ୍ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ସର୍ବଦିଗ ଚାପ ଯୋଗୁ ଏହା ଫୁଲିଯାଏ ।
(iii) ଫୁଲା ଯାଇଥିବା ବେଲୁନର ମୁହଁ ଖୋଲିଦେଲେ ବାୟୁସବୁ ଦିଗକୁ ବାହାରି ଚାଲିଯାଏ ।

ପବନ :
ଗତିଶୀଳ ବୟୁକୁ ପବନ କହନ୍ତି । ବାୟୁ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ଅପ ଅଧ‌ିକ ଥିବା ସ୍ଥଳେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଚାପ କମ୍ବିଥାଏ । ପୃଷ୍ଠତଳର ସମତା ରକ୍ଷା କରିବା ଯେପରି ଜଳର ଧର୍ମ, ବାୟୁର ଧର୍ମ ହେଉଛି ଚାପର ସମତା ରକ୍ଷା କରିବା । ଫଳରେ ଅଧିକ ଚାପଥୁବା ସ୍ଥାନରୁ ବାୟୁ କମ୍ ଚାପଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।
ଗୋଟିଏ ଫୁଲିଯାଇଥିବା ବେଲୁନର ମୁହଁ ଖୋଲିଦେଲେ, ବେଲୁନ ଭିତରୁ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ଚାଲିଯାଏ । ସାଇକେଲ ଟ୍ୟୁବ୍‌ରେ ଛିଦ୍ର ହେଲେ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ଚାଲିଯିବାର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚାପଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ଏହା ନିମ୍ନ ପରୀକ୍ଷାରୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିହୁଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୪ : ଆସ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା
(i) ଏକ ଭଲ ଗୁଣବତ୍ତାର ରବର ଶୋଷକ ନିଆଯାଉ । ଏହାକୁ ଏକ ମସୃଣ ସମତଳ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଦୃଢ଼ଭାବରେ ଚାପି ଦିଆଯାଉ ।
(ii) ଏବେ ଏହାକୁ ଟାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉ । ଏହାକୁ ଟାଣିବାରେ କଷ୍ଟ ହେଉଛି ।

ଚିତ୍ର : ଏକ ରବର ଶୋଷକ

ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଶୋଷକକୁ ଚାପି ଦେଉ, ତା’ର କପ୍ ଏବଂ ଏହାକୁ ରଖାଯାଇଥିବା ପୃଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଧିକାଂଶ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ଠେଲି ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ତା’ ଭିତରେ ଥ‌ିବା ବାୟୁଚାପ ହ୍ରାସ ପାଏ । ଶୋଷକଟି ପୃଷ୍ଠ ସହିତ ଲାଗି ରହିଥାଏ, କାରଣ ଶୋଷକଟିକୁ ଘେରି ରହିଥ‌ିବା ବାୟୁର ଚାପ ଶୋଷକ ଭିତରେ ଥିବା ବାୟୁର ଚାପ ଅପେକ୍ଷା ଅଧ‌ିକ ଥାଏ । ଶୋଷକଟିକୁ ପୃଷ୍ଠରୁ ଟାଣି ବାହାର କରିବା ନିମିତ୍ତ ଶୋଷକ ବାହାରେ ଏବଂ ଶୋଷକ ଭିତରେ ଥୁବା ଚାପ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୫ : ଆସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା
(i) ପତଳା ରବରରେ ତିଆରି ଦୁଇଟି ସମାନ ବେଲୁନ ଏବଂ ଏକ ସରୁ ପାନୀୟ ନଳୀ ନିଆଯାଉ ।
(ii) ସରୁ ନଳୀର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡକୁ ଗୋଟିଏ ବେଲୁନ୍‌ରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଉ ଏବଂ ଏହାକୁ ଏକ ରବର ବ୍ୟାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ସୂତା ସାହାଯ୍ୟରେ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଉ ।
(iii) ଏବେ ଦ୍ଵିତୀୟ ବେଲୁନ୍‌କୁ ଫୁଲାଯାଉ ଏବଂ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଏହାର ମୁହଁକୁ ଧରି ରଖୁବା, ଯେପରି ବାୟୁ ବାହାରକୁ ନଯାଏ । ଫୁଲିଥୁବା ବେଲୁନର ବେକରେ ସରୁ ନଳୀର ଅନ୍ୟ ମୁକ୍ତ ମୁଣ୍ଡକୁ ଭର୍ତ୍ତି କରି ଏହାକୁ ଏକ ରବର ବ୍ୟାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ସୂଚୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଉ ।

ଚିତ୍ର : ବାୟୁ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଚାପ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଏକ ନିମ୍ନ ଚାପ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଗତି କରେ
(iv) ନିଶ୍ଚିତ କର ଯେ, ବେଲୁନରେ ନଳୀ ଭର୍ତ୍ତି ହେବା ସମୟରେ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ବାହାରି ନଯାଏ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସରୁ ନଳୀର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡ ଫୁଲାଯାଇଥିବା
ବେଲୁନ ଭିତରେ ଅଛି । ବେଲୁନର ଆକାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯିବ ।
(v) ବେଲୁନ ଭିତରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଫୁଲି ନଥୁବା
(vi) ଫୁଲିଥୁବା ବେଲୁନରେ ବାୟୁ ଚାପ ଫୁଲି ନ ଥ‌ିବା ବେଲୁନର ବାୟୁଚାପ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ । ଫଳସ୍ଵରୂପ, ଫୁଲିଯାଇଥିବା ବେଲୁନରୁ କିଛି ବାୟୁ ଫୁଲି ନ ଥ‌ିବା ବେଲୁନକୁ ଗତି କରେ, ଯାହା ଫଳରେ ଉଭୟ ବେଲୁନର ଆକାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ।
(vii) କିଛି ସମୟ ପରେ ଉଭୟ ବେଲୁନ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଆରରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ଏବଂ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ ।
(viii) ଫୁଲିଯାଇଥିବା ବେଲୁନରେ ବାୟୁ ଚାପ ଫୁଲି ନଥୁବା ବେଲୁନର ବାୟୁଚାପ ଅପେକ୍ଷା ଅଧ‌ିକ ରହିଥ‌ିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ଜାରି ରହେ । ଯେତେବେଳେ ଉଭୟ ବେଲୁନରେ ଚାପ ସମାନ ହୋଇଯାଏ ସେତେବେଳେ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଉଭୟ ବେଲୁନ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଆକାରର ହୋଇଥାଏ ।
(ix) ତେଣୁ, ଆମେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଉପନୀତ ହେଲୁ ଯେ, ଉଚ୍ଚ ବାୟୁଚାପ ଅଞ୍ଚଳରୁ ବାୟୁ କମ୍ ବାୟୁଚାପ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଗତି କରେ ।

ସମୁଦ୍ରବାୟୁ ଓ ସ୍ଥଳବାୟୁ (Sea breeze and Land breeze) :
ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ଚାପର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଘଟିଲେ ବାୟୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ବାୟୁ ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ଚାପଥୁବା ସ୍ଥାନରୁ କମ୍ ଚାପ ଥ‌ିବା ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ଦିନବେଳା ସମୁଦ୍ର ଉପକୂଳସ୍ଥ ସ୍ଥଳଭାଗ, ଜଳଭାଗ ତୁଳନାରେ ଶିଘ୍ର ଉତ୍ତପ୍ତ ହୁଏ । ଫଳରେ ଜଳଭାଗ ଉପରେ ବାୟୁର ଚାପ ସ୍ଥଳଭାଗ ଉପରେ ବାୟୁସ୍ତରର ଚାପ ତୁଳନାରେ ଅଧ୍ଵ ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରଆଡୁ ବାୟୁ ସ୍ଥଳଭାଗ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ ଏହାକୁ ସମୁଦ୍ରବାୟୁ କହନ୍ତି । ରାତି ସମୟରେ ଓଲଟା ପରିସ୍ଥିତି ଘଟେ । ସ୍ଥଳଭାଗ ଶିଘ୍ର ତାପ ବିକିରଣ କରି ଥଣ୍ଡାହୁଏ । ଜଳଭାଗ ଏତେଶୀଘ୍ର ଥଣ୍ଡା ହୁଏନାହିଁ । ଏହି ସମୟରେ ସ୍ଥଳଭାଗ ଉପରେ ବାୟୁର ଚାପ ଜଳଭାଗ ତୁଳନାରେ ଅଧ‌ିକ । ଏଣୁ ରାତିରେ ବାୟୁ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ଜଳଭାଗ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଚାପର ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେତୁ ସମୁଦ୍ର ବାୟୁ ଓ ସ୍ଥଳ ବାୟୁ ସୃଷ୍ଟି ଏହାକୁ ସ୍ଥଳବାୟୁ କହନ୍ତି । ସ୍ଥଳଭାଗ ହୋଇଥାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୬ : ଚାଲ ଦେଖିବା
ଉଚ୍ଚ–ବେଗ ପବନ ବାୟୁର ଚାପ ହ୍ରାସ କରେ । ଏହା ନିମ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରୁ ଜାଣିହୁଏ ।
(i) ସମାନ ଆକାରର ଦୁଇଟି ବେଲୁନ୍ ନିଆଯାଉ ।
(ii) ଉଭୟ ବେଲୁନ୍କୁ ଫୁଙ୍କି ସେମାନଙ୍କୁ ସୂତାରେ ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଉ ।
(iii) ଦୁଇଟି ବେଲୁନ୍‌କୁ 6-10 ସେ.ମି. ବ୍ୟବଧାନ ଛାଡ଼ି ଏକ ବାଡ଼ି ଦ୍ଵାରା ଟଙ୍ଗାଯାଉ ।
(iv) ବର୍ତ୍ତମାନ, ଦୁଇ ବେଲୁନ୍ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନକୁ ଫୁଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ବାୟୁ ପ୍ରବାହ କରାଯାଉ । ବେଲୁନ୍ ସହିତ କ’ଣ ହୁଏ ? ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ ।
(v) ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୋର୍‌ରେ ଫୁଙ୍କି ଏବଂ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରାଯାଉ ।

ଚିତ୍ର : ଦୁଇଟି ବେଲୁନ ମଧ୍ୟରେ ଫୁଙ୍କିବା
(vi) ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଦୁଇଟି ବେଲୁନ୍ ମଧ୍ୟରେ ଫୁଙ୍କିବା ଦେଖ‌ିବା ଯେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରନ୍ତି । ଏହାର କାରଣ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ବେଲୁନ୍ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁକୁ ଫୁଙ୍କୁ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କମ୍ ଚାପ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ବେଲୁନ୍ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଉଚ୍ଚ ବାୟୁ ଚାପ ଉଭୟ ବେଲୁନ୍‌କୁ ପରସ୍ପର ଆଡ଼କୁ ଠେଲିଦିଏ ।
(vii) ଯଦି ଦୁଇଟି ବେଲୁନ୍ ମଧ୍ଯରେ ଅଧ‌ିକ ଜୋରରେ ଫୁଙ୍କାଯାଏ, ଦେଖୁଛି । ଯେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଆଡ଼କୁ . ଅଧ‌ିକ ବେଗରେ ଗତି କରନ୍ତି ।
(viii) ଉଚ୍ଚ ଗତି ପବନ ଏକ ନିମ୍ନ ବାୟୁ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ, ଏହା ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରୁ ଜଣାପଡ଼ିବ ।

ପବନ ଜୋର୍‌ରେ ବହିବା ସମୟରେ ଘରର କବାଟ, ଝରକା ଖୋଲାରଖୁବା ଉଚିତ କାହିଁକି ?
ଘର ଉପରେ ଖୁବ୍ ଜୋର୍‌ରେ ପବନ ବହିବା ସମୟରେ ଘର ଉପରେ ଏକ ନିମ୍ନ-ଚାପ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟିହୁଏ । ଜୋର୍‌ରେ ପବନ ବହିଲେ ବାୟୁ ଚାପ ହ୍ରାସପାଏ । ଘରର ଛାତ ଉପର ଚାପ, ଘରର ନିମ୍ନ ଅଂଶରେ ଥିବା ଚାପଠାରୁ ଯଥେଷ୍ଟ କମ୍ ହୁଏ । ଚାପରେ ପ୍ରାର୍ଥକ୍ୟ ଅଧିକ ହେଲେ ଏବଂ ଘରର ଛାତ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ, ଛାତ ଉଡ଼ିଯିବାର ସମ୍ଭାବନା ରହେ । ପବନ ସମୟରେ ଘରର କବାଟ, ଝରକା ଖୋଲା ରଖ‌ିଲେ ସମାନ ପବନ ଘରର ଛାତ ଓ ଘର ଭିତରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ଘରର ଛାତ ଓ ନିମ୍ନଅଂଶ ମଧ୍ଯରେ ଚାପ ପ୍ରାର୍ଥକ୍ୟ କମିଯାଏ । ଫଳରେ ଘରର ଛାତ ଉଡ଼ିଯିବାରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟିହୁଏ ଏବଂ ଏହା ବିପଦକୁ ରୋକିହୁଏ ।

ଝଡ଼ର ସୃଷ୍ଟି (Creation of Storm) :
(i) ଯେତେବେଳେ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ଉଷ୍ମ ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁ ହାଲୁକା ହୋଇ ଉପରକୁ ଉଠେ, ଏହା ଏକ ନିମ୍ନଚାପ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
(ii) ଆଖପାଖର ଉଚ୍ଚ–ଚାପ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଶୀତଳ ବାୟୁ ଏହାର ସ୍ଥାନ ନେବାକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।
(iii) ଏହି ବାୟୁ ସମୟ କ୍ରମେ ପୁଣି ଗରମ ହୋଇଉଠେ । ଏହା ପବନ ପ୍ରବାହର ଏକ ନିରନ୍ତର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
(iv) ଉପରକୁ ଉଠୁଥ‌ିବା ବାୟୁ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରେ, ଏହା ଘନୀଭୂତ ହୋଇ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏଥ‌ିରେ ଥ‌ିବା ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଶୀତଳୀକୃତ ହୋଇ ଜଳ ବିନ୍ଦୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
(v) ଜଳବୁନ୍ଦା ମିଶି ବଡ଼ ଠୋପା ଆକାରରେ ବର୍ଷା, କୁଆପଥର, କିମ୍ବା ବରଫ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼େ । ବର୍ଷା ସହିତ ଆସିଥିବା ପ୍ରବଳ ପବନକୁ ଝଡ଼ କୁହାଯାଏ ।

ଚିତ୍ର : ପ୍ରବଳ ପବନ ଉପରକୁ ଏବଂ ତଳକୁ ଯାଉଛି
(vi) ଭାରତ ଭଳି ଉଷ୍ଣ, ଆର୍ଦ୍ର ଏବଂ ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଝଡ଼ବାତ୍ୟା ଅଧ‌ିକ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ।
(vii) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଉଷ୍ଣ ବାୟୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚକୁ ଉଠି ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲାବେଳେ ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ ଯୋଗୁଁ ଜଳ ବୁନ୍ଦାଗୁଡ଼ିକୁ ବରଫ କଣିକାରେ ପରିଣତ କରେ ।

ବିଦ୍ୟୁତ ଝଡ଼ (Thunderstorm)ର ସୃଷ୍ଟି :
ଭାରତ ଭଳି ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଝଡ଼ବର୍ଷା ବାରମ୍ବାର ହେବାର ଦେଖାଯାଏ । ଉଷ୍ଣବାୟୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚକୁ ଉଠି ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲାବେଳେ ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସଯୋଗୁ ଜଳବୁନ୍ଦାଗୁଡ଼ିକ ବରଫ କଣିକାରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଉପର ଏବଂ ତଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ପ୍ରବଳ ପବନଯୋଗୁ ଜଳବୁନ୍ଦା ଓ ବରଫ ମଧ୍ଯରେ ଘର୍ଷଣ ହେବା ଫଳରେ ବୀପରୀତ ଚାର୍ଜ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ ।
(i) ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ବସ୍ତ ପରସ୍ପର ସହିତ ଘଷିହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଚାର୍ଜିତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି । ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପରକୁ ଏବଂ ତଳକୁ ପ୍ରବଳ ପବନ ବହି ପରସ୍ପର ସହିତ ଘଷି ହେବା ଫଳରେ ମେଘ ମଧ୍ଯରେ ସ୍ଥିର ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଚାର୍ଜ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
(ii) ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଚାର୍ଜ ବିଶିଷ୍ଟ ହାଲୁକା ବରଫ କଣିକା ଉପର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ ଏବଂ ମେଘର ଉପର ଅଂଶକୁ ଅଧିକାର କରେ ।
(iii) ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଚାର୍ଜଯୁକ୍ତ ଭାରୀ ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ମେଘର ନିମ୍ନ ଅଂଶକୁ ଅଧିକାର କରେ ।
(iv) ଏହିପରି ମେଘ ମଧ୍ଯରେ ଏକ ଚାର୍ଜ ପୃଥକୀକରଣ ଘଟେ ।

ଚିତ୍ର : ବିଜୁଳି
(v) ଏହା ସହିତ ଯେତେବେଳେ ମେଘର ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଚାର୍ଜଯୁକ୍ତ ନିମ୍ନ ଅଂଶ ଭୂମି ନିକଟକୁ ଆସେ, ଏହା ଭୂମି ଏବଂ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଯେପରିକି ଗଛ କିମ୍ବା କୋଠାମାନଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଚାର୍ଜଯୁକ୍ତ କରିଥାଏ ।
(vi) ସାଧାରଣତଃ, ବାୟୁ ଏକ ବୈଦ୍ୟୁତିକ କୁପରିବାହୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ବିପରୀତ ଚାର୍ଜଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଠି ହେବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ପୁଞ୍ଜିଭୂତ ଚାର୍ଜର ପରିମାଣ ବହୁତ ଅଧିକ ହୋଇଯାଏ, ବାୟୁରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ବିଦ୍ୟୁତ ବିରୋଧୀ ଗୁଣ ଲୋପ ପାଇଯାଏ । ହଠାତ୍ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ଚାର୍ଜ ପ୍ରବାହ ହୁଏ । ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଆଲୋକର ଝଲକ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହାକୁ ବିଜୁଳି କୁହାଯାଏ ।
(vii) ମେଘ ମଧ୍ଯରେ ବିପରୀତ ଚାର୍ଜ ଧକ୍କା ହେବା ସମୟରେ ବଜ୍ରପାତ ହୋଇପାରେ । ଏହା ମେଘ-ମେଘ ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ମେଘ ଏବଂ ଭୂମି ମଧ୍ଯରେ ହୋଇପାରେ । ବିଜୁଳି ଏହା ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ବାୟୁକୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗରମ କରିଦିଏ, ଯାହା ଫଳରେ ବାୟୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହା ଘଡ଼ଘଡ଼ି ନାମରେ ପରିଚିତ । ବିଜୁଳି ଏବଂ ଘଡ଼ଘଡ଼ି ସହିତ ଏକ ଝଡ଼କୁ ବଜ୍ର ବିଦ୍ୟୁତ ଝଡ଼
(Thunderstorm) କୁହାଯାଏ ।

ଝଡ଼ବର୍ଷାର ସ୍ଥାନୀୟମାନ – ମୌସୁମୀ ଋତୁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବଜ୍ରପାତ ସହ ଝଡ଼ବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ । ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ବିହାର ଓ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ଏହାକୁ କାଳବୈଶାଖ୍ ଏବଂ ଆସାମରେ ବୋର୍ଡ଼ଇସିଲା କହନ୍ତି । କେରଳ, କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଏବଂ ତାମିଲନାଡୁରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଆମ୍ବବର୍ଷା କହନ୍ତି । ତେଣୁ ବଜ୍ରପାତରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବାପାଇଁ ଆମକୁ ନିମ୍ନ ସତର୍କତା ନେବା ଉଚିତ ।
ବିଜୁଳି ଓ ବଜ୍ରପାତ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହା ନିଆଁ ଲଗାଇପାରେ, କୋଠାଘରକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁମାନଙ୍କର ଗୁରୁତର ଦାହଜନି ଓ କ୍ଷତି ବା ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହୋଇପାରେ ।

(i) ବଜ୍ରପାତ ସମୟରେ ଉଚ୍ଚ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ଦୂରରେ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
(ii) ନିମ୍ନ ଓ ଖୋଲା ଅଞ୍ଚଳ ଏହି ସମୟରେ ନିରାପଦ ସ୍ଥାନ । ତେଣୁ ନିମ୍ନ ଓ ଖୋଲା ସ୍ଥାନରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ।
(iii) ଛାତିଆଡ଼କୁ ଆଣ୍ଠୁ ଭାଙ୍ଗି ନଇଁପଡ଼ି ଭୂମି ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କମ୍ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
(iv) ସିଧାହୋଇ ଶୋଇବା ଅନୁଚିତ ।
(v) ଧାତୁର‍ଥିବା ଛତା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଅନୁଚିତ ।
(vi) ପାଣିରେ ଥିଲେ ବାହାରି ଆସିବା ଉଚିତ ।
(vii) ବସ୍ ବା କାର ଭିତରେ ଥିଲେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ନିରାପଦ ଅଟେ ।
(viii) ଘରର ଛାତ ଉପରେ ବିଜୁଳି ପରିବାହି ସ୍ଥାପନ କରିବା ନିରାପଦ ।

ବିଜୁଳି ପରିବାହି (Lightening Conductor) :
ବିଜୁଳି ପରିବାହି ଏକ ଧାତବ ଦଣ୍ଡ । କୋଠାଘର ନିର୍ମାଣ ସମୟରେ ଏହାକୁ କାନ୍ଥ ସହ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ । ଦଣ୍ଡର ଗୋଟିଏ ପ୍ରାନ୍ତ ମୁନିଆ । ଏହି ପ୍ରାନ୍ତ କୋଠାଘରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିନ୍ଦୁଠାରୁ ଅଧ‌ିକ ଉଚ୍ଚରେ ରଖାଯାଏ । ଅନ୍ୟ ପ୍ରାନ୍ତକୁ ଭୂମିରେ ଗଭିର ଭାବରେ ପୋତି ଦିଆଯାଏ । ଦଣ୍ଡଟି ବିଦ୍ୟୁତ ଚାର୍ଜକୁ ଭୂମିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରେ ।

ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ସୃଷ୍ଟି :
(i) ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରବଳ ଝଡ଼ ଯାହା ଉଷ୍ମ ସମୁଦ୍ର ଜଳ ଉପରେ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ ।
(ii) ସମୁଦ୍ର ଜଳ ଗରମ ହୋଇ ଏହା ଉପରେ ଥ‌ିବା ଉଷ୍ଣ ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁ ଉପରକୁ ଉଠିବା ସହିତ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ ବର୍ଷାବିନ୍ଦୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
(iii) ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ ବାଷ୍ପୀଭବନ ସମୟରେ ଜଳ ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହେବାପାଇଁ ତାପ ନେଇଥାଏ ।
(iv) ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ବର୍ଷା ବିନ୍ଦୁରେ ଘନୀଭୂତ ହୁଏ, ତାପ ପୁନର୍ବାର ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ।
(v) ଏହା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ବାୟୁର ଉଷ୍ଣତା ବୃଦ୍ଧି ଉଚ୍ଚ/ଚାପ ନିମ୍ନ ଚାପ ଉଚ୍ଚ ବାପ କରେ ଯାହା ଏହାକୁ ଅଧିକ ଉପରକୁ ନେଇଯାଏ ଏବଂ ଆହୁରି ନିମ୍ନଚାପ ସୃଷ୍ଟିକରେ । ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ବାୟୁ ଏହି ନିମ୍ନ ଚାପ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହା ମଧ୍ୟ ଉପରକୁ ଉଠିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ । ଉଚ୍ଚ ଚାପ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ନିମ୍ନ ଚାପ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପବନ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।

(vi) ପୃଥ‌ିବୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଯୋଗୁଁ ଗତିଶୀଳ ବାୟୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରେ । ଏହି ଚକ୍ରର ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ, ଫଳସ୍ଵରୂପ ଏକ ଅତି ନିମ୍ନ ଚାପ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ – ବେଗରେ ପବନ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରିଥାଏ । ଯାହାର ଚାରିପାଖରେ ଉଚ୍ଚ ମେଘ, ପବନ ଏବଂ ବର୍ଷାର ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣନଶୀଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା କୁହାଯାଏ ।
(vii) ଏକ ଘୂଷ୍ଠିବାତ୍ୟାରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଚାପର ଅଞ୍ଚଳ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଥାଏ ଯାହାକୁ ବାତ୍ୟାର ଆଖୁ କୁହାଯାଏ । ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ଆଖରେ ପବନ ଶାନ୍ତ ଥାଏ କିନ୍ତୁ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବଳ ପବନ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ ।
(viii) ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା ସମୁଦ୍ରରୁ ଭୂମି ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ ।
(ix) ଏହା ସାଧାରଣତଃ ବଜ୍ରପାତ ଦ୍ଵାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ପବନ ବେଗ ତୁଳନାରେ ଅଧ୍ଵ ପବନ ବେଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
(x) ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା ସ୍ଥଳଭାଗରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁର ଉତ୍ସ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ତାର ଶକ୍ତି ହରାଇଥାଏ ।

ଭାରତୀୟ ପାଣିପାଗ ବିଭାଗ (Indian-Meteorogical Department) ର କାର୍ଯ୍ୟ :
(i) ଭାରତୀୟ ପାଣିପାଗ ବିଭାଗ ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରେ ।
(ii) ପାଣିପାଗ ରିପୋର୍ଟ, ନିୟମିତ ସତର୍କତା ଓ ଚେତାବନୀ ବିଷୟରେ ଏହା ସଦ୍ୟତମ ଖବର ଦେଇଥାନ୍ତି ।
(iii) ଏହି ସଂସ୍ଥା ପାଣିପାଗ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ସାଟେଲାଇଟ୍‌ର ସାହାଯ୍ୟ ନିଅନ୍ତି ।
(iv) ଏହି ସଂସ୍ଥାର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇ ସରକାର ଓ ଜନସାଧାରଣ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବାତ୍ୟାକୁ ମୁକାବିଲା କରିବାପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ସରକାରି କଳ ବିଶେଷ ସଜାଗ ହୋଇଥାଏ ।
(v) ବିଭାଗର କଳନା ଓ ପୂର୍ବାନୁମାନ ଧନଜୀବନ ରକ୍ଷା କରେ ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

• ଚାପ (Pressure) – ଏକକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବଳର ପରିମାଣକୁ ଚାପ କହନ୍ତି । ଚାପର SI ଏକକ ନିଉଟନ ପ୍ରତି ବର୍ଗମିଟର ବା \(\frac{\mathrm{N}}{\mathrm{~m}^2}\)। ଏହି ଏକକକୁ ‘ପାସ୍କେଲ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
• ବଳର ପରିମାଣ ସମାନ ଥାଇ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଚାପ କମିଯାଏ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ କମିଗଲେ, ଚାପର ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।
• ତରଳ ପଦାର୍ଥର ନିମ୍ନ ଚାପ ବ୍ୟତିତ ପାର୍ଶ୍ଵଚାପ ଥାଏ । ଏହାର ସର୍ବଦିଗଚାପ ରହିଛି ।
• ଜଳସ୍ତରର ଚାପ, ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ଜଳସ୍ତରର ଉଚ୍ଚତା ଅଧ‌ିକ ହେଲେ, ଚାପ ଅଧ୍ଵକ ହୁଏ । ଜଳସ୍ତରର ଉଚ୍ଚତା ସମାନ ହେଲେ ଭୂମିର କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ଭିନ୍ନତା ସତ୍ତ୍ଵେ ଚାପ ସମାନ ହୋଇଥାଏ ।
• ଭୂସମାନ୍ତର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଚାପ ଏହାର ତଳ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଅଧୂକ ହୁଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଜଳଭଣ୍ଡାରର ବନ୍ଧର ତଳଦେଶକୁ ପ୍ରଶସ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ ।
• ବାୟୁର ସର୍ବଦିଗ ଚାପ ଥାଏ । ବାୟୁଚାପର ବ୍ୟବହାରିକ ଏକକ ମିଲିବାର (mb), 1 ମିଲିବାର = 1 ହେକ୍ଟୋପାସାଲ = 100 ପାସକେଲ୍ ବାୟୁସ୍ତମ୍ଭ ତାର ଓଜନ ହେତୁ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ ଯେଉଁ ବଳ ପ୍ରଦାନ କରେ ତାହାକୁ ବାୟୁଚାପ କହନ୍ତି । ସମୁଦ୍ର ପତନରେ ବାୟୁଚାପ ସର୍ବାଧ୍ଵ । ସ୍ଥାନର ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧିରେ ବାୟୁଚାପ କମିଯାଏ । ଗତିଶୀଳ ବାୟୁକୁ ପବନ କହନ୍ତି । ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଚାପର ପ୍ରାର୍ଥକ୍ୟ ହେତୁ ପବନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
• ଦିନବେଳା ସ୍ଥଳଭାଗ ଜଳଭାଗ ଅପେକ୍ଷା ଶିଘ୍ର ଉତ୍ତପ୍ତ ହୁଏ । ଏଣୁ ସ୍ଥଳଭାଗ ଉପରେ ନିମ୍ନଶ୍ୟପ ଓ ଜଳଭାଗ ଉପରେ ଗୁରୁଚାପ ଦେଖାଯାଏ । ଫଳରେ ଦିନବେଳା ସମୁଦ୍ରବାୟୁ ସ୍ଥଳଭାଗ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ରାତ୍ରିସମୟରେ ସ୍ଥଳଭାଗ ତାପ ବିକିରଣ କରି ଶିଘ୍ର ଥଣ୍ଡାହୁଏ । ଜଳଭାଗ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଉଷ୍ଣଥାଏ । ସ୍ଥଳଭାଗର ବାୟୁଚାପ ଅଧ‌ିକ ହେତୁ ରାତିରେ ସ୍ଥଳବାୟୁ ସମୁଦ୍ରଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।
• ବର୍ଷାସହିତ ଆସିଥ‌ିବା ପ୍ରବଳ ପଦନକୁ ଝଡ଼ କୁହାଯାଏ ।
• ମେଘ ମଧ୍ଯରେ ବିପରିତ ଚାର୍ଜ ଧକ୍କାହେବା ସମୟରେ ବଜ୍ରପାତ ହୋଇପାରେ । ଏହା ମେଘ-ମେଘ ମଧ୍ଯରେ କିମ୍ବା ମେଘ ଓ ଭୂମି ମଧ୍ଯରେ ହୋଇପାରେ । ଏହାକୁ ଘଡ଼ଘଡ଼ି କହନ୍ତି । ବିଜୁଳି ଏବଂ ଘଡ଼ଘଡ଼ି ସହିତ ଏକ ଝଡ଼କୁ ‘ବଜ୍ର ବିଦ୍ୟୁତ ଝଡ଼’ କୁହାଯାଏ ।
• ଘଡ଼ଘଡ଼ି ସହ ଝଡ଼ବର୍ଷାକୁ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ବିହାର ଓ ଓଡ଼ିଶାରେ କାଳବୈଶାଖୀ ଏବଂ ଆସାମରେ ବୋର୍ଡ଼ଇସିଲା କହନ୍ତି । କେରଳ, କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଏବଂ ତାମିଲନାଡୁରେ ଏହାକୁ ‘ଆମ୍ବ ବର୍ଷା’ କହନ୍ତି ।
• ଘଡ଼ଘଡ଼ିରୁ ରକ୍ଷାପାଇବାପାଇଁ ଘରର ଛାତରେ ବିଜୁଳି ପରିବାହି ଲଗା ଯାଇଥାଏ ।
• ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟା ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରବଳ ଝଡ଼ ଯାହା ଉଷ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ଜଳ ଉପରେ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ । ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଲଘୁଚାପ ଓ ପାର୍ଶ୍ଵବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗୁରୁଚାପ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ ।
• ଭାରତୀୟ ପାଣିପାଗ ବିଭାଗ, ଝଡ଼ବର୍ଷା, ଘୂର୍ଣ୍ଣିବାତ୍ୟାର ପୂର୍ବାଭାସ କରାଇ ପୂର୍ବରୁ ସତର୍କ କରାଇଥାନ୍ତି । ଏହାଦ୍ଵାରା ଅନେକ ଧନଜୀବନ ରକ୍ଷାହୁଏ ।
• ଆମେ ବେଳେବେଳେ ଦେଖିଥାଉ ଶୁଖୁଲା ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପବନରେ ଉଡ଼ଇଥାନ୍ତି । ଜୋରରେ ପବନ ବହିଲେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ । ତାହା ବଳର କ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ବଳ ଏକ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବରେ ଗତି କରେ, ତାହାକୁ ଚାପ କୁହାଯାଏ ।

Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 4 Notes Odia Medium ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ର ଚୁମ୍ବକୀୟ ଓ ତାପୀୟ ପ୍ରଭାବ to understand important concepts and topics more clearly.

8th Class Science Chapter 4 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 8 Science Chapter 4 Notes Odia Medium

ବିଷୟବସ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ :

ଉପକ୍ରମ :
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଏକ ଶକ୍ତି । ଏହା ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନର ମାନବ ସମାଜକୁ ଏକ ଅବଦାନ । 1800 ମସିହାରେ ଇଟାଲୀର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭୋଲ୍‌ଟା ଏକ ସରଳ ଭୋଲ୍‌ଟୀୟ ସେଲ୍ ତିଆରି କରିଥିଲେ । ଏହା ଥିଲା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତର ପ୍ରଥମ ମନୁଷ୍ୟକୃତ ଉତ୍ସ । ଏହାର ବହୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଚୁମ୍ବକର ଆବିଷ୍କାର ହୋଇ ସାରିଥିଲା । ମାତ୍ର ଚୁମ୍ବକ ସହ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହର କିଛି ସମ୍ପର୍କ ଥାଇପାରେ ବୋଲି କେହି ଭାବୁ ନଥିଲେ । 1820 ମସିହାରେ ଡେନ୍‌ମାର୍କର ବୈଜ୍ଞାନିକ ହାନ୍ସ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଓରଷ୍ଟେଡ଼ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ସହିତ ଚୁମ୍ବକତ୍ଵର ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ।

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତର ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବ :
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତର ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବ ଜାଣିବାପାଇଁ ଏକ ସରଳ ପରୀକ୍ଷା :

କାର୍ଯ୍ୟ –୧ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଉପକରଣ ଓ ପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ କମ୍ପାସ୍, ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୋଷ (Electric Cell), ଏକ କୋଷ ଧାରକ (Cell holder), ଦୁଇଟି ଡ୍ରଇଂ ପିନ୍, ଗୋଟିଏ ସେପ୍ଟି ପିନ୍, ଦୁଇଟି କଣ୍ଟା, ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ ସଂଯୋକାରୀ ତାର (ଗୋଟିଏ ଲମ୍ବା ଓ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ), ଆଉ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ ଛୋଟ କାର୍ଡ଼ବୋର୍ଡ଼ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
(ii) ଦୁଇଟି ଡ୍ରଇଂ ପିନ୍, ଗୋଟିଏ ସେଫ୍‌ଟି ପିନ୍ ଏବଂ ଗୋଟିଏ କାର୍ଡ଼ବୋର୍ଡ଼ ଖଣ୍ଡ ବ୍ୟବହାର କରି ଗୋଟିଏ ସୁଇଚ୍ ତିଆରି କରାଯାଉ । ଯାହାର ବ୍ୟାଟେରୀ (କୋଷ)କୁ ଧାରକରେ ରଖାଯାଉ ।
(iii) ଦୁଇଟି କଣ୍ଟା ଗୋଟିଏ କାର୍ଡ଼ବୋର୍ଡ଼ ଖଣ୍ଡରେ ଲଗାଯାଉ । ଲମ୍ବା ତାରର ମଧ୍ୟ ଭାଗକୁ ଦୁଇ କଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ଟାଣି ରଖ, ଯାହା କାର୍ଡ଼ବୋର୍ଡ଼ ପୃଷ୍ଠରୁ ଟିକେ ଉପରେ ରହିବ । ସେହି ତାରର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡକୁ କୋଷ ଧାରକ ସହିତ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡକୁ ସୁଇଚ୍ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରାଯାଉ ।
(iv) ଦ୍ଵିତୀୟ ତାରକୁ କୋଷ ଧାରକ ଓ ସୁଇଚ୍ ମଧ୍ଯରେ ସଂଯୋଗ କରାଯାଉ । ଚୁମ୍ବକୀୟ କମ୍ପାସକୁ ଦୁଇ କଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାର ତଳେ ରଖାଯାଉ ।
(v) କମ୍ପାସ ସୂଚୀକୁ ଦେଖୁଥ‌ିବା ସମୟରେ, ତାରରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ହେବାପାଇଁ ସୁଇଟ୍‌କୁ ଅନ୍ (ON) କରାଯାଉ । (ଚିତ୍ର-(ଖ) । ବର୍ତ୍ତମାନ ଆଉ ଥରେ କମ୍ପାସ୍ ସୂଚୀକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକରି ସୁଇଟ୍‌କୁ ଅଫ୍ (OFF) କରାଯାଉ । ସୁଇଟ୍‌କୁ ଅନ୍ ଏବଂ ଅଫ୍ ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଥର ଚଳାଅ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଥର କମ୍ପାସ୍ ସୂଚୀ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ତାହା ଭଲ ଭାବେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କର ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
ଯେତେବେଳେ ପରିପଥ ମଧ୍ଯରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, କମ୍ପାସ୍ ସୂଚୀ ତାର ମୂଳ ସ୍ଥାନରୁ ବିକ୍ଷେପିତ ହୋଇଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ସୂଚୀ ତାର ମୂଳ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଯାଏ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :
(i) କମ୍ପାସ୍ ସୂଚୀ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚୁମ୍ବକ ଯାହା ଅନ୍ୟ ଏକ ଚୁମ୍ବକକୁ ପାଖକୁ ଆଣିଲେ ଏହାର ସୂଚୀ ବିକ୍ଷେପିତ ହୁଏ । ମଝିରେ ଅଣଚୁମ୍ବକୀୟ ପଦାର୍ଥ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ! କିନ୍ତୁ ତାରରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ ପାଖରେ ଥିବା କମ୍ପାସ ସୂଚୀ ବିକ୍ଷେପିତ ହୋଇଥାଏ ।
(ii) ଏହି ବିକ୍ଷେପଣରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତବାହୀ ତାରର ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବ ଅଛି ଯାହା କମ୍ପାସ ସୂଚୀ ଉପରେ ପଡୁଛି । ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବ ଆଉ ରହେ ନାହିଁ, ତେଣୁ କମ୍ପାସ ସୂଚୀ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରି ଆସିଥାଏ ।
ଏକ ଚୁମ୍ବକ ବା ବିଦ୍ୟୁସ୍ରୋତ ବହନକାରୀ ତାର ନିକଟସ୍ଥ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର (Magnetic Field) ଥାଏ ଯେଉଁଠାରେ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏହି ତତ୍ତ୍ଵକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତର ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ ।

ଓଷ୍ଟ୍ରେଡ୍‌ଙ୍କ ଆବିଷ୍କାର :
(i) 1820 ମସିହାରେ ଡେନ୍‌ମାର୍କର ବୈଜ୍ଞାନିକ ହାନ୍ସ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ ଓର୍ଷେଡ୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ସହିତ ଚୁମ୍ବକତ୍ଵର ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ସେ ଡେନ୍‌ମାର୍କର ଗୋଟିଏ ବିଶ୍ଵ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପ୍ରଫେସର ଥିଲେ ।
(ii) ସେ ଦିନେ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଷୟରେ ପଢ଼ାଇଲା ସମୟରେ ଗୋଟିଏ କମ୍ପାସ ସୂଚୀର ନିକଟରେ ଥିବା ଧାତବ ତାରରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ କରିବାରୁ କମ୍ପାସ୍ ସୂଚୀଟି ବିକ୍ଷେପିତ ହେଲା ।
(iii) ଏହି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରୁ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଯେ ତାରରେ ତାଙ୍କ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ହେବାରୁ, ତାରଟି ଗୋଟିଏ ଚୁମ୍ବକ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି । ଅର୍ଥାତ୍, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ପ୍ରଭାବରେ ହାନ୍ସ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ ଓଷ୍ଟେଡ୍ ପ୍ରକୃତରେ କମ୍ପାସ୍ ସୂଚୀଟି ବିକ୍ଷେପିତ ହେଉଥାଏ ।

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିର ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବକୁ ବିନିଯୋଗ କରି ବ୍ୟବହାରିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଘଣ୍ଟି, ବୈଦ୍ୟୁତିକ ମୋଟର, ପଙ୍ଖା (Fan) ମାଇକ୍ ଓ ଡାକବାଜି ଯନ୍ତ୍ର (ମାଇକ୍ରୋଫୋନ୍) ଆଦି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି ।

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକ :
ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଏକ ତାର କୁଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହାର ଚାରି ପାଖରେ ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକ କୁହାଯାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ -୨ : ଆସ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା
ପ୍ରାୟ 50 ସେ.ମି. ଦୈର୍ଘ୍ୟର ନମନୀୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରତିରୋଧ ଆବୃତ୍ତ ପରିବାହୀ ତାର, ଏକ ଲୁହା କଣ୍ଟା, ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୋଷ ଏବଂ କିଛି ଲୁହା କାଗଜ କ୍ଲିପ୍ ନି ଆଯାଉ ।
ପରିବାହୀର ତାରଟିକୁ କଣ୍ଟା ଚାରିପାଖରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଗୁଡ଼ାଇ କୁଣ୍ଡଳୀ (coil) ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ଏବଂ ଏହାକୁ ଅଠା ଫିତା ଦ୍ଵାରା ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଉ ।

କୋଷ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ତାର କୁଣ୍ଡଳୀ

ତାରର ମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାଟେରୀ ସହ ସଂଯୋଗ କରାଯାଉ । ଯେପରି ତାରଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଟେରୀ ସହ କିଛି ସେକେଣ୍ଡରୁ ଅଧ‌ିକ ସମୟ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ନ ରୁହେ, ନହେଲେ ବ୍ୟାଟେରୀ ଶୀଘ୍ର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯିବ ।

ଲୁହା କଣ୍ଟାକୁ କାଗଜ କ୍ଲିପ୍ ଗୁଡ଼ିକ ନିକଟକୁ ଆଣି ଉପରକୁ ଉଠାଇଲେ । ଲୁହା କଣ୍ଟାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କ୍ଲିପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଝୁଲି ହୋଇ ରହିବ । ତାରରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟାଟେରୀରୁ ତାର ଅଲଗା କଲେ, କ୍ଲିପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ତଳକୁ ଖସିଯାଉଛି ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :
ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ପରିବାହୀ ତାରକୁଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କ୍ଲିପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ଲାଗିଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସ୍ରୋତ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, କ୍ଲିପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଆଉ ଏଠାରେ ଲାଗି ରହେ ନାହିଁ । ତଳକୁ ଖସି ଯାଇଥାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ –୩ : ଆସ ପରୀକ୍ଷା କରିବା
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକର ପ୍ରସ୍ତୁତି ପ୍ରଣାଳୀ :
ପ୍ରାୟ 100 ସେ.ମି. ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ନମନୀୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ରୋଧ ଆବୃତ ତାର, ଏକ ଚାର୍ଟ କାଗଜ ଖଣ୍ଡ, ଏକ ଲୁହା କଣ୍ଟା, ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୋଷ, ଦୁଇଟି ଚୁମ୍ବକୀୟ କମ୍ପାସ ଏବଂ କିଛି ଲୁହା ଇସ୍ପାତ କାଗଜ କ୍ଲିପ୍ ନିଆଯାଉ । ଚାର୍ଟ କାଗଜର ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡକୁ ଗୁଡ଼େଇ ପେନସିଲ୍ ବ୍ୟାସ ସହ ସମାନ ବ୍ୟାସର ଏକ ସିଲିଣ୍ଡର ତିଆରି କରି ଏହାକୁ ଅଠା ଫିତା ସହ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଉ ।

(କ) ବିଦ୍ୟୁତ୍ରରୋଧ ଆବୃତ ତାର କୁଣ୍ଡଳୀ

ନମନୀୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରତିରୋଧ ଆବୃତ ତାର ସିଲିଣ୍ଡର ଉପରେ ପ୍ରାୟ ୫୦ ଘେରା ଶକ୍ତ ଭାବେ ଗୁଡ଼ାଇ ଏକ ସିଲିଣ୍ଡର ଆକୃତିର କୁଣ୍ଡଳୀ ତିଆରି କର । ତାରକୁ ଅଠା ଫିତା ସହ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଉ ।
ସିଲିଣ୍ଡର ଆକୃତିର କୁଣ୍ଡଳୀର ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡ ନିକଟରେ କମ୍ପାସଗୁଡ଼ିକୁ ରଖାଯାଉ କୁଣ୍ଡଳୀର ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାଟେରୀ ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡ ସହ ଯୋଡ଼ ଏବଂ ଚୁମ୍ବକୀୟ କମ୍ପାସଗୁଡ଼ିକୁ ସୂଚୀ ବିକ୍ଷେପିତ ହେବ ।
କୋଷର ଦୁଇ ମେରୁରୁ ତାରକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କଲେ କମ୍ପାସର ସୂଚୀଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ମୂଳ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଯାଉଛି । କାଗଜ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ଗୋଟିଏ ଲୁହା କଣ୍ଟା ଭର୍ତ୍ତି କର ଏବଂ ଉପରୋକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପୁନରାବୃତ୍ତି କର । କମ୍ପାସ ସୂଚୀଗୁଡ଼ିକର ବିକ୍ଷେପଣ ଅଧ‌ିକ ହେବ ।
ଲୁହା କଣ୍ଟାର ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡ ନିକଟରେ କିଛି ଲୁହା, କାଗଜ କ୍ଲିପ୍ ରଖିଲେ । କ୍ଲିପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଲୁହା କଣ୍ଟାର ମୁଣ୍ଡ ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ ହେବ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :
(i) ଏହା ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ସିଲିଣ୍ଡର ଆକୃତିର କୁଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଏହା ଚୁମ୍ବକ ପରି ଆଚରଣ କରେ ଏବଂ କମ୍ପାସ ଭିତରେ ଥିବା ସୂଚୀକୁ ବିକ୍ଷେପିତ କରେ ।
(ii) କୁଣ୍ଡଳୀର ମଧ୍ୟ ଭାଗକୁ ଗୋଟିଏ ଲୁହାକଣ୍ଟା ଭର୍ତ୍ତି କରାଇଲେ, ତେବେ କୁଣ୍ଡଳୀ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ ଚୁମ୍ବକୀୟ କମ୍ପାସ ସୂଚୀର ବିକ୍ଷେପଣ ଅଧିକ ହୁଏ । ଏହା ଲୁହା କରେ । ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ସିଲିଣ୍ଡର ଆକୃତିର କୁଣ୍ଡଳୀ ହରାଇ ଥାଏ ।

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକ କ’ଣ :
ଗୋଟିଏ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ବହନକାରୀ କୁଣ୍ଡଳୀ ଏକ ଚୁମ୍ବକ ପରି ଆଚରଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥାଏ । ତାହାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକ (electromagnet) କୁହାଯାଏ । ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ, ଅଧିକାଂଶ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକର ଭିତରେ ଏକ ଲୌହ କୁଣ୍ଡଳୀ (core) ଥାଏ ଯାହା ଏହାକୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚୁମ୍ବକରେ ପରିଣତ କରେ ।

କାର୍ଯ୍ୟ –୪ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକର ମେରୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ :

(i) ଦଣ୍ଡ ଚୁମ୍ବକ ପରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକର ଦୁଇଟି ମେରୁ ଅଛି ଯଥା : ଉତ୍ତର ମେରୁ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ ।
(ii) ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଚୁମ୍ବକ ପରସ୍ପର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୁଅନ୍ତି ବିଷମ ମେରୁ (ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ) ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିଥାନ୍ତି । ଏଣୁ ଯଦି କମ୍ପାସ–ଚୁମ୍ବକର ଉତ୍ତର ମେରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକର ‘A” ପ୍ରାନ୍ତକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ତେବେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକର ‘A’ ପ୍ରାନ୍ତ ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣ ମେରୁ ।
(iii) ଏହି ପଦ୍ଧତିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆମ ଜାଣି ପାରିବା ଯେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକର ‘B’ ପ୍ରାନ୍ତଟି ‘A’ ପ୍ରାନ୍ତର ବିପରୀତ ମେରୁ ହେବ ଅର୍ଥାତ୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକର ‘B’ ପ୍ରାନ୍ତ ହେଉଛି ଉତ୍ତରମେରୁ ।

ଭାର ଉତ୍ତୋଳନକାରୀ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକ :
(i) ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକ ହେଉଛି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚୁମ୍ବକ, ଯାହା କ୍ରେନ୍ ସହ ଝୁଲାଯାଇ ଭାରୀ ବସ୍ତୁକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇଥାଏ ।
(ii) ଏଥୁରେ କ୍ରେନଚାଳକ ବିଦ୍ୟୁତସ୍ରୋତ ଚାଲୁ (ON) କିମ୍ବା ବନ୍ଦ (OFF) କରି ଚୁମ୍ବକକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ।
(iii) ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୟୁତ ଶକ୍ତି ଚାଲୁ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକ ଲୌହ ବସ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇଥାଏ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁସ୍ରୋତ ବନ୍ଦ କରାଗଲେ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ଅପସରି ଯାଏ ଏବଂ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ ।
(iv) ଭାର – ଉତ୍ତୋଳନ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକ ଗୁଡ଼ିକ କାରଖାନା, କବାଡ଼ିଖାନା (Scrap Yard) ରେ ଭାରୀ ଧାତୁର ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦକ୍ଷତାର ସହିତ ଘୂଞ୍ଚାଇବା, ଉଠାଇବା ଏବଂ ସଜାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଚୁମ୍ବକତ୍ଵ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ :
ଏକ ପରିବାହୀରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ, ଏହାର ଚାରିପାଖରେ ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଯେପରି ବିଦ୍ୟୁତ ଯୋଗୁଁ ଚୁମ୍ବକତ୍ଵ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସେହିପରି ଗତିଶୀଳ ଚୁମ୍ବକ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏଣୁ ବୈଦ୍ୟୁତିକ କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି । ଏହା ଆମର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନ ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ, କାରଣ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ମୋଟରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିନତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦକ (Generator) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ଯନ୍ତ୍ରର ଅଧାର ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହ ତାରରେ ତାପଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ :
କୌଣସି ପରିବାହୀରେ ବିଦ୍ୟୁତ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ ପରିବାହିଟି ଉତ୍ତପ୍ତ ହୁଏ । ଏହାକୁ ବିଦ୍ୟୁତଶକ୍ତିର ତାପୀୟ ପ୍ରଭାବ କହନ୍ତି, କାରଣ ଏଠାରେ ବିଦ୍ଯୁକ୍ତି ତାପଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ବିଦ୍ୟୁତ୍‌କ୍ତିର ତାପୀୟ ପ୍ରଭାବ ପରିବାହିର ପ୍ରତିରୋଧ (Resistance) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଯେଉଁ ପରିବାହିର ପ୍ରତିରୋଧ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ ସେଥ‌ିରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ଯୋଗୁଁ ଅଧ‌ିକ ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ –୫ : ଆସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିର ତାପୀୟ ପ୍ରଭାବ ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା :
ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଉପକରଣ ଓ ପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ପ୍ରାୟ 10 ସେ.ମି. ଲମ୍ବ ଏବଂ 10 ସେ.ମି. ଚଉଡ଼ାର ଏକ କାର୍ଡ଼ବୋର୍ଡ଼ ଖଣ୍ଡ, ଦୁଇଟି କଣ୍ଟା, ପ୍ରାୟ 0.3 ମି.ମି. ମୋଟେଇ (26-28 ଗେଜ) ଏବଂ 10 ସେ.ମି. ଲମ୍ବର ନିକ୍ରୋମ ତାର, ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୋଷ, ଏକ କୋଷ ଧାରକ, ଏକ ସୁଡ୍ ଏବଂ ସଂଯୋଗ ତାର ନିଆଯାଉ ।

(ii) କାର୍ଡ଼ବୋର୍ଡ଼ରେ ପ୍ରାୟ 5 ସେ.ମି. ଦୂରରେ କଣ୍ଟାଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଉ ।

(iii) ଏହି କଣ୍ଟାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନିକ୍ରୋମ ତାରକୁ ବାନ୍ଧି ଏବଂ ସୁଇଚ୍ ବନ୍ଦ (OFF) ଅବସ୍ଥାରେ ସଂଯୋଗ କରାଯାଉ ।

(iv) ନିକ୍ରୋମ ତାରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଆମେ ତାପ ଅନୁଭବ କରିଥାଉ ।

(v) ସୁଇଟ୍‌କୁ ପ୍ରାୟ 30 ସେକେଣ୍ଡ ପାଇଁ ଚାଲୁ (ON) ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଏବଂ ତାପରେ ସୁଇକୁ ବନ୍ଦ କରାଯାଉ । ନିକ୍ରୋମ ତାରକୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ (ନିକ୍ରୋମ ତାରକୁ ଧରି ରଖ ନାହିଁ), ଆମେ ତାରଟି ଉତ୍ତପ୍ତ ହେବା ଅନୁଭବ କରିଥାଉ ।

(vi) ନିକ୍ରୋମ ତାର ଦେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ ଏହା ଗରମ ଲାଗେ । କାରଣ, ଯେତେବେଳେ ଯେକୌଣସି ପରିବାହୀ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଏହା କିଛି ପ୍ରତିରୋଧର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ । ବିଭିନ୍ନ ପରିବାହୀ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରର ପ୍ରତିରୋଧ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି ।

(vii) ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ସମାନ ଆକାର ଏବଂ ଲମ୍ବର ଏକ ନିକ୍ରୋମ ତାର ତମ୍ବା ତାର ତୁଳନାରେ ଅଧ‌ିକ ପ୍ରତିରୋଧ ପ୍ରଦାନ କରେ । ଏହି ପ୍ରତିରୋଧ କିଛି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିକୁ ତାପ ଶକ୍ତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରାଇଥାଏ ।

(viii) ଯେତେବେଳେ ଏକ ପରିବାହୀ ଦେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଏହା ଗରମ ହୋଇଯାଏ । ଏହିପରି ଗରମ ହେବାକୁ ବିଦ୍ୟୁତର ତାପୀୟ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ ।

ବୈଦ୍ୟୁତିକ ତାପନ କେଉଁ କେଉଁ କାରକ (Factor) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ :
ପରିବାହିରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ଵାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ତାପଶକ୍ତିକୁ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ତାପନ କୁହାଯାଏ । ଏହାର ପରିମାଣ ପରିବାହିର ପ୍ରକୃତି, ମୋଟେଇ, ଲମ୍ବ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତର ପରିମାଣ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ସମୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହ ଦ୍ଵାରା ତାପଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା । ଯକରଣ :
(i) ବିଭିନ୍ନ ଘରୋଇ ଉପକରଣ ଯଥା- ବିଦ୍ୟୁତ୍ ରୁମ୍ ହିଟର, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁଲା, ଇସ୍ତ୍ରୀ, ବୁଡ଼ିରହିବା ଦଣ୍ଡ (Immersion Rod), ୱାଟର ହିଟର, କେଟଲୀ ଏବଂ ହେୟାର ଡ୍ରାୟର ଇତ୍ୟାଦି ବିଦ୍ୟୁତର ତାପୀୟ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ଵାରା କାମକରିଥାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଉପକରଣରେ ଏକ ଦଣ୍ଡ ବା ତାର କୁଣ୍ଡଳୀ ଥାଏ, ଯାହାକୁ ତାପ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଉପାଦାନ କୁହାଯାଏ । କିଛି ଉପକରଣରେ ଏହି ଉପାଦାନ ଗରମ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଓ ଲାଲ୍ ଦେଖାଯାଏ ।
(ii) ଦିପ୍ତିମାନ ବତୀ (Incandescent Lamp) ରେ ଥିବା ଫିଲାମେଣ୍ଟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଦ୍ଵାରା ଉତ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ଆଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ ।

ସାଧାରଣ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ତାପନ ଭିଭିକ ଘରୋଇ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକ (କ) ରୁମ୍ ହିଟର; (ଖ) ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଚୁଲା; (ଗ) ବୈଦ୍ୟୁତିକ କେଟଲୀ (ଘ) ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଇସ୍ତ୍ରୀ; (ଙ) ପାଣି ଗରମ କରୁଥିବା ଇମର୍ସନ କୁଣ୍ଡଳୀ; (ଚ) ହେୟାର ଡ୍ରାୟର (କେଶ ଶୁଖାଇବା ଯନ୍ତ୍ର)

ଶିଳ୍ପକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହର ତାପନ ପ୍ରଭାବର ବ୍ୟବହାର :
ଲୌହ ଇସ୍ପାତ ଶିଳ୍ପରେ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିବା ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରା ଚୁଲା (Blast Furnace) ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ବ୍ୟବହାର କରି ତାପ ଉତ୍ପାଦନ କରେ । ଏହା ବ୍ୟବହାର କରି ପୁରୁଣା ଇସ୍ପାତକୁ ତରଳାଇ ପୁନଃ ଚକ୍ରଣ ପଦ୍ଧତିରେ ବ୍ୟବହାରଯୋଗୀ ଇସ୍ପାତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ ।

ଭୋଲ୍ଟାଇକ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଷ Voltaic Cell
ଭୋଲ୍ଟାଇକ୍ କିମ୍ବା ଗାଲ୍‌ଭାନିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଷ ଇଟାଲୀର ଦୁଇଜଣ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଲସାର୍ଥେ ଭୋଲ୍‌ଟା ଏବଂ ଲୁଇଗାଲଭାନି ଉଦ୍ଭାବନ କରିଥିଲେ । ଏହା ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯାହାଦ୍ଵାରା ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ । ଏହା ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟୁତକୋଷ ଯାହା ଧାତୁ ଏବଂ ତରଳ ପଦାର୍ଥର ସମ୍ମିଶ୍ରଣ ରେ ଲେ ବିଦ୍ୟୁସ୍ରୋତ ସୃଷ୍ଟିହେବାର ପ୍ରମାଣ ଦେଲା ଏବଂ ପ୍ରଥମ ବ୍ୟାଟେରୀ ଉଦ୍ଭାବନର ପଥ ଦେଖାଇଲା ।

ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା :
(i) ଭୋଲ୍ଟାଇକ କୋଷ ତିଆରି ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଧାତବ ଫଳକ ଯଥା ତମ୍ବା ଓ ଦସ୍ତା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍ (Electrolyte) ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ ।
(ii) ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବତୀ ବିଦ୍ୟୁତ୍ । ସ୍ରୋତ ଗୋଟିଏ କାଚ କିମ୍ବା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ପାତ୍ରରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍ ରଖାଯାଏ ।
im-9
(iii) ଏହି ଧାତବ ଫଳକ ଦୁଇଟିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ-ଅଗ୍ର (Electrode) କୁହାଯାଏ । ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଡ୍ ଦୁଇଟିକୁ ଆଂଶିକ ଭାବରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍‌ରେ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଏ ।
(iv) ଫଳକ ଓ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍ ମଧ୍ଯରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଯୋଗୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇଥାଏ । (v) ସେଲ୍‌ରେ ଦସ୍ତା ବିଯୁକ୍ତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ଵଗ୍ର ଓ ତମ୍ବାଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ରଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟକରିଥାଏ ।
(vi) ସାଧାରଣତଃ ଲଘୁ ଗନ୍ଧକାମ୍ଳକୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍ ଭାବେ ନିଆଯାଏ ।
(vii) ଫଳକ ଦୁଇଟିକୁ ଏକ ପରିପଥ ଦ୍ଵାରା ସଂଯୁକ୍ତ କଲେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ଦସ୍ତାରୁ ତମ୍ବା ଫଳକ ଆଡକୁ ଗତି କରିବେ କିନ୍ତୁ ବିଦ୍ୟୁତ ତମ୍ବାଫଳକରୁ ଦସ୍ତାଫଳକ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହେବ ।
(viii) କିଛି ସମୟ ପରେ ମିଶ୍ରଣରେ ଥିବା ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତକୋଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ ।
(ix) ବିଦ୍ୟୁବାହ ବନ୍ଦ ହେବାପରେ ଏହାକୁ ମୃତ ବା ଅକାମୀ କୋଷବୋଲି କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏହାର କୌଣସି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ନଥାଏ ।
(x) ଦସ୍ତା ଫଳକଠାରେ,
Zn → Zn²⁺ + 2e^–
Zn²⁺ + SO₄^2- → ZnSO₄
ତମ୍ବା ଫଳକଠାରେ, 2H⁺ + 2e^– → H₂
ସେଲ୍‌ରେ ଉପରୋକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଏ ।
(xi) ଫଳକ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ ବିଭବ ପାର୍ଥକ୍ୟ (1.08 ଭୋଲ୍‌ଟ) ରହୁଥ‌ିବା ଯୋଗୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ –୬ : ଆସ ତିଆରି କରିବା
ଭୋଲ୍ଟେଇକ୍ ବିଦ୍ୟୁଷ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଧାତୁଯୋଡ଼ି (Metal Pair) :
ଭୋଲ୍ଟାଇକ୍ ବିଦ୍ୟୁଷ ନିର୍ମାଣ କରିବା ପାଇଁ ଯଥା ଦସ୍ତା ଓ ତମ୍ବା, ଦସ୍ତା ଓ ରୂପା, ଏଲୁମିନିୟମ୍ ଓ ତମ୍ବା, ଲୁହା ଓ ତମ୍ବା, ମାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଓ ତମ୍ବା ଏବଂ ସୀସା ଓ ତମ୍ବା ଧାତୁଯୋଡ଼ି ଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ । ଧାତୁଗୁଡ଼ିକର ରାସାୟନିକ ଗୁଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଧାତୁ ଯୋଡ଼ି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ବିଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ।

ଆମେ କିପରି ଗୋଟିଏ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଷ ତିଆରି କରିପାରିବା :
(i) ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ଛଅଟି ରସାଳ ଲେମ୍ବୁ, ତମ୍ବା ତାରଖଣ୍ଡ (1-2 ମିମି ମୋଟା) ଏବଂ ଲୁହା କଣ୍ଟା ନିଆଯାଉ । ଏକ LED (ଏଲ୍.ଇ.ଡ଼ି.) Light Emitting Diode ଏବଂ କିଛି ସଂଯୋଗକାରୀ ତାର ମଧ୍ଯ ନିଆଯାଉ ।
(ii) ଗୋଟିଏ ଲେମ୍ବୁରେ ତମ୍ବା ତାର ଏବଂ ଲୁହା କଣ୍ଟାକୁ ଅଳ୍ପ ଦୂରତାରେ ରଖ୍ ପୋତି ଦିଆଯାଉ ।
(iii) ବାକି ସମସ୍ତ ଲେମ୍ବ ପାଇଁ ଉପରୋକ୍ତ ପଦ୍ଧତିର ପୁନରାବୃତ୍ତି କରାଯାଉ ।
(iv) ତମ୍ବା ତାର ଏବଂ କଣ୍ଟାଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ାଯାଉ ।
(v) ସଂଯୋଗ କ। ର ତାର ବ୍ୟବ ହାର କରି ପ୍ର ଥମ ଲେମ୍ବୁର ତମ୍ବା ତାର ଏବଂ ଶେଷ ଲେମ୍ବୁର ଲୁହା କଣ୍ଟା |ଲେମ୍ବୁ ମଧ୍ୟରେ LED ସଂଯୋଗ କରାଇଲେ LED ଟି ଜଳି ଉଠିବ ।

(କ) ଲେମ୍ବୁ ବ୍ୟବହାର କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୋଷ (ଖ) ଲେମ୍ବୁ କୋଷରେ ସଂଯୋଗ
ଲୁହା
କଣ୍ଟା
(vi) ଯଦି LED ଜଳୁ ନାହିଁ, ଏହାର ସଂଯୋଗ ଓଲଟା କରାଯାଉ । ଏବେ LED ଜଳି ଉଠିବ । ଜାଣିଛୁ କେବଳ LED ର ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଅଗ୍ର (ତମ୍ବା ତାର) ବ୍ୟାଟେରୀର ଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ର ସହ ଏବଂ LEDର ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଅଗ୍ର (ଛୋଟ ତାର) ବ୍ୟାଟେରିର ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଅଗ୍ର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ LED ଦେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ । (vii) ଜଳୁଥିବା LED ସୂଚାଏ ଯେ ଆମର ବିଦ୍ୟୁତ କୋଷ କାମ କରୁଛି । ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ କୋଷରେ ଧାତୁ ଅଗ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ତମ୍ବା ତାର ଏବଂ ଲୁହା କଣ୍ଟା । ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍‌ ହେଉଛି ଲେମ୍ବୁ ରସ, ଯାହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଆମେ ଲେମ୍ବୁ ରସ ବଦଳରେ ଲୁଣ ଦ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବା ।

ଶୁଷ୍କ ବିଦ୍ୟୁତକୋଷ Dry Cell :
ଭୋଲ୍ଟାଇକ୍ ବିଦ୍ୟୁତକୋଷରେ ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହୃତ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍ ତରଳହୋଇଥିବାରୁ, ସେଲ୍‌କୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ସୁବିଧାଜନକ ନୁହେଁ । ଏହା ବଦଳରେ ଶୁଷ୍କ ବିଦ୍ୟୁତକୋଷ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ସର୍ବାଧ‌ିକ ବ୍ୟବହୃତ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଷ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ।
(i) ଶୁଷ୍କ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଷରେ ଭୋଲ୍ହାଇକ୍ କୋଷପରି ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି ବିଦ୍ୟୁତଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
(ii) ଏଥ୍ ରେ ବ୍ୟବହୃତ ଇଲେକେ । ଲ। ଇ ଟ୍ (ଏମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଓ ଜିଙ୍କ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍‌ର ମିଶ୍ରଣ) ତରଳ ନହୋଇ ଏକ ବହଳିଆ ମଣ୍ଡ ପରି ପଦାର୍ଥ ହୋଇଥାଏ ।
(iii) ଏଥୁରେ ସିଲିଣ୍ଡର ଆକୃତିର ଏକ ଜିକ୍ ପାତ୍ର ଥାଏ, ଯାହା ସେଲ୍‌ର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଅଗ୍ର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ।
(iv) ସେଲ୍ ଭିତରେ ଏକ କାର୍ବନ ଦଣ୍ଡଥାଏ ଯାହା ଧାତୁ ଟୋପି ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ସେଲ୍‌ର ଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ର କହନ୍ତି ।

(କ) ଶୁଷ୍କ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୋଷ;
(ଖ) ଏହାର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଠନ

(v) କାର୍ବନ ଦଣ୍ଡ ଚାରିପଟେ ମାଙ୍ଗାନିଜ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ର ଏକ ମଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ ।
(vi) ଏହା ସେଲ୍‌ର ଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ର ଅଟେ । ସେଲ୍ ଭିତରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟରୁ ଜଳ ବାଷ୍ପିକରଣ ନହେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥାଏ ।
(vii) ଯୁକ୍ତ ଓ ବିଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ର ସଂଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସେଲ୍‌ରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।
(viii) ସେଲ୍‌କୁ ନେବା ଆଣିବା କରିବା ଏବଂ ବ୍ୟବହାର କରିବା ସ୍ରୋତ ନିରାପଦ ଅଟେ ।
(ix) ସେଲ୍‌ରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଚାଲିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲେ ସେଲ୍‌ ଅନୁପଯୋଗୀ ହୋଇଥାଏ ।
(x) ଶୁଷ୍କ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସେଲ୍ ଟର୍ଚ୍ଚିଲାଇଟ୍, କାନ୍ଥଘଣ୍ଟା, ରିମୋଟ୍ ଏବଂ କଣ୍ଢେଇ ଆଦି ପଦାର୍ଥରେ ଏହା ବ୍ୟବହାର
କରାଯାଏ ।

ଦୁଇ ବା ତହିଁରୁ ଅଧ‌ିକ ଶୁଷ୍କକୋଷର ସଂଯୋଗକୁ ବ୍ୟାଟେରୀ କହନ୍ତି ।

ପୁନଃ ଚାର୍ଜଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାଟେରୀ (Rechargeable batteries)
ଯେଉଁ ବ୍ୟାଟେରିକୁ ରିଚାର୍ଜ କରି ଅନେକଥର ପୁନଃ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ଚାର୍ଜଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାଟେରି କହନ୍ତି । ଏହା ସମୟ ସହିତ ଅର୍ଥ ଅପଚୟ ରୋକିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
(i) ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ପୁନଃ ଚାର୍ଜଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାଟେରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବହୃତ ସାଧାରଣ ପୁନଃଚାର୍ଜଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାଟେରି (କ) ଲ୍ୟାପଟପ୍; (ଖ) ମୋବାଇଲ୍‌ଫୋନ୍; (ଗ) କ୍ୟାମେରା; (ଘ) ଇନଭର୍ଟର; (ଙ) ଯାନବାହନ; (ଚ) ମୋବାଇଲ୍ ଫୋନ୍ ଚାର୍ଜ କରିବା
ଫୋନ୍‌ରେ ବ୍ୟବହୃତ ବ୍ୟାଟେରୀ, ଲ୍ୟାପଟପ୍ ଓ ଟ୍ୟାବଲେଟ୍‌ରେ ବ୍ୟବହୃତ ବ୍ୟାଟେରୀ, ଇନ୍‌ଭଟର୍ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ବଡ଼ ବ୍ୟାଟେରୀ ଗୁଡ଼ିକ ଏକାଧ‌ିକ ଥର ଚାର୍ଜ କରାଯାଇ ବ୍ୟବହାର ଉପଯୋଗୀ କରାଯାଏ ।
(iii) ପୁନଃ ଚାର୍ଜଯୋଗୀ ବ୍ୟାଟେରି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ । ଅନେକଥର ଚାର୍ଜ ଏବଂ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଫଳରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଧୀରେଧୀରେ କ୍ଷୟ ହୋଇ ଅବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଯାଏ ।
(iv) ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଉପକରଣରେ ଲିଥୁମ୍-ଆୟନ୍ (Li-ion) ବ୍ୟାଟେରୀ ପୁନଃଚାର୍ଜଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାଟେରି ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
(v) ଲିଥ୍ୟମ୍ ଓ କୋବାଲ୍ଟ ପରି ଧାତୁ ଗୁଡ଼ିକର ପରିମାଣ ବିଶ୍ଵରେ ସୀମିତ ସ୍ଥାନରେ ମିଳୁଥିବାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ବ୍ୟାଟେରୀ ଯୋଗାଣ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା, ପୁର୍ନବ୍ୟବହାର କରିବା ଓ ନୂତନ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ବିକଶିତ କରିବାପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଛନ୍ତି ।
(vi) ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ‘କଠିନାବସ୍ଥା ବ୍ୟାଟେରୀ’’ (Solid State battery) ସମ୍ବନ୍ଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି । ଏଥ‌ିରେ କଠିନ ପଦାର୍ଥକୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍‌ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହା ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷିତ, ଦ୍ରୁତ ଚାର୍ଜ ଓ ଅଧିକ ସ୍ଥାୟୀହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ହେବାର ସଙ୍କେତ ଦେଉଛି ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

• ଯେତେବେଳେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ଏକ ପରିବାହୀ (ଯେପରିକି ତାର) ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଏହା ତାହାର ଚାରିପାଖରେ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହି ଘଟଣାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହର ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ । ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ବହନ ତାର କରୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳୀ ଯାହା ଚୁମ୍ବକ ପରି ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ତାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ– ଚୁମ୍ବକ କୁହାଯାଏ । ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ, ଅଧିକାଂଶ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚୁମ୍ବକରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବାପାଇଁ ଅନ୍ତସ୍ଥଳରେ ଲୁହା ରଖାଯାଇଥାଏ ।
• ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥ‌ିବା ପରିବାହୀରେ ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହର ତାପାୟ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ ।
• ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୋଷ କିମ୍ବା ବ୍ୟାଟେରି ହେଉଛି ଏକ ଉପକରଣ ଯାହା ଭିତରେ ଘଟୁଥ‌ିବା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କାରଣରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
• ପୁନଃଚାର୍ଜଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟାଟେରିକୁ ରିଚାର୍ଜ କରି ଅନେକଥର ପୁନଃବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ ।

Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 5 Notes Odia Medium ବଳର ଅନ୍ଵେଷଣ to understand important concepts and topics more clearly.

8th Class Science Chapter 5 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 8 Science Chapter 5 Notes Odia Medium

ବିଷୟବସ୍ତୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ :

କାର୍ଯ୍ୟ – ୧ : ଆସ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା
ବଳ ସବୁକିଛି କରିପାରେ, ଯଥା- କାମ କରିବା, ଚାଲିବା ଓ ସାଇକେଲ ଚଳାଇବା ଇତ୍ୟାଦି ।
ଏହା ବସ୍ତକୁ ଗତିକରାଇବାରେ, ସ୍ଥିର କରିବାରେ, ଦିଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।

ଠେଲା ବଳ ଏବଂ ଟଣା ବଳ ଅନୁଭବର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ :-
(i) ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଡବୋର୍ଡ ବାକ୍‌ସ ନିଆଯାଉ ।
(ii) ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ବାକ୍‌ସକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉ ।

(iii) ବାକ୍ସକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଯେଉଁସବୁ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରିବା, ତାହା ହେଲା ବାକ୍ସକୁ ଠେଲିବା କିମ୍ବା ଟାଣିବା । ସାଧାରଣତଃ ଏକ ବସ୍ତ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଥ‌ିବା ଟଣାବଳ ଓ ଠେଲାବଳକୁ ବିଜ୍ଞାନରେ ‘ବଳ’’ (force) କୁହାଯାଏ ।

ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପ୍ରାୟୋଗିତ ବଳର ପ୍ରଭାବ :
ନିମ୍ନଲିଖତ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କଲେ ଟଣାବଳ ଓ ଠେଲାବଳର ପ୍ରଭାବ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ-୨ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ।

କ୍ର. ନଂ.	କାର୍ଯ୍ୟ	ଠେଲା | ଟାଣିବା	ପ୍ରଭାବ
୧.	ତୁମର ବନ୍ଧୁ ତୁମର ଗତିଶୀଳ ସାଇକେଲର ଗତିକୁ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ପଛକୁ ଧରିଛନ୍ତି ।	ଟାଣିବା	ସାଇକେଲ୍ସକୁ ବନ୍ଦ କରିବା କିମ୍ବା ବେଗ ହ୍ରାସ କରିବା
୨.	ବ୍ୟାଟ୍ ଦ୍ଵାରା ଏକ ଗତିଶୀଳ ବଲ୍‌କୁ ମାରିବା	ଠେଲା	କୂପରୁ ବାଲ୍ଟିରେ ପାଣି କାଢ଼ିବା ଟାଣିବା
୩.	ଫୁଲିଥିବା ବେଲୁନ୍‌କୁ ଦବାଇବା	ଠେଲା	ବେଲୁନ୍‌ର ଆକାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପତାକା
୪.	ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା	ଟାଣିବା	ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୋଲିଯାଏ
୫.	ବଳ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଥ‌ିବା	ଟାଣିବା	ପାଣି ବାଲ୍ଟି ଉପରକୁ ଆସିଯାଏ
୬.	ଛୋଟ ପିଲାଙ୍କୁ ଦୋଳିରେ ଝୁଲାଇବା	ଠେଲା ଓ ଟଣା	ଦୋଳିଟି ଆଗପଛ ହୁଏ

ଗତିଶୀଳ ବଲ୍‌ର ଦୁଗ୍ଧ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତିର ଉଦାହରଣ :
ଡ୍ରୟର ଖୋଲିବା, ରବର ବ୍ୟାଣ୍ଡ ଟାଣି ଲମ୍ବା କରିବା, ଜଣେ ଫିଲ୍ଡର ଏକ କ୍ରିକେଟ୍ ବଲ୍‌କୁ ଅଟକାଇବା, ଫୁଲ୍‌କୁ ଗୋଡ଼ରେ ମାରିବା, ଚଳନ୍ତା ସାଇକେଲ୍‌ରେ ବ୍ରେକ୍ ଦେବା, ରୁଟି ବେଲିବା କିମ୍ବା ଅଟୋରିକ୍ସାର ଷ୍ଟିୟରିଂ ବୁଲାଇବା ଇତ୍ୟାଦିରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥାଏ ।

ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଥିବା ବଳର ପ୍ରଭାବ :
(i) ଏକ ବସ୍ତକୁ ସ୍ଥିରାବସ୍ଥାରୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦେଇଥାଏ ।
(ii) ଯଦି ଏକ ବସ୍ତୁ ଗତି କରୁଛି, ତେବେ ତାହାର ବେଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ ।
(iii) ଏକ ବସ୍ତର ଗତିର ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ ।
(iv) ଏକ ବସ୍ତର ଆକାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରେ ।
(v) ଏହି ପ୍ରଭାବଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଘଟିପାରେ ।

ସନ୍ତୁଳିତ ବଳ (Balanced Force)
ଏକ ସ୍ଥିର ବସ୍ତୁ ଉପରେ କୌଣସି ବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହିଁ ବୋଲି ଭାବିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବଳଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରୁଛନ୍ତି । ଏହାକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ବଳ କହନ୍ତି ।

ବଳ ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅଧିକ ବସ୍ତ ମଧ୍ଯରେ ଏକ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା :
ବଳ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ହେଲା ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅଧିକ ବସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାର ଅନୁଭବ ହେବା । ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଏକ ଟେବୁଲକୁ ଠେଲି ଥାଉ, ଆମର ହାତ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ ଯାହା ଅନ୍ୟ ଏକ ବସ୍ତ ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରେ । ସେହି ସମୟରେ ଟେବୁଲ୍ ମଧ୍ୟ ଆମ ହାତ ଉପରେ ସେହି ପରିମାଣର ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥାଏ । ଏଠାରେ ଆମର ହାତ ଓ ଟେବୁଲ ହେଉଛି ଦୁଇଟି ବସ୍ତୁ ଯାହା ପରସ୍ପର ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ।

ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର କୌଣସି ନା କୌଣସି ଉପାୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ବଳ ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୁଏ । ଏଣୁ ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେବାପାଇଁ ଅତି କମ୍‌ରେ ଦୁଇଟି ବସ୍ତୁକୁ ପାରସ୍ପରି କ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ପଡ଼େ ।

ବଳ ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ଅନ୍ୟ ଏକ ବସ୍ତ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାରୁ ଏହା ଉପରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଏକ ଠେଲା କିମ୍ବା ଟଣା କ୍ରିୟା ।
ବଳର SI ଏକକ ହେଉଛି ନ୍ୟୁଟନ୍ (Newton ଛୋଟ ‘n’ ସହିତ ଲେଖାଯାଏ) ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରତୀକ ହେଉଛି N।

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବଳ :
ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ : (Contact Force) :
କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ସଂସ୍ପର୍ଶ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ୍ଷରେ ବାଡ଼ି ବା ବସ୍ତ ମଧ୍ଯରେ ଶାରୀରିକ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଥିବା ବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆମ ଶରୀର ଏବଂ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଶାରୀରିକ ସଂସ୍ପର୍ଶ ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ହୋଇପାରେ । ଆମର ହାତ କିମ୍ବା ଶରୀରର ଦଉଡ଼ି ବ୍ୟବହାର କରି ପରୋକ୍ଷରେ ଏହି ପ୍ରକାର ବଳ କେବଳ କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ (Contact force) କୁହାଯାଏ ।

ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ : (Muscular Force) :
(i) ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳର ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ ।
(ii) ଆମ୍ଭେମାନେ ଚାଲି ବା, ଦୌଡ଼ିବା, କିଛି ପଦ । ର୍ଥ ଉଠାଇବା, ଡେଇଁବା, ପହଁରିବା ପ୍ରଭୃତି ଅଙ୍ଗ ଚାଳନ। ଭଳି ଶାରୀରିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ। ସମୟରେ ଆମ ଶରୀର ର ମାଂସପେଶୀର କାର୍ଯ୍ୟଯୋଗୁ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
(iii) ଆମ ଶରୀରରେ ମାଂସପେଶୀର ସଂକୋଚନ ଓ ପ୍ରସାରଣ ଯୋଗୁ ମାଂସପେଶୀ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ ବ୍ୟବହାର
(iv) ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମାଛ ଏବଂ କୀଟପତଙ୍ଗ ପ୍ରଭୃତି ଗମନାଗମନ କରିବା ଏବଂ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ ବ୍ୟବହାର କରିଥା’ନ୍ତି ।
(v) ମନୁଷ୍ୟ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଯଥା ବଳଦ, ଘୋଡ଼ା, ଓଟ ଏବଂ ଗଧ ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ ବ୍ୟବହାର କରିଥା’ନ୍ତି ।

ମଣିଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହାୟତା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମାଂସପେଶୀୟ ବଳର ବ୍ୟବହାର – ଆମ ଶରୀରରେ ଖାଦ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ମାଂସପେଶୀୟ ବଳର କାର୍ଯ୍ୟ ଚୋବାଇବା ଏବଂ ପାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହେଉଥ‌ିବା ସମୟରେ ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଦେଇ ଖାଦ୍ୟକୁ ଠେଲିବା, ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମାଂସପେଶୀର ପ୍ରସାରଣ ଓ ସଂକୋଚନ ଘଟିବାପାଇଁ ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ।

ଘର୍ଷଣ ବଳ (Frictional Force) :
ଏକ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଯାଉଥିବା ଏକ ବଲ୍‌ କିଛି ସମୟ ପରେ ଅଟକିଯାଏ । ଯଦି ଆମେ ଏକ ସମତଳ ରାସ୍ତାରେ ସାଇକେଲ ପେଡ଼ାଲ୍ ମାରିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଉ ଏହା ଧୀର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ କିଛି ସମୟ ପରେ ଅଟକି ଯାଏ । ଯଦି ରାସ୍ତା ବନ୍ଧୁର ବା ଅମସୃଣ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ସାଇକେଲ୍‌ ଏକ ମସୃଣ ରାସ୍ତା ଅପେକ୍ଷା ଶୀଘ୍ର ଅଟକି ଯାଇଥାଏ । ବସ୍ତର ଗତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବଳ ଆବଶ୍ୟକ । କିନ୍ତୁ, ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବସ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ କୌଣସି ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଉ ନଥାଏ । ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଧୀରେ ଧୀରେ ହ୍ରାସ ପାଇ କିଛି ସମୟ ପରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ । ଏହା କେବଳ ଘର୍ଷଣ ବଳ ଯୋଗୁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ ୩ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
ଘର୍ଷଣ ବଳ ଜାଣିବାପାଇଁ ଏକ ସରଳ ପରୀକ୍ଷା :
(i) ସମତଳ ଆଧାର ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବସ୍ତୁ ନିଆଯାଉ ଏବଂ ଏହାକୁ ଏକ ଟେବୁଲ୍ କିମ୍ବା ସମତଳ ପୃଷ୍ଠରେ ରଖାଯାଉ ।
(ii) ଏହାକୁ ଧୀରେ ଠେଲି ଦିଆଯାଉ ଓ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ । କିଛି ଦୂର ଗତି କରିବା ପରେ ଏହା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ ? ଏହା ଉପରେ କୌଣସି ବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ଯାହା ଫଳରେ ବସ୍ତ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ ।
(iii) ବର୍ତ୍ତମାନ ବସ୍ତକୁ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଠେଲିଲେ ଏହା କିଛି ଦୂର ଗତି କରିବା ପରେ ପୁଣି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ ।

ଘର୍ଷଣ ଦୁଇଟି ପୃଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ବସ୍ତୁର ଗତିକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରେ ।
(iv) ଠେଲିବା ସମୟରେ, ବସ୍ତୁଟି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୂରତାକୁ ଗତି କରିବା ଖସିବା ବସ୍ତୁର ପୃଷ୍ଠ ଏବଂ ଟେବୁଲ କିମ୍ବା ସମତଳ ପୃଷ୍ଠା ମଧ୍ଯରେ କାର୍ଯ୍ୟ
ପରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ । ଏହା ଉପରେ କରୁଥିବା ଏକ ବଳ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ ଏହି ବଳ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଏହାର ଗତିର ବିପରୀତ ଦିଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଏହି ବଳ ହିଁ ବସ୍ତକୁ ଅଟକାଇଥାଏ । ଏହା ଉପରେ ଯେତେବେଳେ ଏକ ବସ୍ତ ଅନ୍ୟ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଗତି କରେ କିମ୍ବା ଗତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ଘର୍ଷଣ ବଳ’ (force of friction) ବା ‘ଘର୍ଷଣ’ (friction) କୁହାଯାଏ । ବସ୍ତୁ ଯେଉଁ ଦିଗରେ ଗତି କରେ ଘର୍ଷଣ ସର୍ବଦା ତା’ର ବିପରୀତ ଦିଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଘର୍ଷଣ ବଳ ଦୁଇଟି ପୃଷ୍ଠର ସଂସ୍ପର୍ଶ ଯୋଗୁଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ କୁହାଯାଏ ।

ଘର୍ଷଣ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହେବାର କାରଣ :
ଘର୍ଷଣ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସୁଥ‌ିବା ଦୁଇଟି ପୃଷ୍ଠରେ ଗଠନ ଗତ ଅନିୟମିତତା। (irregularities) ବା ଅସମାନତା ଯୋଗୁଁ ଘର୍ଷଣ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଯେଉଁ ପୃଷ୍ଠଗୁଡ଼ିକ ମସୃଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଥ‌ିରେ ମଧ୍ୟ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଅନିୟମିତତା ଥାଏ । ସେଗୁଡ଼ିକ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବା ସମୟରେ, ଦୁଇଟି ପୃଷ୍ଠରେ ଅନିୟମିତତା ପରସ୍ପର ସହିତ ଛନ୍ଦି ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପୃଷ୍ଠକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଯେକୌଣସି ପ୍ରୟାସକୁ ବିରୋଧ କରେ ।

ଚିତ୍ର ଅନିୟମିତତା ଯୋଗୁଁ ଦୁଇଟି ପୃଷ୍ଠ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ

ଘର୍ଷଣ ବଳ ବସ୍ତର ପୃଷ୍ଠଦେଶର ଗଠନଗତ ଅନିୟମିତତା (irregularities) ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଏକ ସମତଳ ଆଧାର ବିଶିଷ୍ଟ ବସ୍ତକୁ କାଠ, କପଡ଼ା, ସେରାମିକ୍ ଟାଇଲ ଏବଂ ବାଲି ପ୍ରଭୃତି ବିଭିନ୍ନ ପୃଷ୍ଠରେ ଠେଲି ଗତି କରାଇଲେ ସମତଳ ବସ୍ତର ବିଭିନ୍ନ ପୃଷ୍ଠରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରି ସ୍ଥିର ହୁଏ । କାରଣ ଏହି ପୃଷ୍ଠଗୁଡ଼ିକର ଅନିୟମିତତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । କାଚ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ସର୍ବାଧ‌ିକ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ସମୟରେ ବାଲିପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରେ । ଏଣୁ ଅମସୃଣ ବା ରୁକ୍ଷ ପୃଷ୍ଠରେ ଘର୍ଷଣ ଅଧ‌ିକ ହୋଇଥାଏ ।

ଘର୍ଷଣବଳ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାପାଇଁ ଯାନବାହାନ ଗୁଡ଼ିକର ଆକୃତିରେ ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ– ଘର୍ଷଣ ବଳ କେବଳ ବସ୍ତୁ କଠିନ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଗତି କରୁଥିବା ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ । ବାୟୁ, ଜଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତରଳ ପଦାର୍ଥର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଉପରେ ବସ୍ତୁ ଗତି କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଘର୍ଷଣବଳ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । ବିମାନ, ଜାହାଜ, ଡଙ୍ଗା କିମ୍ବା ଦ୍ରୁତଗାମୀ ଟ୍ରେନଭଳି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଥିବା ବାୟୁ ଜଳଯୋଗୁ ସୃଷ୍ଟି ଘର୍ଷଣ ବଳକୁ ହ୍ରାସ କରିବାପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ ୪ : ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ (Non-Contact Forces)
ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ବଳ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ବଳଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣ- ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ (non-contact forces) କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ : ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳ (Magnetic Force), ସ୍ଥିର ବିଦ୍ୟୁତ ବଳ (Electrostatic Force) ଏବଂ ମହାକର୍ଷଣ ବଳ (Gravitational Force) ପ୍ରଭୃତି ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ ।

ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳ (Magnetic Force)
(i) ଏକ ଚୁମ୍ବକ ଲୁହା, ନିକେଲ ଓ କୋବାଲଟ୍ ଆଦି ଚୁମ୍ବକୀୟ ସାମଗ୍ରୀରେ ତିଆରି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ ।
(ii) ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଚୁମ୍ବକ ପରସ୍ପର ନିକଟତର ହୁଏ, ସମମେରୁ (ଉତ୍ତର-ଉତ୍ତର, ଦକ୍ଷିଣ–ଦକ୍ଷିଣ) ପରସ୍ପରକୁ ବିକର୍ଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଷମମେରୁ (ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ) ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି ।
(iii) ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ଏବଂ ବିକର୍ଷଣ ମଧ୍ଯ ଠେଲିବା ଏବଂ ଟାଣିବା ପରି ଏକ ପ୍ରକାର ବଳ ।
(iv) ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ନ ଆସି, ଏକ ଚୁମ୍ବକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଚୁମ୍ବକ କିମ୍ବା ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରିଥାଏ ।
(v) ଏଣୁ ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳ ଏକ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ ଏବଂ ଏହା ଆକର୍ଷଣ ବଳ ବା ବିକର୍ଷଣ ବଳ ହୋଇପାରେ ।
(vi) ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଚୁମ୍ବକର ମେରୁ ।

କାର୍ଯ୍ୟ ୫ : ଆସ ପରୀକ୍ଷା କରିବା
ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳ ଏକ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ, ଏହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏକ ପରୀକ୍ଷା :
(i) ଦୁଇଟି ବଳୟ ଚୁମ୍ବକ (ring magnet) ଏବଂ କାଠ ଦଣ୍ଡ ନିଆଯାଉ ।
(ii) କାଠ ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ ଉଲୁମ୍ବ ଭାବରେ କାଠଦଣ୍ଡକୁ ଧରି ରଖ୍ ତା’ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ବଳୟ ଚୁମ୍ବକ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଉ ।
(iii) ଦ୍ଵିତୀୟ ବଳୟ ଚୁମ୍ବକକୁ ଏହା ଉପରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଉ ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚୁମ୍ବକର ସମାନ ମେରୁ ପରସ୍ପରକୁ ମୁହାଁଇ ରହିବ । ଦ୍ଵିତୀୟ ଚୁମ୍ବକ ପ୍ରଥମ ଚୁମ୍ବକ ସହ ଲାଗି ନ ରହି, ଭାସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
(iv) ଦ୍ଵିତୀୟ ଚୁମ୍ବକକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ତଳକୁ ଠେଲିଲେ ଆମେ ଏଥରେ ଦୁଇଟି ବଳୟ ଚୁମ୍ବକ ମଧ୍ୟରେ ବଳ
(v) ଉଭୟ ଚୁମ୍ବକର ମେରୁକୁ ଓଲଟା ରଖାଯାଉ । ଦ୍ଵିତୀୟ ଚୁମ୍ବକ ଭାସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବ ।
(vi) ଆମେ ଜାଣିଲୁ ଯେ ଏକ ଚୁମ୍ବକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରୁଥିବା ବଳକୁ ଚୁମ୍ବକୀୟ
ବଳ (magnetic force) କୁହାଯାଏ । ଯେହେତୁ ଦୁଇଟି ଚୁମ୍ବକ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଦୂରରୁ ପରସ୍ପର ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରିବେ ଏହାକୁ ଏକ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ କୁହାଯାଏ ।

ସ୍ଥିର-ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବଳ (Electrostatic Force)
ଦୁଇଟି ବସ୍ତକୁ ଗୋଟିଏ ପୃଷ୍ଠରେ ଏକାଠି ଘଷିଲେ, ଘଷାଯାଇଥିବା ପୃଷ୍ଠରେ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଚାର୍ଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ଚାର୍ଜଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥିରଚାର୍ଜ (Static charge) କୁହାଯାଏ । ସେମାନେ ଗତି କରନ୍ତି ନାହିଁ । ସ୍ଥିର ଚାର୍ଜ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଏକ ଚାର୍ଜିତ ବସ୍ତୁ କୁହାଯାଏ । ଏକ ଚାର୍ଜିତ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଚାର୍ଜ ନଥିବା ବସ୍ତୁ ଯଥା ଛୋଟ କାଗଜ ଖଣ୍ଡ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ । ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ମଧ୍ଯ ଏହି ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଉଥ‌ିବାରୁ ସ୍ଥିର ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବଳକୁ ଏକ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶୀ ବଳ କୁହାଯାଏ । ଏହି ବଳ ଆକର୍ଷଣ ବଳ କିମ୍ବା ବିକର୍ଷଣ ବଳ ହୋଇପାରେ । ଏହାର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଚାର୍ଜ ।

ଉଦାହରଣ :
(i) ଗୋଟିଏ ପାନିଆକୁ ମୁଣ୍ଡ ଚୁଟିରେ ଘଷିଲେ ଚୁଟି ଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ଓ ପାନିଆ ବିଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।
(ii) ଗୋଟିଏ କାଚରଡ଼କୁ ରେଶମ କପଡ଼ାରେ ଘଷିଲେ କାଚଦଣ୍ଡ ଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ଓ ରେଶମ ବିଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ବହନ କରେ ।
(iii) ବେଲୁକୁ ପଶମ କପଡ଼ାରେ ଘଷିଲେ ପଶମ କପଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ଓ ବେଲୁନ୍ ବିଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ବହନ କରେ ।
(iv) ଦୁଇଟି ସମଚାର୍ଜ ପରସ୍ପରକୁ ବିକର୍ଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପର ବିପରୀତ ଚାର୍ଜ ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି ।

କାର୍ଯ୍ୟ ୬ : ଆସ ପରୀକ୍ଷଣ କରିବା
ସ୍ଥିର ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବଳ ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା :
(i) ଏକ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ସ୍କେଲ୍ କିମ୍ବା ଏକ ସରୁ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ନଳୀ (straw), ପଲିଥୁନ୍ ଖଣ୍ଡ ଏବଂ ଛୋଟ କାଗଜ ଖଣ୍ଡ ନିଆଯାଉ ।
(ii) ପଲି ଥ୍ ନ୍ ସହିତ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ନଳୀ ବା ସ୍କେଲ୍ କୁ ଜୋର୍ ରେ ଘଷାଯାଉ । ଘଷି ହୋଇଥ‌ିବା ଅଂଶକୁ ହାତରେ କିମ୍ବା କୌଣସି ଧାତୁ ବସ୍ତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରାନଯାଉ ।
(iii) ଏବେ, ଏହାକୁ ଟେବୁଲରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଛୋଟ କାଗଜ ଖଣ୍ଡ ପାଖକୁ ଅଣାଯାଉ । କାଗଜ ଖଣ୍ଡକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନକରିବା ପାଇଁ ସତର୍କ ରହିବା ଉଚିତ ।
ଛୋଟ କାଗଜ ଖଣ୍ଡକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା ଚାର୍ଜିତ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ସ୍କେଲ୍
(iv) ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ସ୍କେଲ୍‌ ବା ନଳୀ କାଗଜଖଣ୍ଡ ଆଡ଼କୁ ଆଣିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଟାଣି ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସ୍କେଲ୍/ନଳୀ ସହିତ ଲାଗିଯାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୭ : ଆସ ଆମେ ପରୀକ୍ଷଣ କରିବା
ଦୁଇଟି ସମଚାର୍ଜ ମଧ୍ଯରେ ବିକର୍ଷଣ ଏବଂ ପରସ୍ପର ବିପରୀତ ଚାର୍ଜ ମଧ୍ଯରେ ଆକର୍ଷଣ ଜାଣିବାପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା :
(i) ଦୁଇଟି ବେଲୁନ୍, ଏକ ଲମ୍ବା ସୂତା ଏବଂ ପଶମ କପଡ଼ା ନି ଆଯାଉ ।
(ii) ଦୁଇଟି ବେଲୁନ୍ ଫୁଲାଇ ଏପରି ଭାବରେ ଟଣାଯାଉ ଯେ (ଚିତ୍ର (କ)ରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି) ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ ନାହିଁ ।
(iii) ପଶମ କପଡ଼ାରେ ଉଭୟ ବେଲୁନ୍ ଘଷି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଉ । ଘଷି ହୋଇଥିବା ବେଲୁନ୍ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ଦେଖାଯିବ ଯେ ବେଲୁନ୍ ଦୁଇଟି ପରସ୍ପରଠାରୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି ଯେପରି ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ବିକର୍ଷଣ କରୁଛନ୍ତି ।
(iv) ଏବେ ବେଲୁନ୍ ଘଷିବାପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ପଶମ କପଡ଼ାକୁ ଘଷି ହୋଇଥବା ଗୋଟିଏ ବେଲୁନ୍ ପାଖକୁ ଅଣାଯାଉ । ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଛନ୍ତି ।

(କ) ଦୁଇଟି ଚାର୍ଜ ହୋଇନଥିବା ବେଲୁନ (ଖ) ଦୁଇଟି ଚାର୍ଜ ହୋଇଥିବା ବେଲୁନ୍

ଏହି ପରୀକ୍ଷାରୁ ଜଣାଗଲା ଯେ, ବେଲୁନ୍ ଦୁଇଟି ସମଚାର୍ଜ (ବିଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ) ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ବିକର୍ଷିତ ହୋଇ ପରସ୍ପର ଦୂରେଇ ଗଲେ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଚାର୍ଜଯୁକ୍ତ ବେଲୁନ୍ ଓ ଅଶମ କପଡ଼ା ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିବେ । ଏଠାରେ ବେଲୁନ୍ ବିଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ଓ ପଶମ କପଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ଚାର୍ଜ ବହନ କରିଥାନ୍ତି । ଏଣୁ ସ୍ଥିର ଚାର୍ଜ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୋଇଥାଏ, ଯଥା— ଗୋଟିଏ ଯୁକ୍ତାତ୍ମକ (positive) ଚାର୍ଜ ଓ ଅନ୍ୟଟି ବିଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଚାର୍ଜ (Negative) ।

ପରିପଥରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତ – ଚାର୍ଜଗୁଡ଼ିକ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ପରିପଥରେ ଗତି କରିବା ସମୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ଏହି ସ୍ରୋତ ବତୀକୁ ଆଲୋକିତ କରେ ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନକରେ ଏବଂ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ (Gravitational Force)
ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ହେଉଛି ମହାକର୍ଷଣ ବଳର ଏକ ରୂପ । ବିଶ୍ଵରେ ଯେ କୌଣସି ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଅଲଗା ବସ୍ତତ୍ଵ ଯୋଗୁ ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି । ଏହାକୁ ମହାକର୍ଷଣ ବଳ କୁହାଯାଏ । ମହାକର୍ଷଣ ବଳ ଏକ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଏବଂ ଏହାର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ବସ୍ତୁତ୍ଵ । ଯେଉଁ ବଳ ସାହାଯ୍ୟରେ ପୃଥ୍ବୀ ତାର କେନ୍ଦ୍ର ଆଡ଼କୁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ତାହାକୁ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ କହନ୍ତି । ବିନା ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଏହି ବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାରୁ ଏହା ଏକ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶୀ ବଳ ଅଟେ ।

ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ପୃଥ‌ିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ସିଧା ଉପରକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦିଆଯାଏ, ଏହା ଭୂଲମ୍ବ ଦିଗରେ ଉପରକୁ ଗତି କରେ । ଉଚ୍ଚତମ ବିନ୍ଦୁରେ କ୍ଷଣିକ ପାଇଁ ଏହା ଅଟକି ଯାଏ, ତା’ପରେ ସିଧା ଭୁଲମ୍ବ ପଥରେ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠକୁ ଫେରିଆସେ । ଉପରକୁ ଉଠିବା ସମୟରେ ବସ୍ତର ବେଗ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସପାଏ । ସେହିପରି ତଳକୁ ଖସିବା ସମୟରେ ଏହାର ବେଗ କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ଏବଂ ଭୂପୃଷ୍ଠରେ ପହଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ବେଗ ସର୍ବାଧ୍ଯକ ହୁଏ । ଏହାକୁ ବସ୍ତର ଭୂଲମ୍ବଗତି (Vertical motion) କୁହାଯାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୮ : ଆସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା
ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ପାଇଁ ଏକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
(i) ଏକ ବଲ୍‌ ନିଆଯାଉ ଏବଂ ଏହାକୁ ଭୂଲମ୍ବ ଭାବରେ ଉପରକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦିଆଯାଉ । କିଛି ଉପରକୁ ଯାଇ ଏହା ତଳକୁ ପଡ଼ିଯିବ ।
(ii) ଏବେ ଏହାକୁ ପୁଣି ଥରେ ଅଧ‌ିକ ଜୋର୍‌ରେ ଫିଙ୍ଗି ଦିଅ । ଏହା କ’ଣ ପୁଣି ତଳକୁ ଖସି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିବ ।
(iii) ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଉ, ଯେଉଁଠାରେ ଯେକୌଣସି ଦିଗରେ ଫିଙ୍ଗା ଯାଇଥବା ଯେକୌଣସି ବସ୍ତୁ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ ।
(iv) ଯେହେତୁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ପୃଥ‌ିବୀ ଆଡ଼କୁ ପଡ଼େ, ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପୃଥ‌ିବୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ (ଟାଣିଥାଏ) । ଯେଉଁ ବଳ ସାହାଯ୍ୟରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ସ୍ଵ ସ୍ଵ ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଯୋଗୁଁ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ନିଜ ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ ତାହାକୁ ମହାକର୍ଷଣ ବଳ (gravitational force) ବା ଗୁରୁତ୍ୱାକର୍ଷଣ ବଳ କୁହାଯାଏ । ପୃଥ‌ିବୀ ଦ୍ଵାରା ଅନ୍ୟ ବସ୍ତ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥିବା ମହାକର୍ଷଣ ବଳକୁ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ (force of gravity) କିମ୍ବା କେବଳ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ (gravity) କୁହାଯାଏ ।

ଚିତ୍ର-ପୃଥ‌ିବୀ ଆଡ଼କୁ ପଢୁଥ‌ିବା କିଛି ବସ୍ତ

ଓଜନ ଏବଂ ଏହାର ମାପ (Weight and its measurement)
(i) ପୃଥ‌ିବୀ ଯେଉଁ ବଳ ସହିତ ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ନିଜ ଆଡ଼କୁ ଟାଣେ ତାହାକୁ ବସ୍ତୁର ଓଜନ (Weight) କୁହାଯାଏ ।
(ii) ପୃଥ‌ିବୀ ଏକ ବସ୍ତୁକୁ କେତେ ଜୋରରେ ନିଜ ଆଡକୁ ଟାଣିଥାଏ, ତାହାର ଓଜନ ହିଁ ଏହାର ପରିମାପକ ।
(iii) ଯେହେତୁ ଓଜନ ଏକ ବଳ, ଏହାକୁ ବଳ ସହିତ ସମାନ ଏକକରେ ମାପ କରାଯାଏ । ତେଣୁ, ଓଜନର SI ଏକକ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟୁଟନ୍ (Newton (N) ଅଟେ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୯ : ଆସ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା
ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତର ଓଜନ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ, ଏହାର ଏକ ଅନ୍ଵେଷଣ :
(i) ଏକ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଓଜନର କିଛି ବସ୍ତୁ ନିଆଯାଉ, ଯେପରିକି ଏକ ପେନ୍‌ସିଲ୍ ବାକ୍ସ, ଏକ ଟିଫିନ୍ ବାକ୍ସ ଏବଂ ଏକ ଛୋଟ ପଥର ।
(ii) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍‌ର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡକୁ ଏକ କଣ୍ଟାରୁ ଟଙ୍ଗାଯାଉ । ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡରୁ ଏକ ବସ୍ତକୁ ଝୁଲାଯାଉ ଏବଂ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ । ସ୍ପିଙ୍ଗ୍ କ’ଣ ପ୍ରସାରିତ ହେବ ।
(iii) ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କରି ଝୁଲାଯାଉ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଥର ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗର ବିସ୍ତାର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଉ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବିସ୍ତାର କ’ଣ ସମାନ ହେବନାହିଁ ।
(iv) ସେତେ ବେଳେ ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ରୁ ଝୁଲାଇ ଦି ଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପୃଥବୀ ଦ୍ଵାରା ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥୁବା ବଳ ଯୋଗୁଁ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ । ଆମେ ଦେଖୁ ଯେ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍‌ର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥୁବା ବିସ୍ତାର ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ । ଏହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ପୃଥ‌ିବୀ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତକୁ ବିଭିନ୍ନ ବଳରେ ଟାଣେ, ଅର୍ଥାତ୍‌, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ଓଜନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ ।

(କ) ଝୁଲନ୍ତା ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍
(ଖ) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ରୁ ଦୁଇଟି ଝୁଲନ୍ତା ବସ୍ତୁ

ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ନିକିତି (Spring Balance)
(i) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ନିକିତି (balance) ହେଉଛି ଓଜନ (ବଳ) ମାପ କରିବାପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଏକ ସରଳ ଉପକରଣ ।
(ii) ଏଥ‌ିରେ ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ସଂଲଗ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ ଥାଏ, ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡରେ ଏକ ହୁକ ଲାଗିଥାଏ ।
(iii) ଯେତେବେଳେ ଆମେ ହୁକରୁ ଏକ ବସ୍ତକୁ ଝୁଲାଇ ଦେଇ, ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ବିସ୍ତାର ପରିମାଣ ବସ୍ତର ଓଜନ ସୂଚାଏ ।
(iv) ଏହାର ନିକିତି ଉପରେ ଏକ ସ୍କେଲ୍ ଅଛି ଯାହା ନ୍ୟୁଟନ (N) ଏକକରେ ଓଜନ (ବଳ) ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥାଏ ।
(v) ସାଧାରଣତଃ, ବସ୍ତୁତ୍ଵର ଅନୁରୂପ ମୂଲ୍ୟ ଗ୍ରାମ (g)ରେ ଦେଖାଇବାପାଇଁ ଆଉ ଏକ ସ୍କେଲ୍ ମଧ୍ୟ ଅଛି ।
(vi) ଏହି ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ଧାରଣା ସହିତ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି ଯେ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ନିକିତି ପୃଥ‌ିବୀରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଏବଂ ପୃଥ‌ିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବସ୍ତୁକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୧୦ : ଆସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା

ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ ବାଲାନ୍ସ ମାପ କରିପାରୁଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ରତ୍ତମ ମାନ :
(i) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବାଲାନ୍ସ ଏକ ମାପକ ଯନ୍ତ୍ର ।
(ii) ଏହାର ମାପିବାର ସର୍ବାଧ‌ିକ ଓଜନ ହେଉଛି 10 N । ତେଣୁ, ଏହି ସ୍କେଲର ପରିସର 0 ରୁ 10 N ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥାଏ ।
(iii) ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ଯରେ ଓଜନ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହୋଇଛି ? ) ଏବଂ 01 N ମଧ୍ଯରେ କିମ୍ବା କେତେ ସୂଚିତ 01 N ଏବଂ 02 N ମଧ୍ୟରେ ସୂଚିତ ଓଜନ ପାର୍ଥକ୍ୟ 1 N ଅଟେ ।
(iv) ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଭାଗ 1N/5 = 0.2N ସୂଚିତ କରୁଛି ।
(v) ତେଣୁ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବାଲାନ୍ସ ପଢ଼ିପାରୁଥିବା ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ମୂଲ୍ୟ ହେଉଛି 0.2N ।

ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ ବାଲାନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରି ବସ୍ତର ଓଜନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ :
(i) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବାଲାନ୍ସ ମାପ କରିପାରୁଥିବା ସର୍ବାଧ‌ିକ ଓଜନ ମୂଲ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ଓଜନର ବସ୍ତୁକୁ ଏଥିରେ ମାପ କରାଯାଏ । ଅଧିକ ଓଜନର ବସ୍ତର ଓଜନ ମାପକରିବାଦ୍ୱାରା ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବାଲାନ୍ସ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇପାରେ ।
(ii) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ୍ ବାଲାନ୍ସର ହୁକରୁ ବସ୍ତୁଟିକୁ ଝୁଲାଇ ରଖାଯାଏ ।
(iii) ବସ୍ତର ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସ୍କେଲରୁ ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରସାରଣ ସ୍ଥାନାଙ୍କ ଦେଖୁ ବସ୍ତୁଟିର ଓଜନ ନିରୂପଣ କରାଯାଏ ।

ବସ୍ତୁର ଓଜନରୁ ଏହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ନିରୂପଣ :
(i) ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ ବାଲାନ୍ସ ରେ ବସ୍ତୁର ଓଜନରୁ ଏହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵକୁ ପରୋକ୍ଷରେ ମାପ କରାଯାଇପାରେ । ଏଠାରେ

(ii) ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଣା ବସ୍ତତ୍ଵ ବିଶିଷ୍ଟ ବସ୍ତର ଓଜନ ସହିତ ଉକ୍ତ ବସ୍ତର ଓଜନକୁ ବିମ୍ ବାଲାନ୍ସଦ୍ୱାରା ତୁଳନା କରି ବସ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ ।

ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଓ ଓଜନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ :

ବସ୍ତତ୍ଵ (Mass)	ଓଜନ (Weight)
(i) ବସ୍ତରେ ଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥର ପରି ମାଣକୁ ବସ୍ତତ୍ଵ କହନ୍ତି ।	(i) ବସ୍ତଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଉଥ‌ିବା ପୃଥ‌ିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳକୁ ବସ୍ତୁର ଓଜନ କହନ୍ତି ।
(ii) ବିଶ୍ଵର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବସ୍ତର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ସମାନ ।	(ii) ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବସ୍ତର ଓଜନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ।
(iii) ବସ୍ତୁତ୍ଵ ସାଧାରଣ ନିକିତିରେ ମାପ କରାଯାଏ ।	(iii) ଓଜନ କମାନୀ ନିକିତିରେ ମାପ କରାଯାଏ ।
(iv) ବସ୍ତତ୍ଵର ଏକକ ଗ୍ରାମ ବା କି.ଗ୍ରା.	(iv) ଓଜନର ଏକକ ନିଉଟନ ।

ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ଓଜନ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରହ/ଉପଗ୍ରହମାନଙ୍କରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ :
ବସ୍ତୁର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ବିଶ୍ଵର ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବସ୍ତର ଓଜନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରହରେ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ` ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରହର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ ।
ଚନ୍ଦ୍ରର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣବଳ ପୃଥ‌ିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳର \(\frac{1}{6}\) ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ଓଜନ ପୃଥ‌ିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଯାହାହେବ ଚନ୍ଦ୍ରପୃଷ୍ଠରେ ଏହାର \(\frac{1}{6}\) ଗୁଣ ହେବ ।

ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ ଗୋଟିଏ ୧ କି.ଗ୍ରା. ବସ୍ତର ଓଜନ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରହରେ କେତେହେବ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଦତ୍ତ ହେଲା ।

ବୃହସ୍ପତି ଗ୍ରହର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣବଳ ସର୍ବାଧ‌ିକ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ସର୍ବନିମ୍ନ ।

ପ୍ଳବନ ବଳ (Buoyant Force)
କେତେକ ବସ୍ତୁ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଜଳ ଉପରେ ଭାସିରହନ୍ତି । ପୃଥ‌ିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରି ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ପଦାର୍ଥ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ । ଠିପି ବନ୍ଦଥ‌ିବା ଗୋଟିଏ ଖାଲି ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବୋତଲକୁ ପାଣି ଭିତରକୁ ଠେଲିଲେ ବି ତାହା ଉପରକୁ ବା ଜଳପୃଷ୍ଠଦେଶ ଆଡ଼କୁ ଉଠିଆସେ । କାରଣ ଜଳ ବା ତରଳ ପଦାର୍ଥ ନିମଜ୍ଜିତ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ସର୍ବଦା ଏକ ଉର୍ଦୁମୁଖୀ ବଳ ପ୍ରଦାନ କରେ । ଏହାକୁ ପ୍ଳବନ ବଳ ବା ପ୍ଲବତା କହନ୍ତି । ଏହି ପ୍ଲବନ ବଳ ଜଳ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତରଳ ଏପରିକି ବାୟୁର ମଧ୍ଯ ଥାଏ । ଏହା ଏକ ସଂସ୍ପର୍ଶୀ ବଳ ଅଟେ । ପ୍ଲବନବଳର ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଥାଏ ।

• ପ୍ଲାବନ ବଳ ଏକ ଉର୍ଦୁମୁଖୁ ବଳ । ଏହା ଜଳ, ତରଳପଦାର୍ଥ ଓ ବାୟୁରେ ଥାଏ
• ପ୍ଲବନ ବଳ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳର ବୀପରିତ ଦିଗରେ କାର୍ଯ୍ୟକରେ ।
• ବସ୍ତ୍ର ଜଳ ବା ତରଳରେ ଯେତେ ଅଧିକ ନିମଜ୍ଜିତ ହୁଏ, ପ୍ଲାବନ ବଳ ଅନୁରୁପମାତ୍ରାରେ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।
• ବସ୍ତୁ ଜଳରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନିମଜ୍ଜିତ ହେଲେ ପ୍ଲାବନ ବଳ ସ୍ଥିର ରହେ ।
• ପ୍ଲବନ ବଳର ପରିମାଣ ବସ୍ତଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରି ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଅପେକ୍ଷା ଅଧ‌ିକ ହେଲେ ବା ସମାନ ହେଲେ ବସ୍ତୁଟି ଜଳ ବା ତରଳରେ ଭାସିବାକୁ ଲାଗେ ।
• ପ୍ଲବନ ବଳର ପରିମାଣ ମାଧ୍ୟାପର୍ଷଣ ବଳ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ହେଲେ ବସ୍ତୁଟି ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ ।
• ପ୍ଳବନ ବଳ ଜଳ ବା ତରଳର ଘନତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଘନତା ଯେତେ ଅଧ୍ଵ ହୁଏ, ପ୍ଲବନ ବଳ ସେତେ ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।

ଆର୍କିମିଡ଼ିସ୍‌ଙ୍କ ନୀତି (Archamedes Principle)
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରୀକ୍ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆର୍କିମିଡ଼ିସ୍‌ ଜଳ ବା ତରଳ ପଦାର୍ଥର କ୍ଲବନ ବଳ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । ‘‘ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଜଳ ବା କୌଣସି ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ଆଂଶିକ ବା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଡ଼ାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବସ୍ତଟି ଏକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ବଳ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଏହାର ଓଜନ ହ୍ରାସ ପାଇବା ପରି ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏହି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ବଳର ପରିମାଣ ବା ଆଭାସୀ ହ୍ରାସପ୍ରାପ୍ତ ଓଜନ ବସ୍ତୁଦ୍ଵାରା ବିସ୍ଥାପିତ ଜଳ ବା ତରଳର ଓଜନ ସହ ସମାନ । ଏହାକୁ ଆର୍କିମିଡ଼ିସ୍‌ଙ୍କ ନୀତି କହନ୍ତି । ଆର୍କିମିଡ଼ିସ୍‌ଙ୍କ ନୀତି ବସ୍ତର ଜଳ ବା ତରଳରେ ଭାସିବା ବା ବୁଡ଼ିବାର କାରଣ ଦର୍ଶାଇଥାଏ ।
ଏହି ନୀତିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ହାଇଡ୍ରୋମିଟର ଓ ଲାକ୍ଟୋମିଟର ଯନ୍ତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକରେ । ବସ୍ତର ଆପେକ୍ଷିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ଆକିମିଡ଼ିସ୍‌ଙ୍କ ସୂତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ହୁଏ ।
ହାଇଡ୍ରୋମିଟର ତରଳର ଆପେକ୍ଷିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ ।
ଲାକ୍ଟୋମିଟର – କ୍ଷୀରର ସାନ୍ଦ୍ରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ ।

ଜଳରେ ଭାସୁଥ‌ିବା ପଥର :
ହ୍ୟୁମିସ୍ (Pumice) ଏକ ପ୍ରକାର ପଥର ଯାହା ଆଗ୍ନେୟଗିରି ଉଦ୍‌ଗୀରଣ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଚୁର ଗ୍ୟାସ ଏବଂ ଜଳିୟ ବାଷ୍ପ ସହ ଲାଭା ଶିଘ୍ର ଥଣ୍ଡାହୁଏ । ଏହି ପଥର ମଧ୍ଯରେ ଗ୍ୟାସର ଛୋଟ ଫୋଟକା ଫସିଯାଇ ପଥରକୁ ହାଲୁକା ଓ ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ କରାଇଥାଏ । ଏହି ଛିଦ୍ରରେ ବାୟୁ ପୂର୍ଣ୍ଣଥାଏ । ଏହି ପଥରର ଘନତା ଜଳର ଘନତାଠାରୁ କମ୍ ଯୋଗୁଁ ଏହା ଜଳରେ ଭାସେ ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

• ବଳ ଏକ ଭୌତିକ ପଦାର୍ଥ ଓ ବାକ୍ୟକାରକ ଯାହାକୁ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ’, ବସ୍ତୁଟିର ଅବସ୍ଥା (ସ୍ଥିରାବସ୍ଥା ଓ ଗତିଶୀଳ ଅବସ୍ଥା)ର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିପାରେ । ବସ୍ତୁ ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉଥିବା ଟଣା ଓ ଠେଲାକୁ ବିଜ୍ଞାନରେ ‘ବଳ’’ (Force) କୁହାଯାଏ ।
• ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ଅନ୍ୟ ଏକ ବା ଏକାଧିକ ବସ୍ତର ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାରୁ ବଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହାର ଏକକ ହେଉଛି ନିଉଟନ୍ (Newton) ଓ ଡାଇନ୍ (Dyne).
  କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଉପରେ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାପାଇଁ ଆମ ଶରୀର ଏବଂ ଭାବରେ ଶାରୀରିକ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଏହାକୁ ସଂସ୍ପର୍ଶ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ବା ପରୋକ୍ଷ ବଳ କହନ୍ତି । ଠେଲାବଳ ଓ ଟଣାବଳ (push and pull), ମାଂସପେଶୀୟ ବଳ, ଘର୍ଷଣ ବଳ (Force of Friction) ପ୍ରଭୃତି ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ କହନ୍ତି । ପ୍ଲବନ ବଳ ମଧ୍ଯ ଏକ ପ୍ରକାର ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ ଅଟେ ।
• ବସ୍ତୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଅଣ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ବଳ (Non-Contact Force) କହନ୍ତି । ଚୁମ୍ବକୀୟ ବଳ (Magnetic Force), ସ୍ଥିର-ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବଳ (Electrostatic Force), ମହାକର୍ଷଣ ବଳ (Gravitational Force) ଇତ୍ୟାଦି ଏହାର ଉଦାହରଣ ଅଟେ ।
  ପୃଥ‌ିବୀ ଯେଉଁ ବଳ ସହିତ ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ନିଜ ଆଡକୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ତାହାକୁ ବସ୍ତର ଓଜନ (weight) କହନ୍ତି । ଓଜନର ଏକକ ବଳର ଏକକ ସହ ସମାନ । ସ୍ପ୍ରିଙ୍ଗ ନିକିତିରେ ବସ୍ତର ଓଜନ ମାପ କରାଯାଏ ।
• କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ବୁଡ଼ାଇବା ସମୟରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଏକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରେ । ଏହାକୁ ପ୍ଳବନ ବଳ (buoyant Force) କହନ୍ତି । ଏହା ପୃଥ‌ିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ।
• ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରୀକ୍ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆର୍କିମିଡ଼ିସ୍‌ ପ୍ଲବନ ବଳର ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ।
• ବସ୍ତ କୌଣସି ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେବା ସମୟରେ ଏହା ଉପରେ ଉଭୟ ପୃଥ‌ିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଏବଂ ତରଳର ପ୍ଳବନ ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ । ପ୍ରବନ ବଳ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ସହ ସମାନ ହେଲେ କିମ୍ବା ଅଧୂକ ହେଲେ ବସ୍ତୁଟି ତରଳ ପୃଷ୍ଠରେ ଭାସିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ଳବନବଳର ପରିମାଣ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳଠାରୁ କମ୍ ହେଲେ ବସ୍ତୁଟି ତରଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ ।

Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 2 Notes Odia Medium ଅଣୁଜୀବ ଜଗତ to understand important concepts and topics more clearly.

8th Class Science Chapter 2 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 8 Science Chapter 2 Notes Odia Medium

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ

ଯବକାଚ ବା ଲେନ୍ସ (Lens) :
ପୃଥ‌ିବୀର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ଆକୃତିର ଜୀବ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ବଡ଼, କେତେକ ଛୋଟ ଓ ଆଉ କେତେକ ଅଛନ୍ତି ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର, ଯାହା ଖାଲି ଆସ୍‌ରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ଜୀବଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ ଅଣୁଜୀବ ବା ଜୀବାଣୁ । ଏମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଦେଖୁହୁଏ । ବହୁବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଲୋକମାନେ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ଯେ ଏକ ବକ୍ରାକାର କାଚଖଣ୍ଡ ଛୋଟଛୋଟ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ବଡ଼ ଆକାରରେ ଦେଖାଇପାରେ ।

କାଚଖଣ୍ଡଟି ମସୁର ଡାଲି ଆକୃତି ଯାହାର ମଝି ଅଂଶ ମୋଟା ଏବଂ ଦୁଇ ଧାର ପତଳା । ତେଣୁ ସେମାନେ ଏହି କାଚଖଣ୍ଡକୁ ଯବକାଚ ବା ଲେନ୍ସ (Lens) ବୋଲି କହିଲେ ।
ସରଳ ବର୍ଷକ କାଚ (magnifying glass) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂଆ ନୂଆ ଉପକରଣ ମଣିଷକୁ ସେହିସବୁ ଜିନିଷ ଦେଖୁବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ଖାଲି ଆଖ ସହଜରେ ଦେଖୁ ପାରୁ ନଥିଲେ ।

ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରର ଉଦ୍ଭାବନ ଫଳରେ ସୂକ୍ଷ୍ମଜୀବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ଲୁକ୍କାୟିତ ବିଶ୍ଵକୁ ଦେଖାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କିଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବ ବିଷୟରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଯାଇଛି ।

ଆମ ଚାରିପାଖରେ କେତେ ସୁନ୍ଦର ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି ! କିଛି ଜୀବ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର, ଆଉ କିଛି ବହୁତ ବଡ଼ । ସେମାନେ କେବଳ ସେମାନଙ୍କର ଦେହର ଗଠନରେ ନୁହେଁ ବରଂ ଅନେକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ । ଉଭିଦ ହେଉ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣୀ, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୀବ କୁହାଯାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୧ : ଆସ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା :

(i) ଗୋଟିଏ ଗୋଲାକାର ତଳବିଶିଷ୍ଟ କାଚ ଫ୍ଲସ୍କ (Round-bottom flask) ନେଇ ଫ୍ଲସ୍କର ମୁହଁକୁ ଗୋଟିଏ ଠିପି (cork) ଦ୍ଵାରା ଭଲ ଭାବରେ ବନ୍ଦ କରି ଦିଆଯାଉ ।
(ii) ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ଳାସ୍କକୁ ଏକ ଖୋଲା ବହି ଉପରେ ରଖ୍ ଫ୍ଲସ୍କ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ବହିର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ‌ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟାକରାଯାଉ ।
(iii) ଆମେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଫ୍ଲାସ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖୁଲେ ବହିରେ ଥ‌ିବା ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଉଛି ! କାରଣ ଜଳପୂର୍ଣ ଫ୍ଲାସ୍କଟି ଏକ ବର୍ଷକ କାଚ ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।
(iv) ଏବେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକୃତ ବର୍ଷକ କାଚ ବ୍ୟବହାର କରି ପିମ୍ପୁଡ଼ି ପରି ଛୋଟ ଜୀବକୁ ଦେଖ‌ିଲେ । ଏହାର ଶରୀରର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଅଧ‌ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖୁହେବ । ବିଜ୍ଞାନର ଏହି ଆବିଷ୍କାର ଆମକୁ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଗତକୁ ଦେଖ‌ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା ।

୧୬୬୫ ମସିହାରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ରବର୍ଟ ହୁକ୍ (Robert Hooke) ମାଇକ୍ରୋଗ୍ରାଫିଆ ନାମକ ଏକ ପୁସ୍ତକ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ଲୋକମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖୁ ନଥ‌ିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକର ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିବା ଚିତ୍ର ସେ ଅଙ୍କନ କରିଥିଲେ । ଏହି ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ‌ିବା ପାଇଁ ସେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଉପକରଣଟିକୁ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର (microscope) କୁହାଯାଏ ।

ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରରେ ସାହାଯ୍ୟରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ବସ୍ତକୁ ଖାଲି ଆଖ୍ ତୁଳନାରେ ୨୦୦ ରୁ ୩୦୦ ଗୁଣ ବଡ଼ କରି ଦେଖିପାରେ । ଦିନେ ରବର୍ଟ ହୁକ୍ କର୍କର ଏକ ପତଳା ଖଣ୍ଡକୁ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ତଳେ ରଖ୍ ଦେଖ‌ିଲେ ଯେ ସେଠାରେ ମହୁଫେଣାର କୋଠରୀ ପରି ଅନେକ ଛୋଟ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଅଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଛୋଟ ସ୍ଥାନକୁ ଏକ କୋଷ (Cell) ବୋଲି କହିଲେ ।

୧୬୬୦ ଦଶକରେ, ଡଚ୍ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଣ୍ଟୋନି ଭାନ୍ ଲିଉୱିନହକ୍ (Antoni Van Leeuwenhock) ଉନ୍ନତ ଲେନ୍ସ ତିଆରି କରିଥିଲେ । ତାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସେ ଅଧୂକ ଉପଯୋଗୀ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ବୀଜାଣୁ ଏବଂ ରକ୍ତକୋଷ ଭଳି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବନ୍ତ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖୁବା ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାରେ ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ । ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ଅଣୁଜୀବ ବିଜ୍ଞାନର ଜନକ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ ।

କୋଷ (Cell) :
ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଶରୀର କୋଷ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ । ଏହି କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଖାଲି ଆସ୍‌ରେ ଦେଖୁହୁଏ ନାହିଁ । ଆମେ ଗୋଟିଏ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି କୋଷର ଗଠନ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୨ : ଆସ ଗୋଟିଏ କୋଷ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା :
(i) ଏକ ପିଆଜ ନେଇ ଏହାକୁ ପାଣିରେ ଭଲ ଭାବରେ ଧୋଇ ଦିଆଯାଉ ।
(ii) ପିଆଜକୁ ଭୂଲମ୍ବ ଭାବରେ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି କାଟି ଦିଆଯାଉ ।
(iii) କଟା ହୋଇଥିବା ପିଆଜରୁ ଖଣ୍ଡେ ନେଇ ଏବଂ ଫୋରସେପ (forcep) ସାହାଯ୍ୟରେ ଏହାର ଭିତର ପୃଷ୍ଠରୁ ପତଳା, ସ୍ଵଚ୍ଛ ସ୍ତର(ଅନ୍ତଃସ୍ତର)କୁ ବାହାର କରାଯାଉ । ଏହାକୁ କିଛି ବୁନ୍ଦା ସାଫ୍ରାନିନ୍ (ଲାଲ ରଙ୍ଗ) ଥିବା ଏକ ପେଟ୍ରିଡ଼ିସ୍‌ର ୩୦ ସେକେଣ୍ଡ ପାଇଁ ରଖାଯାଉ । ଏହା କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଲାପୀ ରଙ୍ଗ କରିଦେବ ଏବଂ ଆମେ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖୁପାରିବା ।

(iv) ପତଳା ବ୍ରଶ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ପିଆଜ ଅନ୍ତଃସ୍ତରକୁ ପାଣି ଥ‌ିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ପେଟ୍ରି ଡି ସ୍‌ ରେ ରଖ୍, ଏହାକୁ ଧୋଇ ଦେଲେ ଏଥ‌ିରେ ଥ‌ିବା ଅତିରିକ୍ତ ରଙ୍ଗ ଛାଡ଼ିଯିବ ।
(v) ଏକ ପତଳା ବ୍ରଶ୍ ବ୍ୟବହାର କରି କାଚ ସ୍ଲାଇଡ଼ରେ ରଙ୍ଗ ହୋଇଥୁବ ପିଆଜ ଅନ୍ତଃସ୍ତରକୁ ସାବଧାନତାର ସହ ରଖାଯାଉ, ଯେପରି ଏହା ମାଡ଼ି ହୋଇ ନଯାଏ କିମ୍ବା ଛିଡ଼ି ନଯାଏ ।

(ଖ) ଛୁଞ୍ଚି ବ୍ୟବହାର କରି ଗ୍ଲିସେରିନ୍‌ରେ ପିଆଜ ସ୍ତର ଲଗାଇବା
(ଗ) ମହାଇକ୍ରୋସ୍କୋପ୍ ତଳେ ପିଆଜ ସ୍ତରରେ ଗଠନ
(vi) ସ୍ଲାଇଡ଼ରେ ଏହା ଉପରେ ଗୋଟିଏ ବୁନ୍ଦା ଗ୍ଲି ସେରି ନ ପକାଯାଉ । ଗ୍ଲି ସେରି ନ କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ଶୁଖିବାକୁ ଦେବ ନାହିଁ ଫଳରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଭଲ ଭାବରେ ଦେଖ୍ ହେବ ।
(vii) ଏକ ଛୁଞ୍ଚି ଦ୍ଵାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହି ସ୍ତର ଉପରେ ଏକ କଭରସ୍କ୍ରିପ୍ (Cover slip) ରଖ, ଯେପରି ତା’ ତଳେ ପବନ ରହି ନଯାଏ ।
(viii) କଭର ସ୍କ୍ରିପ୍ ଚାରିପାଖକୁ ବାହାରି ଆସିଥ‌ିବା ଅତିରିକ୍ତ ଗ୍ଲିସେରିନକୁ ଖଣ୍ଡେ ବ୍ଲଟିଂ ପେପର ନେଇ ଧୀରେ ପୋଛି ଦିଆଯାଉ ।
ସାଫ୍ରାନିନ ପିଆଜଚୋପା
ଏକ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ତଳେ ଇଟାକାନ୍ତ ପରି ପ୍ରାୟ ଆୟତାକାର କୋଠରୀ ଦେଖାଯିବ । ଏଗୁଡ଼ିକ ପିଆଜ ସ୍ତରର କୋଷ, କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଲାଗିଲାଗି ରହିଛି ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଖାଲି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ । ଏହି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରୁ ଆମେ ଜାଣିଲ ଯେ, ସମସ୍ତ ଉଭିଦ କୋଷରେ ଗଠିତ ।

(ଘ) ଇଟାରେ ତିଆରି କାନ୍ଥ

କାର୍ଯ୍ୟ – ୩ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା :
(i) ସଫା ପାଣିରେ ତୁମ ମୁହଁକୁ ଧୋଇଦିଅ ।
(ii) ଗୋଟିଏ ସଫା ଦାନ୍ତଖୁଣ୍ଟାର ଦନ୍ଥରାମୁନ ସାହାଯ୍ୟରେ ଗାଲର ଭିତର ଭାଗକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଘଷି ଦିଅ । ଗୋଟିଏ ସଫା କାଚ ସ୍ଲାଇଡ଼ରେ ପାଣି ବୁନ୍ଦାଏ ରଖୁ ସେହି ପାଣିରେ ଦାନ୍ତଖୁଣ୍ଟାରେ ଲାଗିଥିବା ଅଂଶକୁ ବୁଡ଼ାଇ ଖେଳାଇ ଦିଆଯାଉ ।
(iii) ସ୍ଲାଇଡ଼ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ବୁନ୍ଦା ନୀଳ ମେଥୁଲିନ୍ (methylene) ପକାଇଲେ ଏହି ରଙ୍ଗ (ନୀଳ ରଙ୍ଗ) ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ତଳେ ବସ୍ତର ଦୃଶ୍ୟମାନତାକୁ ଉନ୍ନତ କରେ ।
(iv) ଗୋଟିଏ ମିନିଟ୍ ପରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ନ ଶୁଖୁବା ପାଇଁ ସ୍ଲାଇଡ୍‌ରେ ଥ‌ିବା ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ବୁନ୍ଦା ଗ୍ଲିସେରିନ୍ ପକାଅ ।
(v) ଏବେ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ଏକ ସଫା କଭରକ୍ଲିପ୍ ରଖୁ, ବ୍ଲଟିଂ ପେପର ବ୍ୟବହାର କରି କଭରସ୍କ୍ରିପ୍‌ର ଧାରରୁ ବାହାରି ଆସିଥ‌ିବା ଅତିରିକ୍ତ ଗ୍ଲିସେରିନ୍ କୁ ପୋଛିଦିଆଯାଉ ।
ଏକ ବହୁଭୁଜ ଆକୃତିର ଚିତ୍ର ଆମେ ଦେଖୁବାକୁ ପାଇବା । । ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଗାଲଭିତର କୋଷ, ଯାହା ମୁହଁର ଭିତର ପାଖ ଗଠନକୁ ସୂଚାଏ ।

ଏଥୁରୁ ଆମେ ଜାଣିଲୁ ଯେ –
(କ) କୋଷଗୁଡ଼ିକର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ରହିଛି – ଏକ ପତଳା ବାହ୍ୟ ଆସ୍ତରଣ, ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଏହା ଭିତରେ ଏକ ଗୋଲାକୃତି ଅଂଶ ରହିଛି । ବାହ୍ୟ ସ୍ତରକୁ ‘କୋଷଝିଲ୍ଲୀ’ (Cell membrane) କୁହାଯାଏ । ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ଗୋଲାକାର ଅଂଶକୁ ନ୍ୟଷ୍ଟି ବା ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟସ୍ (Nucleus), ଯାହା ଏକ ପତଳା ଝିଲ୍ଲୀ ଦ୍ଵାରା ମଧ୍ୟ ଆଚ୍ଛାଦିତ । କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ଏବଂ ନ୍ୟଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ସ୍ଥାନ କୋଷଜୀବକ ବା ସାଇଟୋପ୍ଲାଜମ୍ (cytoplasm) ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ ।

(ଖ) ଏହି ତିନୋଟି ଅଂଶ – କୋଷଝିଲ୍ଲୀ, ସାଇଟୋପ୍ଲାଜମ୍ ଏବଂ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଏକ କୋଷର ମୌଳିକ ଅଂଶ । ପିଆଜ ସ୍ତର କୋଷ ପରି କିଛି କୋଷର ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ବାହ୍ୟ ସ୍ତର ଥାଏ, ତାହାକୁ କୋଷଭିଭି (cell wall) କୁହାଯାଏ ।

(ଗ) କୋଷଝିଲ୍ଲୀ, ସାଇଟୋପ୍ଲାଜମ୍ ଏବଂ ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟସ୍‌କୁ ଘେରି ରଖେ । କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ଗୋଟିଏ କୋଷକୁ ଅନ୍ୟ କୋଷରୁ ପୃଥକ୍ କରେ । ଏହା ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସାମଗ୍ରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଓ ଅଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥକୁ ବାହାର କରିଦିଏ ।

(ଘ) ସାଇଟୋପ୍ଲାମ୍‌ରେ କୋଷର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଏବଂ ଯୌଗିକଗୁଡ଼ିକ ଥାଏ, ଯଥା- ଶ୍ଵେତସାର ବା କାର୍ବୋହାଇଡ୍ରେଟ୍, ପୁଷ୍ଟିସାର ବା ପ୍ରୋଟିନ୍, ଚର୍ବି ଏବଂ ଖଣିଜ ଲବଣ । ଅଧିକାଂଶ ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସାଇଟୋପ୍ଲାଜମ୍ ମଧ୍ୟରେ ଘଟେ । ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟସ୍ କୋଷ ମଧ୍ଯରେ ଘଟୁଥ‌ିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସହିତ ଏହା ବୃଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ।

(ଙ) ଉଭିଦକୋଷରେ ଥ‌ିବା କୋଷଭିଭି ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଢ଼ତା ଏବଂ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବାରୁ ସମସ୍ତ କୋଷ ପରସ୍ପର ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହିଥିବାର ଦେଖାଯାଏ ।

ଉଭିଦର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶରେ ଥ‌ିବା କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ରଡ଼୍ ଆକୃତିର ଅଙ୍ଗିକା (organelle) ରହିଥାଏ । ତାହାକୁ ଲବକ ବା ପ୍ଲାଷ୍ଟିଡ୍ (Plastid) କୁହାଯାଏ । କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ (ହରିତ୍‌ବକ) ପରି କେତେକ ପ୍ଲାଷ୍ଟିଡ୍‌ରେ ସବୁଜ କଣିକା ବା କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ (Chlorophyll) ଥାଏ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ସବୁଜ କରିଥାଏ ଏବଂ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଉଭିଦ ଅଣୁ ସବୁଜ ଅଂଶରେ ପଦାର୍ଥ ସଂଚୟରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିଡ୍ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଉଭିଦ କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ଏକ ବଡ଼ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ରହି ଥାଏ, ଏହାକୁ ରସଧାନୀ (Vascular) କୁହାଯାଏ । ଏହା ଉଭିଦକୋଷକୁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦାର୍ଥ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାରେ, ଅଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାର କରିବାରେ ଏବଂ କୋଷର ଆକୃତି ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ଉଭିଦକୁ ଶକ୍ତି ଏବଂ ସାମର୍ଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ ।

ପ୍ରା । ଣ 1 କ । ଷ ର ସାଧାର ଣତଃ ର ସଧାନୀ ନଥାଏ । ଯଦି ରହିଥାଏ, ତେବେ ସେମାନେ ଅତି ଛୋଟ ଛୋଟ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଏହି ଛୋଟ ର ସଧାନୀଗୁଡ଼ିକ ପାଣିରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ କେତେକ ପଦାର୍ଥ ସଂଚୟ କରନ୍ତି । ତେଣୁ, ଗୋଟିଏ କୋଷ କେବଳ ତରଳ ପଦାର୍ଥର ଏକ ସରଳ ଥଳି ନୁହେଁ – ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଗଠିତ ଏକ ଜଟିଳ ସଂରଚନା । ଏକ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷ ଓ ପ୍ରାଣୀ କୋଷ ଆକୃତି ଓ ଗଠନରେ ପରଷ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅଟନ୍ତି ।

କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଆକୃତି ଏବଂ ଗଠନରେ ଭିନ୍ନତା :
ମଣିଷର ମାଂସପେଶୀ କୋଷ ମାଂସପେଶୀ କୋଷ ଏକ ତାକୁଡ଼ି (spindle) ଆକୃତିର ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ବହୁତ ଲମ୍ବା ଏବଂ ପ୍ରଶାଖାଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । କେତେକ କୋଷ ଗୋଲାକାର, କେତେକ ଲମ୍ବା ଏବଂ ପତଳା । ବିଭିନ୍ନ ଜୀବରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ହୋଇଥାଏ ।
କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଆକୃତି, ଆକାର ଏବଂ ଗଠନ ସେମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଗାଲ ଭିତରେ ଥ‌ିବା କୋଷଗୁଡ଼ିକ ପତଳା ଏବଂ ସମତଳ । ସେମାନେ ଗାଲ ଭିତର ପାଖରେ ଏକ ସୁରକ୍ଷା ଆସ୍ତରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ନ୍ୟୁରନ୍ (Neuron) କୁହାଯାଏ, ଏହି ସ୍ନାୟୁକୋଷ ଆମ ଶରୀରରେ ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରିଥାନ୍ତି ।

ସ୍ନାୟୁକୋଷଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବା ଆକୃତି ଏବଂ ଶାଖାପ୍ରଶାଖାଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କଦ୍ଵାରା ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ଶୀଘ୍ର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
ପାଚନ ପ୍ରଣାଳୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କୋଷ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଖାଦ୍ୟନଳୀରେ ମାଂସପେଶୀ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ତରଙ୍ଗ ପରି ସଙ୍କୁଚିତ ଏବଂ ପ୍ରସାରିତ ହୁଅନ୍ତ, ଫଳରେ ଖାଦ୍ୟ ପେଟ ଭିତରକୁ ଠେଲି ହୋଇଯାଏ ।
ମାଂସପେଶୀ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ପତଳା, ନମନୀୟ ଏବଂ ତାକୁଡ଼ି ଆକୃତିର ହୋଇଥିବାରୁ ଏ ପ୍ରକାର ଗତି ସମ୍ଭବ ହୁଏ ।
ପାକସ୍ଥଳୀ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କୋଷ ରହି ଥାଏ । ପାକସ୍ଥଳୀରେ ଥିବା ମାଂସପେଶୀ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଖାଦ୍ୟକୁ ମନ୍ଥନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭିତର ଆସ୍ତରଣରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ପାଚକ ରସ ଏବଂ ଅମ୍ଳ ସୃଷ୍ଟି କରି ଖାଦ୍ୟକୁ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ଜୀବ ଶରୀରରେ ସଂଗଠନର ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ କ’’ଣ ? :
ଜୀବ ଶରୀର ଏକ ଜଟିଳ ଉପାୟରେ ସଂଗଠିତ । କୋଷ ଜୀବନର ମୌଳିକ ଏକକ, ଯେପରି ଏକ ଇଟା ଘରକାନ୍ଥର ମୌଳିକ ଏକକ ।

ସମାନ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ, ଏକ ପ୍ରକାରର ଟିସୁ (tissue) ବା ତନ୍ତୁ ଗଠନ କରେ । ଏକ ଅଙ୍ଗ (organ) ଗଠନ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଟିସୁ ସଂଗଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଅନେକ ଅଙ୍ଗ ଏକାଠି କାମ କରି ଏକ ଅଙ୍ଗସଂସ୍ଥା (organ system) ଗଠନ କରନ୍ତି ।

ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସଂସ୍ଥା ଏକାଠି ହୋଇ ଏକ ଉଦ୍ଭିଦ କିମ୍ବା ଏକ ପ୍ରାଣୀ ପରି ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

ଏହି ସଂଗଠନର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି :
କୋଷ → ଟିସୁ → ଅଙ୍ଗ।→ ଅଙ୍ଗ ସଂସ୍ଥା।→ ଜୀବ
ଜଟିଳ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜୀବନ ଗୋଟିଏ କୋଷ– ‘ଡିମ୍ବ’ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ । କୌଣସି ଜୀବର ଡିମ୍ବକୋଷ ବାରମ୍ବାର ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଅନେକ କୋଷ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବହୁକୋଷୀୟ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ମଣିଷ ସମେତ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଉଭିଦ ସମସ୍ତେ ବହୁକୋଷୀ ଜୀବଙ୍କ ଉଦାହରଣ ଅଟନ୍ତି ।

ଏକ ଓଟପକ୍ଷୀ ଅଣ୍ଡାର ହଳଦିଆ ଅଂଶ ବା ଡିମ୍ବ ହେଉଛି ଜୀବଜଗତର ଏକ ସର୍ବବୃହତ କୋଷ । ଏହାର ବ୍ୟାସ ପ୍ରାୟ ୧୩୦ ମିମି. ରୁ ୧୭୦ ମିମି. । ଅଣ୍ଡାରେ ଅତିରିକ୍ତ ଅଣକୋଷୀୟ ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଥାଏ ଯଥା ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଶକ୍ତ ଆବରଣ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ବିକାଶ ସମୟରେ ଏହାକୁ ପୋଷଣ ଯୋଗାଉଥିବା ଧଳା ତରଳ ପଦାର୍ଥ ।

ଅଣୁଜୀବ (MICRO ORGANISM) :
କେତେକ ଜୀବ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଅତି କମ୍ ସଂଖ୍ୟକ କୋଷଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଏମାନେ ଅତି ଛୋଟ ହୋଇଥାନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଲି ଆଖୁରେ ଦେଖ୍ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣୁଜୀବ (microorganism) କୁହାଯାଏ ।

ଯେଉଁ ଅଣୁଜୀବ କେବଳ ଗୋଟିଏ କୋଷଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ । ସେମାନଙ୍କୁ ଏକକୋଷୀ କୁହାଯାଏ । ଯଥା – ବୀଜାଣୁ ଏବଂ ଏମିବା କବକ (fungi) ଏବଂ ଶୈବାଳ (algae) ଆଦି ଅନେକ କୋଷରେ ଗଠିତ ହୋଇଥାଆନ୍ତି – ଏମାନଙ୍କୁ ବହୁକୋଷୀ ପ୍ରାଣୀ କୁହାଯାଏ ।

ଏଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥ‌ିବା ପାଣି, ମାଟି, ବାୟୁ ଏବଂ ଆମ ଶରୀର ଭିତରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି । ଏକ ଅଣୁଜୀବର କୋଷକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଏକ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ । ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମାଧ୍ୟମରେ କୋଷର ଆକାର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ ।

ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଏବେ କମ୍ ମୂଲ୍ୟରେ ଏବଂ ଭାଙ୍ଗି ହୋଇ ରଖାଯାଇପାରୁଥିବା କାଗଜ ମାଇକ୍ରୋସ୍କୋପ୍ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି ଏହାକୁ ଫୋଲ୍ଡସ୍କୋପ୍ (foldscope) କୁହାଯାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୪ : ଆମେ ପୋଖରୀ ଜଳ ବା କୌଣସି ସ୍ଥିର ଜଳ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା :
ଏକ ପାତ୍ର ନେଇ ସେଥ‌ିରେ ପୋଖରୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନର ସ୍ଥିର ଜଳ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ । ଗୋଟିଏ ମାଇକ୍ରୋସ୍କୋପ କିମ୍ବା ଫୋଲ୍ଡସ୍କୋପ୍ ସ୍ଲାଇଡ଼ରେ ଡ୍ରପର ଦ୍ଵାରା ଏହି ସଂଗୃହୀତ ଜଳର ଏକ ବୁନ୍ଦା ରଖାଯାଉ । ଏକ କଭରକ୍ଲିପ୍ ରଖ୍ ଏହାକୁ ମାଇକ୍ରୋସ୍କୋପ୍ କିମ୍ବା ଫୋଲ୍ଡସ୍କୋପ୍ ତଳେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ । ପୋଖରୀ ବା ସ୍ଥିର ଜଳରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବଗୁଡ଼ିକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ ।
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : ପୋଖରୀ ବା ସ୍ଥିର ଜଳରେ ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗତିଶୀଳ ଜୀବଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି । ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଣୁଜୀବ ଅଟନ୍ତି ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୫ : ଆମେ ଜଳରେ ଭାସମାନ ମୃତ୍ତିକା କଣିକା (soil suspension) ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା

• ଏକ ବିକର ନେଇ ପାଖରେ ଥିବା କ୍ଷେତ କିମ୍ବା ବଗିଚାରୁ ଏକ ଚାମଚ କିମ୍ବା ହାତମୋଜା (gloves) ବ୍ୟବହାର କରି କିଛି ଓଦା ମାଟି ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
• ବିକରରେ କିଛି ପାଣି ରଖୁ ଏହାକୁ ଏକ କାଚ ରଡ଼ ସାହାଯ୍ୟରେ ଘାଣ୍ଟି ଦିଆଯାଉ । ସେଥ୍ରେ ମାଟିର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକା ଥ‌ିବାରୁ ଏହି ମିଶ୍ରଣ ମଇଳା ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ଏହାକୁ ମାଟିର ଭାସମାନ (Suspension) କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସେହିଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରଖ୍ ମିଶ୍ରଣକୁ ସ୍ଥିର ହେବାକୁ ଦିଆଯାଉ ।
• ଏକ ଡ୍ରପର ବ୍ୟବହାର କରି ଏବଂ ଉପର ସ୍ତର ତଳୁ ଜଳର ଏକ ବୁନ୍ଦା ନିଆଯାଉ । ଏକ ମାଇକ୍ରୋସ୍କୋପ୍‌ର ସ୍ଲାଇଡ୍ ଉପରେ ଏହି ଜଳ ବୁନ୍ଦା ରଖାଯାଉ ।
• ଏହାକୁ ଏକ କଭରସ୍କ୍ରିପ୍ ସହିତ ଧୀରେ ଘୋଡ଼ାଇ ଦିଅ ଏବଂ ମାଇକ୍ରୋସ୍କୋପ୍ ତଳେ ରଖ୍ ଛୋଟ ଗତିଶୀଳ ଜୀବମାନେ ଦେଖାଯିବ ।
• ଏଥୁରୁ ଆମେ ଜାଣିଲୁ, ମାଟିର ମିଶ୍ରଣରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରାଣୀ ଥାଆନ୍ତି ଯାହାକୁ ଖାଲି ଆଖୁରେ ଦେଖ୍ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅଣୁଜୀବ (microbe or microorganism) କୁହାଯାଏ । ଏହି ଅଣୁଜୀବଗୁଡ଼ିକ ଏମିଏବର୍ ପାରାମେସିୟମ ଶୈବାଳ ଅଟନ୍ତି ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୬ : ଆସ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା :
କେତେଜଣ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ଦଳଗତ ଭାବରେ ଉପରୋକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ପୋଖରୀ ଜଳ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ପରେ ପ୍ରାପ୍ତ ତଥ୍ୟ ଏବଂ ମୃଭିକାର ସସ୍ପେନ୍‌ସନ୍ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ପରେ ପ୍ରାପ୍ତ ତଥ୍ୟ ଲେଖୁ ରଖୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଅଣୁଜୀବଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ, ଶୈବାଳ, କବକ ଏବଂ ବୀଜାଣୁ (bacteria) ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରିଥିଲେ ।

ପୋଖରୀ ଜଳରେ ଥ‌ିବା ଅଣୁଜୀବ

ମୃତ୍ତିକାରେ ଥ‌ିବା ଅଣୁଜୀବ

ଅଣୁଜୀବଗୁଡ଼ିକ ସବୁଠାରେ ଜଳ ଓ ମାଟିପରି ସବୁଠାରେ ରହିଛନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଅଣୁବିକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏମାନଙ୍କ ଆକାର 100 ରୁ 400 ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇପାରେ ।

ଅଣୁଜୀବଗୁଡ଼ିକ ଆକାରରେ ଛୋଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଆମ ଜୀବନରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି ।
ଭୂତାଣୁ (virus) ଗୁଡ଼ିକ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଏବଂ ଅଣକୋଷୀୟ । ଭୂତାଣୁଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନ୍ତ କୋଷରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ସଂଖ୍ୟାରେ ବହୁଗୁଣିତ ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନେ ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ କିମ୍ବା ବୀଜାଣୁ କୋଷକୁ ସଂକ୍ରମିତ କରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି ।

ଆମେ ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କ ସହିତ କିପରି ଜଡ଼ିତ ? :
ଲେମ୍ବୁ, ଟମାଟୋ, କମଳା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ବାହାରେ ରଖୁବା ପରେ ପଚିଯାଏ ।
ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ପାଉଡ଼ର କିମ୍ବା ତୁଳା ଭଳି କିଛି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥ‌ିବାର ଦେଖାଯିବ । ସେମାନେ ଅଣୁଜୀବ ଦ୍ଵାରା ସଂକ୍ରମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏପରି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି । ଅଣୁଜୀବମାନେ ପାଣି, ମାଟି, ବାୟୁ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଇତ୍ୟାଦି ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ରହିଥାନ୍ତି ।

(କ) ଉଭିଦର ପତ୍ର, କାଣ୍ଡ, ମୂଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଂଶର ପୃଷ୍ଠ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଫୋଲ୍ଡସ୍କୋପ୍ କିମ୍ବା ଏକ ମାଇକ୍ରୋସ୍କୋପ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଏହି ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁପାରିବ ।
(ଖ) ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପରି ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅନେକ ବିବିଧତା ଅଛି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ମିଳୁଥିବା ବେଳେ ଆଉ କେତେକ ଅତି ପ୍ରତିକୂଳ ଜଳବାୟୁରେ ଯଥା- ଉଷ୍ମପ୍ରସ୍ରବଣର ଉତ୍ତପ୍ତ ଜଳ ଏବଂ ତୁଷାରାଚ୍ଛନ୍ନ ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହିଥାନ୍ତି ।
(ଗ) ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଆମ ଶରୀର ଭିତରେ ଅନ୍ତନଳୀରେ ବାସ କରିନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ହଜମକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପରି ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କ ଆକାର, ଆକୃତି ଏବଂ ଗଠନରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ ।

ପରିବେଶ ସ୍ଵଚ୍ଛ ରଖୁବାରେ ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା
କାର୍ଯ୍ୟ ୭ : ଆସ କରିବା

• ଏକ ଖାଲି ପାତ୍ର ନେଇ ଏହାର ଅଧା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଗିଚା ମାଟିରେ ପୂରଣ କରାଯାଉ ।
• ପାତ୍ରରେ କିଛି ଫଳ ଏବଂ ପନିପରିବା ଚୋପା ମିଶାଅ । ତା’ପରେ ଏହା ଉପରେ ମାଟିର ଏକ ସ୍ତର ରଖୁ ଏହାକୁ ସେହିପରି କିଛିଦିନ ରଖାଯାଉ ।
• ୨–୩ ସପ୍ତାହ ପରେ, ଘଟିଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକରାଯାଉ ।

(କ) ପାତ୍ରରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥରେ କୌଣସି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖୁଛ କି ?
ଉ-
ଫଳ ଏବଂ ପନିପରିବାର ଚୋପା ଏକ ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗର ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ଏହା ହେଉଛି ପୋଷକ ପଦାର୍ଥରେ ଭରପୁର ଉର୍ବରକ ସାର (manure) ବା ଖତ ଯାହା ମାଟିର ଉର୍ବରତା ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

(ଖ) ଫଳ ଏବଂ ପନିପରିବାର ଚୋପା କିପରି ଖତରେ ପରିଣତ ହେଲା ?
ଉ-
ମାଟିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅଣୁଜୀବ ରହିଥା’ନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି କବକ ଏବଂ ବୀଜାଣୁ ପରି କେତେକ ଅଣୁଜୀବ ଉଭିଦର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହାକୁ ସରଳ, ପୋଷକତତ୍ତ୍ଵରେ ଭରପୂର ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି ।

ଆମର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଐତିହ୍ୟ : ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଯଥା– ବେଦରେ ‘କୃମି’ ଶବ୍ଦର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଯାହାର ଅର୍ଥ ଉଭୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷୁଦ୍ର ସଭାକୁ ବୁଝାଏ । ବିଭିନ୍ନ ବୈଦିକ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ସେମାନଙ୍କର ଉପକାରୀ ଏବଂ ଅପକାରୀ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଅଥର୍ବ ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ‘କୃମି’ ଶବ୍ଦ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ।

ତୁମେ ବଗିଚାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଗଛ ଓ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପଚିଯିବା ଓ କିଛିଦିନପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବାର କାରଣ କ’ଣ ?
ଉ-
ବଗିଚାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଗଛ ଓ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପଚିଯାଇ କିଛିଦିନପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥାଏ, କାରଣ ତଳେ ପଡ଼ିରହିଥ‌ିବା ସେହି ଗଛ ଓ ପତ୍ରକୁ ଅଣୁଜୀବମାନେ ସରଳୀକରଣ କରି ପୋଷକ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି । ଏହି ପୋଷକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମଶଃ ମାଟିରେ ମିଶିଯାଏ ଏବଂ ସେହି ମାଟି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଅଣୁଜୀବମାନେ ମାଟିରେ ପଡ଼ିରହିଥ‌ିବା ମୃତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରକୁ ମଧ୍ୟ ବିଘଟିତ କରନ୍ତି । ଅଣୁଜୀବମାନେ ବର୍ଜ୍ୟପଦାର୍ଥର ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵଗୁଡ଼ିକୁ ଖତ ରୂପରେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି । ଉପଯୁକ୍ତ ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ର ପରିବେଶରେ ଖତ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । ଅଣୁଜୀବମାନେ କେବଳ ଉଭିଦର ବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ବର୍ଜ୍ୟପଦାର୍ଥକୁ ଅପଘଟନ କରି ଓ ମାଟିରେ ମିଶାଇ ଆମର ପରିବେଶକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵଚ୍ଛ ରଖନ୍ତି ।

ଜୈବ ଗ୍ୟାସର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ଅଣୁଜୀବ : ବୀଜାଣୁ ଏବଂ କବକ ପରି ଅନେକ ଅଣୁଜୀବ ଅମ୍ଳଜାନର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ରହିପାରନ୍ତି । ଏହି ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ବୀଜାଣୁ ପରିବେଶ କିମ୍ବା ଘରୁ ନିର୍ଗତ ଅପରିଷ୍କାର ଜଳରେ ଥ‌ିବା ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ଜନିତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ବିଘଟନ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମୟରେ ସେମାନେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଆନୁପାତିକ ଭାବେ ଅତ୍ୟଧ୍ବକ ମିଥେନ ଗ୍ୟାସ୍‌ର ମିଶ୍ରଣ ନିର୍ଗତ କରାନ୍ତି । ଏହି ଗ୍ୟାସକୁ ରୋଷେଇ କାର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ ଗରମ କରିବା ବିଦ୍ୟୁତ ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ଯାନବାହନ ଚଳାଇବା ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଇନ୍ଧନର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରେରଣା : ବୈଜ୍ଞାନିକ ଡକ୍ଟର ଆନନ୍ଦ ମୋହନ ଚକ୍ରବର୍ତୀ (୧୯୩୮– ୨୦୨୦) ବୀଜାଣୁମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଗଭୀର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ । ୧୯୭୧ ମସିହାରେ, ସେ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବୀଜାଣୁ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ ଜଳ ଉପରେ ଭାସୁଥିବା ତେଲକୁ ବିଘଟନ କରି ପରିବେଶକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଆବିଷ୍କାରକୁ ୧୯୮୦ ମସିହାରେ ପେଟେଣ୍ଟ ମିଳିଥିଲା । ପେଟେଣ୍ଟ (patent) ହେଉଛି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ କପିରାଇଟ୍ ଯାହା ଦ୍ଵାରା ଅନ୍ୟ କେହି ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଭାବନକୁ ବିନା ଅନୁମତିରେ ନକଲ, ବ୍ୟବହାର କିମ୍ବା ବିକ୍ରୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଇଥିଲା ଯେ ପ୍ରଦୂଷଣ ଭଳି ପରିବେଶଗତ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ କିପରି ଅଣୁଜୀବ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ ।

ଅଣୁଜୀବ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ (Microorganism and Food) :
ଆସ ରୋଷେଇ ଘରେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ।

କାର୍ଯ୍ୟ ୮ : ଆସ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା :
(i) ଦୁଇଟି ପାତ୍ର କ ଏବଂ ଖ ନେଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାତ୍ରରେ ୨୦୦ ଗ୍ରାମ ଅଟା କିମ୍ବା ମଇଦା ନିଆଯାଉ ଏବଂ ଚିମୁଟାଏ ଚିନି ମିଶାଇ ଦିଆଯାଉ ।
(ii) ଏବେ ପାତ୍ର ‘କ’ରେ, ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ଇଷ୍ଟ ପାଉଡ଼ର ପକାଇ ଏହାକୁ ମଇଦା ସହିତ ଭଲ ଭାବରେ ଫେଣ୍ଟି ଦିଆଯାଉ ।
(iii) ପାତ୍ର ‘ଖ’ରେ କୌଣସି ଇଷ୍ଟ ପକାଇବା ନାହିଁ, ଯାହା ଦ୍ଵାରା ଆମେ ଦୁଇଟି ପାତ୍ରର ଫଳାଫଳ ତୁଳନା କରିପାରିବା ।
(iv) ଦୁଇଟି ପାତ୍ରର ମଇଦାକୁ ଉଷୁମ ପାଣିରେ ଚକଟି ନରମ କରାଯାଉ ଏବଂ ମଇଦାକୁ ଖଣ୍ଡେ ଓଦା କପଡ଼ାରେ ଘୋଡ଼ାଇ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଉଷୁମ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଉ । ୪-୫ ଘଣ୍ଟା ପରେ ଉଭୟ ପାତ୍ରକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ ।
(v) ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ : ପାତ୍ର ‘କ’ ରେ ଥିବା ମଇଦା, ଯେଉଁଥରେ ଇଷ୍ଟ ମିଶା ଯାଇଥିଲା, ଟିକେ ଉପରକୁ ଉଠିଛି, ଫୁଲିଯାଇଛି, ଏବଂ ଇଷ୍ଟ ମିଶାଯାଇ ନଥିବା ମଇଦା ତୁଳନାରେ ଏଥରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଗନ୍ଧ ବାହାରୁଛି ।

ଇଷ୍ଟ ଏକ ପ୍ରକାର ଅଣୁଜୀବ । ଏହା କବକ ନାମକ ଅଣୁଜୀବଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଉଷ୍ମ ପରିବେଶରେ ଇଷ୍ଟର ଉତ୍ତମ ବୃଦ୍ଧିହୁଏ ।
(vi) ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ପରି ଇଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରେ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟକୁ ଭାଙ୍ଗି ନିଜର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ କରେ ଏବଂ ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି କରେ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମୟରେ, ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ନିର୍ଗତ ହୋଇ ଏହାର ଫୋଟକା ଦ୍ଵାରା ଅଟାକୁ ନରମ ଏବଂ ହାଲୁକା କରିଥାଏ । ଇଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ସୁରାସାର ବା ଆଲକୋହଲ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ଯେଉଁଥ୍‌ପାଇଁ ଚକଟା ହୋଇଥିବା ମଇଦାରୁ ଟିକିଏ ଭିନ୍ନ ଗନ୍ଧ ଆସିଥାଏ ।

ଇଷ୍ଟ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଅଣୁଜୀବ, ଯଥା- ଲାକ୍ଟୋବାସିଲସ୍‌ର କିଣ୍ବନ (fermentation) ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ପଖାଳ, ଦହି, ଇଡ଼ଲି, ଦୋସା ତିଆରି ପାଇଁ ପିଠଉ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ । ସରସତିଆ ନାମକ ମିଠା ଗଞ୍ଜେଇ ନାମକ ଗଛର ଛାଲିର କିଣ୍ବତ ରସ ସହିତ ଚାଉଳଗୁଣ୍ଡ ମିଶାଇ ଏହି ଖାଦ୍ୟଟି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ ।

ଏହି ଜାତୀୟ ବୀଜାଣୁ ବାଉଁଶ ଗଜାରୁ କରଡ଼ି ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ କିଣ୍ବନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ଯ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି କରଡ଼ି ସୁସ୍ଵାଦୁବ୍ୟଞ୍ଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୯ : ଆସ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା :
(i) ଦୁଇଟି ଛୋଟ କାଚ ପାତ୍ର ନେଇ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘କ’ ଓ ‘ଖ’ ଭାବରେ ନାମକରଣ କରାଯାଉ । ପାତ୍ର ‘କ’ ରେ ଉଷୁମ କ୍ଷୀର ଏବଂ ପାତ୍ର ‘ଖ’ ରେ ଥଣ୍ଡା କ୍ଷୀର ନିଆଯାଉ ।
(ii) ଏବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାତ୍ରରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଚାମଚ ଦହି ମିଶାଇ ଅନ୍ୟ ଏକ ଚାମଚ ବ୍ୟବହାର କରି ଭଲ ଭାବରେ ଗୋଳାଇ ଦିଆଯାଉ ।
(iii) ଉଭୟ ପାତ୍ରକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଉ । ପାତ୍ର ‘କ’ କୁ ଗରମ ସ୍ଥାନରେ ଏବଂ ପାତ୍ର ‘ଖ’ କୁ ରେଫ୍ରିଜରେଟର ପରି ଏକ ଥଣ୍ଡା ସ୍ଥାନରେ କିଛି ଘଣ୍ଟା କିମ୍ବା ରାତିସାରା ରଖାଯାଉ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
(1) ପାତ୍ର ‘କ’ ରେ, କିଛି ଘଣ୍ଟା ପରେ କ୍ଷୀର ଦହିରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଟିକେ ଖଟା ଲାଗୁଛି । ଯଦିଓ ପାତ୍ର ‘ଖ’ ରେ କ୍ଷୀର ଦହିରେ ପରିଣତ ହୋଇନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଟିକେ ଖଟା ଲାଗିପାରେ ।

(2) କ୍ଷୀରରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜୀବାଣୁ ରହିଥାଏ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ଲାକ୍ଟୋବାସିଲସ୍ (lactobacilus) । ଏହି ବୀଜାଣୁ କ୍ଷୀରରେ ଥ‌ିବା ଶର୍କରା (ଲାଣ୍ଡୋଜ୍)କୁ ଖାଦ୍ୟରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରି ନିଜର ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି କରେ ଏବଂ ଦହି ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ କ୍ଷୀରକୁ କିଣ୍ବନ କରେ । କିଣ୍ବନ ସମୟରେ ଇଷ୍ଟ୍ ପରି ଆଲକୋହଲ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଏହି ବୀଜାଣୁ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ (lactic acid) ନିର୍ଗତ କରିଥାଏ ଯାହା ଦହିକୁ ଖଟା କରିଥାଏ ।

• ଆଦି ପ୍ରାଣୀ, କବକ, ବୀଜାଣୁ, ଶୈବାଳ ଇତ୍ୟାଦି ବର୍ଗରେ ଆମେ ଅଣୁଜୀମାନଙ୍କୁ ବର୍ଗୀକୃତ କରିପାରିବା ।
• ର। ଇଜୋବି ୟମ୍ (Rhizobium) ପରି କେତେକ ବୀଜାଣୁ ରେ ଦେଖାଯାଇଥ‌ିବା ପରି ଚେରରେ ଗଣ୍ଠି ତିଆରି କରି ସେଥ‌ିରେ ବାସ କରନ୍ତି । ଏହି ଗଣ୍ଠିକୁ ନୋଡୁଲ (nodule) କୁହାଯାଏ ।
• ଶିମ୍ବ, ମଟର ଏବଂ ମସୁର ପରି ଡାଲିଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭଦମୂଳରେ ଏହିପରି ନୋଡୁଲରେ ରାଇଜୋବିୟମ୍ ବୀଜାଣୁ ଥାଏ । ଏହି ବୀଜାଣୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଯବକ୍ଷାରଜାନକୁ ଉଭିଦ ଉପଯୋଗୀ କରାଏ ।

ଝୁଡ଼ଙ୍ଗ ଗଛ ଚେ ର ର ଗଣ୍ଠି ଯେଉଁଥ୍ ରେ ରାଇଜୋବି ୟମ୍ ଥାଏ ।

ରାସାୟନିକ ସାର ପ୍ରୟୋଗ’ ବିନା ଏହା ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଚାଷୀମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାୟ କ୍ରମରେ ଅନ୍ୟ ଫସଲ ପରେ ମୁଗ ବା ବିରି ପରି ଡାଲିଜାତୀୟ ଫସଲ ଚାଷ କରନ୍ତି । ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ମାଟିରେ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବୃଦ୍ଧି କରେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଫସଲ ପାଇଁ ମାଟିକୁ ଉପଯୋଗୀ କରିଥାଏ ।

ବିସ୍ମୟକର ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଶୈବାଳ : ଜଳରେ ଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ସହାୟକ :
ସୂକ୍ଷ୍ମଶୈବାଳ ହେଉଛି ଉଭିଦପରି ଏକ ଅଣୁଜୀବ ଯେଉଁମାନେ ପାଣି, ମାଟି, ବାୟୁ ଏବଂ ଗଛରେ ମଧ୍ଯ ରହିଥାନ୍ତି । ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ବ୍ୟବହାର କରି ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମୟରେ ସେମାନେ ଅମ୍ଳଜାନ ନିର୍ଗତ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୃଥ‌ିବୀର ଅମ୍ଳଜାନର ଅଧାରୁ ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି । ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଶୈବାଳଗୁଡ଼ିକ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵରେ ପୂର୍ଣ ହୋଇଥବାରୁ ଅନେକ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ସ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ସ୍ପିରୁଲିନା (spirulina), କ୍ଲୋରେଲା (chlorella) ଏବଂ ଡାଏଟମ୍ (diatom) ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଶୈବାଳଗୁଡ଼ିକ ମଣିଷ ଦ୍ଵାରା ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟପ୍ରଦପୂରକ ଖାଦ୍ୟ (food-supplement) ତଥା ଔଷଧ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ସୂକ୍ଷ୍ମ- ଶୈବାଳ ପାଣିକୁ ସଫା ରଖୁବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ସହ ଜୈବ ଇନ୍ଧନ ତିଆରି କରିଥାଏ । ଏଣୁ ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଏବଂ ପୃଥ‌ିବୀରେ ଅମ୍ଳଜାନ ସନ୍ତୁଳନ ବଜାର ରଖିବା ପାଇଁ ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ ।

‘ସ୍ପିରୁଲିନା’ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ନୀଳ-ସବୁଜ ଶୈବାଳ, ଯାହାକୁ ‘‘ସୁପର ଫୁଡ୍’’ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ଏହା ଆମ ଶରୀର ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଭିଟାମିନ୍ ବି୧୨ ର ଏକ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ସ । ସିରିଲୁନାରେ ତା’ର ଶରୀର ଓଜନର ୬୦ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧ‌ିକ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଓ ସାମାନ୍ୟ ପରିମାଣରେ ଚର୍ବି ଏବଂ ଶର୍କରା ରହିଥାଏ ।
ଆଜିକାଲି ସ୍ପିରୁଲିନା ଚାଷ ଏକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନର ସୁଯୋଗ ପାଲଟଛି । ତୁମେ ଏହି ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ସହଜରେ ସ୍ପିରୁଲୁନା ଚାଷ କରିପାରିବ ।

୧. ସିଧାସଳଖ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପଡ଼ୁ ନଥିବା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ସ୍ଥାନରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଵଚ୍ଛ କାଚ ଟାଙ୍କି ରଖ ।
୨. ଟାଙ୍କିକୁ ଛାୟା-ଜାଲ (shadenet)ରେ ଢାଙ୍କିଦିଅ, କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ତାପ ପାଉଥିବା ଛାଇ ଜାଗାରେ ରଖ ।
୩. ଟାଙ୍କିକୁ ପୋଖରୀ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କର ।
୪. ଏହି ଜଳରେ ପୋଖରୀରୁ ସଂଗୃହୀତ ଜୀବନ୍ତ ସ୍ପିରୁଲିନା ମିଶାଅ ।
୫.ସପ୍ତାହରେ ଦୁଇଥର ବଢୁଥିବା ସ୍ପିରୁଲିନା ଘାଣ୍ଟିଦିଅ ।
୬.୩–୬ ସପ୍ତାହ ପରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ କପଡ଼ା ମାଧ୍ୟମରେ ଛାଣି ତୁମେ ସ୍ପିରିଲୁନା ଅମଳ କରିପାରିବ ।

ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ସୂକ୍ଷ୍ମଶୈବାଳ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ଏକ ଭଲ ଅଭ୍ୟାସ ।

କୋଷକୁ ଜୀବନର ମୌଳିକ ଏକକ ବୋଲି କାହିଁକି ବିବେଚନା କରାଯାଏ ? :
(i) ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଶରୀର କୋଷ ନାମକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଏକକରେ ଗଠିତ ଓ କୋଷରେ ଥ‌ିବ। ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ଜୀବକୁ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ସମସ୍ତ ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀର ଅନେକ କୋଷରେ ଗଠିତ । ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ବହୁକୋଷୀ ଜୀବ କୁହାଯାଏ । ବହୁକୋଷୀ ଜୀବମାନଙ୍କରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅଏଡ଼୍ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ଏକ ବୀଜାଣୁ କୋଷ
(ii) କିଛି ଅଣୁଜୀବ, ଯେପରିକି ବୀଜାଣୁ ଏବଂ ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ କେବଳ ଗୋଟିଏ କୋଷରେ ଗଠିତ । ଏମାନଙ୍କୁ ଏକକୋଷୀ ଜୀବ କୁହାଯାଏ । ସେମାନେ ଗୋଟିଏ କୋଷରେ ସେମାନଙ୍କର ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

(iii) ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଣୁଜୀବ, ଯେପରିକି ଶୈବାଳ ଏବଂ କବକ, ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଅଧ‌ିକ କୋଷରେ ଗଠିତ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ଇଷ୍ଟ ଏକକୋଷୀ କବକ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଫିମ୍ପି ବହୁକୋଷୀ କବଳ ଅଟେ ।

(iv) ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଭିଦକୋଷ ପରି ଅଣୁଜୀବଙ୍କ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ କୋଷଝୀଲ୍ଲୀ ଦ୍ଵାରା ଆବୃତ ହୋଇଥାଏ । କବକ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ଏକ କୋଷଭିଭି ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ ନଥାଏ । ତେଣୁ ସେମାନେ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।

(v) ବୀଜାଣୁର ସୁଗଠିତ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଓ ନ୍ୟଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀ ନ ଥାଏ ବରଂ ସେମାନଙ୍କର ଏକ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅଏଡ୍ (nucleoid) ଥାଏ । ଏହି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟ, ଆଦିପ୍ରାଣୀ, ଶୈବାଳ, କବଳ, ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କୋଷଠାରୁ ପୃଥକ୍ କରେ ।

(vi) ବୀଜାଣୁମାନଙ୍କର ଉପକୋଷୀୟ (sub-cellular) ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଉଚ୍ଚ ବର୍ଜନ କ୍ଷମତା ଥିବା ମାଇକ୍ରୋସ୍କୋପ୍ ଆବଶ୍ୟକ । ଏକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନ୍ ମାଇକ୍ରୋସ୍କୋପ ବ୍ୟବହାର କରି କୋଷରେ ଥ‌ିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ସଂରଚନାକୁ ପ୍ରାୟ ୧୦,୦୦,୦୦୦ ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି କରି ଦେଖୁହୁଏ ।

(vii) ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ଅଣୁଜୀବ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଏବଂ ଗଠନରେ ଭିନ୍ନ । ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ବୁଝିବା ଦ୍ଵାରା ଜୀବଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଭିନ୍ନ
ଅଧିକ କୋଷ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ । ସେମାନଙ୍କର କୋଷ ଆକାର, ଆକୃତି ପ୍ରାଣୀକୋଷ ମଧ୍ୟରେ ବି କିଛି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅଛି । ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

• ଅଣୁଜୀବଗୁଡ଼ିକ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇଥ‌ିବାରୁ ଅଣୁବିକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ବିନା ଆଖୁକୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ସେମାନେ ସବୁ ପରିବେଶରେ ଏବଂ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ମଧ୍ୟ ରହିପାରନ୍ତି । ଅଣୁଜୀବ ଏକକୋଷୀ କିମ୍ବା ବହୁକୋଷୀ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବୀଜାଣୁ ଏବଂ ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ ଏକକୋଷୀ; କବକ ଉଭୟ ଏକକୋଷୀ ବା ବହୁକୋଷୀ ହୋଇପାରେ, ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ବହୁକୋଷୀ ।
• କୋଷ ହେଉଛି ଜୀବନର ମୌଳିକ ଏକକ ।
• ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଶରୀର କୋଷ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ । କୋଷରେ ଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଏବଂ ବଞ୍ଚିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
  ଏକ ସାଧାରଣ କୋଷ କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ଦ୍ଵାରା ଆବୃତ୍ତ ଓ ସାଇଟୋପ୍ଲାଜମ୍ରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ । ଏଥିରେ ଏକ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଥାଏ । ଉଭିଦ, କବକ ଏବଂ ବୀଜାଣୁ କୋଷର କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ଚାରିପାଖରେ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ଆବରଣ ଥାଏ, ଯାହାକୁ କୋଷଭିଭି କୁହାଯାଏ । ବୀଜାଣୁରେ ଏକ ସୁଗଠିତ ନ୍ୟଷ୍ଟି ନ ଥାଏ ।
• କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ । ସେମାନଙ୍କର ଆକୃତି ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ସମ୍ପାଦିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ।
• ବୀଜାଣୁ, କବକ ଏବଂ ଆଦିପ୍ରାଣୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅଣୁଜୀବ ।
• ଭୂତାଣୁ ମଧ୍ଯ ଆକାରରେ ଛୋଟ କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଅଣୁଜୀବଠାରୁ ଭିନ୍ନ କାରଣ ସେମାନେ ପୋଷକ ଜୀବ ଶରୀରରେ ପ୍ରଜନନ କରନ୍ତି ।
• ଅଣୁଜୀବ ଆମ ପାଇଁ ଉପକାରୀ କିମ୍ବା ଅପକାରୀ ହୋଇପାରେ ।

Keywords:

• କୋଷ – Cell
• ବର୍ଦ୍ଧକ କାଚ – Magnifying glass
• ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର – Microscope
• କୋଷଝିଲ୍ଲୀ – Plasma Membrane
• କୋଷଜୀବକ – Cytoplasm
• ନୀଳ ସବୁଜ ଶୈବାଳ – Spirulina
• କେନ୍ଦ୍ର – Nucleus
• ହରିତକ ଲବକ – Chloroplast
• ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ – Bacteria
• ଭୂତାଣୁ – Virus
• କବକ – Fungus

Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 3 Notes Odia Medium ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ହିଁ ସମ୍ପଦ to understand important concepts and topics more clearly.

8th Class Science Chapter 3 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 8 Science Chapter 3 Notes Odia Medium

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ କ’ଣ କେବଳ ରୋଗରେ ନ ପଡ଼ିବାକୁ ବୁଝାଏ ? :
ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଯେ ଆମେ ଆମର ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟକୁ ସବୁବେଳେ ଯନ୍ ନେବା ଉଚିତ । ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ କହିଲେ ଶାରୀରିକ ଭାବରେ ଠିକ୍ ଅନୁଭବ କରିବା, ସକାରାତ୍ମକ ଭାବରେ ରହିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଭଲ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିବା । ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଶରୀରର ଯନ୍ ନିଏ, ଏକ ସକାରାତ୍ମକ ରୂପରେ ମାନସିକତା ବଜାୟ ରଖେ, ଏବଂ ସାମାଜିକ ଜୀବନକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଉପଭୋଗ କରେ ।

କାର୍ଯ୍ୟ ୧ : ଆସ ପଢ଼ିବା :
ଜଣେ ଛାତ୍ର ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଏକ ନୂଆ ସ୍କୁଲକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିଲା । ତା’ର ନୂତନ ପରିବେଶରେ କୌଣସି ବନ୍ଧୁ ନଥିଲେ ଏବଂ ପିତାମାତା ସର୍ବଦା ବ୍ୟସ୍ତ ରହୁଥ‌ିବାରୁ ସେ ନିଜକୁ ସର୍ବଦା ଏକୁଟିଆ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲା । ତା’ର ଏହି ଏକୁଟିଆ ଜୀବନଯାପନ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଭୁଲିବା ପାଇଁ ସବୁବେଳେ ମୋବାଇଲ ଫୋନ୍‌ରେ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ଅଧିକ ସମୟ ବିତାଇଲା । ଫଳରେ ଏହା ତାକୁ ଅଧିକ ଖରାପ ଦିଗକୁ ପ୍ରେରିତ କଲା ।
ସେ କୌଣସି ନୂଆ ସାଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା ନାହିଁ, ଫଳରେ ତା’ର ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ଓଜନ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ପାଇଲା, ତେଣୁ ସେ ଭଲ ଭାବରେ ଶୋଇ ପାରିଲା ନାହିଁ ।
ତା’ର ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ପାଇଁ ଜଣେ ଡାକ୍ତର ତାଙ୍କୁ ଫୋନ୍ ଓ ଟେଲିଭିଜନ ନ ଦେଖ୍ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ ।

ଆସ ଚିନ୍ତା କରିବା ::
ବାଳକର ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟାର କାରଣ କ’ଣ ଥିଲା ? ତା’ର ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ପାରିପାର୍ଶ୍ବକ ଅବସ୍ଥା କିପରି ତାକୁ ଅସୁସ୍ଥ କଲା ?
ଉ-
ବାଳକର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟାର କାରଣ ଥିଲା, ଏକୁଟିଆ ଜୀବନ ବିତାଇବା, ବାପା ଓ ମାଆଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି, ସାମାଜିକ ସହଯୋଗ ତଥା ସାଙ୍ଗସାଥୁମାନଙ୍କ ଅଭାବ, ଅଧ‌ିକ ସମୟ ମୋବାଇଲ୍ ଓ ଟେଲିଭିଜନ ଦେଖୁବା । ଏହି କାରଣ ଯୋଗୁଁ ତା’ର ମୁଣ୍ଡ ବ୍ୟଥା ହେବା, ନିଦ ନ ହେବା ଫଳରେ ଓଜନର ହ୍ରାସହେବା ଇତ୍ୟାଦି ତାକୁ ଅସୁସ୍ଥ କଲା ।
(i) ବିଶ୍ଵ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନ (WHO) ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶାରୀରିକ, ମାନସିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୁସ୍ଥତାର ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ ।
(ii) ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ କହିଲେ କେବଳ ରୋଗର ଅନୁପସ୍ଥିତି ନୁହେଁ ବରଂ ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଦକ୍ଷତାର ସହିତ କରିପାରିବ । ଭିନ୍ନ ଏବଂ କଷ୍ଟକର ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ମୁକାବିଲା କରିପାରିବାକୁ ବୁଝାଏ । ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ସମକକ୍ଷ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏବଂ ସମାଜର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଭଲ ଭାବରେ ନିଜକୁ ସାମିଲ କରିପାରି ଥାଏ ।

ଆମ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଐତିହ୍ୟ :
ଆୟୁର୍ବେଦ ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ, ପ୍ରକୃତ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ହେଉଛି ଶରୀର, ମନ ଏବଂ ପରିବେଶର ଏକ ସନ୍ତୁଳନ । ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ଏବଂ ଋତୁକାଳୀନ ଋତୁଚର୍ଯ୍ୟା ଅନୁସରଣ କଲେ ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରହିଥାଏ । ବ୍ୟକ୍ତିର ଶରୀର ଗଠନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସତେଜ ଓ ସୁଷମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ।
ନିୟମିତ ବ୍ୟାୟାମ, ପରିଷ୍କାର ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା, ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ମନ ସାମଗ୍ରିକ ସୁସ୍ଥତା ଦେଇଥାଏ । ଏହା ଏହି ସୁସ୍ଥତା ଯୋଗ ଧ୍ୟାନ ଭଳି ଅଭ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ହାସଲ କରାଯାଇପାରିବ ।

ଆମେ କିପରି ସୁସ୍ଥ ରହିପାରିବା ?
ସୁସ୍ଥ ରହିବା ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିୟମିତ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ପରିଷ୍କାର ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା ବଜାୟ ରଖୁବା, ପରିଷ୍କାର ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରିବା, ନିୟମିତ ବ୍ୟାୟାମ କରିବା, ଠିକ୍ ଭାବରେ ନିଦ୍ରା ଯିବା, ପରିବାର ଏବଂ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଖୁସିରେ ଅଧୁକ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରିବା ଏବଂ ସକରାତ୍ମକ ମନୋଭାବ ପୋଷଣ କରିବା ।
ବିଭିନ୍ନ ରୋଗର ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ଏକାଧ୍ଯକ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Prescription) ରହିଛି । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ବହୁ ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଛି । ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ଜଳବାୟୁ ଏବଂ ଆମମାନଙ୍କର ଆହାର ବିହାର ଶରୀରର ଦୋଷସମୂହ ଯଥା- ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ୍ କ୍ଷୟ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ଯେ କୌଣସି ଔଷଧ ମଧ୍ୟ ଖାଇଲେ ଶରୀରର ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଦୋଷମାନଙ୍କର ସମତା ଆସିଥାଏ, ସେହି ଔଷଧରେ ଶରୀର ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଏ ।

ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ସଂପର୍କୀୟ ସୂଚନା ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମିଶ୍ର’ଙ୍କ ‘ଘର ବଇଦ’’ ପୁସ୍ତକରୁ ମିଳେ ।
ନିଜକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖୁବା ପାଇଁ ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ କ’ଣ କରିବା ଅନୁଚିତ ?

କାର୍ଯ୍ୟ ୨ : ଆସ ତାଲିକା କରିବା
ତୁମର ପିତାମାତା ଶିକ୍ଷକ କିମ୍ବା ବୟସ୍କ ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ଭଲ ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରନ୍ତି ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଲିକା କର । ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ତୁମର ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଂଶ ? ତୁମେ ଆଉ କ’ଣ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ନିମ୍ନରେ ଥିବା ତାଲିକାରେ ଯୋଡ଼ ।
(୧) ନିୟମିତ ନିଜକୁ ପରିଷ୍କାର ରଖୁବା ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା ବଜାୟ ରଖୁବା ।
(୨) ସବୁବେଳେ ସୁଷମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ।
(୩) ନିୟମିତ ବ୍ୟାୟାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
(୪) ପ୍ରତିଦିନ କିଛି ସମୟ ଆରାମ କରିବା କିମ୍ବା ଯୋଗ କରିବା ପାଇଁ ସମୟ ବାହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ବର୍ତ୍ତମାନ ସେହି ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କର ଯାହା ତୁମ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଭଲ ନୁହେଁ ।

ଖରାପ ଅଭ୍ୟାସ :
(୧) ମୋବାଇଲ୍ ଫୋନ୍ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଡିଜିଟାଲ୍ ପରଦାରେ ଅଧିକ ସମୟ ବିତାଇବା ।
(୨) ପ୍ରତିଦିନ ଫାଷ୍ଟଫୁଡ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଫୁଡ୍ ଖାଇବା ।
(୩) ରାତିରେ ବହୁତ ଡେରିରେ ଶୋଇବା କିମ୍ବା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣରେ ନିଦ ହେବା ।
(୪) ସକାଳ ଜଳଖୁ ନଖାଇ ଉପାସ ରହିବା ।

ଆମ ଶରୀର ଏବଂ ମନର ଯନ ରେ ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ । ସୁସ୍ଥ ଅଭ୍ୟାସ ସୁସ୍ଥ ଶରୀର ସହ ମନକୁ ସୁସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ରଖୁଥାଏ ।
ଆମର ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ଅନେକ କାରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଏହି କାରଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଆମର ଜୀବନଶୈଳୀ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

ଏକ ସୁସ୍ଥ ଜୀବନଶୈଳୀ ବଜାୟ ରଖ :
ପ୍ରଚୁର ଫଳ, ପନିପରିବା ଏବଂ ଶସ୍ୟ ଜାତୀୟ ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ । ପ୍ରକ୍ରିୟାକୃତ, ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ଚିନିଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ପାନୀୟ ପରିହାର କରିବା
ଉଚିତ ।
ବାହାରେ ଖେଳିବା, ଚାଲିବା, ଦୌଡ଼ିବା, ସାଇକେଲ ଚଳାଇବା କିମ୍ବା ବ୍ୟାୟାମ କରି ଶାରୀରିକ ଭାବରେ ସକ୍ରିୟ ରହିବା ଉଚିତ ।
ଫୋନ ଓ ଟେଲିଭିଜନ ଦେଖୁବା ସମୟ ସୀମିତ କରି ପ୍ରକୃତି ସହ ଅଧିକ ସମୟ ବିତାଇବା ଉଚିତ ।
ଶରୀର ଏବଂ ମନକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେବା ସହ ସୁସ୍ଥ ହେବା ପାଇଁ ଠିକ୍ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଇବା ଉଚିତ ।
ନିୟମିତ ଭାବରେ ଯୋଗ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣାୟମ ଭଳି ସରଳ ବ୍ୟାୟାମ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ ।

ପରିବେଶକୁ ସଫା ରଖ :
କାର୍ଯ୍ୟ – ୩ : ଆସ ତୁଳନା କରିବା :
ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ । ତୁମେ କେଉଁ ଖେଳପଡ଼ିଆରେ ଖେଳିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରିବ ଏବଂ କାହିଁକି ?
ଉ-
ଆମ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରଥମ ଚି ତ୍ର ରେ ଦେଖାଯାଇଥ‌ିବା ଖେଳପଡ଼ିଆରେ ଖେଳିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରିବା କାରଣ ଏହା ପରିଷ୍କାର ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରାଯାଇ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଦ୍ଵିତୀୟ ଚିତ୍ରରେ ଥ‌ିବା ଖେଳପଡ଼ିଆ ପ୍ରଦୂଷିତ, ଅପରିଷ୍କାର ଏବଂ ମାଛି, ମଶା ଦ୍ଵାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ – ଏପରି ଅଞ୍ଚଳରେ ଖେଳିଲେ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ।
ଭଲ ଅଭ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରିବ। ଓ ସୁ ସ୍ଥ ଜୀବନଶୈଳୀ ପାଳନ ସହିତ ଆମେ ନିଜକୁ ଏବଂ ଆମର ଚାରିପାଖକୁ ସଫା ରଖୁବା ଉଚିତ ।
କୌଣସି ସମୟରେ ଧୂଆଁ କିମ୍ବା ଧୂଳି ଥ‌ିବା ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଶ୍ଵାସ ନେବାକୁ କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିଛ କି ? କାରଣ ସ୍ଵଚ୍ଛ ବାୟୁ ଏବଂ ଜଳ ଆମ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ । ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ଯାନବାହନ ଏବଂ କାରଖାନା ଦ୍ଵାରା ହେଉଥ‌ିବା ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ କାଶ କିମ୍ବା ଶ୍ଵାସରୋଗ ଭଳି ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ବାୟୁର ବିଶୁଦ୍ଧତା ଜାଣିବାରେ ଆମକୁ ବାୟୁ ଗୁଣବତ୍ତା ସୂଚକାଙ୍କ Air Quality Index (AQI) ର ସାହାଯ୍ୟ ନେବା ଉଚିତ ।

ଦୁଇଟି ଖେଳ ପଡ଼ିଆ
ଏକ ପରିଷ୍କାର ପରିବେଶ ଆମକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବା ସହ ଉତ୍ତମ ଅନୁଭବ ଦେଇଥାଏ ।

ଆମେ ଅସୁସ୍ଥ ବୋଲି କିପରି ଜାଣିବା ?
ଆମ ଶରୀର ଭିତରେ କିଛି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଦେଖାଦେଲେ ଆମେ ଅସୁସ୍ଥ ଅନୁଭବ କରୁ । ଆମ ଶରୀରରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା, କ୍ଳାନ୍ତି ପ୍ରଭୃତି ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ଜ୍ଵର, ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ଫୋଟକା କିମ୍ବା ଶରୀରରେ ଫୁଲା ଭଳି ସଂକେତ ଆଦି ସୂଚାଇ ଥାଏ ଯେ ଆମେ ଅସୁସ୍ଥ ଅଛୁ ବୋଲି ଜାଣିଥାଉ ।

ରୋଗ : କାରଣ ଓ ପ୍ରକାରଭେଦ
ରୋଗ କ’ଣ ?
ରୋଗ ହେଉଛି ଏକ ଅବସ୍ଥା ଯାହା ଶରୀର କିମ୍ବା ମନର ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ବା ଏକାଧ୍ଵକ ଅଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଅଙ୍ଗସଂସ୍ଥା ଠିକ୍ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ବନ୍ଦ କରିଦିଅନ୍ତି ସେତେବେଳେ ଆମକୁ ରୋଗ ହୋଇଥାଏ ବୋଲି ଜାଣିବା ।

ରୋଗ କାରକ :
କିଛି ରୋଗ ବୀଜାଣୁ, ଭୂତାଣୁ କୃମି କିମ୍ବା ଆଦିପ୍ରାଣୀ, କବକ ଭଳି ଅଣୁଜୀବ (ଏକକୋଷୀ ପ୍ରାଣୀ)ମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ହୋଇଥାଏ । ଏହି ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ରୋଗ କାରକ ବା ରୋଗାଣୁ ଅଣୁଜୀବ (Pathogens) କୁହାଯାଏ ।

ଅନ୍ୟ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ସଂକ୍ରମିତ ଖାଦ୍ୟ ବା ପୁଷ୍ଟିହୀନତା କିମ୍ବା ଅସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟକର ଜୀବନଶୈଳୀରୁ ହୋଇପାରେ । କିଛି ରୋଗ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଶରୀରରେ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟକେତେକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଜାରି ରହିପାରେ ଏଥପାଇଁ ନିୟମିତ ଚିକିତ୍ସା ଓ ଯନ୍ତ୍ର ନେବା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ ।
ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର କାରଣ ଏବଂ ବ୍ୟାପିବାର ପଦ୍ଧତି ଆଧାରରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ ।
ଯଥା : (କ) ଅଣ-ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ
(ଖ) ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ
(କ) ଅଣ-ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ :
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ସଂସ୍ପର୍ଶ
ବାୟୁ ଦ୍ବାରା
ପରୋକ୍ଷ ସଂସ୍ପର୍ଶ

(i) କିଛି ଅଣ-ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗର ଉ ଦ। ହ ର ଣ ହେ ଉଛି ଶ୍ଵାସରୋଗ, ମଧୁମେହ, କର୍କଟ ଇତ୍ୟାଦି ।
(ii) ଏଗୁଡ଼ିକ ରେ।ଗକ।ରକ ଅଣୁ ଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ଜଣେ ସଂକ୍ରମିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଠାରୁ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବ୍ୟାପୀ ନ ଥାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଜୀବନଶୈଳୀ, ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ।

(ଖ) ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ :
(i) ରୋଗକାରକ ଅଣୁଜୀବ ଦ୍ଵାରା ହେଉଥ‌ିବା ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ କୁହାଯାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବ୍ୟାପିପାରେ ।
(ii) ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗର କିଛି ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଟାଇଫଏଡ୍, ଡେଙ୍ଗୁ, ଫ୍ଲୁ (ଥଣ୍ଡା) ମିଳିମିଳା ଏବଂ କୋଭିଡ୍ – 19 ଇତ୍ୟାଦି ।
ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସମୟରେ ଭାରତରେ ହୃଦରୋଗ, କର୍କଟ ଏବଂ ମଧୁମେହ ଭଳି ଅଣସଂକ୍ରାକମ ରୋଗ (Non Contaminated Disease) ଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାପକ ହୋଇଛି । ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନଶୈଳୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଘଟୁଛି, ଯେପରିକି ଅଧୂକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୃତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ, କମ୍ ବ୍ୟାୟାମ କରିବା ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିବା ଇତ୍ୟାଦି । ଆଜି ଭାରତରେ ଅଧିକାଂଶ ମୃତ୍ୟୁ ଅଣସଂକ୍ରମିତ ରୋଗ ଦ୍ଵାରା ହେଉଛି ।

ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ବ୍ୟାପି ଥାଏ ?
ସମସ୍ତ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ, ରୋଗ କାରକ ଅଣୁଜୀବ ଦ୍ଵାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଏହି ରୋଗଜୀବାଣୁ ଆମେ ପ୍ରଶ୍ଵାସ ନେବା ସମୟରେ ବାୟୁ ମାଧ୍ୟମରେ କିମ୍ବା ଦୂଷିତ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଜଳ ବ୍ୟବହାର କରିବା ସମୟରେ ଆମ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ ।

ରୋଗଜୀବାଣୁ କିପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ ?
(i) ଏହା ସାଧାରଣତଃ ବାୟୁ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂକ୍ରମିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କାଶ କିମ୍ବା ଛିଙ୍କ ଦ୍ଵାରା କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଯଥା ହାତ ମିଳାଇବା, ଜିନିଷପତ୍ର ବ୍ୟବହାର ଦ୍ଵାରା ସଂକ୍ରମିତ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ବ୍ୟାପିଥାଏ ।
(ii) କିଛି ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ ଦୂଷିତ ପାନୀୟ ଜଳ କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ । କିଛି ରୋଗକାରକ ଅଣୁଜୀବ ମଶା ଏବଂ ମାଛି ଭଳି କୀଟପତଙ୍ଗ ଦ୍ଵାରା ଜୀବ ଶରୀରରେ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଏହି କୀଟପତଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାକ (vectors) କୁହାଯାଏ । ଯେପରି ମ୍ୟାଲେରିଆ ମାଈ ଏନୋଫିଲିସ୍ ମଶା ଦ୍ଵାରା ବ୍ୟାପିଥାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୪ : ଆସ ଜାଣିବା
I. ଏକ ସାମୂହିକ ଅଭିଯାନ ଏବଂ ଏକ ପାଠାଗାର ସର୍ଭେ ସମୟରେ ପୂର୍ବରୁ କେତେଜଣ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ସାଧାରଣ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗକୁ ନିମ୍ନରେ ଥ‌ିବା ସାରଣୀରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ପୁସ୍ତକ, ବିଶ୍ଵସ୍ତ ୱେବ୍‌ସାଇଟ୍ ଦେଖୁ କିମ୍ବା ତୁମ ବିଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ପଚାରି ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ସୂଚନାକୁ ଯାଞ୍ଚ କର । ଯଦି କୌଣସି ବିବରଣୀ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇନାହିଁ, ତାକୁ ଯୋଡ଼ ।
II. ସାରଣୀଟି ଅଧ୍ୟୟନ କର ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୋଗକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାରେ ଯେଉଁ ସରଳ ପଦକ୍ଷେପ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବ ସେ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କର ।

ସାରଣୀ : ମଣିଷକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କିଛି ସାଧାରଣ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ

ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ କିପରି ବ୍ୟାପିଥାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ରୋକାଯାଇ ପାରିବ । ନିମ୍ନରେ କିଛି ସରଳ କିନ୍ତୁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସତର୍କତା ଦିଆଯାଇଛି :
(୧) ନିଜକୁ ଏବଂ ଆମର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵକୁ ସଫା ରଖୁବା ।
(୨) ପ୍ରତିଦିନ ମୌଳିକ ପରିଷ୍କାର ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ।
(୩) ରୋଗ ଜୀବାଣୁମାନଙ୍କୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସାବୁନ ଏବଂ ପାଣିରେ ହାତ ଧୋଇବା ।
(୪) କାଶିବା କିମ୍ବା ଛିଙ୍କିବା ସମୟରେ ଆମର ମୁହଁ ଏବଂ ନାକକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖୁବା ।
(୫) ଭିଡ଼ ସ୍ଥାନରେ ମାସ୍କ ପିନ୍ଧି ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବା ।
(୬) ତଉଲିଆ ଏବଂ ରୁମାଲ ଭଳି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଦେବା ନାହିଁ ।
(୭) ଆମର ଘର, ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ପାଣିକୁ ପରିଷ୍କାର ରଖୁବା ।
(୮) ଆମେ ଅସୁସ୍ଥ ସମୟରେ ଘରେ ରହିବା ଏବଂ ବିଶ୍ରାମ ନେବା ଦ୍ଵାରା ଆମ ଶରୀର ସୁସ୍ଥ ରହିବା ସହ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରୋଗ ବ୍ୟାପିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ ।

କିଛି ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ ଆମ ଶରୀର ଭିତରେ ରହୁଥ‌ିବା କୃମି ଦ୍ଵାରା ହୁଏ । ସେମାନେ ଶରୀରରୁ ପୋଷଣ ପଦାର୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରି ପରଜୀବୀ ଭାବରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଶରୀରରୁ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ବଞ୍ଚନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କୁ ପରଜିବୀ (Parasites) କୁହାଯାଏ ।

ଏହି କୃମିଗୁଡ଼ିକ ଦୂଷିତ ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ମାଟି କିମ୍ବା ସଂକ୍ରମିତ ଲୋକ ଓ ପଶୁଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ଵାରା ବ୍ୟାପିଥାଏ ।

ଅଣସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ?
କର୍କଟ, ମଧୁମେହ ଏବଂ ଶ୍ଵାସରୋଗ ଭଳି ଅଣସଂକ୍ରମିତ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନଶୈଳୀ, ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ପରିବେଶ ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଭାରତରେ ମୃତ୍ୟୁର ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ କାରଣ । କେତେକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପୋଷକ ଅଭାବରେ ହେଉଥ‌ିବା ସ୍କର୍ଭି, ରକ୍ତହୀନତା ଏବଂ ଗଳଗଣ୍ଡ ଭଳି ରୋଗ ବିଷୟରେ ତୁମେ ପୂର୍ବ ଶ୍ରେଣୀରେ ଜାଣିଛ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବଜନିତ ରୋଗ ମାତ୍ର ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ ନୁହେଁ ।
କର୍କଟ, ମଧୁମେହ ଏବଂ ଶ୍ଵାସରୋଗ ଭଳି ରୋଗ ପ୍ରାୟତଃ ଦୀର୍ଘ ସମୟ (ତିନିମାସରୁ ଅଧ୍ବକ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିପାରେ ତେଣୁ ଏହାକୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ (Chronic) ରୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ମଧୁମେହ ଏକ ସାଧାରଣ ରୋଗ ଯାହା ବୟସ୍କ ଏବଂ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ହେଉଛି । ପ୍ରକୃତରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତରେ ବିଶ୍ଵର ସର୍ବାଧ‌ିକ ସଂଖ୍ୟକ ମଧୁମେହ ରୋଗୀ ଅଛନ୍ତି । ଏହା ପ୍ରାୟତଃ ହରମୋନ୍ ଅସନ୍ତୁଳନ, ଓଜନ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ମେଦବହୁଳତା ଅସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟକର ଖାଦ୍ୟାଭ୍ୟାସ, ଶାରୀରିକ ପରିଶ୍ରମର ଅଭାବ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣମାନଙ୍କର ସମାହାର ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୫ : ଆସ ସର୍ଭେ କରିବା
(୧) ତୁମ ପଡ଼ୋଶୀମାନଙ୍କଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ଜୀବନଶୈଳୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତିନୋଟି ସାଧାରଣ ରୋଗର ତାଲିକା କରାଯାଉ ।
(୨) କି ପ୍ରକାରର ଜୀବନଶୈଳୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏହି ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କିମ୍ବା ପରିଚାଳନା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବ ବୁଝି ଲେଖୁବା । ଜଣେ ଡାକ୍ତର, ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟକର୍ମୀ କିମ୍ବା ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନ ଥ‌ିବା ପରିବାରର ଜଣେ ସଦସ୍ୟ, ନର୍ସ ସହିତ କଥା ହେବ ।

ସାରଣୀକୁ ପୂରଣ କର ଏବଂ ଜୀବନଶୈଳୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୋଗ ବିଷୟରେ ଅଧ‌ିକ ଜାଣ
ଅଣସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ

କ୍ର.ନଂ	ସାଧାରଣ ଜୀବନଶୈଳୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୋଗଗୁଡ଼ିକର ନାମ	ସଂକେତ ଏବଂ ଲକ୍ଷଣ	ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜୀବନଶୈଳୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ
1.	ମେଦ ବହୁଳତା	ଅଧୂକ ଓଜନ ଓ ମୋଟାପଣ	ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଏବଂ ନିୟମିତ ବ୍ୟାୟାମ କରିବା
2.	ମଧୁମେହ	ବାରମ୍ବାର ପରିସ୍ରା ଅତ୍ୟଧ‌ିକ ଶୋଷ ଓଜନ ହ୍ରାସ ଆରୋଗ୍ୟଲାଭରେ ମନ୍ଥରତା	ମିଠାର ପରିମାଣ କମାଇବା ପ୍ରତିଦିନ ଯୋଗ ଓ ବ୍ୟାୟାମ ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଖାଦ୍ୟ
3.	ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ	ମୁଣ୍ଡ ବ୍ୟଥା ହେବା	ଅଳ୍ପ ଲୁଣ ଖାଇବା
4.		ମୁଣ୍ଡ ଘୂରାଇବା ଝାପ୍‌ସା ଦୃଷ୍ଟି	ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ୟାୟାମ କରିବା ଚାପ କମାଇବା

ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରେରଣା :
ଡକ୍ଟର କମଲ ରାଣାଦିଭେ (୧୯୧୭-୨୦୦୧) ଜଣେ ଅଗ୍ରଣୀ ଜୈବ ଚିକିତ୍ସା ଗବେଷକ ଥିଲେ । ହରମୋନ୍ ଏବଂ କିଛି ଭୂତାଣୁ କର୍କଟରୋଗ ସହ କିପରି ସଂପୃକ୍ତ ସେ ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ ଯାହା କର୍କଟରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧକୁ ଉନ୍ନତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଅଛି । ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏହା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଇଥୁଲା ଯେ କିପରି ତମାଖୁ, ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରଦୂଷଣ ବିଶେଷ କରି କର୍କଟ ରୋଗର ବିପଦକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ । ସେ ସୁସ୍ଥ ଜୀବନଶୈଳୀର ଗୁରୁତ୍ଵ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଥିଲେ ।

ରୋଗକୁ କିପରି ପ୍ରତିରୋଧ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବ ?
ସଂକ୍ରାମକ ଏବଂ ଅଣସଂକ୍ରାମକ ରୋଗରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୬ : ଆସ ପଢ଼ିବା
ଓଡ଼ିଶାରେ ଗୋଷ୍ଠୀ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ପରିମଳ ଅଭିଯାନ :
ଏହାକୁ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରିମଳ ଅଭିଯାନ ଦ୍ଵାରା ଅଧ୍ବକ ଲୋକଙ୍କୁ ଶୌଚାଳୟ ନିର୍ମାଣ ଏବଂ ବ୍ୟବହାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଏହା ଖୋଲା ମଳତ୍ୟାଗକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ହ୍ରାସ କରିବାସହ ତରଳ ଝାଡ଼ା ସଂକ୍ରମଣ ଘଟଣା ଏବଂ ଶିଶୁ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିଥାଏ ।

ଉତ୍ତମ ପରିମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଳି ସରଳ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ ପ୍ରସାରକୁ ବହୁ ପରିମାଣରେ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ ।

ରୋଗ ସହିତ ଲଢ଼ିବା ପାଇଁ ଶରୀରର କ୍ଷମତା :

• ସମାନ ପରିବେଶରେ ରହି ମଧ୍ୟ କିଛି ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଅଧ‌ିକ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇଥାନ୍ତି । ରୋଗ ସହିତ ଲଢ଼ିବା ପାଇଁ ଆମ ଶରୀରର ପ୍ରାକୃତିକ କ୍ଷମତାକୁ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ (immunity) ଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ । ଆମ ଶରୀରରେ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ନାମକ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି, ଯାହା ଶରୀର ରୋଗ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଲଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
• ପିଲାମାନେ ପୋଲିଓ, ଟିଟାନସ, ମିଳିମିଳା ଏବଂ ହେପାଟାଇଟିସ୍ ଭଳି କିଛି ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ କିଛି ବୁନ୍ଦା କିମ୍ବା ଇଞ୍ଜେକ୍‌ସନ୍ ନେଇଥାନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଟିକା (vaccines) ଯାହା ଭୂତାଣୁ ଏବଂ ବୀଜାଣୁ ଦ୍ଵାରା ହେଉଥ‌ିବା ଗୁରୁତର ସଂକ୍ରମଣକୁ ରୋକିଥାଏ ।
• ଏକ ଟିକା ଆମ ଶରୀରର କ୍ଷତିକାରକ ବୀଜାଣୁକୁ ଚିହ୍ନିବା ତଥା ପ୍ରତିରୋଧ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଇ କିଛି ରୋଗ ସହିତ ଲଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏକ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଟିକାର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବା ପରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥ‌ିବା ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତିକୁ ଅର୍ଜିତ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଶକ୍ତି (acqured immunity) କୁହାଯାଏ ।
• ଦୁର୍ବଳ କିମ୍ବା ମୃତ ରୋଗକାରକ ଅଣୁଜୀବ (ଭୂତାଣୁ ଏବଂ ବୀଜାଣୁ) କିମ୍ବା ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଅଣକ୍ଷତିକାରକ ରୋଗକାରକ ଅଣୁଜୀବର ଅଂଶକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଟୀକା ତିଆରି କରାଯାଇଥାଏ । କିଛି ନୂତନ ଟୀକା ଆମ ଶରୀରର କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଜୀବାଣୁର ଅଣକ୍ଷତିକାରକ ଅଂଶ ତିଆରି କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ ଆମ ଶରୀର ରୋଗ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସଂସ୍ଥା ରୋଗ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଲଢ଼ିବାକୁ ଶିଖେ ।
• ଉଦାହରଣ ଆଘାତ ପରେ ଦିଆଯାଉଥ‌ିବା ଟିଟାନସ୍ ଟିକା ଟିଟାନାସ୍ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଜୀବାଣୁ ଦ୍ଵାରା ସଂକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରେ । ଏଥିରେ ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଜୀବାଣୁ ପ୍ରତିଷେଧକ ଥାଏ, ଯାହା ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି ନକରି ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ।

ଏଡୱାର୍ଡ଼ ଜେନର ଏବଂ ବସନ୍ତ ଟିକା :
ବସନ୍ତ ଏକ ମାରାତ୍ମକ ରୋଗ ଥିଲା, ଯାହା ଶରୀର ସାରା ଫୋଟକା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା । ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରି ମାରି ଦେଉଥିଲା । ଗାଈମାନଙ୍କଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ଗୋବସନ୍ତ ନାମକ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ମାରାତ୍ମକ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ମଣିଷକୁ ସଂକ୍ରମିତ ହୋଇପାରେ । ୧୭୦୦ ଦଶକର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଇଂରାଜୀ ଡାକ୍ତର ଏଡୱାର୍ଡ଼ ଜେନର ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ଯେ ଯେଉଁମାନେ ଗୋବସନ୍ତ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ବସନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହାହିଁ ପ୍ରଥମ ଟିକା ଉଦ୍ଭାବନ କରିବାର ମାର୍ଗ ଦେଖାଇଥିଲା ଏବଂ ଲୋକଙ୍କୁ ବସନ୍ତରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲା ।

ଆମର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଐତିହ୍ୟ :
ଆଧୁନିକ ଟୀକାକରଣ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତରେ ବସନ୍ତ ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତିରୋଧ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଭେରିଓଲେସନ (Variolation) ନାମକ ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତି ଥିଲା । ଏଥିରେ ଚର୍ମକୁ ସାମାନ୍ୟ କ୍ଷତ କରି ସ୍ଵଳ୍ପ ସଂକ୍ରମଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ବସନ୍ତଜନିତ ଘା’ର କିଛି ଅଂଶ (ରସ) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଉଥିଲା । ଏହି ପଦ୍ଧତି ପ୍ରୟୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଟୀକାଦାତା କୁହାଯାଏ ।

ବିଜ୍ଞାନୀ ଭଳି ଚିନ୍ତା କର
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
ଜେନର ଦେଖ‌ିଲେ ଯେ ଗୋବସନ୍ତ ହୋଇଥ‌ିବା ଗୋପାଳକମାନଙ୍କୁ ବସନ୍ତ ହୋଇ ନଥୁଲା, କାରଣ ଗୋବସନ୍ତ ଭୂତାଣୁ ଓ ମଣିଷ ବସନ୍ତ ଭୂତାଣୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରାୟ ଏକା ଭଳି ।

ଅନୁମାନ :
ଗୋବସନ୍ତ ଫୋଟକାରେ ଥିବା ରସ ଲୋକଙ୍କୁ ବସନ୍ତରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ ।

ପରୀକ୍ଷଣ :
ସେ ଏକ ବାଳକକୁ ଗୋବସନ୍ତ ରସ ଇଞ୍ଜେକ୍ସନ ଦେଇ ଏହା ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ ଯେ ପରେ ବସନ୍ତ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ସଂକ୍ରମଣ ହୋଇ ନଥିଲା ।

ପରିଣାମ :
ସେ ଜାଣିପାରିଲେ ଯେ ଗୋବସନ୍ତ ରସ ଦ୍ଵାରା ସଂକ୍ରମିତ ଲୋକମାନେ ଏବେ ବସନ୍ତ ରୋଗକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିଥିଲେ ।

ପ୍ରୟୋଗ :
ଶେଷରେ ସାମୂହିକ ଟୀକାକରଣ ସାରା ବିଶ୍ଵରେ ବସନ୍ତ ରୋଗର ନିପାତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା ।
ଟିକା ହେଉଛି ଶିଶୁଠାରୁ ବୃଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ବୟସର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ଗୁରୁତର ରୋଗରୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଉପାୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ।
ଏହା ରୋଗକୁ ରୋକିବାରେ, ସଂକ୍ରମଣର ପ୍ରସାରକୁ ହ୍ରାସ କରିବାରେ ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ମନେ ରଖୁବା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେ ଟିକାଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ରୋଗର ପ୍ରତିରୋଧକ କିନ୍ତୁ ତାର ଚିକିତ୍ସା ନୁହେଁ ।

ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନକାରୀ ଦେଶ ସଂଖ୍ୟା
କୌଣସି ଏକ ଗୁରୁତର ରୋଗ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହା ତା’ର ବିସ୍ତାରକୁ କମ୍ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ କିନ୍ତୁ କେହି ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ଟୀକା ଦ୍ଵାରା ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ ନାହିଁ ।
କିଛି ଲୋକ ଟିକାଗୁଡ଼ିକୁ ଭୟ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି କିନ୍ତୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଏବଂ ଡାକ୍ତରମାନେ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସତର୍କତାର ସହ ପରୀକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି ।
ଟୀକାକରଣ କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ନୁହେଁ ବରଂ ଆପଣଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ ।

ଟୀକା ଉତ୍ପାଦନରେ ଭାରତର ଭୂମିକା :
ଭାରତ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ ଟୀକା ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । ଆମ ଦେଶ ବିପୁଳ ପରିମାଣରେ ଟୀକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ ଏବଂ ଅନେକ ଦେଶକୁ ଯୋଗାଇଥାଏ । ଭାରତୀୟ ଟୀକା କମ୍ପାନୀ ମହାମାରୀ Covid-19 ସମୟରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା ଏବଂ ବିଶ୍ଵ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ଆମ ଦେଶର ସମର୍ଥନ ଜାରି ରହିଛି ।

ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରେରଣା :
ଡକ୍ଟର ମହାରାଜ କିଶନ ଭାନ ଜଣେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାରତୀୟ ଡାକ୍ତର ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଥିଲେ । ଜୈବପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଦ୍ୟା ବିଭାଗର ସଚିବ ଭାବରେ ସେ ଭାରତରେ ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସୃଜନଶୀଳତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ । ସେ ରୋଟାଭାଇରସ୍ ଟିକା ବିକଶିତ କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଯାହା ପିଲାମାନଙ୍କୁ ହଇଜାରୁ ରକ୍ଷା କରେ । ସେ ସୁଲଭ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଗବେଷଣାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବାରେ ବିଶ୍ଵାସ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଭାରତର ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ଜୈବ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଦ୍ୟା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲେ ।

ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା
ଯଦି ଆମର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ ଆମକୁ ଏକ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ବିଫଳ ହୁଏ, ତେବେ ଆମେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇପଡୁ ଏବଂ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ଡାକ୍ତର ଆମକୁ ପ୍ରତିଜୀବକ (antibiotics) ନାମକ ଔଷଧ ଦେଇପାରନ୍ତି ଯାହା ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ଜୀବାଣୁକୁ ମାରିଦିଏ । ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ସ କେବଳ ଜୀବାଣୁ ସଂକ୍ରମଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ କରେ, କାରଣ ସେମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବରେ ବୀଜାଣୁ କୋଷର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଯାହା ମଣିଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ କୋଷଠାରୁ ଭିନ୍ନ ।

ମନେରଖ – ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ସ ଆଦିପ୍ରାଣୀ ଓ ଭୂତାଣୁଦ୍ଵାରା ହେଉଥ‌ିବା ସଂକ୍ରମଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ କରେ ଭିନ୍ନ ।

ପ୍ରଥମ ଆବିଷ୍କୃତ ପ୍ରତିଜୀବକ (Antibiotic) – ପେନିସିଲିନ୍
ପେନିସିଲିନ୍ ଲଣ୍ଡନର ଜଣେ ବୀଜାଣୁବିତ୍ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ଫ୍ଲେମିଂଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ୧୯୨୮ ରେ ଆବିଷ୍କାର କରାଯାଇଥିଲା । କ୍ଷତିକାରକ ବୀଜାଣୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ସମୟରେ ସେ ଦେଖୁଲେ ଯେ ଏକ ଫିମ୍ପି ପରିତ୍ୟକ୍ତ କାଚ ପାତ୍ର ଉପରେ ବୀଜାଣୁର ବୃଦ୍ଧିକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଇଥିଲା । ସେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ସେହି ଫିମ୍ପି ଏପରି ଏକ ପଦାର୍ଥ ନିର୍ଗତ କରେ ଯାହା ରୋଗକାରକ ବୀଜାଣୁକୁ ମାରି ଦେଇଥିଲା । ଏହି ଆକସ୍ମିକ ଆବିଷ୍କାର ହିଁ ପେନିସିଲିନ୍ ଭଳି ପ୍ରତିଜୀବକର ସୃଷ୍ଟି କଲା ଯାହା ବୀଜାଣୁ ସଂକ୍ରମଣର ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ପ୍ରଥମ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ।

ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ପ୍ରତିରୋଧକ କିପରି ବ୍ୟାପିଥାଏ ?
ଆବଶ୍ୟକ ନଥିବା ସମୟରେ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ନେବା

ଚିତ୍ର (କ) : ସମାଜରେ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍-ପ୍ରତିରୋଧ ବୀଜାଣୁ ବ୍ୟାପିବା
ଏହା ସାଧାରଣ ସଂକ୍ରମଣର ଚିକିତ୍ସା କରିବା କଷ୍ଟକର କରିଥାଏ ତଥା ରୋଗର ଜଟିଳତା ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଅସୁସ୍ଥତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ସହିତ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ ।

କାର୍ଯ୍ୟ – ୭ : ଆସ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ପହଞ୍ଚିବା
ରୋଗ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ବୀଜାଣୁରେ ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ପ୍ରତିରୋଧ କିପରି ବିକଶିତ ହୋଇଛି ବୋଲି ତୁମେ ଭାବୁଛ ? ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ପ୍ରତିରୋଧକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ଆମେ କେଉଁ ସତର୍କତା ଅବଲମ୍ବନ କରିପାରିବା ?
ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ପ୍ରତିରୋଧ ସମସ୍ୟାର ମୁକାବିଲା କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଅନୁଭୂତିସମ୍ପନ୍ନ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ଉପଯୁକ୍ତ ମାତ୍ରା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ସମୟ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା। ପ୍ରତିଜୀବକ (antibiotic) ର ଅନାବଶ୍ୟକ ବ୍ୟବହାରକୁ ପ୍ରତିହତ କଲେ ଉପକାରୀ ଅଣୁଜୀବଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିପାଏ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବଂଶଧରଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଫଳପ୍ରଦ ହୁଏ ।
ସାଧାରଣ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଆୟୁର୍ବେଦ, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ୟୁନାନି ଭଳି ପାରମ୍ପରିକ ଔଷଧ ପ୍ରଣାଳୀ ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ଭାରତର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଆସୁଛି ରୋଗର ନିରାକରଣ ତଥା ସୁସ୍ଥ ଶରୀର ପାଇଁ ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ଜୀବନଶୈଳୀ ଓ ସୁଷମ ଖାଦ୍ୟକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରି ଚେରମୂଳି, ତେଲ ଓ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ।

ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ପ୍ରତି ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ କିପରି ପ୍ରତିରୋଧୀ ହୁଏ ?

ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍-ପ୍ରତିରୋଧୀ ବୀଜାଣୁର ବିକାଶ ଏବଂ ପ୍ରତିରୋଧକ ପଦକ୍ଷେପ
ଯଦିଓ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦୈନନ୍ଦିନ ସୁସ୍ଥତା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ, କିନ୍ତୁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରୋଗ ଓ ରୋଗର ସବୁ ସ୍ତର ପାଇଁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୋଇ ନପାରେ ।

ଅଣସଂକ୍ରମଣ ରୋଗ ପାଇଁ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରି ଉପଯୁକ୍ତ ଔଷଧ ପ୍ରୟୋଗ ଓ ଜୀବନ ଶୈଳୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ଵାରା ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତା ବୃଦ୍ଧିଭିତ୍ତିକ ଚିକିତ୍ସା ପଦ୍ଧତି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ । ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅବସ୍ଥାରେ ରୋଗ ଚିହ୍ନଟ ଏକ ନିରନ୍ତର ଯନ୍ତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ରୋଗର ଅଗ୍ରଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଓ ଜଟିଳତାକୁ ରୋକିବା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ ।

• ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ କହିଲେ କେବଳ ରୋଗର ଅନୁପସ୍ଥିତି ନୁହେଁ ବରଂ ଶାରୀରିକ, ମାନସିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୁସ୍ଥତାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।
  ଖୁସିରେ ରହିବା ଦ୍ଵାରା ଆମେ ସକ୍ରିୟ ଓ ସୁସ୍ଥ ରହିଥାଉ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ମଧ୍ଯ ଆମର ମନୋଭାବକୁ ଉନ୍ନତ କରେ । ଶାରୀରିକ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ଖୁସି ଅନୁଭବ କରିବା ପରସ୍ପର ପରିପୂରକ ।
• ଏକ ରୋଗ ଶରୀର କିମ୍ବା ମନର ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ।
• ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଯାହା ଆମେ ଅନୁଭବ କରୁ (ଯେପରିକି ଯନ୍ତ୍ରଣା କିମ୍ବା କ୍ଳାନ୍ତି), କିନ୍ତୁ ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଇପାରେ କିମ୍ବା ମାପ କରାଯାଇପାରେ (ଯେପରିକି ଜ୍ଵର କିମ୍ବା ଶରୀରରେ ଦାଗ) ।
• ମଧୁମେହ ଏବଂ ହୃଦରୋଗ ପରି ଅଣସଂକ୍ରମିତ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ବୀଜାଣୁ ଦ୍ଵାରା ନୁହେଁ ବରଂ ଜୀବନଶୈଳୀ ଏବଂ ପରିବେଶଗତ କାରଣ ଦ୍ଵାରା ହୋଇଥାଏ ।
  ସୁସ୍ଥ ଅଭ୍ୟାସ, ଜୀବନଶୈଳୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ନିୟମିତ ବ୍ୟାୟାମ ଦ୍ଵାରା ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାୟତଃ ରୋକାଯାଇପାରିବ । ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ବୀଜାଣୁ, ଭୂତାଣୁ କିମ୍ବା କୃମି ଦ୍ଵାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।
• ଆମର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ ଆମକୁ କ୍ଷତିକାରକ ରୋଗଜୀବାଣୁଙ୍କଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଜୀବାଣୁର ମୃତ, ଦୁର୍ବଳ କିମ୍ବା ଅଣକ୍ଷତିକାରକ ଅଂଶ ବ୍ୟବହାର କରି, ଟୀକା ରୋଗକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଶରୀରର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ତାଲିମ ଦିଏ ।
• ରୋଗର ପରିଚାଳନା ଏବଂ ନିରାକରଣ ପାଇଁ ରୋଗର ଚିହ୍ନଟ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ।