Prasanna

Go through BSE Odisha Class 7 Social Science Notes Odia Medium Chapter 5 ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅଭ୍ୟୁଦୟ to understand important topics more clearly.

7th Class Social Science Chapter 5 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 7 Social Science Chapter 5 Notes Odia Medium

“ଲୋକମାନଙ୍କ ବିନା ରାଜ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିନା ଦେଶ ଅସମ୍ଭବ ।’’
– ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ଭକ୍ତି

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ବିଷୟବସ୍ତୁର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଧରିତ୍ରୀ ଓ ଧ୍ରୁବ ଦୁଇଜଣ ପିଲା ଅତୀତକୁ ଫେରିବା ନିମନ୍ତେ ‘ଇତିହାସ’ ନାମକ ଏକ ସମୟ ଯନ୍ତ୍ରର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇଛନ୍ତି । ସେମାନେ ପାଟଳୀପୁତ୍ର ବୁଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଯାହାକି ଆଧୁନିକ ପାଟନା ସହର ନାମରେ ପରିଚିତ । ସେଠାରେ ସେମାନେ ଇରା ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ଝିଅକୁ ଭେଟନ୍ତି, ଯିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ସହରର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କରେ ବୁଝାଇଛି । ସହରର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଚାରିପଟେ ଗଡ଼ଖାଇ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ଵାରରେ ଟଣାପୋଲ ଖଞ୍ଜା ଯାଇଛି । ଏହାପରେ ଇରା ସେମାନଙ୍କୁ ସହରର ସମ୍ବଳ, ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ହସ୍ତୀମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି । ସାଧୁସନ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ରାଜା ଶିଳା ଗୁମ୍ଫାମାନ ଖୋଦନ କରିଥିବା କଥା କହିଛି । ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ମଗଧ ଏବଂ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଆବିଷ୍କାର କରାଯାଇଛି ।

କରଦ ରାଜ୍ୟ (Tributary) : (କର ଦେଇଥିବା ରାଜ୍ୟ) ଟଙ୍କା, ସୁନା, ମୂଲ୍ୟବାନ ଧାତୁ, ଶସ୍ୟ, ଗୃହପାଳିତ ପଶୁ, ହାତୀ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯାହା ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଉତ୍ପାଦିତ ହେଉଥିଲା, ସେସବୁକୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଆନୁଗତ୍ୟ ସ୍ଵୀକାର ପୂର୍ବକ ସମ୍ରାଟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସାମନ୍ତ ରାଜା କୁହାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ପ୍ରଭୁତ୍ଵକୁ ସ୍ଵୀକାର କରୁଥିଲେ ।

ସାମ୍ରାଜ୍ୟ କ’ଣ ?
ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଶବ୍ଦର ଇଂରାଜୀ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ’empire’ ଯାହା ମୂଳ ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ ‘imperium’ରୁ ଆସିଅଛି, ଏହାର ଅର୍ଥ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତା (Supreme Power) । ସରଳ ଭାଷାରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଞ୍ଚଳର ସମଷ୍ଟି, ଯାହା ଉପରେ ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକ କିମ୍ବା ଶାସକମାନଙ୍କର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ କ୍ଷମତାର ବ୍ୟବହାର କରିବା ସହିତ ଅନେକ ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧଘୋଷଣା କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ସେମାନଙ୍କର ନିଜର ଶାସକ ଥାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ଅଧୀନରେ ସହାୟକ ଶାସକ ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି । ସମ୍ରାଟମାନେ ସାଧାରଣତଃ ରାଜଧାନୀର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରରୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ କ୍ଷମତାର ପ୍ରୟୋଗ କରି ଶାସନ କରିଥାନ୍ତି ।

ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ସମୂହ :

1. କରଦ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ସମ୍ରାଟଙ୍କ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କର୍ତ୍ତୃତ୍ଵ କ୍ଷମତାର ପ୍ରୟୋଗ ।
2. ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର ସହିତ ବାହ୍ୟଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣରୁ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ କରଦ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ନିମନ୍ତେ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ଗଠନ ଓ ପରିଚାଳନା ।
3. ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ କର ଆଦାୟ, ଆଇନ କାନୁନ୍ ପରିଚାଳନା ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ଲାଗି ରାଜକର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କର ଦାୟିତ୍ଵ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ନିର୍ବାହ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପରେଖର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ ପରିଚାଳନା ।
4. ବାଣିଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା ନିମନ୍ତେ ମାପ ଓ ଓଜନ ଏବଂ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ ଲାଗି ଉପଯୁକ୍ତ ଆଇନର ପ୍ରଣୟନ ।
5. ମାନବ ସମ୍ବଳ, ବନ୍ୟ ସମ୍ପଦ, ଖଣିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ, କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟାଦିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ପରିଚାଳନା ।
6. କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି, ଧର୍ମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବିଚାରଧାରାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ସହ ଉତ୍ସାହ ପ୍ରଦାନ ।
7. ଜନସାଧାରଣଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଓ ବ୍ୟବସାୟର ଅଭିବୃଦ୍ଧି, ସ୍ଥଳପଥ, ନଈ, ସମୁଦ୍ର ଆଦି ଜଳପଥରେ ଯୋଗାଯୋଗର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଲାଗି ପ୍ରୟାସ ।

ବାଣିଜ୍ୟ, ବାଣିଜ୍ୟ ପଥ ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂଘ :
ବାଣିଜ୍ୟ ପଥ– ରାଜ୍ୟର ଆର୍ଥିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶାସକମାନେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଝିରେ ଓ ବାହାରେ ବାଣିଜ୍ୟ ମାର୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ତାହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ । ଫଳରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସାମଗ୍ରୀର ପରିମାଣ ଓ ପ୍ରକାରର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଘଟିବା ସହିତ ଉତ୍ପାଦକମାନେ ଅଧ‌ିକ ଆୟ କରିପାରୁଥିଲେ ଓ ଶାସକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଧ‌ିକ ବାଣିଜ୍ୟ ଟିକସ ପାଇପାରୁଥିଲେ ।

ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂଘ — ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ବାଣିଜ୍ୟର ସୁପରିଚାଳନା ପାଇଁକ କ୍ରମେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂଘମାନ ଗଠନ କରି ଥ୍ ଲେ । ଏଗୁଡ଼ି କ ବଣିକମାନଙ୍କର ସଂଗଠନର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସଂଘ ଥ୍ । ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂଘ ବ୍ୟବସାୟୀ, ଶିଳ୍ପୀ ମହାଜନ ଏବଂ କୃଷକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଶକ୍ତି ଶାଳୀ ମାଧ୍ଯମ ରୂପେ ପରି ଗ ଣି ତ ହୋଇଥିଲା । ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂଘ ବ୍ୟବସାୟୀମାନ ଙ୍କୁ ପ୍ରତି ଯୋଗୀ ବଦଳ ରେ ସହଯୋଗୀ କରି ଗଢ଼ି ତୋଳି ଲ। । ବାଣି ଜ୍ୟିକ ସଂଘ ଗୁଡ଼ିକ ନି ଜର ନୀତି ନି ୟମ ପ୍ର ଣ ୟ ନ କ ରୁ ଥ୍ ଲେ । ରା ଜା ମହାର।ଜାଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଏମାନଙ୍କ ଉପରେ ନଥ‌ିବାରୁ ଏମାନେ ଏକଚାଟିଆ ବ୍ୟବସାୟ କରୁଥିଲେ ।

ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂଘଗୁଡ଼ିକ ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟାପି ରହିଥିଲା ଏବଂ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ତିଷ୍ଠି ରହିଥିଲା । ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ଵ ଲୋପ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଭାବନା ଆଜିବି ଭାରତର ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ବ୍ୟବସାୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି ।

ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ ଏକଜୁଟ୍ ହୋଇ ସନ୍ତୋଷଜନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାରୁ ବିଜ୍ଞ ଶାସକମାନେ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରୁନଥିଲେ । ଭାରତୀୟ ସମାଜର ନିଜସ୍ଵ ସାଙ୍ଗଠନିକ ଦକ୍ଷତାର ଏକ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂଗଠନ । ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଏକକ, ଏହାର ବିଭିନ୍ନ କମିଟି ଓ ପରିଷଦ ହେଉଛି ଏହାର ଦ୍ଵିତୀୟ ଉଦାହରଣ ।

ମଗଧର ଉତ୍ଥାନ :
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ରୂପେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଷଷ୍ଠରୁ ଖ୍ରୀ.ପୂ ଚତୁର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ମଗଧର ଉତ୍‌ଥାନ ହୋଇଥିଲା । ଆଧୁନିକ ବିହାର ଓ ତତ୍‌ସଂଲଗ୍ନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସେ ସମୟରେ ମଗଧ କୁହାଯାଉଥିଲା । ସମ୍ରାଟ ଅଜାତଶତ୍ରୁ ମଗଧକୁ ଏକ ପ୍ରଧାନ କ୍ଷମତାଶାଳୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ପୃଥିବୀର ଦୁଇଜଣ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାରକ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଗୌତମ ଯିଏ ‘ବୁଦ୍ଧ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ‘ବର୍ଷମାନ’ ଯିଏ ମହାବୀର ନାମରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ରାଜା ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମସାମୟିକ ଥିଲେ ।

ଉର୍ବର ମୃତ୍ତିକା, ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟ ଓ ହସ୍ତୀ ସମ୍ପଦ ଭରା ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଗଧ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା ।

ମଗଧ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରୁ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥ‌ିବା ଲୌହପିଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖଣିଜଦ୍ରବ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା ।

ଲୁହା ଦ୍ଵାରା ନିର୍ମିତ ଲଙ୍ଗଳ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉତ୍ପାଦନକୁ ବଢ଼ାଇବା ସହ ହାଲୁକା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଧାରୁଆ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ସୈନ୍ୟ ବାହିନୀର ଶକ୍ତି ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା ।

ଅଧୂକ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ଫଳରେ ଲୋକମାନେ ବଳକା ସମୟକୁ କଳା ଓ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମନୋନିବେଶ କଲେ, ଯାହାର ଦେଶ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଧ୍ଵକ ଚାହିଦା ଥିଲା ।

ଗଙ୍ଗା! ଓ ସୋନ ନଦୀ ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟି କୋଣରୁ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ ବୃଦ୍ଧି, ସହ ଯୋଗାଯୋଗ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟର ବୃଦ୍ଧି ମଗଧର ଆର୍ଥିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ସହ ମଗଧର ଉତ୍‌ଥାନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା ।

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ମଗଧର ମହାପଦ୍ମନନ୍ଦଙ୍କ ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଘଟିଥିଲା । ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ନନ୍ଦ ରାଜବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । ସେ ବହୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ରିତ କରି ସଫଳତାର ସହିତ ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତରରେ ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ । ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୁଦୃଢ଼ ଥିବାରୁ ସେ ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଯାହା ତାଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶର ପରିଚୟ ଦିଏ । ଗ୍ରୀକ୍ ବିବରଣୀରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ନନ୍ଦ ରାଜବଂଶର ଏକ ବିଶାଳ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ଥିଲା ।

ନନ୍ଦ ରାଜବଂଶର ଶେଷ ରାଜା ଧନନନ୍ଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟାଚାରୀ ଓ ପ୍ରଜାଶୋଷଣକାରୀ ହେତୁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଭିତରେ ବିଶେଷ ଅପ୍ରିୟ ହୋଇଥିଲେ ଯାହାକି ନନ୍ଦ ରାଜବଂଶର ପତନ ପାଇଁ ପଥ ପରିଷ୍କାର କରିଦେଇଥିଲା ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହା ଉପରେ ବିଶାଳ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା ।

ବିଖ୍ୟାତ ସଂସ୍କୃତ ବୈକାରଣିକ ପାଣିନିଙ୍କ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ଆବିର୍ଭାବ ଘଟିଲା, ଯିଏ ନନ୍ଦ ରାଜାଙ୍କର ସମସାମୟିକ ଥିଲେ । ସେ ‘ଅଣ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀ’ ନାମକ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଯେଉଁଥିରେ ୩୯୯୬ଟି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂତ୍ର ସନ୍ନିବେଶିତ ହୋଇଥିଲା ।

ସୂତ୍ରାବଳୀ (Sultras) : ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ଯନ୍ତ୍ରର ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବାକ୍ୟଶ ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ ବିଚାରକୁ (ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ପାଠ୍ୟ ପୁସ୍ତକରୁ ଆନୀତ) ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଏହାକୁ ସହଜରେ ମନେ ରଖୁବା ସହ ଅନ୍ୟକୁ କହିବା କିମ୍ବା ଆବୃତ୍ତି କରିବାକୁ ସହଜ ହୋଇଥାଏ ।

ଗ୍ରୀକ୍‌ମାନଙ୍କ ଆଗମନ :
ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ଥ‌ିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ଭୂମଧ୍ୟ ସାଗର ସହିତ ଥିଲା । ଗ୍ରୀକ୍ ବିବରଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା ପୌରବ ରାଜବଂଶ, ଯାହାର ରାଜା ଥିଲେ ପୁରୁ ।

ଆଲେକଜାଣ୍ଡାର ଥିଲେ ଗ୍ରୀକ୍‌ର ମାସିଡୋନର ଜଣେ କ୍ଷମତାଶାଳୀ ଯୁବରାଜ ଯିଏ ପାରସ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ ଯାତ୍ରା କରି ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇଥିଲେ । କିଛି ଭାରତୀୟ ସୈନ୍ୟ ପାରସ୍ୟ ତରଫରୁ ଗ୍ରୀକ୍ ଆକ୍ରମଣବେଳେ ସହାୟତା କରିଥିଲେ । ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ପାରସ୍ୟ ଅଧିକାର କରିବା ପରେ ଗ୍ରୀକ୍ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରସାର ହେଲା, ତାଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର ତିନୋଟି ମହାଦେଶକୁ ବ୍ୟାପି ଥିଲା ଯାହା ପୃଥ‌ିବୀ ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ।

ସତ୍ରାପମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପାରସ୍ୟ ତଥା ଗ୍ରୀକ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଶାସକ ଯେଉଁମାନେ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡରଙ୍କଦ୍ଵାରା ବିଜିତ ଦୂରଦୂରାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ଶାସନ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରୁଥିଲେ । ଯଦିଓ ଏହି ସତ୍ରାପମାନେ ଶାସକଙ୍କର ସାଧାରଣ କର୍ମଚାରୀ ଥିଲେ ତଥାପି ସେମାନେ ଅଖଣ୍ଡ କ୍ଷମତା ଏବଂ ସ୍ଵାଧୀନତାର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ ।

ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାରଙ୍କର ଭାରତ ଅଭିଯାନ (୩୨୭ ଖ୍ରୀ.ପୂ.-୩୨୫ ଖ୍ରୀ.ପୂ) : ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ଥିଲେ ଗ୍ରୀକ୍‌ର ମାସିଡ଼ୋନର ଜଣେ କ୍ଷମତାଶାଳୀ ଯୁବରାଜ । ସେ ବିଶ୍ୱବିଜୟୀ ହେବା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପାରସ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧଯାତ୍ର ଆରମ୍ଭ କରି ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ସୀମାନ୍ତରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସୀମାନ୍ତ ନିକଟବର୍ତୀ ଥ‌ିବା ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ରାଜ୍ୟରେ ପୌରବ ରାଜବଂଶ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ଯାହାର ରାଜା ଥିଲେ ପୁରୁ (ପୋରସ୍) ।

ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ଏବଂ ପୁରୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୨୬ରେ ଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ପୁରୁ ପରାସ୍ତ ହୋଇ ବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧକୁ ହାଇଦାସ୍‌ପିସ୍ ଯୁଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିବା ରାଜା ପୁରୁଙ୍କ ବୀରତ୍ଵରେ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ବିମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ । ବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିବା ରାଜା ପୁରୁଙ୍କୁ ସେ କିପରି ବ୍ୟବହାର ଆଶା କରନ୍ତି ବୋଲି ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ପଚାରିଥିଲେ । ଉତ୍ତରରେ ପୁରୁ କହିଥିଲେ, ‘ମୋତେ ଜଣେ ରାଜା ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉ’’ । ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରରେ ମୁଗ୍‌ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ସହ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ । ବିଜିତ ରାଜ୍ୟରେ ପୁରୁଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ସତ୍ରାପ ଭାବରେ ଆଲୋକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ନିଯୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ ।

ପୁରୁଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବାପରେ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି ଓ ଶାସକମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ପ୍ରବଳ ବିରୋଧର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ । ବହୁ ନଗରରେ ଗ୍ରୀକ୍ ସୈନ୍ୟମାନେ ନରସଂହାର କରିବା କଥା ଗ୍ରୀକ୍ ବିବରଣୀରୁ ମିଳେ । ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ଗଭୀର ଭାବରେ କ୍ଷତାକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଅନିଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିବାରୁ ସେ ଗଙ୍ଗାନଦୀ ଅତିକ୍ରମ ନକରି ପାରସ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଫେରି ଯାଇଥିଲେ ।

ପାରସ୍ୟକୁ ଫେରିବା ବାଟରେ ଇରାନ୍‌ର ମରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ କ୍ଷୁଧା, ତୃଷା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କର କିଛି ସୈନ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । ମାତ୍ର ୩୨ ବର୍ଷ ବୟସରେ ବେବିଲୋନ୍‌ଠାରେ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁପରେ ସେନାପତି ଓ ସମ୍ରାପଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଭାଗ ଭାଗ ହୋଇଗଲା ।

ପାରସ୍ୟ ଫେରିବା ବାଟରେ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ବହୁ ବିଦ୍ରୋହ ଓ ରାଜନୈତିକ ଆକ୍ରୋଷର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ । ୩୨ ବର୍ଷ ବୟସରେ ବେବିଲୋନ୍‌ଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ । ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପରେ ତାଙ୍କ ସେନାପତି ଓ ସମ୍ରାପଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗଭାଗ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜର ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ିଲେ ।

ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାରଙ୍କର ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ସାଧୁମାନଙ୍କ ସହ କଥୋପକଥନ :
ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ଭାରତରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ବା ସ୍ଵଳ୍ପବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରୁଥିବା ସାଧୁ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲେ । ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ ।

ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ସେମାନଙ୍କୁ କିଛି ଜଟିଳ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା ସହିତ ଭୁଲ ଉତ୍ତର ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ ବୋଲି କହିଥିଲେ । ସାଧୁ ଦାର୍ଶନିକମାନେ କିନ୍ତୁ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାରଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଅତି ଶାନ୍ତ ଓ ସରଳ ଭାବରେ ଦେଇଥିଲେ ।

ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ପଚାରିଥିବା ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଏହିପରି ଥିଲା ―ଆଲେକ୍ଜାଣ୍ଡାର – ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧ୍ଵକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିଏ ? ଜଣେ ସାଧୁ – ଜୀବନ, କାରଣ ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ । ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର – ଜଣେ ମଣିଷ କିପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସର୍ବାଧ‌ିକ ପ୍ରିୟପାତ୍ର ହୋଇପାରିବ ?

ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସାଧୁ – ଯଦି ସେ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି ନ କରନ୍ତି । ଏହା ଥିଲା ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକଙ୍କ ନିମିତ୍ତ (ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର) ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଇଙ୍ଗିତ ।

ଏହିସବୁ ଉତ୍ତରରେ ଖୁସି ହୋଇ ଆଲେକ୍‌ଜାଣ୍ଡାର ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ସାଧୁ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ ।

ଐତିହାସିକମାନେ ଏହିପରି କଥୋପକଥନକୁ ଗ୍ରୀକ୍ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନର ଦୁଇଟି ମହାନ ପରମ୍ପରା ଭାବେ ବିବେଚନା କରିଥାଆନ୍ତି ।

ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୌର୍ଯ୍ୟ :
ନନ୍ଦ ବଂଶର ପତନ ପରେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୨୧ ବେଳକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ମଗଧରେ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ ।

ବିଭିନ୍ନ ବିବରଣୀରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏହି ବି ଜୟ ଓ ସଫଳ ତ ପଛରେ ତାଙ୍କର ଉପଯୁକ୍ତ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଥୁଲା, ଯିଏ କି ନିଜର ରାଜନୈତିକ, ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦକ୍ଷତା ବଳରେ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତ ଇତିହାସରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତ ଥା ମହାନ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଭାବ ରେ କରାଇପାରିଥିଲେ ।

କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ କାହାଣୀ :
ବୌଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ କୌଟିଲ୍ୟ ଚାଣକ୍ୟ ବା ବିଷ୍ଣଗୁପ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ସେ ତକ୍ଷଶିଳା ବିଶ୍ଵ ବିଦ୍ୟାଳୟର ବିଶିଷ୍ଟ ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଥିଲେ । ଇତିହାସର ଅପ୍ରିୟ ଓ ଅତ୍ୟାଚାରୀ ସମ୍ରାଟ ଧନ ନ ଦ କୌଟିଲଙ୍କ୍ ଦରବାରରେ ଅପମାନିତ କରି ବ ହି ଷ୍କା ର କ ରି ଥ୍ ଲେ । ଯେଉଁଥୁପାଇଁ କି କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କୁ । ନନ୍ଦବଂଶ ଧ୍ବଂସ କରିବାପାଇଁ ଶପଥ ନେବାକୁ ପଡିଥିଲା ।

ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍‌ନ :
କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସୁଦୃଢ଼ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଏବଂ ପାଟଳୀପୁତ୍ରକୁ ରାଜଧାନୀ କରିଥିଲେ । ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରୀକ୍ଲାମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ପରେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବୈଦେଶିକ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ଗ୍ରୀକ୍ ଦାର୍ଶନିକ ମେଗାସ୍ଥିନିସ୍‌ଙ୍କୁ ସେ ନିଜ ଦରବାରରେ ଆତିଥେୟତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ଭାରତରେ ମେଗାସ୍ଥିନିସ୍ ତାଙ୍କର ଭ୍ରମଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ‘ଇଣ୍ଡିକା’’ ରଚନା କରିଥିଲେ ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘‘ଭାରତ ବିଷୟରେ ଯାହା ସତ୍ୟ’’ । କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର କଥା ଯେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଗ୍ରୀକ୍‌ମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ଉଦ୍ଧୃତ କିଛି ଅଂଶ ବ୍ୟତୀତ ପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ।

କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପରିକଳ୍ପନା:
କୌଟିଲ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରଖ୍ୟାତ କୃତି ‘ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର’ରେ ପ୍ରତିରକ୍ଷାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି ।

ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ‘ସପ୍ତାଙ୍ଗ’ ବା ରାଜ୍ୟ ଗଠନରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ରଖୁଥ‌ିବା ସାତଟି ଅଂଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା, ରାଜା ବା ସ୍ଵାମୀ, ଅମାତ୍ୟ (ମନ୍ତ୍ରୀ ପରିଷଦ ସମେତ ଉଚ୍ଚ ପଦାଧ୍ଵ କାରୀ), ଜନ ପଦ ରାଜ୍ୟର ଅଞ୍ଚଳ ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି, ଦୁର୍ଗ ସୁରକ୍ଷିତ ସହର ଏବଂ ନଗର, ରାଜକୋଷ ବା ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପଦ, ସୁରକ୍ଷାବଳ ଏବଂ ଆଇନ ଓ ଦଣ୍ଡର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ରାଜାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ବା ମିତ୍ର ।


କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ଅନୁସାରେ ‘ସପ୍ତାଙ୍ଗ’ ହେଉଛି ଏକ ସ୍ଥିର, ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଶାନ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ମେଣ୍ଟ ବଜାୟ ରଖୁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସର୍ବାଙ୍ଗ ଉନ୍ନତି ସାଧନ କରିବା ।

ସମାଜରେ ଆଇନ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ଉପରେ କୌଟିଲ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଉଥିଲେ, ଯାହା କେବଳ ଏକ ଦୃଢ଼ ପ୍ରଶାସନଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରିବ । ଦୁର୍ନୀତି ନିବାରଣ ପାଇଁ ସେ ଅନେକ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଲୋକଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯାଉଥବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା ।

ଶାନ୍ତିପ୍ରିୟ ରାଜା :
ଚନ୍ଦ୍ର ଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୌତ୍ର ଅଶୋକ (ଖ୍ରୀ.ପୂ.୨୬୮–୨୩୨) ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ମହାନ୍ ଶାସକ ଥିଲେ । ସେ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ବେଶ୍ ସଫଳତା ହାସଲ କରିଥିଲେ । ଅଶୋକଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦ୍ଵୀପର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗକୁ ବାଦ୍ ଦେଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂ-ଭାଗ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା ।

ଏକ ମାତ୍ର କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଗତି ପଥକୁ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ଶିଳାଲେଖମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିକରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ଯେ ଅଶୋକ ଭାରତର ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳରେ ଥିବା କଳିଙ୍ଗ (ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଶା)କୁ ଅଧିକାର କରିବାପାଇଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧାଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଗଣିତ ଲୋକଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ କ୍ଷୟକ୍ଷତି ଦେଖ୍ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା । ସେ ଚଣ୍ଡାଶୋକରୁ ଧର୍ମାଶୋକରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ହିଂସା ପରିତ୍ୟାଗ ପୂର୍ବକ ଶାନ୍ତି ଓ ଅହିଂସାର ପଥକୁ ଆପଣେଇ ନେଇଥିଲେ ।

ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରସାର ପାଇଁ ଅଶୋକ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ଥାଇଲାଣ୍ଡ, ମଧ୍ଯ ଏସିଆ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୂରସ୍ଥାନକୁ ନିଜର ସନ୍ତାନ ତଥା ଦୂତମାନଙ୍କୁ ପଠାଇଥିଲେ ।

ଐତିହାସିକମାନେ ଅନେକ ସମୟରେ ଅଶୋକଙ୍କୁ ଏକ ମହାନ୍ ବାର୍ତ୍ତା ସଂଚାର କ ରୂପେ ଅଭିହିତ କରିଥା’ନ୍ତି । ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ ତାଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପଥର ରେ କି ମ୍ବା ସ୍ତମ୍ଭରେ ଖୋଦିତ ଶିଳାଲେ ଖ ମା ନ ସ୍ଥାପନ କ ରି ଥ୍ ଲେ, ଗିରନାର ଦେ ଶର ଆଇନ୍ କାନୁନ୍ ବିଷୟରେ ଜନ ସା ଧା ର ଣ ଅ ବଗ ତ ହୋଇପାରୁଥିଲେ ।

ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ଶିଳାଲେ ଖ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଶୋକ ଧର୍ମ ଓ ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ବିଷୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜଣାଇଥିଲେ ସାଧା ର ଣ ଲୋକ ମନ ଙ୍କ ପାଇଁ କଥ୍ତ ଭାଷା ବା ‘ପ୍ରାକୃତ ଭାଷା’ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାବବିନିମୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା । ‘ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପି’ ଲିଖ୍ ଭାଷାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା । କୁହାଯାଏ, ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାର ଜନନୀ ଲିପିର ପରିଚୟ ଥିଲା ।

ଅଶୋକ ତାଙ୍କ ଶିଳାଲେଖରେ ନିଜକୁ ‘ଦେବାନାଂ ପ୍ରିୟ ପ୍ରିୟଦର୍ଶୀ’ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରଥମ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଦ୍ଵିତୀୟ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦୟାର୍ଦ୍ର ଦେବା ବା ଦୟାର୍ଦ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମ୍ମାନ ବିବେଚନା କରିବା । ପ୍ରକୃତରେ ତାଙ୍କର ଶିଳାଲେଖର ଭାଷାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ନିଜକୁ ଜଣେ ଦୟାଳୁ ଓ ଜନହିତୈଷୀ ରାଜା ରୂପ ପ୍ରତିପାତିତ କରିଥିଲେ।

ଅଶୋକଙ୍କ ରାଜତ୍ଵରେ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଶାସନ :
ଅଶୋକଙ୍କ ରାଜତ୍ଵ ସମୟରେ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଶସନ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ଥିଲା । ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ଯଦି ଓ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟଭୁକ୍ତ ନଥୁଲା, ତଥାପି ଅଶୋକ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସଫଳତା କାମନା କରୁଥିଲେ ।

ସେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ରା । ଜ୍ୟ ରେ ପଶୁ ହତ୍ୟା ନିଷେଧ କରିବା ସହିତ ପଶୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠରତା ପ୍ରଦର୍ଶନ ନ କରିବାକୁ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ ।

ସେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବାହ ର ର ମଣି ଷ ତ ଥା ପଶୁମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ଡାକ୍ତରୀ ଚିକିତ୍ସା ଓ ଯନ୍ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଉଥିଲେ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଅଶୋକଙ୍କୁ ‘ପ୍ରକୃତି ସଂରକ୍ଷଣ’ ଓ ‘ଜୀବଜନ୍ତୁ ସୁରକ୍ଷା’ର ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ୟୋକ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ସେ ରାସ୍ତା ପାର୍ଶ୍ଵରେ ବିଶ୍ରାମାଗାର ନିର୍ମାଣ ଏବଂ କୂପ ଖନନ ସହିତ ରାସ୍ତାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଫଳଯୁକ୍ତ ଓ ଛାୟାପ୍ରଦ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରିଥିଲେ ।

ସେ ତତ୍‌କାଳୀନ ସମାଜର ପ୍ରଚଳିତ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ (ସମୁଦାୟ)ର ସୁବିଚାର ଓ ନୀତିଶିକ୍ଷାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ ।

କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କର ସୁଶାସନର ଦର୍ଶନରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର କଲ୍ୟାଣ ଉପରେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଥ‌ିଲେ ।

ଅଶୋକଙ୍କ ପରେ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାୟ ଅର୍ଦ୍ଧ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିଷ୍ଠି ରହିଥିଲା । ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବଳ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ଏତେ ବଡ଼ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଶାସନ କରିବାରେ ଅକ୍ଷମ ଥିଲେ । ଫଳତଃ ତାହା କେତୋଟି ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଵାଧୀନ ଭାବରେ ଶାସନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ପ୍ରାୟତଃ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୮୫ ବେଳକୁ ଭାରତରେ ଶାସନର ଏକ ନୂତନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।

ସରଳ ଭାଷାରେ କହିବାକୁ ଗଲେ ଧର୍ମ ହେଉଛି ନୈତିକ ନିୟମ (Moral Law) କିମ୍ବା ଜଣକର ପରିବାର, ସମାଜ ଓ ଦେଶପ୍ରତି ଧାର୍ମିକ ଓ ନୈତିକ କର୍ଭବ୍ୟ ଅଟେ । ଏହାର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବିଶ୍ଵବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନିୟମାନୁସାରେ ଜୀବନଯାପନ କରିବା ଯାହାକୁ ସଂସ୍କୃତରେ ଋତୁମ୍ (Ritam means, divine truth) କୁହାଯାଏ । ଜଣେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ସହ ସଂସାରର ଦିବ୍ୟ ନିୟମାନୁସାରେ ସମ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ବୁଝାଏ । ଅତଏବ ଧର୍ମ କହିଲେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନିୟମ, ସତ୍ୟ ଓ ନୀତି ତଥା ନୈତିକତାର ସମାହାରକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।

ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ସାମାଜିକ ଜୀବନ :
ମୌର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗରେ ପାଟଳୀପୁତ୍ର ପରି ସହରଗୁଡ଼ିକ ଶାସନ ଓ ବାଣିଜ୍ୟର ଉତ୍କର୍ଷ କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳୀ ଥିଲା । ସେଠାରେ ପ୍ରାସାଦ, ସର୍ବସାଧାରଣମାନଙ୍କର କୋଠା ଓ ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଭାବରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।

ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଟିକସ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ବାଣିଜ୍ୟିକ ପରିବେଶ ସହିତ ରାଜକୋଷ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ଯାହା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ଆଗକୁ ନେଇଥିଲା ।

ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାରୀ, ବଣିକ ଏବଂ କାରିଗରମାନେ ସହର ଜୀବନରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୪ର୍ଥରୁ ୩ୟ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ଯରେ ଲିଖୁତ ତାମ୍ରପତ୍ର ଅଭିଲେଖ ଭାରତର ସର୍ବପ୍ରଥମ ଜଣାଶୁଣା ପ୍ରଶାସନିକ ଦସ୍ତାବିଜ ମଧ୍ଯରୁ ଅନ୍ୟତମ ।

ଏହା ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ସହଗୌରା ନାମକ ସ୍ଥାନରୁ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି । ଏହା ବ୍ରାହ୍ମୀଲିପିରେ, ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ଲିଖୁତ ।

ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଶାସନ କାଳର ବୋଲି ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏ ।

ଏହା ଅଭିଲେଖରେ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟକୁ ମହଜୁଦ୍ କରି ରଖୁବା ପାଇଁ ଶସ୍ୟାଗାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିବାର ଜଣାଯାଏ । ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷାକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଏହି ଶସ୍ୟାଗାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ।

ମେଗାସ୍ଥିନିସ୍‌ଙ୍କ ବିବରଣୀ ମଧ୍ଯ ତତ୍କାଳୀନ ସମାଜ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଛି । ଜନସଂଖ୍ୟାର ଏକ ବଡ଼ଭାଗ କୃଷିଜୀବୀ ଥିଲେ ଏବଂ କୃଷି ରାଜସ୍ଵର ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ସ ଥିଲା ।

ବର୍ଷକୁ ଦୁଇଥର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଏବଂ ଶୀତ ସମୟରେ ଫସଲ ବୁଣା ହେଉଥିଲା । କାରଣ ଏହି ଦୁଇଟି ସମୟରେ ବର୍ଷାର ଅଭାବ ନଥିଲା । ଫଳତଃ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେଉଥ‌ିବାର ବିଶେଷ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ନାହିଁ ।

ମୌର୍ଯ୍ୟ ଶାସନ କାଳରେ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଖାଦ୍ୟର ଅଭାବ ନଥିଲା । ବିପଦ ସମୟରେ ଖାଦ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଶସ୍ୟାଗାରଗୁଡ଼ିକ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯୁଦ୍ଧର ଭୟ ଥିଲେ ବି କୃଷକ ଓ କୃଷି ସୁରକ୍ଷିତ ନହୁଥିଲା ।

ସହରରେ ବଢ଼େଇ, କମାର, କୁମ୍ଭାର, ସୁନାରୀ (ବଣିଆ) ଓ ଅନ୍ୟ କାରିଗରମାନେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ସହରଗୁଡ଼ିକ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଭାବରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ରାସ୍ତାକଡ଼ରେ ଫଳକମାନ ଲଗାଯାଇଥିଲା । ଯୋଗାଯୋଗ ନିମିତ୍ତ ଡାକର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା ।

ଘରଗୁଡ଼ିକ କାଠରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା । ଘରଗୁଡ଼ିକ ଏକ କିମ୍ବା ଦୁଇ ମହଲା ବିଶିଷ୍ଟ ଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡରୁ ସୁରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ରାସ୍ତାର କିଛି କିଛି ଦୂରରେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ବଡ଼ ବଡ଼ ପାତ୍ର ର ଖା ଯାଉଥିଲା ।

ଏହି ସମୟରେ ଲୋକମାନେ କପା ତିଆରି ପୋଷାକ ପରିଧାନ କରୁଥିଲେ । ସେ ସମୟରେ ପୋଷାକ ଦୁଇଟି ଅଂଶରେ ପରିଧାନ କରାଯାଉଥିଲା । ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଅଣ୍ଟାରୁ ଆଣ୍ଠୁଯାଏ ପରିଧାନ କରାଯାଉଥ‌ିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶଟି ଚାଦର ପରି କାନ୍ଧରେ ପକାଇ ଦିଆଯାଉଥିଲା ।

କେତେକ ଲୋକ ନିଜକୁ ଉଚ୍ଚ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଚମଡ଼ା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହିଲ୍ ଜୋତା (ଚପଲ) ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ।

ସାରନାଥରୁ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିବା ସ୍ତମ୍ଭରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ମୌର୍ଯ୍ୟମାନେ ସାରନାଥର ଏହି ସ୍ତମ୍ଭରୁ ଶିଳାସ୍ତମ୍ଭ ନିର୍ମାଣରେ ସିଦ୍ଧହସ୍ତ ଥିଲେ । ଏହି ସ୍ତମ୍ଭର ଉପରିଭାଗ (ଯାହାର ଅର୍ଥ ଉପର ଅଂଶ ବି ମସ୍ତକ) ଅଶୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାରାଣସୀ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ସାରନାଥଠାରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ତମ୍ଭର ଶୀର୍ଷରେ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଧର୍ମବାଣୀ ଶୁଣାଇଥିଲେ ।

ଚାରୋଟି ସିଂହ ରାଜକୀୟ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ । ତଳ ରିଙ୍ଗ୍ରେ ଚାରୋଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପଶୁ (ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ବୃଷଭ ଓ ସିଂହ) ଧର୍ମଚକ୍ର ସହିତ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ବାଣୀକୁ ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ ।

ଏହି ସ୍ତମ୍ଭ ଚିତ୍ରଟି ଭାରତର ଜାତୀୟ ସଙ୍କେତ ଅଟେ । ଏଥିରେ ସଂସ୍କୃତରେ ‘ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ’ ଲେଖାଯାଇଛି । ଯାହାର ଅର୍ଥ ‘ସତ୍ୟର ସର୍ବଦା ଜୟ ହେଉ’ । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ଜାତୀୟ ପତାକା ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଥ‌ିବା ଧର୍ମଚକ୍ରକୁ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି । ‘ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ’ ମୁଣ୍ଡକ ଉପନିଷଦ ରୁ ଆସିଅଛି । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏହା ‘ସତ୍ୟମେବ ଜୟତେ ନବୃତମ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସତ୍ୟର ସର୍ବଦା ଜୟ ହୋଇଥାଏ ।

ସ୍ତପର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଥିବା ବଡ଼ ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲାକାର ଗଠନକୁ ‘ଅଣ୍ଡ’ କୁହାଯାଏ । ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପ୍ରତିନିଧ୍ଵତ୍ଵ କରେ ଏବଂ ଏହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ପବିତ୍ର ଅବଶେଷ ରଖୁବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଉପାସନାର ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ ଲୋକମାନେ ଏହା ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ସାମ୍ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଭଙ୍ଗୁର (Fragile) ପ୍ରକୃତି :
ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭଳି ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ମଧ୍ୟ ପତନ ଘଟିଥିଲା ।
ନିମ୍ନଲିଖତ କାରଣରୁ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନ ଘଟିଥିଲା ।

1. ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସୁଦୂରରେ ଥ‌ିବା କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଶାସନ ଦୁର୍ବଳ ହେବା ତଥା ସେମାନେ ସ୍ଵାଧୀନ ହେବାକୁ ଅଭିଳାଷ ପୋଷଣ କରିବା ।
2. ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ବିଶାଳତା ।
3. ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ ସୃଷ୍ଟିହେବା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କାରଣରୁ ଏବଂ କରଦ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରୁ ଅଧ‌ିକ ପରିମାଣରେ ରାଜସ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିବା ହେତୁ ।
4. ଦୁର୍ବଳ ଉତ୍ତରାଧ୍ୟାକାରୀ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ଦୁର୍ନୀତି ।
5. ସାମରିକ ସାମର୍ଥ୍ୟର ହ୍ରାସ ଘଟିବା ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ
ଏକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏକ ବଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ । ସମ୍ରାଟମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଖ୍ୟାଦି ଅର୍ଜନ କରିବା, ସାମରିକ ଶକ୍ତି ସହିତ ଶାସନ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଏବଂ ସମ୍ବଳ ବୃଦ୍ଧି କରି ଅର୍ଥନୀତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ ।

ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପର୍କର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜଳସେଚନ ଓ ପରିବହନ ପାଇଁ ନଦୀ, ବାଣିଜ୍ୟ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସାମଗ୍ରୀ ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇଥିଲା ।

ଆଲେକଜାଣ୍ଡାରଙ୍କ ଭାରତ ଅଭିଯାନ ଭାରତ-ଗ୍ରୀକ୍ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ଦ୍ଵାରା ଖୋଲିଥିଲା

ମୌର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ବିରାଟ ସମ୍ରାଜ୍ୟର ଐତିହ୍ୟ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ରହିଥିଲା । ସେମାନେ ବାଣିଜ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧି, ସୁଦୃଢ଼ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ମୁଦ୍ରାର ବହୁଳ ପ୍ରଚଳନ, ଏକ ଉନ୍ନତ ସହରୀ ସଭ୍ୟତା, ଏକ ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରଶାସନ ସହିତ କଳା ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଉନ୍ନତି ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ପାରଦର୍ଶିତା ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ ।

ଅଶୋକ ନିଜକୁ ଜଣେ ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ ତଥା ପ୍ରଜାବତ୍ସଳ ଶାସକ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରାଇବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହେବାପାଇଁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ ।

କେତେକ ଐତିହାସିକ ଶବ୍ଦ
ସାମ୍ରାଜ୍ୟ – ସାମ୍ରାଜ୍ୟ କହିଲେ ଏକ ବିଶାଳ ବା ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହା ଜଣେ ମହାରାଜା କିମ୍ବା ସମ୍ରାଟଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥାଏ । ଏହି ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅଧୀନରେ ଅନୁଗତ ଭାବେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟ ଥାଏ । ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ସାମରିକ ଶବ୍ଦ, ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛଳ ଅର୍ଥନୀତିଦ୍ଵାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରାଯାଇଥାଏ ।

କରଦ ରାଜ୍ୟ – କର ଦେଉଥ‌ିବା ରାଜ୍ୟକୁ କରଦ ରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ସେମାନେ ଟଙ୍କା, ସୁନା, ମୂଲ୍ୟବାନ ଧାତୁ, ଶସ୍ୟ, ଗୃହପାଳିତ ପଶୁ, ହାତୀ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯାହା ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଉତ୍ପାଦିତ ହେଉଥିଲା, ସେସବୁକୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଆନୁଗତ୍ୟ ସ୍ଵୀକାରପୂର୍ବକ ସମ୍ରାଟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସାମନ୍ତ ରାଜା କୁହାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ପ୍ରଭୁତ୍ଵକୁ ସ୍ଵୀକାର କରୁଥିଲେ ।

ସାମନ୍ତ ବା ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଗତ – କରଦ ରାଜା ସଦୃଶ ।

ସମ୍ରାଟ (ଅଧୁରାଜ, ରାଜାଧ୍ଵରାଜ) – ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତାଶାଳୀ ମହାରାଜାଙ୍କୁ ବୁଝାଏ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସନ’ ।

ସୂତ୍ରାବଳୀ– ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ଯନ୍ତ୍ରର ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବାକ୍ୟାଶ ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଓ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚାରକୁ (ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ପାଠ୍ୟ ପୁସ୍ତକରୁ ଆନୀତ) ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଏହାକୁ ସହଜରେ ମନେ ରଖିବା ସହ ଅନ୍ୟକୁ କହିବା କିମ୍ବା ଆବୃତ୍ତି କରିବାକୁ ସହଜ ହୋଇଥାଏ ।

ଶିଳାଲେଖ– ପଥର, ଧାତୁ, ଚଟାଣ ଏବଂ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଥ‌ିବା ଲେଖାକୁ ଶିଳାଲେଖ କୁହାଯାଏ ।

ପାଟଳୀପୁତ୍ର– ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଏକ ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସହର, ଯାହା ମୌର୍ଯ୍ୟ ରାଜତ୍ଵ ସମୟରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ।

ସତ୍ତାପ – ପ୍ରାଦେଶିକ ଶାସନକର୍ତ୍ତା । ସମ୍ରାଟଙ୍କ ଅନୁଗତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଗିଲତ – ବାଣିଜ୍ୟଗୋଷ୍ଠୀ ।

ମହାଜନପଦ– ବୃହତ ରାଜ୍ୟ ।

ଜନପଦ– କ୍ଷୁଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ।

ନନ୍ଦ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ– ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ମଗଧରେ ନନ୍ଦମାନଙ୍କର ରାଜତ୍ଵ ଥିଲା, ଯାହାକୁ କି ନନ୍ଦ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା ।

ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ- ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୨୧-୧୮୫ ମଧ୍ୟରେ BCE ମଧ୍ୟରେ ମଗଧରେ ସମ୍ରାଟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

କୌଟିଲ୍ୟ– କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ନାମ ଥିଲା ଚାଣକ୍ୟ ବା ବିଷ୍ଣଗୁପ୍ତ । ସେ ସମ୍ରାଟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦରବାରରେ ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ରାଜନୀତିର ବିଶାରଦ ଥିଲେ । ସେ ନିଜର ରାଜନୈତିକ, ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦକ୍ଷତା ବଳରେ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ସମଗ୍ର ଭାରତ ଇତିହାସରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତଥା ମହାନ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରାଇପାରିଥିଲେ ।

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର– କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ‘ରଚିତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ରାଜନୀତି ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ପୁସ୍ତକକୁ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ ।’

ସପ୍ତାଙ୍ଗ– କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା, ‘ସପ୍ତାଙ୍ଗ’ ବା ରାଜ୍ୟ ଗଠନରେ ମୂଖ୍ୟ ଭୂମିକା ରଖୁଥିବା ସାତ ଅଂଶ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା- (i) ସମ୍ରାଟ, (ii) ଅମାତ୍ୟ (ମନ୍ତ୍ରପରିଷଦ), (iii) ଜନପଦ (ରାଜ୍ୟ), (iv) ଦୁର୍ଗ, (v) ରାଜକୋଷ, (vi) ସୈନ୍ୟବାହିନୀ, (vii) ମିତ୍ରରାଷ୍ଟ୍ର ।

ମେଗାସ୍ଥିନିସ୍– ଗ୍ରୀକ୍ ରାଷ୍ଟ୍ରଦୂତ । ସେ ସମ୍ରାଟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ରାଜଦରବାରକୁ ଆସିଥିଲେ । ସେ ‘ଇଣ୍ଡିକା’ ଗ୍ରନ୍ଥର ରଚୟିତା ଥିଲେ ।

ଅଶୋକ– ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମୌର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୌତ୍ର ଥିଲେ । କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧପରେ ଚଣ୍ଡାଶୋକରୁ ଧର୍ମାଶୋକରେ ପରିଣତ ହୋଇ ସେ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ପ୍ରସାର, ଅହିଂସା ଏବଂ ଜନମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିଥିଲେ ।

ପ୍ରାକୃତ– ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଏକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା, ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖରେ ଏହି ଲିପି ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା ।

ବ୍ରାହ୍ମୀଲିପି- ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖାରେ ଖୋଦିତ ଲିପି ।

ଧମ୍ମ– ନୈତିକ ନୀତି ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ନୀତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ନିୟମମାନ ।

ଶସ୍ୟାଗାର- ରାଜସ୍ଵ ଆକାରରେ ଆଦାୟ ହେଉଥ‌ିବା ଶସ୍ୟ ଯେଉଁ ବିଶାଳ କୋଠରିରେ ରଖାଯାଏ ତାକୁ ଶସ୍ୟାଗାର କୁହାଯାଏ ।

ଆର୍ହତ ମୁଦ୍ରା– ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ଯାହାକି ମୌର୍ଯ୍ୟ ରାଜତ୍ଵ ସମୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା ।

For better exam readiness, students can include Class 7 Science MCQ and Curiosity Chapter 7 Heat Transfer in Nature MCQ in their daily study routine.

Class 7 Science Chapter 7 Heat Transfer in Nature MCQ

Heat Transfer in Nature MCQ Class 7

MCQ On Heat Transfer in Nature Class 7

Question 1.
While stirring hot soup, Sneha notices that the metal spoon in her hand also becomes hot after some time. By which mode of heat transfer does the spoon become hot?
(a) Convection
(b) Radiation
(c) Conduction
(d) Reflection
Answer:
(c) Conduction

Question 2.
A marble tile would feel cold as compared to a wooden tile on a winter morning, because the marble tile
(a) is a better conductor of heat than the wooden tile.
(b) is polished while wooden tile is not polished.
(c) reflects more heat than wooden tile.
(d) is a poor conductor of heat than the wooden tile.
Answer:
(a) Marble is a better conductor of heat than wood, so it draws heat away from your feet faster, making it feel colder. Wood is a poor conductor, so it does not take heat away quickly.

Question 3.
Meera notices that most of the cooking utensils at her home are made of metals like aluminium and steel. Curious, she asks her mother why utensils are not made of wood or plastic. What could be the most appropriate reason?
(a) Metals are cheap, while wood and plastic are expensive.
(b) Metals are poor conductors of heat, while wood and plastic are good conductors of heat.
(c) Metals are good conductors of heat, while wood and plastic are poor conductors of heat.
(d) Metals are easily available than wood or plastic.
Answer:
(c) Metals are good conductors of heat, while wood and plastic are poor conductors of heat.

Question 4.
A person wrapped himself with a few layers of newspaper on a cold winter night. This helped him stay warm because ……………..
(a) friction between the layers of newspaper produces heat.
(b) air trapped between the layers of newspaper is a poor conductor of heat.
(c) a newspaper is a good conductor of heat.
(d) the newspaper is at a higher temperature than the temperature of the surroundings.
Answer:
(b) The layers of newspaper trap air between them, and air is a poor conductor of heat, so less body heat escapes and the person stays warm.

Question 5.
A small metal pot and a clay pot filled with water are left outside in the Sun for the same duration. Later, the water in the metal pot felt warmer than the water in the clay pot. What could be the reason?
(a) Clay is a better conductor of heat than metal.
(b) Metal conducts heat quickly to the water, while clay loses heat through evaporation.
(c) Clay reflects sunlight better than metal.
(d) Metal radiates less heat to the surroundings than clay.
Answer:
(b) Clay is porous and allows some water to evaporate from its surface; evaporation causes cooling, so the water in the clay pot remains cooler.

Question 6.
In traditional rural houses in southern India, cooking areas are often under tall thatched roofs. Even without a chimney, smoke rises and escapes upward. Which principle allows the smoke to move up and out?
(a) Conduction of heat through air
(b) Convection currents in warm air
(c) Radiation of smoke particles
(d) Evaporation of smoke
Answer:
(b) Convection currents in warm air

Question 7.
In Kerala’s backwater regions, houses are often built with large windows facing the water. Which phenomenon helps this design keep homes cooler during the day?
(a) Sea breeze by convection
(b) Land breeze by conduction
(c) Heat radiation from water
(d) Evaporation cooling
Answer:
(a) Sea breeze by convection

Question 8.
Consider the following observations:

• When a candle is lit under a hanging inverted paper cup, the cup rises.
• Smoke from an incense stick always moves upward.

Which of the following best explains these observations?
(a) Hot air becomes heavier and sinks to the ground.
(b) Heating causes air to contract and occupy less space.
(c) Air expands on heating, becomes lighter, and rises upward.
(d) Smoke rises because it is pushed up by gravity.
Answer:
(c) Air expands on heating, becomes lighter, and rises upward.

Question 9.
In coastal areas, in the daytime, the air circulation between unevenly heated land and sea causes a sea breeze. Which natural processes are responsible for such air movements?
(a) Warm air from the sea is radiated upwards, and cold air rushes in, creating a sea breeze.
(b) Warm air from land rises by convection, and cold air fills its place, as a sea breeze.
(c) Warm air from the sea is conducted to the air, and cold air rushes in, creating a land breeze.
(d) Warm air from land and warm air from sea both rise and are cooled by insulation.
Answer:
(b) Warm air from land rises by convection, and cold air fills its place, as a sea breeze.

Question 10.
On a camping trip, Meera sits by a bonfire and feels warmth on her face even though the wind is blowing from behind her towards the fire. Which of the following statements could be the reason?
(a) The heat is reaching her primarily through convection.
(b) The heat is reaching her primarily through conduction.
(c) The heat is reaching her primarily through radiation.
(d) The heat is reaching her through a combination of conduction and convection.
Answer:
(c) The heat is reaching her primarily through radiation.

Question 11.
Ravi covers his lunch box with aluminium foil and keeps it in a sunny spot during winter. After an hour, the food inside is still warm. Which property of aluminium foil helped the most?
(a) Good absorption of sunlight
(b) High reflectivity, reducing heat loss by radiation
(c) Conduction of heat into the food
(d) Allowing convection to occur inside the box
Answer:
(b) All warm objects (like food) emit heat by radiation. The shiny surface of the foil reflects this heat back toward the food rather than letting it escape into the cold winter air.

Question 12.
During the water cycle, rainwater reaching an aquifer involves the sequence:
(a) evaporation → precipitation → infiltration → groundwater storage
(b) infiltration → evaporation → condensation → precipitation
(c) condensation → evaporation → infiltration → precipitation
(d) precipitation → condensation → evaporation → infiltration
Answer:
(a) evaporation → precipitation → infiltration → groundwater storage

Question 13.
Two areas receive the same amount of rain. Area X has sandy soil with more open spaces; Area Y has clayey soil with very fine particles. Groundwater recharge will be higher in:
(a) Area X
(b) Area Y
(c) Both X and Y equally
(d) Neither X nor Y
Answer:
(a) Area X because sandy soil has larger spaces, so water infiltrates faster and recharges more groundwater. Clay has very small spaces, so infiltration is slow.

Question 14.
A teacher places a heater in the corner of the classroom. After some time, it is noticed that it warms the entire room. Which of the following statements correctly explain this observation?
(i) Warm air moves upward as it becomes lighter, while cooler air sinks down and gets heated.
(ii) Warm air sinks and pushes cold air upward.
(iii) Heat spreads upward mainly by conduction.
(iv) Air circulates in a convection current.
(a) (i) and (iv)
(b) (ii) and (iii)
(c) (i) and (iii)
(d) (iii) and (iv)
Answer:
(a) The heater warms the air near it. This warm air expands, becomes lighter, and rises. Cooler air then moves down to take its place and gets heated. This continuous rising of warm air and sinking of cool air sets up convection currents, which spread heat throughout the room.

Question 15.
Two identical glasses, one painted black and the other transparent, are filled with equal amounts of water and placed in sunlight. After some time, it is observed that the water in the black painted glass becomes hotter than the water in the transparent glass.
Which of the following statements correctly explain this observation?
(i) Black surfaces absorb more heat.
(ii) Transparent surfaces allow most light to pass through, absorbing very little energy.
(iii) Transparent surfaces reflect all heat.
(iv) Black surfaces reflect radiation and remain cool.
(a) (i) and (ii) only
(b) (ii) and (iv) only
(c) (i), (ii), and (iii)
(d) (i) and (iii) only
Answer:
(a) (i) and (ii) only

Question 16.
Raj observes tiny water droplets forming outside a cold water bottle taken out of the fridge. Which of the following statements correctly explain this observation?
(i) Water vapour in the air condenses on the cold surface of the bottle.
(ii) The bottle cools the surrounding air.
(iii) Water seeps out of the bottle.
(iv) Water inside the bottle evaporates and condenses back on the outside of the bottle.
(a) (i), (iii), and (iv)
(b) (ii) and (iii) only
(c) (i) and (ii) only
(d) (i) and (iv) only
Answer:
(c) When the cold bottle is taken out, it cools the air near its surface. The water vapour present in this air condenses on the cold surface, forming tiny droplets. The water is not leaking out of the bottle, and it is not mainly coming from water inside the bottle evaporating and condensing outside.

Question 17.
A student heats water in a metal kettle over a flame. Three observations are made:
(i) The student’s face feels warm even without touching the kettle or the flame.
(ii) Water inside the kettle starts moving in a circulating manner and then boils.
(iii) The metal handle of the kettle becomes hot and needs a cloth to hold.
Which three processes do the three steps represent, in terms of heat transfer?
(a) Convection-(i), Conduction-(ii), Radiation-(iii)
(b) Conduction-(i), Radiation-(ii), Convection-(iii)
(c) Radiation-(i), Convection-(ii), Conduction-(iii)
(d) Radiation-(i), Conduction-(ii), Convection-(iii)
Answer:
(c) Radiation-(i), Convection-(ii), Conduction-(iii)

Question 18.
An object and a source of heat are placed in two different experimental setups.
Setup 1: Vacuum is present between the object and the source in a confined tube.
Setup 2: Metallic fibres are stuffed into the space between the source and object, in a confined tube. To achieve successful heating of the object, which modes of heat transfer must occur in the two setups?
(a) Setup 1: Radiation, Setup 2: Convection
(b) Setup 1: Radiation, Setup 2: Conduction
(c) Setup 1: Insulation, Setup 2: Conduction
(d) Setup 1: Insulation, Setup 2: Convection
Answer:
(b) Setup 1 (vacuum): Heat can reach the object only by radiation.
Setup 2 (metallic fibres): Heat is transferred mainly by conduction through the metal fibres.

Heat Transfer in Nature Class 7 Assertion and Reason Questions

The following questions consist of two statements – Assertion (A) and Reason (R). Answer these questions by selecting the correct option:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.
(c) A is true but R is false.
(d) A is false but R is true.

1. (A): In solids, heat is transferred mainly by the process of convection.
(R) : Solids have a definite shape.
Answer:
(d) In solids, heat is transferred mainly by conduction, not convection.

2. (A): Ceramic utensils are preferred for cooking over metal ones.
(R): Metals are good conductors of heat.
Answer:
(d) Ceramic utensils are not preferred for cooking over metal ones. Metal utensils are preferred because they are good conductors of heat.

3. (A): Sea breeze helps keep coastal cities cooler during summer afternoons.
(R): During day, land heats up faster than sea water, so warm air above land rises and cooler air from the sea moves towards the land.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

4. (A): Radiation does not require any medium for heat transfer.
(R): The Sun’s heat reaches the Earth through conduction and convection.
Answer:
(c) Sun’s heat reaches Earth by radiation, not conduction and convection.

5. (A): Wearing white clothes in summer helps keep the body cool.
(R): White clothes trap air and produce heat.
Answer:
(c) White (light-coloured) clothes keep us cooler because they reflect most of the heat that falls on them.

6. (A): Water infiltrates faster through gravel than through clay.
(R): Gravel has wider and more connected spaces between its particles than clay.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

Heat Transfer in Nature Class 7 Fill in the Blanks

1. Heat is transferred in solids mainly by the process of …………
Answer: conduction

2. Materials that allow heat to pass through them easily are called ………… of heat.
Answer: good conductors

3. The process in which heat is transferred through the actual movement of particles is called …………
Answer: convection

4. Although space is a vacuum, the Sun’s heat still reaches the Earth because it travels by …………
Answer: radiation

5. The underground layers of sediments and rocks that store water in pore spaces are called …………
Answer: aquifers

Heat Transfer in Nature Class 7 True or False

Write true or false. Rewrite the false statements correctly.

1. Heat always flows from a colder body to a hotter body.
Answer:
False: Heat always flows from a hotter body to a colder body.

2. When you touch ice, you feel cold because heat moves from your hand into the ice.
Answer:
True

3. A woollen sweater keeps us warm because it generates heat.
Answer:
False: A woollen sweater keeps us warm because it traps air, and air is a poor conductor of heat, so it reduces heat loss from our body.

4. Convection can take place easily in solids.
Answer:
False: Convection takes place in liquids and gases, not in solids.

5. Hot air rises because it becomes denser.
Answer:
False: Hot air rises because it becomes less dense (lighter) on heating.

6. Radiation and convection can take place in a vacuum.
Answer:
False: Radiation can take place in a vacuum, but convection cannot because it needs a material medium.

7. All hot bodies radiate heat.
Answer:
True

8. Water infiltrates faster through clay than through gravel.
Answer:
False Water infiltrates faster through gravel than through clay.

Heat Transfer in Nature Class 7 Match the Following

Question 1.
Match column I with column II.

Answer:

	Column I		Column II
(i)	Conduction	B.	Heating of a metal rod from one end
(ii)	Convection	D.	Sea breeze during the daytime
(iii)	Radiation	A.	Warming hands near a fire
(iv)	Infiltration	C.	Seepage of water into soil

Question 2.

Answer:

	Column I		Column II
(i)	Sea breeze	C.	Day
(ii)	Land breeze	A.	Night
(iii)	Light coloured clothes	D.	Summer
(iv)	Dark coloured clothes	B.	Winter

 

Go through BSE Odisha Class 7 Social Science Notes Odia Medium Chapter 4 ନୂତନ ଅଭ୍ୟୁଦୟ : ସହର ଓ ରାଜ୍ୟ to understand important topics more clearly.

7th Class Social Science Chapter 4 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 7 Social Science Chapter 4 Notes Odia Medium

‘‘କୌଣସି ଦେଶ ବା ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ତା’ର ରାଜଧାନୀ ଓ ମୁଖ୍ୟ ସହରଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ । ରାଜ୍ୟର ଭୂମି କେବଳ ବାସସ୍ଥାନ କିମ୍ବା କୃଷିପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସମୟରେ ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ । ପୁନଶ୍ଚ ସେହି ଭୂମି କୃଷି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହେବା ଦରକାର । ସେଠାରେ ଖଣି, ଜଙ୍ଗଲ ସହ ହାତୀ ଭଳି ପଶୁମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହେବା ସହିତ ଗୋଚର ପାଇଁ ଭୂମି ଅନୁକୂଳ ଓ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେବା ଦରକାର । ଏହା ଜଳ ନିମିତ୍ତ କେବଳ ବର୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଅନୁଚିତ । ଏଥିରେ ଗମନାଗମନ ପାଇଁ ସ୍ଥଳପଥରେ ରାସ୍ତା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଜଳପଥ ରହିବା ଭଲ । ଏଠାକାର ଭୂମିରୁ ଉତ୍ପାଦିତ ସାମଗ୍ରୀ ଯାହାକି ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଅଭିବୃଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ ହେବା ସହ ଏଠାରେ ବ୍ୟାପକ କିସମର ପଣ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମିଳିଥାଏ ।’’
– କୌଟିଲ୍ୟ, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଭାରତରେ ପ୍ରଥମ ସହରୀକରଣ ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ବା ହରପ୍ପା ୨୦୦୦ ପରଠାରୁ ଏହି ସଭ୍ୟତାର ବିଲୟ ଘଟିବା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

ସଭ୍ୟତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାକି ଖ୍ରୀ.ପୂ. ହୋଇଥିଲା । ଶେଷରେ ଏହି ସଭ୍ୟତା ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ଏହାର ବହୁ ବର୍ଷପରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ସମତଳ ଭୂମି ଅବବାହିକାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ନୂତନ ସହରୀକରଣର ଯୁଗ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ହରପ୍‌ପା ସଭ୍ୟତାର କିଛି ଅଂଶ ରହିଥିଲା । ଏହାକୁ ଭାରତର ଦ୍ଵିତୀୟ ସହରୀ ସଭ୍ୟତା କୁହାଯାଏ ।

ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟ, ଜୈନ, ବୌଦ୍ଧ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗର ସାହିତ୍ୟରୁ ସେହିସବୁ ନଗର ବା ସହର କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଅନେକ ତଥ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ।

ପ୍ରନୃତତ୍ତ୍ଵବିତ୍‌ମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଖନନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମିଳିଥିବା ଅନେକ ତଥ୍ୟ ଭାରତର ସହରୀକରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମାଣ ପ୍ରଦାନ କରିଅଛି ।

ଜନପଦ ଓ ମହାଜନପଦ :

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୦୦୦ ମସିହାର ଶେଷ ବେଳକୁ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂସ୍କୃତିର ପୁନର୍ଗଠନ ଆର ମ୍ଭ ହେ ଲ। । ଏହି ସଜନସାଧାରଣ କୁଳ, ଗୋତ୍ର ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗଠନ କଲେ ଏବଂ ଏକ ସାଧାର ଣ ଭାଷା ସହି ତ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଥାକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ବା ଜନପଦର ରହି ଜଣେ ରାଜା ବା ଶାସକଙ୍କ ଦ୍ଵାର। ଶାସିତ ହେଲେ ।

‘ଜନ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଲୋକମାନେ ‘ପଦ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଯେଉଁଠାରେ ପାଦ ରଖାଯାଏ ବା ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବସବାସ କରାଯାଏ । ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାରର ପ୍ରସାର ହେତୁ ଜନପଦଗୁଡ଼ିକର ବୃଦ୍ଧି ଘଟି ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗାଯୋଗ ବଢ଼ିଲା ।

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୮ମ ଓ ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ କେତେକ ପ୍ରାଚୀନ ଜନପଦ ପରସ୍ପର ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇ ଏକ ବୃହତ୍ ଅଞ୍ଚଳ ଗଠନ କଲେ, ଯାହାକୁ ‘ମହାଜନପଦ’ କୁହାଗଲା । ଯଦିଓ ଏହି ଜନପଦଗୁଡ଼ିକର ବିଭିନ୍ନ ତାଲିକା ରହିଛି, ତଥାପି ‘ଷୋଡ଼ଶ ମହାଜନପଦ’ ସମ୍ପର୍କରେ ସମସ୍ତେ ଏକମତ ।

ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମର ଗାନ୍ଧାରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୂର୍ବରେ ଅଙ୍ଗ ଓ ମଧ୍ୟଭାରତର ‘ଅମ୍ଳକ’ଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୋଦାବରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳରେ ଜଣେ ଶାସକ ଥିଲେ, ଯେ କି ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳର ଜନପଦକୁ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ବାନ୍ଧି ରଖୁଥିଲେ ।

ଜନପଦଗୁଡ଼ିକ କାଳକ୍ରମେ ସେମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବାଣିଜ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଗଙ୍ଗାନଦୀ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଭାରତର ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ସୁତରାଂ କାଳକ୍ରମେ ଷୋଡ଼ଶ ମହାଜନପଦର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । ମହାଜନପଦ ଗୁଡ଼ିକୁ ବୃହତ୍ ରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା ।

ଅଧିକାଂଶ ସହର ଆକାରରେ ବଡ଼ ଏବଂ ଦୁର୍ଗ ବା ଗଡ଼ଖାଇଦ୍ଵାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା । ଦୁର୍ଗର ଦ୍ଵାର ପ୍ରାୟତଃ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଥ‌ିବାରୁ ପ୍ରବେଶ ପଥ ଦେଇ ଯିବା ଆସିବା କରୁଥିବା ଲୋକ ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହୁଥିଲା । ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ କଥା ହେଉଛି ଯେ, ‘ଦୁର୍ଗ’ ବା ‘ଗଡ଼ଖାଇ’ଗୁଡ଼ିକ ୫୦୦ ବର୍ଷର ପ୍ରାଚୀନ ହୋଇଥିଲେ ବି ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ତିଷ୍ଠି ରହିଛି ।

ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ମହାଜନପଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବାର କାରଣ ହେଲା ଉର୍ବର ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମିରେ କୃଷିର ଅଭିବୃଦ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ ପର୍ବତରେ ଲୁହାପଥରର ସୁଲଭତା ଏବଂ ନୂତନ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ସୃଷ୍ଟି ଇତ୍ୟାଦି ।

ଖାଇ (Moat) : ଏକ ଗଭୀର ଓସାରିଆ ଖାଇ ଯାହା ଏକ ଦୁର୍ଗ କିମ୍ବା ସୁଦୃଢ଼ ସହରକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ରହିଥାଏ ।

ପ୍ରାଚୀନ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରା :
ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବାଦ୍ ଦେଲେ ମହାଜନପଦ ଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଏକ ପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା, ଯେ କି ବେଳେବେଳେ ରାଜାଙ୍କ କ୍ଷମତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରୁଥିଲା ।

ପରିଷଦ ସଦସ୍ୟମାନେ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ବସି ଲୋକଙ୍କ ସମସ୍ୟା ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ । ଏହି ସଭାଗୁଡ଼ିକୁ ସଭା କିମ୍ବା ସମିତି କୁହାଯାଉଥିଲା । ଏହି ପରିଷଦର କ୍ଷମତା। ଏତେ ଥୁଲ। ଯେ ଜଣେ ଏକଛତ୍ରବାଦୀ ଶାସକକୁ ସିଂହାସନଚ୍ୟୁତ କରାଇପାରୁଥିଲା ।

ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ ଶାସକଙ୍କ ପଦବୀ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ସୂତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମିଳି ଲ। । ଶାସକ ମାନେ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଦାୟିତ୍ଵ ଅନିର୍ବାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା ।

ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଶାସକଙ୍କ ପାଇଁ ମଗଧ, ଅବନ୍ତୀ, କୋଶଳ ଏବଂ ବତ୍ସ ଇତ୍ୟାଦି ମହାଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିଲେ ।

ଭଜି ଏବଂ ମଲ୍ଲ ମହାଜନପଦ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପଦ୍ଧତିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ । ଯେଉଁଥ‌ିରେ ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ଚୟନ କରୁଥିଲେ । ଏହି ମହାଜନପଦ ଦୁଇଟି ବିଶ୍ଵରେ ପ୍ରାଗ୍ ଗଣତନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଥିଲା ।

ଅଧିକ ନୂଆ କଥା ଜାଣିବା:
ଏହି ସମୟରେ ମୁଖ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୃଷ୍ଟି ଗୋଜର ହୋଇଥିଲା । ଭବିଷ୍ୟତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ସ୍ଥାପନା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନୂତନ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନ ଧର୍ମର ମଧ୍ଯ ପ୍ରଚାର ଏବଂ ପ୍ରସାର ଘଟିଥିଲା ।

ଦ୍ଵିତୀୟ ସହରୀକରଣରେ ଲୌହ ଧାତୁ ବ୍ୟବହାରର ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ସରଞ୍ଜାମ କୃଷିକୁ ଅଗ୍ରସର କରାଇଥିଲା । ଲୁହା ଥିଲା ତମ୍ବା କିମ୍ବା ବ୍ରୋଞ୍ଜଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ।

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଲୁହା ଏକ ମୁଧ୍ୟ ଧାତୁରୂପେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା । ଲୁହାର ଆବିଷ୍କାର କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧ୍ବକ ଉନ୍ନତି ଆଣିଥିଲା ।

ଲୁହାଦ୍ଵାରା ନିର୍ମିତ ହାଲୁକା ଓ ତୀକ୍ଷଣ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଯଥା- ଖଣ୍ଡା, ବର୍ଚ୍ଛା, ଶର, ଢାଲ ଇତ୍ୟାଦି ନିର୍ମିତ ହୋଇପାରିଲା । ମହାଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହି ଲୌହ ନିର୍ମିତ ହାତ ହତିଆରି ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ।

ରୂପା ଏକ ନରମ ଧାତୁ ଯାହା ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ରୂପେ ପରିଚିତ ଓ ବ୍ୟବହୃତ । ଏହାର ନରମ ସ୍ଵଭାବ ଯୋଗୁଁ ଏହା ଦେହରେ ପଞ୍ଚ୍ (ଆହତ) ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକ ଛପାଯାଇପାରୁଥିଲା । ଏହି ପ୍ରକାର ମୁଦ୍ରାକୁ ‘ପଞ୍ଚମାର୍କ’ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଉଥିଲା ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମହାଜନପଦର ନିଜସ୍ୱ, ମୂଦ୍ରା ରହିଥିଲା । ଏହା ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ ଏବଂ ମହାଜନପଦଗୁଡ଼ିକର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲା । ଏହି ମୁଦ୍ରା ଗୁଡ଼ିକ ରୌପ୍ୟ, ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ, ତମ୍ବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ ଥିଲା ।

ବର୍ଷ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା :
ମାନବ ଜାତି ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଏକ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀ ସହ ବୃତ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ମାନଦଣ୍ଡକୁ ଆଧାର କରି ନିଜକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ପରିଣତ କଲା । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- ଶାସନ, ପ୍ରଶାସନ, ଧର୍ମ, ଶିକ୍ଷା, ବାଣିଜ୍ୟ, ସହର ଯୋଜନା, କର୍ମଚାରୀ, କୃଷି, କାରିଗରୀ, କଳା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ବୃତ୍ତିଧାରୀ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହେଲେ ।

ବୃତ୍ତି ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ବର୍ଣ୍ଣ ବା ଜାତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । ଏହା ସମାଜରେ ଅସମାନତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା । ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରାଚୀନ ପୁସ୍ତକ ବେଦରେ ଥିଲା, ଯାହା ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ନାମରେ ବିଦିତ ଥୁଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା– ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ।

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂଜା କରୁଥିଲା ବେଳେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ସମାଜର ସୁରକ୍ଷାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରୁଥିଲେ । ବୈଶ୍ୟମାନେ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟରେ ନିଜକୁ ନି ୟୋଜିତ କରି ଥ୍ ଲାବେଳେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଏହି ତିନି ଜାତିଙ୍କୁ ସେବା ଯୋଗାଇ ଦେଉଥିଲେ ।

ଇଂରାଜୀରେ ‘କାଷ୍ଟ’ (Caste) ବା ଜାତି ଏକ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶବ୍ଦ (କାଷ୍ଟା)ରୁ ଆସିଛି । ଆସୁଛି । ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜମାନେ ଷୋଡଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଭାରତକୁ ଆସିଥିଲେ । ସେମାନେ ଭାରତର ସମାଜକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । କିଛି ବିହ୍ବାନ ଜାତିକୁ ‘ବର୍ଷ’ ବୋଲି ବିବେଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ଅଧିକାଂଶ ଏହାକୁ ଜାତି ବୋଲି ବିବେଚନା କରୁଥିଲେ । ତଥାପି ଏହା ବର୍ଷ-ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା ।

ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିକାଶ :

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀ ଭାରତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ମାର୍ଗ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିଲା । ଗୋଟିଏ ଥିଲା ‘ଉତ୍ତରାପଥ’ ଓ ଅନ୍ୟଟି ‘ଦକ୍ଷିଣାପଥ’ । ବାଣିଜ୍ୟ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ମାର୍ଗଦ୍ଵୟ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା ।

ଉତ୍ତରାପଥ ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମାଞ୍ଚଳକୁ ଗଙ୍ଗାନଦୀର ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ସହିତ ପୂର୍ବ ଭାରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିଲା । ଦକ୍ଷିଣାପଥ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ପ୍ରୟାଗରାଜ ନିକଟସ୍ଥ କୌଶମ୍ବୀଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତାଞ୍ଚଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ସଂଯୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକଗୁଡ଼ିକଏ ପାର୍ଶ୍ଵ ରାସ୍ତା ରହିଥିଲା, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ପଶ୍ଚିମ ଓ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିଲା ।

ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ (ଯାହା ଆଜି ଭୁବନେଶ୍ଵରର ଅଂଶବିଶେଷ) ଭଳି ପ୍ରମୁଖ ସହରଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ ତତ୍କାଳୀନ କଳିଙ୍ଗର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ଏହା ଏକ ବର୍ଗାକାର ଭୂମି ଉପରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଦୁର୍ଗୀକରଣ ସହ ଏହାର ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ପ୍ରଶସ୍ତ ଥିବାର ଜଣାଯାଏ ।

ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୪୦୦ ବେଳକୁ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳରେ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା ଚୋଳ, ଚେର ଏବଂ ପାଠ୍ୟ ।

ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନଶାଳୀ ଥିଲେ । ସେଠାକାର ଖଣିମାନଙ୍କରୁ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ ଓ ସ୍ଵଳ୍ପ ମୂଲ୍ୟବାନ ପ୍ରସ୍ତର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ମସଲା ଦ୍ରବ୍ୟର ଉତ୍ପାଦନ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଶ ଭିତରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବା ସହ ସମୁଦ୍ର ପଥରେ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହ ବାଣିଜ୍ୟ କରି ଲାଭବାନ କରାଉଥିଲା ।

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୦୦ କିମ୍ବା ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୦୦ ବେଳକୁ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ଏପରିକି ଉତ୍ତର ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଯୋଗରେ ଉନ୍ନତି ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

1. ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଦ୍ଵିତୀୟ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଭାରତର କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୁଦ୍ର ରାଜ୍ୟପରି ଥୁଲେ, ରାଜା ଥିଲେ ଶାସନର ମୁଖ୍ୟ । ବୟସ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏକ ‘ସଭା’ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାସନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହଯୋଗ କରୁଥିଲା ।
2. ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀର ଷୋହଳଟି ମହାଜନପଦ ସର୍ବପ୍ରଥମ ସୁସଂଗଠିତ ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ ଥିଲେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ଵିତୀୟ ସହର ସଭ୍ୟତାର ମୂକ ସାକ୍ଷୀ ଥିଲେ । ଦ୍ଵିତୀୟ ସହରୀ ସଭ୍ୟତା ଭାରତର ଉତ୍ତର ପୂର୍ବରେ ଗଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା । ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ମହାଜନପଦର ପତନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା ।
3. ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତର ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯୋଗାଯୋଗ ବା ଗମନାଗମନର ବିଶେଷ ଉନ୍ନତି ସାଧୂତ ହୋଇଥିଲା । ଫଳତଃ ଭାରତ ଉପମହାଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର କରିପାରିଲେ ।

Go through BSE Odisha Class 7 Social Science Notes Odia Medium Chapter 3 ଭାରତର ଜଳବାୟୁ to understand important topics more clearly.

7th Class Social Science Chapter 3 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 7 Social Science Chapter 3 Notes Odia Medium

‘କାଳେ ବର୍ଷଟୁ ପର୍ଜନ୍ଯ ପୃଥ‌ିବୀ ଶସ୍ୟଶାଳିନୀ, ଦେଶୋୟାଂ କ୍ଷୋଭ ରହିତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅର୍ଥାତ୍ – ନିୟମିତ ବୃଷ୍ଟି ହେଉ, ପୃଥ‌ିବୀ ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା ହେଉ ଆମ ଦେଶ ସମସ୍ତ ଅଶାନ୍ତରୁ ମୁକ୍ତ ରହୁ । ସଜ୍ଜନମାନେ ନିର୍ଭୟ ହୁଅନ୍ତୁ ।’’
– ସୁଭାଷିତ

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ

ପାଗ, ଋତୁ ଓ ଜଳବାୟୁ :
ଆମେ ପ୍ରତିଦିନ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ପାଗ’ କୁହାଯାଏ । କେତେବେଳେ ବର୍ଷା, କେତେବେଳେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଖରା, ବେଗଶାଳୀ ପବନ ଆଦିକୁ ପାଗ କୁହାଯାଏ । ପାଣିପାଗ ସର୍ବଦା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ।

କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ବହୁବର୍ଷ ବ୍ୟାପୀ ପାଣିପାଗର ହାରାହାରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଣିପାଗ ବୁଝାଇଥାଏ । ଅଞ୍ଚଳ ଭିଭିରେ ଜଳବାୟୁରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ ।

ପୃଥ‌ିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପରିକ୍ରମଣ କରିବା କାରଣରୁ ଋତୁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ କିଛି ମାସ ପାଇଁ ରହେ ଓ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପୁନଶ୍ଚ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆସିଥାଏ । ଗୋଟିଏ ବର୍ଷରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଋତୁ ରହିଛି, ଯଥା- ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ, ହେମନ୍ତ, ଶୀତ, ବସନ୍ତ । ଏହି ଋତୁଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରମରେ ଚକ୍ରଗତି କରିଥାନ୍ତି । ଋତୁଗୁଡ଼ିକ ପାଗ ସହ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ।

ଋତୁ ସହିତ ପାଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ । ଅର୍ଥାତ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପାଗ ଉଷ୍ଣ ଓ ଶୁଷ୍କ, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବୃଷ୍ଟିପାତ ସହ ଆର୍ଦ୍ର ରହିଥାଏ । ପୁନଶ୍ଚ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳରେ ଋତୁକ୍ରମ ଜଳବସ୍ତୁ ସହ ଅଙ୍ଗାଙ୍ଗୀ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ।

ପୃଥ‌ିବୀର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ଶରତ ଓ ଶୀତ ଏହି ଚାରିଗୋଟି ଋତୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ ଭାରତବର୍ଷରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ ।

ମଣିଷ, ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଋତୁ ସହ ତାଳ ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ । ଆମେ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ଶସ୍ୟ, ଖାଉଥ‌ିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପିନ୍ଧୁଥ‌ିବା ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଋତୁସହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ ।

ଅଞ୍ଚଳ ଭିତ୍ତିରେ କେତେକ ସ୍ଥାନର ଗଛଲତାଗୁଡ଼ିକ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଫୁଲରେ ସଜାଇ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଶରତ ତଥା ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ପତ୍ରଝଡ଼ା ଦେଇଥାନ୍ତି ବା ସେମାନଙ୍କ ରୂପରଙ୍ଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥାଏ । ଶୀତଋତୁରେ କେତେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରେ ଅଧୂକ ଲୋମ କଅଁଳି ଥାଏ ।

ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜଳବାୟୁ :
ଭାରତ ଏକ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶ, ଜଳବାୟୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହୋଇଥାଏ ।

(i) ଆଲ୍‌ପୀୟ ଜଳବାୟୁ – ଉତ୍ତରସ୍ଥ ହିମାଳୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳର ଉଚ୍ଚ ଭାଗରେ ଆଲ୍‌ୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଶୀତଦିନେ ବେଶ୍ ଥଣ୍ଡା ଓ ତୁଷାରପାତ ହୋଇଥାଏ । ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଶୀତ ଳ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏହିଠାରେ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ମୋଟା ଶୀତ ବସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ ।

(ii) ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ ଜଳବାୟୁ – ହିମାଳୟ ନିମ୍ନଭାଗରେ ତଥା ଭାରତର ଅନେକ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଶୀତଦିନେ ମଧ୍ୟମ ଧରଣର ଶୀତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଅଧ‌ିକ ଗରମ ହୋଇନଥାଏ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଏଠାରେ ଶୈଳନିବାସମାନ ଦେଖାଯାଏ । ନିମ୍ନସ୍ଥ ସମତଳ ‘ ଅଞ୍ଚଳରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଲୋକମାନେ ଗରମରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବାପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆସିଥାନ୍ତି ।

(iii) ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ – ଉତ୍ତରସ୍ଥ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାକାର ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ଏବଂ ଶୀତଋତୁ ବେଶ୍ ଥଣ୍ଡା । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଭାରତର ସର୍ବାଧ‌ିକ ଗହମ ଚାଷ` ହୋଇଥାଏ ।

(iv) ଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ – ପଶ୍ଚିମସ୍ଥ ଥର ମରୁଭୂମିର ଜଳବାୟୁ ଅତି ଶୁଷ୍କ । ଏଠାରେ ଦିନବେଳା ଅଧୁକ ଗରମ ଓ ରାତିରେ ଶୀତ ଏବଂ ଅତି କମ୍ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିବାସୀମାନେ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ, ଓ ସଞ୍ଚୟ ପାଇଁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାମାନ ବିକାଶ କରିଛନ୍ତି ।

(v) ଆର୍ଦ୍ରକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ – ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ, ମୌସୁମୀ ମାସରେ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ପାଇଥାଏ । ଏଠାରେ ଆର୍ଦ୍ର କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଯାହା ଧାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମସଲା ଆଦି ଚାଷ କରିବାପାଇଁ ବେଶ୍ ଅନୁକୂଳ ।

(vi) ଅର୍ଦ୍ଧଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ – କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମିରେ ଅର୍ଦ୍ଧଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାକାର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଗରମ, ଶୀତ ଋତୁରେ ହାଲୁକା ଶୀତ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ମଧ୍ୟମ ଧରଣର ବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ ।

(vii) କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ – ପୂର୍ବ ଭାରତ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଉପଦ୍ଵୀପରେ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । ଏଠାରେ ମୃଦୁ ଶୀତଋତୁ ଓ ମୌସୁମୀ ବାୟୁଦ୍ଵାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୁଷ୍କ ଓ ଆର୍ଦ୍ର ଋତୁ ବା ସମୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ।

ଜଳବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକାରୀ କାରଣ | ନିୟମାକ :
ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ପାଇଁ ଜଳବାୟୁରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ । ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଜାଗତିକ ସ୍ତରର ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଏପରିକି ସ୍ଥାନୀୟ କାରଣରୁ ହୋଇଥାଏ ।

(କ) ଅକ୍ଷାଂଶ :
ବିଷୁବରେଖାଠାରୁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ର ଦୂରତା ଆମେ ଅକ୍ଷାଂଶଦ୍ଵାରା ମାପିଥାଉ । ବିଷୁବରେଖାଠାରୁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଯେତେ ଦୂର ରେ (ଉତ୍ତରକୁ ବା ଦକ୍ଷିଣକୁ) ଥାଏ, ତାହାର ଅକ୍ଷାଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ । ଵି ଷ୍ଠ ବ ରେ ଖ। ଠ । ରେ ଜଳବାୟୁ ଅତି ଉଷ୍ଣ, ଅକ୍ଷାଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହ ଏହା ନାତି ଶୀତୋଷ୍ଣ ଓ ପରେ ଅତି ଥଣ୍ଡା ବା ହିମ ଜଳବାୟୁରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ ।

ବିଷୁବରେଖା ନିକଟବର୍ତୀ ନିମ୍ନ ଅକ୍ଷାଂଶ ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁ ଉଷ୍ଣ ଓ ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳ (ଉଚ୍ଚ ଅକ୍ଷାଂଶ)ରେ ଏହା ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା । ସୌର ରଶ୍ମିର ପତନ କୋଣରେ ତାରତମ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଏପରି ହୋଇଥାଏ । ବିଷୁବ ରେଖାଠାରେ ଲମ୍ବକିରଣ ପଡ଼ିଥାଏ ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଭୂପୃଷ୍ଠର ଅଳ୍ପ ଅଞ୍ଚଳରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ ।

ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୌରରଶ୍ମି ତୀର୍ଯ୍ୟକ ଭାବେ ପଡ଼ିଥାଏ । ଫଳତଃ ସୌର ରଶ୍ମି ଅଧ୍ବକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଛାଡ଼ି ହୋଇ ପଡ଼ିଥାଏ । ତୀର୍ଯ୍ୟକ ରଶ୍ମି ବହୁବାଟ ଦେଇ ଆସୁଥ‌ିବାରୁ ଶକ୍ତି ଅପଚୟ ମଧ୍ଯ ଘଟିଥାଏ । ଫଳତଃ ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଷୁବ ଅଞ୍ଚଳ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ତାପ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ ।

ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଏହି ପ୍ରକାର ସ୍ଥିତି ଦେଖୁ ପାରିବା । ବିଷୁବରେଖା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜରେ ବର୍ଷ ସାରା ଉଷ୍ଣ ବା ଗରମ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ତେବେ ଉତ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀନଗରର ଜଳବାୟୁ ବେଶ୍ ଶୀତଳ ।

(ଖ) ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ଉଚ୍ଚତା :
ଭାରତରେ ମୁନାର, ଥେନି, ଉଦ୍‌ଗାମଣ୍ଡଳମ୍ (ଉଟି), ମାଡ଼ିକେରୀ, ମହାବଳେଶ୍ଵର, ମାଉଣ୍ଟଆନ୍ତୁ, ସିମଳା, ନୈନିତାଲ, ଦାର୍ଜିଲିଂ, ଦାରିଙ୍ଗିବାଡ଼ି ଆଦି ଅନେକ ଶୈଳନିବାସ ରହିଛି । ଏହି ଶୈଳନିବାସଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନସ୍ଥ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଆମେ ଜାଣିଛେ ଯେ ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧି ସହ ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ।

ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧିସହ ବାୟୁଚାପ ତଥା ବାୟୁର ଘନତା ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ । ବାୟୁର ଘନତା ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଏହା କ୍ରମଶଃ ଶୀତଳ ହୋଇଯାଏ ।

ଭୂପୃଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଦ୍ଵାରା ଉତ୍ତପ୍ତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହି ତାପକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଛାଡ଼ିଥାଏ । ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚରେ ଥିବା ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ବାୟୁ କମ୍ ଗରମ ହୋଇଥାଏ । ହିମାଳୟ ଏତେ ଉଚ୍ଚ ଯେ ଅଧିକାଂଶ ଶୃଙ୍ଗରେ ତାପମାତ୍ରା ହିମାଙ୍କ ତଳେ ରହିଥାଏ । ଫଳତଃ ଏଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଷସାରା ତୁଷାରାଚ୍ଛନ୍ନ ରହିଥା’ନ୍ତି ।

(ଗ) ସମୁଦ୍ର ନିକଟତା :
ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳର ତାପମାତ୍ରାରେ ବିଶେଷ ପାର୍ଥକ୍ୟ ନ ଥାଏ । ସମୁଦ୍ର ଠାରୁ ଦୂର ରେ ପୂ ବ । ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ଗଲେ ଚର ମ ତାପମାତ୍ରା। ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ତାପମାତ୍ରା ଅତ୍ମକ ଓ ଶୀତକାଳରେ ତାପମାତ୍ରା କମ୍ ରହେ ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ ସ୍ଥଳଭାଗ ତୁଳନାରେ ଜଳଭାଗ ବିଳମ୍ବରେ ଗ ର ମ ହୋଇ ଥାଏ ଏବଂ ଡେରି ରେ ମଧ୍ୟ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଥାଏ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁରେ ଜଳଭାଗ ସ୍ଥଳଭାଗଠାରୁ ଥଣ୍ଡା ରହିଥାଏ ଏବଂ ଶୀତ ଋତୁରେ ସ୍ଥଳଭାଗ ତୁଳନାରେ ଜଳଭାଗ ଗରମ ରହିଥାଏ । ଏହି କାରଣ ଯୋଗୁଁ ସମୁଦ୍ର କୂଳର ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଦୂରରେ ଥ‌ିବା ସ୍ଥାନମାନଙ୍କର ତାପମାତ୍ରା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।

ମୁମ୍ବାଇ ଏବଂ ନାଗପୁର ପ୍ରାୟ ସମ ଉଚ୍ଚତାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ମାତ୍ର ମୁମ୍ବାଇ ସମୁଦ୍ର ନିକଟରେ ଥ‌ିବାରୁ ଏହା ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଶୀତଳ (ପ୍ରାୟ ୩୨° ସେଲ୍‌ସିୟସ୍) ଓ ଶୀତକାଳରେ ମୃଦୁ ଶୀତଳ (ପ୍ରାୟ ୧୮°, ସେଲ୍‌ସିୟସ୍) ରହିଥାଏ । ମାତ୍ର ନାଗପୁର ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଦୂରରେ ଥ‌ିବାରୁ ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳର ତାପମାତ୍ରା ୪୪° ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ ଏବଂ ଶୀତକାଳର ପ୍ରାୟ ୧୦° ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ ତାପମାତ୍ରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଥ‌ିରୁ ଜଣାଗଲା ଯେ ମୁମ୍ବାଇର ତାପମାତ୍ରା ବ୍ୟବଧାନ (ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ) ୧୪° ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ ହୋଇଥିବାବେଳେ ନାଗପୁରଠାରେ ଏହା ୩୪° ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଏ ।

(ଘ) ପବନ :
ପବନ ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ମ ବାୟୁରାଶିକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ବୋହି ନେଇଥାଏ । ଥଣ୍ଡା ପବନ କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରର ତାପମାତ୍ରାକୁ କମ୍ କରିଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଗରମ ପବନ ତାପମାତ୍ରାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଦେଇଥାଏ । ପବନ ତାପମାତ୍ରାକୁ ବାଦ୍ ଦେଲେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଆର୍ଦ୍ରତା ଏବଂ ବର୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ।

ଆରବ ଦେଶ ଓ ଆଫଗାନିସ୍ଥାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମରୁଭୂମି ଉପରଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ବାୟୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଷ୍କ ଓ ଉତ୍ତପ୍ତ । ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଉଷ୍ଣ ଲହରୀ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ । ଶୀତକାଳରେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଅତି ଶୀତଳ ବାୟୁ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ ଫଳରେ ଶୀତ ଲହରୀ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ପବନ କେବଳ ତାପମାତ୍ରା ନୁହେଁ ବରଂ ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ।

ଜଳଚକ୍ର : ସମୁଦ୍ର ତଥା ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ଜଳ ବାଷ୍ପ ଆକାରରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ବୃଷ୍ଟି, କୁଆପଥର ଓ ତୁଷାର ଆଦି ଆକାରରେ ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ଫେରିଆସେ । ଏହାକୁ ଜଳଚକ୍ର କୁହାଯାଏ ।

ଭୂ-ଆକୃତି :
ଭୂ-ଆକୃତି (Topography) : କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ଭୂ-ପୃଷ୍ଠର ସାମଗ୍ରିକ ପ୍ରାକୃତିକ ଗଠନକୁ ଭୂ-ଆକୃତି କୁହାଯାଏ । ଏଥ‌ିରେ ପାହାଡ଼, ପର୍ବତ, ଉପତ୍ୟକା, ଢାଲୁ ତଥା ଉପକୂଳ ଆଦି ଭୂ-ରୂପ ରହିଥାଇପାରେ ।

କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଭ୍-ଆକୃତି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- କେନ୍ଦ୍ର ଏସିଆ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୀତଳ, ମରୁଭୂମିରୁ ବହୁଥ‌ିବା ପବନକୁ ହିମାଳୟ ଓ କାରାକୋରମ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ ବାଧା ଦେଇଥାଏ । ଥର୍ ମରୁଭୂମିର ସମପ୍ରାୟ ଭୂମିରେ ପ୍ରବାହିତ ଥଣ୍ଡା ବା ଗରମ ପବନକୁ ବାଧା ଦେବାପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନଥାଏ ।

କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁ ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚିତ ସମସ୍ତ ନିୟମକଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ଵାରାରା ସାମୂହିକଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ । ଜଳବାୟୁ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ସେ ଅଞ୍ଚଳର ତିନି ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧ‌ିକ ବର୍ଷ ଧରି ତାପମାତ୍ରା, ବର୍ଷଣ (ବୃଷ୍ଟିପାତ ତୁଷାରପାତ, କୁହୁଡ଼ି) ଏବଂ ପବନର ଅବସ୍ଥା ଆଦି ଉପାଦାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ଜଳବାୟୁକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳବାୟୁ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଜଳବାୟୁ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ଜଳବାୟୁଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।

ଆବଦ୍ଧ ଉପତ୍ୟକା ଓ କେତେକ ଅରଣ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ଵ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳବାୟୁ ରହିଛି । ସେହିପରି ସହରଗୁଡ଼ିକର ବାୟୁ ତାପମାତ୍ରା ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ଗ୍ରାମୀଣ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ପ୍ରାୟତଃ ଅଧ‌ିକ ଉଷ୍ଣ ରହେ । ସହରାଞ୍ଚଳରେ ବହୁସଂଖ୍ୟାରେ କୋଠାବାଡ଼ି ତଥା କଂକ୍ତିଟର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିର୍ମାଣ ସହ କମ୍ ଗଛଲତା ଦେଖାଯାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ତାପ ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି ଓ ସହରକୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଉତ୍ତପ୍ତ ରଖୁଥାନ୍ତି । ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳବାୟୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ, ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ମାନବ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସୁଖ ସ୍ଵାଚ୍ଛନ୍ଦ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ।

ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ :
ମୌସୁମୀ ଶବ୍ଦଟି ଆରବ ଶବ୍ଦ ‘ମୌସମ୍’ରୁ ଆସିଛି ଓ ଏହାର ଅର୍ଥ ଋତୁ । ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ, ଆଫ୍ରିକା, ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ ସମେତ ଭାରତ ମହାସାଗର ଓ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବାହିତ ଋତୁକାଳୀନ ବାୟୁକୁ ଏହା ବୁଝାଇଥାଏ ।

ମୌସୁମୀ କହିଲେ ବାୟୁ ସହ ତାପମାତ୍ରା, ବାୟୁ ଚାପ ଓ ପବନର ଗତିଶୀଳତା ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ମୌଳିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ । ସଂକ୍ଷେପରେ ମୌସୁମୀ କହିଲେ ସାଧାରଣ ପବନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଋତୁକାଳୀନ ବୃଷ୍ଟିପାତକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।

ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁରେ ଏସିଆର ସ୍ଥଳଭାଗ ବହୁତ ଗରମ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଉପରେ ଏକ ତୀବ୍ର ଲଘୁଚାପ ଅଞ୍ଚଳ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଏହି ସମୟରେ ସମୁଦ୍ର ଶୀତଳ ଥାଏ ଓ ସେଠାରେ ଗୁରୁଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ବାୟୁ ସର୍ବଦା ଗୁରୁଚାପ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସ୍ଥଳଭାଗସ୍ଥ ଲଘୁଚାପ ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ବାୟୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ । ସମୁଦ୍ର ଉପରୁ ଆସୁଥ‌ିବା ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣ୍ଣ ବାୟୁ ଉଷ୍ଣ ସ୍ଥଳଭାଗ ଉପରେ ଘନୀଭୂତ ହୁଏ ଓ ପ୍ରଚୁର ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ ।

ଶୀତଦିନେ ପରିସ୍ଥିତି ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ସେତେବେଳେ ସ୍ଥଳଭାଗ ଜଳଭାଗ ଅପେକ୍ଷା ଶୀଘ୍ର ଶୀତଳ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ ସ୍ଥଳଭାଗ ଉପରେ ଗୁରୁଚାପ ଏବଂ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଉଷ୍ଣ ଜଳଭାଗ ଉପରେ ଲଘୁଚାପ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ । ଫଳତଃ ଏହାଯୋଗୁ ପବନ ଠିକ୍ ବିପରୀତ ଦିଗରୁ ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ଜଳଭାଗ ଆଡ଼କୁ ବହିଥାଏ । ସ୍ଥଳଭାଗସ୍ଥ ବାୟୁରେ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ କମ୍ ଥିବାରୁ ଶୀତକାଳରେ ଏସିଆର ଅଧ୍ଵଂକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ପାଗ ଶୁଖୁଲା ରହେ ।

ଶୀତ ଋତୁର ଆଗମନରେ ପବନ ବିପରୀତ ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ଜଳ ଭାଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ବାୟୁ ଶୁଷ୍କ ଥାଏ । ଏହାରି ପ୍ରଭାବରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ପାଗ ଶୀତଳ ରହେ । ଏହି ବାୟୁର କିଛି ଅଂଶ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପର ଦେଇ ଗତି କଲାବେଳେ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ସଂଗ୍ରହ କରେ ଓ ପୂର୍ବ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର କିଛି ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଷା କରାଏ । ଏହାକୁ ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ କୁହାଯାଏ ।

ମେଘାଳୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ମାଓସିନ୍‌ମ’’ ପୃଥ‌ିବୀର ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳ । ଏଠାରେ ବାର୍ଷିକ ହାରାହାରି ପ୍ରାୟ ୧୧୦୦୦ ମିଲିମିଟର (ଯାହାକି ୧୧ ମିଟର ସହ ସମାନ) ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ ।

କର୍ଣ୍ଣାଟକୀ ଓ ହିନ୍ଦୁସ୍ଥାନୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତରେ ବ୍ୟବହୃତ ଅନେକ ରାଗ ମୌସୁମୀରୁ ପ୍ରେରଣା ପାଇଛି । ମେଘମହ୍ଲାର ଓ ଅମୃତବର୍ଷିନୀ ଭଳି ରାଗ ଦ୍ଵୟକୁ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ନିଆଯାଇପାରେ ।

ଜଳବାୟୁ ଓ ଜନଜୀବନ :


ଆମ ଜୀବନ ଜଳବାୟୁ ସହ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଓ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତି ତଥା ଚାଲିଚଳଣିରେ ଜଳ ବ ୟୁ ର ପ୍ର ଭାବ ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ଭାରତର ବହୁ ପର୍ବପର୍ବାଣି ଋତୁ ଓ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଭିତ୍ତିକ । ଆମର ଜୀବନ ଉପରେ ଜଳବାୟୁ ନି ମ୍ନ ଲି ଖୂ ତ ପକାଇଥାଏ ।

(i) ସାଂସ୍କୃ ତି କ ପ୍ରଭାବ – ଭାରତରେ ପାଳିତ ହେଉଥ‌ିବା ପର୍ବ ପର୍ବାଣି ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧୁକାଂଶ ପର୍ବ କୃଷି ତଥା ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହି ଥାଏ । ଋତୁ ଅନୁସାରେ ଆମର ଖାଦ୍ୟପେୟ, ପରିଧାନ ତଥା ଦୈନିକ ଗତିବିଧ‌ିରେ ବହୁତ ପରି ବ ଉଁ ନ ପରି ଲ କ୍ଷି ତ ହୋଇଥାଏ ।

(ii) ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଭାବ – ଜଳବାୟୁ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ । ମୌସୁମୀ ଜନିତ ସ୍ଵଳ୍ପବୃଷ୍ଟି କୃଷିକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରିଥାଏ । କୃଷି ଶ୍ରମିକମାନେ କାମପାଇଁ ସହର ମୁହାଁ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ମହଙ୍ଗା ହୁଏ । ପିଇବା ପାଣିପାଇଁ ଦୂର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ଶିଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମଧ୍ଯ ପୂର୍ବାନୁମାନିତ ପାଣିପାଗ ଓ ଜଳର ସୁଲଭତା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ସମଗ୍ର ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜଳବାୟୁ ଓ ସାମାଜିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଆମେ ସହଜରେ ଅନୁମାନ କରିପାରିବା ।

ଜଳବାୟୁ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ :
ଭାରତରେ ଅନୁଭୂତ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଣିପାଗରେ ଚରମ ପରିସ୍ଥିତି ଜନୀତ ବାତ୍ୟା, ବନ୍ୟା, ଭୂ-ସ୍ଖଳନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳବାୟୁ ଜନିତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଘଟିଥାଏ । ଏସବୁ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଜନଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ କୃଷିହାନି, ସଂରଚନା ଜନିତ କ୍ଷତି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିଥାଏ ।

(କ) ବାତ୍ଯା:
ପ୍ରତିବର୍ଷ ଭାରତର ଉପକୂଳ ମୁଖ୍ୟତଃ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ଅନେ କ ଗୁ ଡ଼ି ଏ ବାତ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥାଏ । ବିଗତ ବ ର୍ଷ ମାନଙ୍କରେ କେତେ କ ବାତ୍ୟା ଅତି ବି ଧ୍ୱଂସକାରୀ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହା ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ମାନବ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ ହାନୀ ସହ ବହୁ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି ।

ଅନେକ ବଡ଼ବଡ଼ ଗଛ ଉପୁଡ଼ି ପଡ଼ିବା ସହ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ମଧ୍ଯ ଘଟିଛି । ଭାରତର ପାଣିପାଗ ବି ଭା। ଗ ଆସୁ ଥ୍ ବ ଝଡ଼ବାତ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ସୃଷ୍ଟି, ବିବର୍ଭନ ଓ ସ୍ଥଳଭାଗକୁ ଛୁଇଁବା ସ୍ଥାନ ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପୂ ର୍ବ ସୂ ଚ ନା ପ୍ର ଦ। ନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

କେତେକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମୁଦ୍ର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହାର ପାର୍ଶ୍ଵବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ଅପେକ୍ଷା ବାୟୁର ଚାପ କମ୍ ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ଲଘୁଚାପ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵ ବାୟୁ ଏହି ଲଘୁଚାପ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଆସେ । ସମୁଦ୍ର ଉପର ଦେଇ ଆସୁଥିବା ବାୟୁ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ଗ୍ରହଣ କରି ବୃଷ୍ଟି କରେ । ଯେତେବେଳେ ଲଘୁଚାପ ତୀବ୍ର ହୁଏ ତାହା ଅବପାତରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଓ ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ପ୍ରବଳ ବେଗରେ ପବନ ସହ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ ।

ଅବପାତ ବା ବାତ୍ୟାର କେନ୍ଦ୍ରଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ବାୟୁ ଘୂରି ଘୂରି ଉପରକୁ ଉଠିଥାଏ । ଏଥ‌ିରେ ଥିବା ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରାଶକୁ ‘ବାତାବର୍ଭର ଚକ୍ଷୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଭାବେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପ୍ରଶମନ ବଳ (NDRF – National Disaster Response Force) ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରେ ହେଉଥ‌ିବା ପ୍ରାକୃତିକ ତଥା ମାନବୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ବେଳେ ଧନଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିଥା’ନ୍ତି । ଏନ୍.ଡି.ଆର୍.ଏଫ୍.ର ବାଟାଲିୟାନ ଭାରତର ୧୨ ଗୋଟି ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି । ବାତ୍ୟା, ଭୂ-ସ୍ଖଳନ, ବନ୍ୟା ସମୟରେ ଏହି ଆପଦକାଳୀନ ଜଳ ଉଦ୍ଧାର ଓ ଅପସାରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ଆମ ଓଡ଼ିଶାର କଟକ ସହର ନିକଟସ୍ଥ ମୁଣ୍ଡଳିଠାରେ ୩ୟ ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପ୍ରଶମନ ବଳ ରହିଅଛି ।

(ଖ) ବନ୍ୟା :
ସାଧାରଣ ଭାବେ ଶୁଷ୍କ ରହୁଥିବା ଭୂମି ଜଳମଗ୍ନ ହେଲେ ବନ୍ୟା ହୋଇଥାଏ । କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେଲେ, ଏହା ଜଳଧାରା ଆକାରରେ ପ୍ରବଳ ବେଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହେବାକୁ ଲାଗେ । କାରଣ ଭୂମି ବର୍ଷାଜଳକୁ ବେଶି ଶୋଷିପାରେ ନାହିଁ । ପ୍ରବାହିତ ଜଳଧାରା ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦରେ ମିଶେ ଓ କ୍ରମେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଛୁଳି ପଡ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ । ଫଳରେ ବନ୍ୟା ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବାରମ୍ବାର ବନ୍ୟା ହୋଇଥାଏ । ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, କେରଳ, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଓ ଆସାମ ଆଦି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷଭାବେ ବନ୍ୟାପ୍ରବଣ ।

ପ୍ରକାରାନ୍ତରେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ହିମବାହ ସୃଷ୍ଟ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ତାହା ଉଛୁଳି ପଡ଼େ । ଏହି ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ଶିଳା ଏବଂ ବରଫର ବନ୍ଧକଦ୍ଵାରାରା ଜଳ ଧରି ରଖନ୍ତି । ବରଫ ତରଳିବା ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳ ଥାଏ । ବରଫ ଅତିଶୀଘ୍ର ତରଳିବା କାରଣରୁ କିମ୍ବା ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେଲେ ଚାପ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଶିଳା ଓ ବରଫର ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ । ଏହାକୁ ‘ହିମ ବିସ୍ଫୋଟ’ କୁହାଯାଏ ଓ ଏହାଯୋଗୁଁ ଧନଜୀବନ ବିଶେଷଭାବେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

ପ୍ରବଳ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେଲେ ଅଧିକାଂଶ ସହରରେ ବନ୍ୟା ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସହରର ଚାପଗ୍ରସ୍ତ ଜଳ ଅନ୍ୟ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଳବାହୀ ନାଳ ଉପରେ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏଥ‌ିପାଇଁ ଦାୟୀ । ଅବ୍ଯବସ୍ଥିତ ନିର୍ମାଣଜନିତ ବାଧାଯୋଗୁଁ ପାଣି ଜମି ବନ୍ୟା ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ସହରର ଅଧିକାଂଶ ଭୂମି, କଂକ୍ରିଟ୍ ବା ପିଚୁରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବାରୁ ତାହା ଜଳ ଶୋଷିପାରେ ନାହିଁ ।

୨୦୧୩ ମସିହାରେ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡରେ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ଲଗାତର ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେବା ଯୋଗୁଁ ‘ହିମ ବିସ୍ଫୋଟ’ ହୋଇଥିଲା । ପରେ ପରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଭୂ-ସ୍ଖଳନ ହେଲା । ଭାରତର ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ, ‘କେଦାରନାଥ ମନ୍ଦିର’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଧ୍ୱଂସ ପାଇଥିଲା । ବନ୍ୟାରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଗ୍ରାମ ସହ ବହୁ ରାସ୍ତା ଓ ପୋଲ ଧୋଇ ହୋଇ ଯାଇଥିଲା । ସର୍ବମୋଟ୍ ପ୍ରାୟ ୬୦୦୦ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ହାନି ଘଟିଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଥିଲେ ।

(ଗ) ଭୂ-ସ୍ଖଳନ :
ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା, ଭୂମିକମ୍ପ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଉଦ୍‌ଗୀରଣ ଜନିତ କାରଣ ଯୋଗୁଁ ଶିଳା, ମୃତ୍ତିକା ତଥା ଅସଂଲଗ୍ନ ଶିଳା ସମୂହ ହଠାତ୍ ଉପରୁ ତଳକୁ ଖସିବାକୁ ଭୂ-ସ୍ଖଳନ କୁହାଯାଏ । ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ, ସିକିମ୍ ଏବଂ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ତଥା ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାଧାରଣଭାବେ ଭୂ-ସ୍ଖଳନ ଘଟିଥାଏ । ମୁଖ୍ୟତଃ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ ସମୟରେ ହିଁ ଏହି ଘଟଣାମାନ ଘଟିଥାଏ ।

ବିଭିନ୍ନ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ଏସବୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭୂ-ସ୍ଖଳନ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି । ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଙ୍ଗଲକ୍ଷୟ, ଅଣଅନୁମୋଦିତ ରାସ୍ତାଘାଟ ନିର୍ମାଣ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଜଳପ୍ରବାହକୁ ପ୍ରତିରୋଧକାରୀ ଅତ୍ୟଧ୍ୱ ଗୃହନିର୍ମାଣ ଯୋଗୁଁ ଭୂସ୍ଖଳନ ହୋଇଥାଏ ।

(ଘ) ବନାଗ୍ନି :
ବଣ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅଣାୟତ୍ତଭାବେ ଜୋରରେ ବ୍ୟାପୁଥ‌ିବା ନିଆଁକୁ ବନାଗ୍ନି କୁହାଯାଏ । ଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ ଜନିତ ପରିସ୍ଥିତି, ମରୁଡ଼ି, ବେଗଶାଳୀ ପବନ ଏହି ବନାଗ୍ନି ବ୍ୟାପିବାରେ ଇନ୍ଧନ ଯୋଗାଇଥାଏ । ମଣିଷର ଅସାବଧାନତା ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ । ଅଧିକ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ତୃଣଭୂମି ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ଯଥା- ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଛତିଶଗଡ଼ ତଥା ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଭଳି ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ସାଧାରଣତଃ ବନାଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ।

ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ସହ ବନାଗ୍ନି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇଥାଏ । ପରିବେଶର ଅବକ୍ଷୟ ଘଟେ, ବାୟୁର ଗୁଣବତ୍ତା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଧିବାସୀମାନେ ବିସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଫଳତଃ ଏହା ଯୋଗୁଁ ଉଭୟ ପାରିବେଶିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥାଏ ।

ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (Fossill Fueli) : ନିୟୁତ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ସମୁଦ୍ର ଓ ଶିଳ୍ପାସ୍ତର ତଳେ ମଝି ପୋତି ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭବକ ଧ୍ୱଂସାବଶେଷରୁ କୋଇଲା, ଖଣିଜତୈଳ, ପ୍ରାକୃତିକ ବାଷ୍ପ ଆଦି ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନକାରୀ କଟକୁ ଜୀବାଶ୍ମ ଜୀବନ କୁହାଯାଏ ।

ସ୍ଥିରତା (Resilence) : ସମସ୍ୟା ସହ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର ପୂର୍ବାବସ୍ଥାନକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ସ୍ଥିରତା କୁହାଯାଏ ।

ପ୍ରଶମନ (Mitigation) : ବିଶ୍ଵତାପମାତ୍ରାକୁ କ୍ରମଶଃ କମାଇବା ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ । ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରଶମନ କୁହାଯାଏ ।

ଶାସ୍ତ୍ରୀ (Sustainable) : କୌଣସି ଜିନିଷକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବଜାୟ ରଖୁବାକୁ ସ୍ଥାୟୀ କୁହାଯାଏ

ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ :
ଜଳବାୟୁରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ । ଏହା ବ୍ୟାପକ ବା ଆଞ୍ଚଳିକ ଭିତ୍ତିରେ ହୋଇପାରେ । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାପମାତ୍ରା, ବର୍ଷଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଗଜନିତ ଘଟଣାବଳୀରେ ପରିବର୍ଭନ କାରଣରୁ ହୋଇଥାଏ । ନିୟୁତ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହିଁ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ଥିଲା ।

ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନର ଦହନ, ବନ୍ୟକ୍ଷୟ, ପରିବେଶ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ଶିଳ୍ପୀକରଣ, ଅଧୂକ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀର ଅତ୍ୟଧିକ ତଥା ଅପବ୍ୟବହାରପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଭୋଗ ଆଦି ଏଥ‌ିପାଇଁ ଦାୟୀ ।

ପୃଥ‌ିବୀର ପ୍ରାକୃତିକ ‘ଅଙ୍ଗାର କ ଚକ୍ର’’ରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବାଷ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ୟାସ ଧୀରେ ଧୀରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଆସିଥା’ନ୍ତି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପକୁ ଧରି ରଖୁଥା’ନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ‘‘ସବୁଜ ଗୃହ ପ୍ରଭାବ’’ ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଉଷ୍ମ ରଖୁବାଦ୍ଵାରା ଜୀବଜଗତ ତିଷ୍ଠି ରହେ । ବିଗତ କିଛି ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯଥା- ଶିଳ୍ପ, ପରିବହନ ଓ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରୁ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ବିଭିନ୍ନ ସବୁଜ ଗୃହ ଗ୍ୟାସ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି । ସବୁଜ ଗୃହ ଗ୍ୟାସ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ଅହେତୁକ ବୃଦ୍ଧି ଅଧ୍ବକ ତାପ ଧରି ରଖୁଛି । ଫଳତଃ ବିଶ୍ଵ ତାପମାତ୍ରାର ଦ୍ରୁତବୃଦ୍ଧିରେ ଏହା ସହାୟକ ହୋଇଛି । ଏହାଯୋଗୁଁ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଜଳବାୟୁ ଧାରା ସହ ନିଜକୁ ଖାପଖୁଆଇ ଚଳିଆସୁଥୁବା ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ମାନବ ସମାଜରେ ବିଘଟନ ଦେଖାଯାଉଛି ।

ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ଵାରା ହିଁ ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତତ ରହିପାରିବା । ବିଭିନ୍ନ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ବ୍ୟବହାର ର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥାଏ । ଏହା ସ୍ଥିରତା ବା ପ୍ରତିରୋଧକାରୀ କ୍ଷମତା ସୃଷ୍ଟି ତଥା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହ ଖାପଖୁଆଇ ଚଳିବାପାଇଁ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ।

ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଦୁନିଆରେ ଭାରତ ସମେତ ପୃଥ‌ିବୀ ବ୍ୟପୀ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର କ୍ଷୟକ୍ଷତି ହ୍ରାସ କରିବାପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପମାନ ନେଉଛନ୍ତି । ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଜ ଗୃହ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗମନ ହ୍ରାସ, ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତିକ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି ତଥା ଜୀବନଧାରଣର ବିକାଶ ଆଦି କେତେକ ଉଦାହରଣ ଅଟେ ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

1. ସରକାର ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜନିତ ଭାରତର ବିବିଧ ଜଳବାୟୁ ଓ ଏହାର ଭୂଗୋଳ ବିଶେଷତଃ ପର୍ବତ, ମରୁଭୂମି ଓ ମାଳଭୂମିଗୁଡ଼ିକଦ୍ଵାରା ଗଢ଼ା ହୋଇଛି ।
2. ପାଗ ସ୍ଵସ୍ଥାୟୀ ଅଟେ । ବାର୍ଷିକ ଭିତ୍ତିରେ ଋତୁର ପୁନରାଗମନ ହୋଇଥାଏ ଓ ଜଳବାୟୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପାଗର ଧାରାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।
3. ଜଳବାୟୁକୁ ଅକ୍ଷାଂଶ, ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ଉଚ୍ଚତା, ସମୁଦ୍ର ସମୀପତା ଓ ଭ୍-ଆକୃତି ଆଦି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ।

For better exam readiness, students can include Class 7 Science MCQ and Curiosity Chapter 6 Adolescence: A Stage of Growth and Change MCQ in their daily study routine.

Class 7 Science Chapter 6 Adolescence: A Stage of Growth and Change MCQ

Adolescence: A Stage of Growth and Change MCQ Class 7

MCQ On Adolescence: A Stage of Growth and Change Class 7

Question 1.
Sahil and Ritu are going through puberty and experiencing various physical changes. Which of the following change can both of them experience?
(a) Broadening of shoulders
(b) Voice becomes shrill
(c) Development of acne
(d) Breast development
Answer:
(c) Development of acne

Question 2.
During a class discussion on growing up, Nisha asked, “Which age range signifies adolescence in humans?”
(a) 5 to 10 years
(b) 10 to 12 years
(c) 12 to 15 years
(d) 10 to 19 years
Answer:
(d) 10 to 19 years

Question 3.
Tanisha discovers that someone is spreading false and hurtful messages about her on a social media platform. Based on what you know about handling such situations responsibly, which of the following would be the most appropriate way for her to respond?
(a) Ignore the messages and hope the problem goes away.
(b) Respond to the messages by sending hurtful messages back to the person.
(c) Engage in an online argument with the person spreading the messages to clear her name.
(d) Talk to teachers or parents, and report the issue to the social media platform.
Answer:
(d) Talk to teachers or parents, and report the issue to the social media platform.

Question 4.
Arun noticed a bump on his neck and realised that his voice had become hoarse. What is the most likely reason behind this change?
(a) Increase in strength of body
(b) Weight gain
(c) Growth of Adam’s apple
(d) Increase in height
Answer:
(c) Enlargement of the voice box (Adam’s apple in boys) during adolescence causes the voice to crack or become hoarse.

Question 5.
Rehan has been feeling stressed thinking of upcoming exams. His friends offer him cigarettes, saying it will help him relax. What should Rehan do?
(a) Accept it to impress friends
(b) Refuse and walk away
(c) Try it assuming he can stop after exams
(d) Use it to reduce stress
Answer:
(b) Refuse and walk away

Question 6.
Chirag, a 13-year-old boy, has become very inactive and prefers to stay alone in his room. His parents are worried about his emotional well-being. What should his parents do?
(a) Encourage him to do regular exercise and yoga
(b) Let him eat junk food
(c) Increase his screen time
(d) Stop him from meeting friends
Answer:
(a) Encourage him to do regular exercise and yoga

Question 7.
What physical change is the boy observing in himself, as shown in the image given below?

(a) Appearance of facial hair
(b) Increased muscle growth
(c) Increase in height
(d) Pimples on the face
Answer:
(b) Increased muscle growth

Question 8.
Anya heard her aunt saying that her grandmother no longer has periods and wondered why. Her aunt explained that it is a natural part of ageing. At which age range does menstruation typically stop in women?
(a) 35 to 40 years
(b) 40 to 42 years
(c) 55 to 60 years
(d) 45 to 55 years
Answer:
(d) 45 to 55 years

Question 9.
Menstruation typically occurs:
(a) Twice a month
(b) Once a month
(c) Every week
(d) Once a year
Answer:
(b) Menstruation is a monthly phenomenon.

Question 10.
Which of the following food item(s) help fulfil the body’s iron requirement during adolescence?

(a) Apple
(c) Milk
(b) Apple and Spinach
(d) Spinach and Kidney beans
Answer:
(d) Spinach and kidney beans are good sources of iron.

Question 11.
During adolescence, especially girls, experience blood-related health issues caused due to the deficiency of which nutrient?
(a) Calcium
(b) Vitamin D
(c) Vitamin B12
(d) Proteins
Answer:
(c) Vitamin B12

Question 12.
While making a poster on drug prevention, Aman thought which ministry started the Nasha Mukt Bharat Abhiyaan. Identify the correct department.
(a) Ministry of Social Justice and Empowerment
(b) Ministry of Education
(c) Ministry of Health and Welfare
(d) Ministry of Home Affairs
Answer:
(a) Ministry of Social Justice and Empowerment

Question 13.
Identify X and Y in the given flowchart and select the correct option.

X	Y
(a) Substance abuse	Mental health only
(b) Addictive drugs	Physical and mental health
(c) Medicinal drugs	Growth
(d) Substance abuse	Physical and mental health

Answer:
(b) Tobacco, cigarettes, and alcohol are addictive drugs, and they affect both physical and mental health.

Question 14.
Arrange the following stages of human life in the correct order:
(i) Childhood
(ii) Adulthood
(iii) Adolescence
(iv) Old age
(v) Infancy
(a) (i), (v), (iii), (ii), (iv)
(b) (v), (i), (iii), (ii), (iv)
(c) (v), (i), (ii), (iii), (iv)
(d) (i), (v), (ii), (iii), (iv)
Answer:
(b) (v), (i), (iii), (ii), (iv)

Question 15.
Raghav’s school organised an awareness campaign to educate students aged between 10-15 years about adolescence and puberty. While preparing a report, Raghav noted the following points:
(i) Adolescence is the stage of development between childhood and adulthood.
(ii) In adolescent girls, the growth of the voice box causes the voice to sound hoarse.
(iii) The appearance of secondary sexual characteristics marks the onset of puberty.
(iv) During puberty, an individual undergoes only internal changes.
Which of the above statements were incorrectly noted by Raghav?
(a) (i) and (ii) only
(b) (i), (ii), and (iii)
(c) (ii) and (iv) only
(d) (i) and (iii) only
Answer:
(c) (ii) and (iv) only

Question 16.
Vartika recently learnt about government schemes that support menstrual hygiene. In which of the following states has a scheme been implemented to provide free sanitary napkins to schoolgirls?
(i) Karnataka
(ii) Tamil Nadu
(iii) Odisha
(iv) Kerala
(a) (i) and (ii) only
(b) (iii) and (iv) only
(c) (i) and (iii) only
(d) (i), (ii) and (iii)
Answer:
(d) (i), (ii) and (iii)

Question 17.
Ankita notices that her younger brother, Ankur, gets irritated easily and has frequent mood swings. These signs indicate which type of change(s) that Ankur is going through?
(i) Physical changes
(ii) Dietary changes
(iii) Emotional changes
(iv) Behavioural changes
(a) (i) only
(b) (iii) and (iv) only
(c) (i), (ii) and (iii)
(d) (i) and (iv) only
Answer:
(b) Getting irritated easily and having mood swings are signs of emotional and behavioural changes, which are common during adolescence.

Adolescence: A Stage of Growth and Change Class 7 Assertion and Reason Questions

The following questions consist of two statements – Assertion (A) and Reason (R). Answer these questions by selecting the correct option:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.
(c) A is true but R is false.
(d) A is false but R is true.

1. (A): Secondary sexual characteristics are natural signs that the body is preparing for adulthood.
(R): These characteristics mark the onset of puberty.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

2. (A): Adolescence is a period of rapid growth and development.
(R): The duration of adolescence is identical for every individual.
Answer:
(c) Everyone experiences adolescence at their own pace, its duration varies from person-to-person.

3. (A): Hormones are present in different parts of the body and are released all the time.
(R): These chemicals influence the mood and behaviour of adolescents.
Answer:
(d) Hormones are released at specific times as needed by the body in response to signals from the brain.

4. (A): Tobacco, alcohol, and cigarettes are harmful and cause minor health issues.
(R): These substances can be addictive once people start using them.
Answer:
Tobacco, alcohol, and cigarettes are harmful, addictive substances that can cause major health issues.

5. (A): Adolescence is a stage characterised by new experiences and emotions in an individual.
(R): An adolescent brain has the highest capacity for learning.
Answer:
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.

6. (A): A proper nutritious diet is required during adolescence.
(R): The diet of an adolescent must include milk, green leafy vegetables, and processed foods.
Answer:
(c) Processed foods are not part of a healthy diet for adolescents.

7. (A): Menstrual hygiene is important for both comfort and health.
(R): To support menstrual hygiene, the government has introduced several schemes.
Answer:
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.

8. (A): Sudden mood swings are common during adolescence.
(R): Emotional development and hormonal changes affect adolescent behaviour.
Answer:
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.

Adolescence: A Stage of Growth and Change Class 7 Fill in the Blanks

1. …………is the stage in which the body of an adolescent undergoes external and internal changes.
Answer: Puberty

2. The growth of breasts in girls and facial hair in boys are examples of …………characteristics.
Answer: secondary sexual

3. The phase of …………cycle when blood discharge occurs from the female body is called ………….
Answer: menstrual, menstruation

4. After attaining puberty, boys develop a …………voice.
Answer: deep/hoarse

5. …………involves the use of digital devices such as phones or online platforms to harass others.
Answer: Cyberbullying

6. A balanced diet during adolescence should include carbohydrates, proteins, vitamins, …………and ………….
Answer: minerals, fats

7. Addiction to harmful substances can affect both ………..and …………health.
Answer: physical, mental

8. …………is a mineral essential for the formation of blood and to prevent ………….
Answer: Iron, anaemia

Adolescence: A Stage of Growth and Change Class 7 True or False

Write true or false. Rewrite the false statements correctly.

1. A regular menstrual cycle signifies healthy reproductive health.
Answer: True

2. The effect of emotional change during adolescence may be advantageous or disadvantageous.
Answer: True

3. Hormones are chemicals that only control physical changes.
Answer: False Hormones can control both internal and external (physical) changes.

4. Adolescence is the period between infancy and childhood.
Answer: False Adolescence is the period between childhood and adulthood.

5. Acne during adolescence is caused by poor hygiene only.
Answer: False Acne during adolescence is mainly caused by hormonal changes that increase oil secretion in the skin. Poor hygiene may worsen it, but it is not the only cause.

6. Adolescents do not need a balanced diet as much as adults.
Answer: False Adolescents need a balanced diet as much as adults.

7. Personal hygiene is important to prevent infections during adolescence.
Answer: True

Adolescence: A Stage of Growth and Change Class 7 Match the Following

Question 1.
Match column I with column II.

Answer:

	Column I		Column II
(i)	Hormones	C.	Chemical messengers
(ii)	Acne	D.	Oily secretion of skin
(iii)	Growth of hair in armpits	A.	Common in boys and girls
(iv)	Growth of moustache	E.	Observed only in boys
(v)	Mood swings	B.	Emotional change

Question 2.

Answer:

	Column I		Column II
(i)	Shuchi Scheme	C.	Karnataka
(ii)	Free Sanitary Napkin Scheme	D.	Tamil Nadu and Odisha
(iii)	Nasha Mukt Bharat Abhiyaan	A.	Aims to prevent substance abuse among adolescents
(iv)	Rashtriya Kishor Swasthya Karyakram (RKSK)	B.	Aims to improve the health of adolescents

 

Go through BSE Odisha Class 7 Social Science Notes Odia Medium Chapter 2 ପାଣିପାଗକୁ ବୁଝିବା to understand important topics more clearly.

7th Class Social Science Chapter 2 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 7 Social Science Chapter 2 Notes Odia Medium

‘ପାଣିପାଗରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପୃଥୁବୀ ତଥା ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷରେ ନୂତନତା ଆଣିଥାଏ’’
ମାର୍ସେଲ୍, ପ୍ରୋଷ୍ଟ, ଫରାସୀ ଔପନ୍ୟାସିକ

ବିଷୟଭିତ୍ତିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ

ପାଣିପାଗ ଓ ଏହାର ଉପାଦାନ :
ଶୀତ ଋତୁରେ ନିଜକୁ ଉଷୁମ ରଖୁବା ପାଇଁ ଆମେ ଶୀତ ପୋଷାକ ବ୍ୟବହାର କରୁ । ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ଶରୀରକୁ ଶୀତଳ ଓ ଆରାମ ରଖୁବାଭଳି ପୋଷାକ ଆମେ ବ୍ୟବହାର କରୁ । ପ୍ରକୃତ ପକ୍ଷେ, ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଋତୁରେ ଆମ ଶରୀର ଦେଉଥ‌ିବା ସଙ୍କେତର ଫଳ, ଅପରପକ୍ଷେ ଆମ ଶୀରରହିଁ ପାଗକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ ।

ପାଗ କ’ଣ ?

ପାଗ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଗ କୁହାଯାଏ ।
ବାୟୁମଣ୍ଡଳ – ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ଗ୍ୟାସୀୟ ସ୍ତରକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ । ଏଥିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଗ୍ୟାସ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ବାୟୁ କୁହାଯାଏ ।

ଟ୍ରପୋସ୍ପିୟର – ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଲାଗି ରହିଥ‌ିବା ବାୟୁର ସର୍ବନିମ୍ନ ସ୍ତରକୁ ଟ୍ରପୋସ୍ପିୟର କୁହାଯାଏ ।

ଟ୍ରପୋସ୍ଫିୟର ସ୍ତରରେ ଭୂ-ଭାଗସ୍ଥ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷଲତା, ପଶୁପକ୍ଷୀ, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି ବାସ କରିଥାନ୍ତି ଓ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ସ୍ତରରେ ପାଣିପାଗ ଜନିତ ସମସ୍ତ ଘଟଣାବଳୀ ଘଟିଥାଏ ।

ଟ୍ରପୋସ୍ପିୟର ଭୂ-ଭାଗରୁ ୬ ରୁ ୧୮ କିଲୋମିଟର ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ । ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ସ୍ତର ଉଚ୍ଚତା ସର୍ବନିମ୍ନ (କାରଣ ଏଠାକାର ଶୀତଳ ବାୟୁ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଥାଏ) କ୍ରାନ୍ତିମଣ୍ଡଳରେ ଏହାର ବିସ୍ତୃତି ଅଧ୍ବକ (କାରଣ ଏଠାରେ ଉଷ୍ଣବାୟୁ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥାଏ) ।

ପାଗକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଆମେ ଥଣ୍ଡା, ଗରମ, ବର୍ଷା, ମେଘୁଆ, ଝଡ଼, ପବନ, ତୁଷାରପାତ ଆଦି ଶବ୍ଦର ଉପଯୋଗ କରିଥାଉ ।

ପାଗର ଉପାଦାନ :
ପାଗର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା-

ତାପମାତ୍ରା : ବାୟୁମଣ୍ଡଳ କେତେ ଉଷ୍ଣ ବା ଶୀତଳ ।
ବର୍ଷଣ : ଆକାଶରୁ ପଡୁଥିବା ଜଳର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରରୂପ ଯଥା- ବୃଷ୍ଟିପାତ, ତୁଷାରପାତ, ହିମ ମିଶ୍ରିତ ବୃଷ୍ଟି ବା କୁଆପଥର ବୃଷ୍ଟି ଇତ୍ୟାଦି ।
ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପ : ଭୂପୃଷ୍ଠରେ ଅନୁଭୂତ ଆମ ଉପରେ ଥିବା ବାୟୁର ଓଜନ ।
ପବନ : ଗତିଶୀଳ ବାୟୁର ବେଗ ଓ ଦିଗ ।
ଆର୍ଦ୍ରତା : ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଉପସ୍ଥିତ ଜଳୀୟବାଷ୍ପର ପରିମାଣ ।

ତୁଷାରପାତ (Sleet) : ହିମ କିମ୍ବା ଆଂଶିକ ହିମବୃଷ୍ଟିକୁ ତୁଷାରପାତ କୁହାଯାଏ ।

କୁଆପଥର (Hail) : ଆକାଶରୁ ବର୍ଷା ପରି କ୍ଷୁଦ୍ର, କଠିନ ବରଫର ଗୋଲାକାର ବୃଷ୍ଟିପାତକୁ କୁଆପଥର କହନ୍ତି ।

ଜଳୀୟବାଷ୍ପ (Water vapour) : ତରଳ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଜଳର ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ କହନ୍ତି ।

ପୂର୍ବାନୁମାନ (Forecast) : ଘଟଣା ଜାଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଅନୁମାନ କରିବା (ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଗ) ।

ଆଦିମ କାଳରୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଅଭିଜ୍ଞତାରୁ ପାଗର ପୂର୍ବାନୁମାନ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତିର ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍‌ଭାବେ ବୁଝିପାରିଛି ।

ଅଳ୍ପ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଡୁଥ‌ିବା ପକ୍ଷୀ, ଅଣ୍ଡା ବୋହି ନେଉଥ‌ିବା ପିମ୍ପୁଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ମଞ୍ଜି ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବା ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ବେଙ୍ଗ ରଡ଼ି, ଶଙ୍କୁ ବିଶିଷ୍ଟ ପାଇନ୍ ଫଳର ପେନ୍ଥା ଖୋଲିବା ଓ ବନ୍ଦ ହେବା ଆଦି ଘଟଣା ଆଗାମୀ ସମୟରେ ଝଡ଼ ବର୍ଷା ହେବାର ମୂଲ୍ୟବାନ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ।

ପ୍ରକୃତିପ୍ରଦତ୍ତ ସୂଚନା ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
ପାଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାର ଆଗାମୀ ସୂଚନା ପିମ୍ପୁଡ଼ିମାନଙ୍କ ବ୍ୟବହାରରେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ । ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଆଚରଣ ଭାବେ ପିମ୍ପୁଡ଼ିମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଅଣ୍ଡାଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା ପାଗ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାର ଆଗାମୀ ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ ।

ବର୍ଷା ଆଗମନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସୂଚନା ସ୍ଵରୂପ ବେଙ୍ଗଟିଏ ରଡ଼ି କରୁଛି ।

ପାଇନ୍ ର ଶଙ୍କାକୃତି ଫଳ ବାୟୁ ମଣ୍ଡଳ ର ଆର୍ଦ୍ରତା ଦ୍ଵାର । ଖୋଲିବା ଏବଂ ବନ୍ଦ

ପରିବେଶରେ ଏହି ଫଳ ତା’ର ମଞ୍ଜିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାପାଇଁ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥାଏ । ପାଗ ଶୁଖୁଲା ଥିଲେ ଫଳଟି ଖୋଲିଯାଏ ଓ ବୀଜବିକ୍ଷେପ ହୁଏ ।

ପାଗ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର :
କିଛି ଶତାବ୍ଦୀଧରି ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ପାଗର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ମାପିବା ତଥା ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ପଦ୍ଧତିମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି । ଉପଲବ୍ଧ ସୂଚନା ଆଧାରରେ ଜଳବାୟୁବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆଗାମୀ କିଛି ଘଣ୍ଟା, କିଛି ଦିନ ବା କିଛି ସପ୍ତାହରେ ପାଗ କିପରି ଆଚରଣ କରିବ ତା’ର ପର୍ବାନୁମାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାନ୍ତି ।

(କ) ତାପମାତ୍ରା :

ଜ୍ଵର ମାପିବାପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତାପମାନ ଯନ୍ତ୍ର ଯଥା- ଜ୍ଵର ମାପକ ତାପମାନ ଯନ୍ତ୍ର ପରୀକ୍ଷାଗାର ତାପମାନ ଯନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ । ତାପମାତ୍ରାର ମାନକ ଭାବେ ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ ମାନ ଓ ଫାରେନ୍‌ହିଟ୍ ମାନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ଏକ ଶୀତଳ ଗୃହର ତାପମାତ୍ରା ଯଦି ୧୫ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ (୧୫°C) ଉଲ୍ଲେଖ ହେବ, ତେବେ ଏହା (୫୯°F) ଫାରେନ୍‌ହିଟ୍ ସହ ସମାନ ।

କେତେକ ତାପମାନ ଯନ୍ତ୍ର କେବଳ ଆଖପାଖ ପରିବେଶର ତାପମାତ୍ରା ମାପ କରନ୍ତି । ଆଉ କେତେକ ଦୈନିକ ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରା ରେକର୍ଡ଼ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଅଳଂକାଂଶ ଥର୍ମୋମିଟରରେ ଏକ ରଙ୍ଗୀନ୍ ତରଳପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଏହା ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥାଏ ।

ଡିଜିଟାଲ ଥର୍ମୋମିଟରରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଅଧ୍ବକ ତଥ୍ୟ ମିଳିପାରୁଥିବାରୁ ଆଜିକାଲି ଏହାର ବ୍ୟବହାର ଅଧ୍ୟକ ହେଉଛି ।

ତାପମାତ୍ରା ବ୍ୟବଧାନ : କୌଣସି ଦିନରେ ସାଧାରଣଭାବେ ୨୪ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧ‌ିକ ତାପମାତ୍ରା ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରାର ବ୍ୟବଧାନକୁ ବୁଝାଏ ।

ହାରାହାରି ଦୈନିକ ତାପମାତ୍ରା : କୌଣସି ଦିନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରା ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରାକୁ ଯୋଗ କରି ଦୁଇ (୨)ରେ ହରଣ (ଭାଗ) କରିବାଦ୍ଵାରା ଉପଲବ୍‌ଧ ହୋଇଥାଏ ।

ଭାରତ ପାଣିପାଗ ବିଭାଗ ୧୮୭୫ ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହାର ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ‘‘ଆଦିତ୍ୟାଚ୍ ଜାୟତେ ବୃଷ୍ଟି’’ ଅର୍ଥାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ବର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ଏହି ବାକ୍ୟାଶଟି ‘ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ମନୁଗ୍ଧ ତିରୁ ଉଦ୍ଧୃତ ହୋଇଛି ।’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ଳୋକଟିର ଅର୍ଥ ହେଲା, ‘ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ବର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବର୍ଷାରୁ ଖାଦ୍ୟ ଆସେ, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟରୁ ଜୀବଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ ।’’

ଆଖପାଖ ପରିବେଶ (Ambient) : ଅପେକ୍ଷାକୃତ ପାଖାପାଖୁ ଅଞ୍ଚଳ ।

ପରିସଂଖ୍ୟାନ (Statistics) : ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତିରେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ତଥା ସେଗୁଡ଼ିକର ବିଶ୍ଳେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣାବଳୀର ପ୍ରରୂପକୁ ଚିହ୍ନିବା ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିବା ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା | କୌଶଳକୁ ବୁଝାଏ ।

(ଖ) ବର୍ଷଣ :
କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଷାର ପରି ମାଣ, ପରି ମାପକ ଯନ୍ତ୍ର (ରେନ୍ ଗଜ୍) ଦ୍ଵାର। ମପାଯାଏ । ଏହି ଯନ୍ତ୍ରର ଉପର ଅଂଶରେ ଏକ କାଚ କାହାଳୀ ଥାଏ । କାହାଳୀର ନିମ୍ନଭାଗ ଏକ ସିଲିଣ୍ଡର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ ।

ବର୍ଷା ହେଲେ କାହାଳୀ ଉପରେ ପଡୁଥିବା ଜଳ ସି ଲି ଣ୍ଡର ମଧ୍ୟକୁ କରେ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ଏକ ଇଞ୍ଚ/ମିଲିମିଟର ଦିଗଥ‌ିବା ମାପକ ସଂଯୁକ୍ତ ଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ଯେତେବେଳେ ସିଲିଣ୍ଡର ୫ ମି . ମି . ହୁଏ ସେତେ ବେଳେ ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ୫ ମି.ମି. ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ ।

(ଗ) ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଚାପ :
ଝଡ଼ ତୋଫାନ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମ ଉପର ଓ ଚାରିପାର୍ଶ୍ଵର ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଓଜନ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ଚାପ ଯୋଗୁଁ ପାଗ ଭାରି ଭାରି (ଗୁମ୍‌ ସୁମ୍) ଲାଗି ଥାଏ ।

ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାୟୁଚାପର ମାତ୍ରା ଅଧ‌ିକ ଥାଏ ଏବଂ ସ୍ଥାନର ଉଚ୍ଚ ତା ବୃଦ୍ଧି ସହ ଏହା ହ୍ରାସପାଇଥାଏ ।
ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନରେ ବାୟୁ ପତଳା ଥାଏ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ କମ୍ ମିଳିଥାଏ ।

ରକ୍ତରେ ଅମ୍ଳଜାନ କମ୍ ମିଶୁଥିବାରୁ ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ିବାପାଇଁ ଶରୀରକୁ ଅଧୂକରୁ ଅଧିକ ପରିଶ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚତାରେ ମଣିଷ ବେଳେବେଳେ ଅଣନିଃଶ୍ଵାସୀ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇବା ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ ।

ସମୁଦ୍ର ଉପକୂଳରେ ଉପରେ ବା ତଳେ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଳେବେଳେ ବାୟୁଚାପ ନାଟକୀୟଭାବେ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ଯାହାକୁ ଜଳବାୟୁ ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ଅବପାତ’ ବା ‘ଲଘୁଚାପ କେନ୍ଦ୍ର’ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି । ଅବପାତ ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିଝଡ଼ ବା ବାତ୍ୟାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ ।

ବାରୋମିଟର ନାମକ ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବାୟୁଚାପ ମପାଯାଏ । ମିଲିବାର ଏକକଦ୍ଵାରା ବାୟୁଚାପ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥାଏ । (ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହାକୁ ଏମ୍.ବି. କୁହାଯାଏ ।)

ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରେ ସାଧାରଣ ବାୟୁ ଚାପ ୧୦୧୩ ମିଲିବାର ହୋଇଥାଏ । ବାୟୁଚାପ ୧୦୦୦ ମିଲିବାରରୁ କମିଗଲେ, ଅବପାତରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହେବା (Acclimatise) : ନୂତନ ଜଳବାୟୁ କିମ୍ବା ନୂତନ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ଖାପଖୁଆଇ ଚଳିବା ।

ପବନ୍ଦ :

1. ଗତିଶୀଳ ବାୟୁକୁ ପବନ କୁହାଯାଏ ।
2. ବାୟୁ ଉଚ୍ଚଚାପ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ନିମ୍ନ ଚାପ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ ।
3. ପବନର ଦୁଇଟି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ରହିଛି, ଯଥା ବେଗ ଓ ଦିଗ । ଏହି ଦୁଇଟିଦ୍ଵାରା ପବନର ବିଶେଷତା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ ।
4. ପବନର ବେଗ ଓ ଦିଗ ପାଣିପାଗର ପୂର୍ବ ସୂଚନା ଦେବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।
5. ନୌଚାଳନା ତଥା ଉଡ଼ାଜାହାଜ ଚଳାଚଳରେ ପବନର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ରହିଛି । ସେଥ‌ିପାଇଁ ନାବିକ ତଥା ବୈମାନିକମାନେ ପବନର ବେଗ ତଥା ଦିଗ ବିଷୟରେ ସଚେତନ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
6. କୃଷକମାନେ ମଧ୍ୟ ପବନର ଦିଗକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ବର୍ଷାର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ବେଗଶାଳୀ ପବନ ମୃତ୍ତିକାକୁ ଶୀଘ୍ର ଶୁଷ୍କ କରିଦେଇଥାଏ ।

ପବନର ବେଗ କିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ? :
ଦିଗବାରେଣୀ ବା ଉଇଣ୍ଡଭେନ୍ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ପବନର ଦିଗ ମପାଯାଏ ।

ଏହି ଯନ୍ତ୍ରରେ ଏକ ଖମ୍ବ ଉପରେ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣା ୟମାନ ତୀର ଲାଗିଥାଏ । ଏହାର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ଵ ମୁନିଆ ଅପର ପାର୍ଶ୍ଵ ଟି ମାଛ ଲାଞ୍ଜ ସଦୃଶ ଚ ଉଡ଼ା ହୋଇଥାଏ । ପବନ ବହିଲେ ମୁନିଆ ପାର୍ଶ୍ଵଟି ପବନ ଯେଉଁ ଦିଗରୁ ବହୁଛି ସେହି ପଟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ପବନ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ବହୁଥୁଲେ ତୀରଟି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାହିଁଥାଏ । ପୁଚ୍ଛ ପାର୍ଶ୍ଵଟି ଏହାର ବିପରୀତ ଦିଗ ଅର୍ଥାତ୍ ଉତ୍ତର ପଟେ ଥାଏ । ଏହା ଅତି ହାଲୁକା ପବନରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କରେ ।

ଉଡ଼ାଜାହାଜ ପଡ଼ିଆମାନଙ୍କରେ ଥ‌ିବା ପବନ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶକଗୁଡ଼ିକୁ ‘ବାତାଶଙ୍କୁ (Wind sock) କୁହାଯାଏ । ଏହା ବୈମାନିକମନକୁ ଉଡ଼ାଜାହାଜ ଉଡ଼ାଣ ଓ ଅବତରଣ ସମୟରେ ପବନର ଦିଗ ଜାଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକାରର ଶଙ୍କୁ କଳକାରଖାନାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଥୁରୁ ଧୁଆଁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ୟାସ୍‌ ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ ।

ବାୟୁର ବେଗ ମାପିବାପାଇଁ ଆନିମ୍ନୋମିଟର ନାମକ ଏକ ସରଳ ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏଥିରେ ତିନୋଟି ବା ଚାରୋଟି ଅର୍ଦ୍ଧ ଗୋଲାକାର ଧାତବ କପ୍ ରହିଥାଏ । ଏହି କପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବଭାବେ ଥିବା ଏକ ଧାତବ ଖମ୍ବ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଥାଏ ।

ପବନ ବହିଲେ, କପ୍ ଭିତରେ ପବନ ପଶେ ଓ କପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗେ । ପବନର ବେଗ ବୃଦ୍ଧି ସହ କପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଅଧ୍ଵରୁ ଅଧୁକ ବେଗରେ ଘୂରିଥା’ନ୍ତି ।

ଧାତବ ଖମ୍ବର ମୂଳରେ ଘଣ୍ଟାପରି ଏକ ପରିମାପକ ଯନ୍ତ୍ର ଥାଏ । ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଟି ତାରଦ୍ଵାରା କପଗୁଡ଼ିକ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ । ଫଳତଃ ପବନର ବେଗ ନିମ୍ନରେ ଥ‌ିବା ମାପ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଜଣାପଡ଼େ । କପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ କେତେଥର ଘୂରିଛନ୍ତି ତାହା ମାପକ ଯନ୍ତ୍ର ହିସାବ ରଖେ ଏବଂ ବାୟୁର ବେଗକୁ କି.ମି. (କିଲୋମିଟର) ପ୍ରତି ଘଣ୍ଟା ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରେ ।

(ଙ) ଆର୍ଦ୍ରତା:
ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଜଳୀୟବାଷ୍ପର ପରିମାଣକୁ ଆର୍ଦ୍ରତା କୁହାଯାଏ ।

ଆର୍ଦ୍ରତାର ପରିମାଣ, ‘ତାପମାତ୍ରା, ପବନ, ବାୟୁଚାପ ଓ ସ୍ଥାନ ଆଦିଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ ।

ବାୟୁରେ ଜାଳୀୟବାଷ୍ପର ପରିମାଣ ‘ଆପେକ୍ଷିକ ଆର୍ଦ୍ରତା’ରେ ଶତକଡ଼ା ହିସାବରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ । ବାୟୁରେ ଆଦୌ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ନଥୁଲେ ଆପେକ୍ଷିକ ଆର୍ଦ୍ରତା ୦% (ଶୂନ୍ୟ ଶତକଡ଼ା) ଏବଂ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥଲେ ଆପେକ୍ଷିକ ଆର୍ଦ୍ରତା ୧୦୦% (ଶହେ ଶତକଡ଼ା) ହୋଇଥାଏ । ଶୁଷ୍କ ପାଗରେ ଆପେକ୍ଷିକ ଆର୍ଦ୍ରତା ୨୦% ରୁ ୪୦% ମଧ୍ଯରେ ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ର ପାଗରେ ଏହା ୬୦%ରୁ ୮୦% ରହିଥାଏ ।

ଆର୍ଦ୍ରତାର ପରିମାଣକୁ ‘ହାଇଡ୍ରୋମିଟର’ ନାମକ ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ଵାରା ମପାଯାଇଥାଏ ।

ହାଇଡ୍ରୋମିଟର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅଟେ । ମୂଳତତ୍ତ୍ଵ ବା ନୀତି ଆଧାରରେ ହାଇକ୍ରୋମିଟରକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।

ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଆଦି ଶିଳ୍ପରେ ଆର୍ଦ୍ରତାର ନିରୂପଣ ବେଶ୍ ଗୁରୁତ୍ଵ ବହନ କରିଥାଏ ।

ସଂଗ୍ରହାଳୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆର୍ଦ୍ରତା ନିରୀକ୍ଷଣ କରିଥା’ନ୍ତି । କାରଣ ଶୁଷ୍କ ପରିବେଶରେ ହିଁ ସେଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ସଂରକ୍ଷିତ ରହିଥାଏ ।

ଜଳବାଷ୍ପୀଭୂତ ହେଲେ ଶୀତଳତା ପ୍ରଦାନ କରେ ।

ବାୟୁରେ ଅଧ‌ିକ ପରିମାଣର ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ଥିଲେ ବାଷ୍ପୀଭବନ ମନ୍ଥର ହୋଇଥାଏ । ଏପରି ଅବସ୍ଥା ମୂଖ୍ୟତଃ ବର୍ଷାଦିନେ ଦେଖାଯାଏ ।

ପାଣିପାଗ କେନ୍ଦ୍ର :
ପାଣି ପାଗକୁ ମାପିବାପାଇଁ ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଣିପାଗ କେନ୍ଦ୍ର ରେ ଥାଏ । ଫଳରେ ପାଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ଅନୁସରଣ ସହଜ ହୋଇଥାଏ ।

ସମସ୍ତ ପାଣିପାଗ ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ବ୍ୟବଧାନରେ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ମାନ ଚି ତ୍ରୀକ ର ଣ ଓ ପାଣି ପାଗ ର ପୂର୍ବାନୁମାନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।

ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ପାଣିପାଗ କେନ୍ଦ୍ର :
ଆଜିକାଲି ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ପାଣିପାଗ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ (AWS – Automated Weather Station) ସ୍ଥାପନ କରାଗଲାଣି ।

ଏହି ସବୁ କେନ୍ଦ୍ର ଗୁ ଡ଼ି କରେ ସେନ୍ ସର ଦ୍ଵାର। ତାପମାତ୍ରା, ଆର୍ଦ୍ରତା, ପବନର ବେଗ ଓ ଦିଗ, ବର୍ଷଣ, ବାୟୁଚାପ ଭଳି ପାଣିପାଗ ତଥ୍ୟ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ ।

ମନୁଷ୍ୟର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିନା ମିଳୁଥିବା ଏହି ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବେଶ୍ ସଠିକ୍ ଓ ଉଚିତ ସମୟରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଗୁଡ଼ିକ କୃଷି, ଉଡ଼ାଜାହାଜ ଚଳାଚଳ, ପାଣିଜାହାଜ ଚଳାଚଳ ତଥା ପରିବେଶ ନିରୀକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି ।

୨୦୨୩ ମସିହାରେ ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ୪୮୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ଥିବା ସିକିମ୍ବର ଏକ ତୁଷାର ହ୍ରଦଠାରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ପାଣି ପାଗକେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିଛି । ଏହି କେନ୍ଦ୍ର ଆଞ୍ଚଳିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ପାଣିପାଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଗୁଆ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରୁଛି ।

ପାଣିପାଗର ଆଗାମୀ ସୂଚନା :
ଜଳବାୟୁ ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ପାଣିପାଗର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ପାଣିପାଗର ପୂର୍ବାନୁମାନ ଆଜିକାଲି ବେଶି ଗୁରୁତ୍ଵ ବହନ କରୁଛି । କାରଣ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ମରୁଡ଼ି, ବନ୍ୟା ବାତ୍ୟା ଭଳି ଚରମ ଅବସ୍ଥା ବାରମ୍ବାର ସଙ୍ଗଠିତ ହେବାବେଳେ ପାଣିପାଗର ସତର୍କ ସୂଚନା ଆମକୁ ଅନେକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରୁଛି ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ସାମୁଦ୍ରିକ ଝଡ଼ତୋଫାନ ହେବାର ଆଗୁଆ ସୂଚନା ମିଳିଲେ, ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଡଙ୍ଗା ନେଇ ଯାତ୍ରା ନ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଇଥାଏ । ବାତ୍ୟାର ସମ୍ଭାବନା ଥିଲେ ସମଗ୍ର ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳର ଅଧ୍ଵବାସୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ।

ପ୍ରଦତ୍ତ ଭାରତ ମାନଚିତ୍ରକୁ ଦେଖ । ଏହି ମାନଚିତ୍ର ଭାରତ ପାଣିପାଗ ବିଭାଗଦ୍ଵାରା ୨୦୨୪ ମସିହା ମେ ମାସ ୧୯ତାରିଖରେ ଜାରି କରାଯାଇଛି । ଏଥ‌ିରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କର ଏବଂ ମାନଚିତ୍ରରେ ଦିଆଯାଇଥବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତୀକକୁ ପରିସ୍ଥିତି ସହ ସମ୍ପର୍କିତ କର ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

1. କୌଣସି ସ୍ଥାନର ପାଗର ସଂଜ୍ଞା ତାହାର ତାପମାତ୍ରା, ଆର୍ଦ୍ରତା, ବର୍ଷଣ, ପବନ, ବାୟୁ ଚାପ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥାଏ ।
2. ଏହିସବୁ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ଅବସ୍ଥା ବା ପରିମାଣ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଥାଏ । ଏଥୁରୁ ସଂଗୃହୀତ ତଥ୍ୟ ପାଗ ଅନୁସରଣ ଓ ପୂର୍ବାନୁମାନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।
3. ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ପାଣିପାଗରେ କୌଣସି ଏକ ଉପାଦାନରେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- ଜୁଲାଇ ମାସରେ ବୃଷ୍ଟିପାତ, ମଇ ଓ ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ତାପମାତ୍ରା, ବାତାବର୍ତ୍ତ ‘ଗତି ସମୟରେ ବାୟୁଚାପ ଏବଂ ଲୁ’ (ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ପ୍ରବାହିତ ବେଗଶାଳୀ ଧୂଳି ଓ ବାଲି ମିଶା ପବନ) ପବନ ଓ ବନାଗ୍ନି କ୍ଷେତ୍ରର ପବନର ପ୍ରଭାବ ବିଶେଷଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ।
4. ପାଣିପାଗ ଜଳବାୟୁ ସହିତ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ।

Go through BSE Odisha Class 7 Social Science Notes Odia Medium Chapter 1 ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ବିବିଧତା to understand important topics more clearly.

7th Class Social Science Chapter 1 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 7 Social Science Chapter 1 Notes Odia Medium

‘‘ଆମ ପାଇଁ ଆମ ଦେଶ (ଭାରତ) ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଅନ୍ୟଦେଶମାନଙ୍କଠାରୁ ପୃଥକ୍ ଏବଂ ତାହାହିଁ ଭାରତକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରିଛି ।’’
ଶ୍ରୀ ଅରବିନ୍ଦ

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଭାରତ ପୃଥ‌ିବୀର ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ ଏବଂ ଏସିଆ ମହାଦେଶର ଏକ ଅଂଶ । ପାକିସ୍ତାନ, ବଙ୍ଗଳାଦେଶ, ନେପାଳ, ଭୂଟାନ୍, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଏବଂ ମିଆଁମାର ଭାରତର ପଡୋଶୀ ଦେଶ ଓ ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହ ଭାରତ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ସୁସଙ୍ଗଠିତ ଭୂଖଣ୍ଡ ଗଠନ କରେ, ଯାହାକୁ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ କୁହାଯାଏ ।

ଆଲୋଚନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତକୁ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ ଯଥା- (୧) ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବୃହତ୍ ପର୍ବତମାଳା, (୨) ଗଙ୍ଗା ଓ ସିନ୍ଧୁ ବିଶାଳ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ, (୩) ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ, (୪) ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି, (୫) ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ।

ଭାରତର ଉତ୍ତରରେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ରୂପେ ରହିଅଛି । ପଶ୍ଚିମ ଭୂଭାଗରେ ଥର୍ ମରୁଭୂମି ଏବଂ ଜଳଭାଗ ରୂପେ ଆରବ ସାଗର ଏହାର ପଶ୍ଚିମ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଛି । ଦକ୍ଷିଣରେ ଭାରତ ମହାସାଗର ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଛି, ଏହି ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭାରତକୁ ଏସିଆର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ପୃଥକ୍ କରୁଛି । ଫଳତଃ ଭାରତର ଜଳବାୟୁ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଇତିହାସ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା ବହନ କରୁଛି ।

ମାନଚିତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ରଙ୍ଗ ଆମକୁ ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ବିବିଧତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ । ଏଥ‌ିରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଚ୍ଚତାକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ ।

ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା :
ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ହି ମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାରେ ତରଳୁଥିବା ବରଫ ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ସିନ୍ଧୁ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ । ଏହି ନଦୀ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପନଦୀଗୁଡ଼ିକ କୋଟି କୋଟି ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ପାନୀୟ ଜଳ, କୃଷି କ ଳ କ । ର ଖାନ । କୁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ହିମାଳୟକୁ ‘ଏସିଆର ଜଳଦୁର୍ଗ’’ (Water Tower of Asia) ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି ।

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ସେଠାରେ ଅନେକ ମଠ, ମନ୍ଦିରମା ଗଢ଼ିଉଠିଛି ।

ହିମାଳୟ ସୃଷ୍ଟି : ‘ଏକ କୌତୁହଳପ୍ରଦ କାହାଣୀ’’
ନିୟୁତ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଭାରତ ଗଣ୍ଡୱାନାଲାଣ୍ଡ ନାମକ ଏକ ବିଶାଳ ଭୂଭାଗର ଏକ ଅଂଶ ଥିଲା । ଏହା ଆଫ୍ରିକା ମହାଦେଶର ପଡ଼ୋଣୀ ଥିଲା ।

ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ ଭାରତ ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲା । ପ୍ରାୟ ୫୦ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଏହା ୟୁରେସିଆ (ୟୁରୋପ, ଏସିଆ) ଭୂଭାଗର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେଲା ଏବଂ ଏହାସହ ଧକ୍‌କା ଖାଇଲା, ୟୁରେସିଆ ଭୂଭାଗକୁ ଠେଲିବା ଯୋଗୁଁ ତତ୍ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସ୍ଥଳଭାଗ କୁଞ୍ଚ ହୋଇ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ହୋଇ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ।

ଭାରତ ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ଯ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉତ୍ତରସ୍ଥ ଏସିଆ ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛି । ଏହାର ଚଳନ ବାର୍ଷିକ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ ସେଣ୍ଟିମିଟର ହାରରେ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ଆମ କେଶର ବୃଦ୍ଧି ହାରଠାରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ ।

ହିମାଳୟର ଉଚ୍ଚତା ଏବେ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି । ଏହି ବୃଦ୍ଧିହାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ନଗନ୍ୟ ଏବଂ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ ମିଲିମିଟର, ତେବେ ଏକ ନିୟୁତ ବର୍ଷରେ ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ୫ ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ ।

ହିମାଳୟ ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଟି ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦରୁ ଉଦ୍ଧୃତ – ହିମ + ଆଳୟ । ହିମ କହିଲେ ବରଫ ଓ ଆଳୟ ଅର୍ଥ ଘର । ତେଣୁ ହିମାଳୟର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ‘ବରଫର ଘର’’।

ହିମାଳୟର ପର୍ବତମାଳାକୁ ମୂଖ୍ୟତଃ ତିନିଗୋଟି ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯଥା- ହିମାଦ୍ରୀ, ହିମାଚଳ, ସିଲିକ୍ ।

ହିମାଦ୍ରୀ : ହିମାଦ୍ରୀ (ବୃହତ୍ ହିମାଳୟ) ହେଉଛି ହିମାଳୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଦୁର୍ଗମ ଅଂଶ । ଏଠାରେ ଜୀବନ ଦୁର୍ବିସହ ହୋଇଥିବାରୁ କୌଣସି ଜନବସତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଏଠାରେ ମାଉଣ୍ଟ ଏଭେରେଷ୍ଟ, କାଞ୍ଚନଜଙ୍ଗା ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ଭଳି ଅନେକ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ଅଛି ।

ହିମାଚଳ : ହିମାଚଳ (ମଧ୍ଯ ହିମାଳୟ) ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ସ୍ଥାନ ଜନବସତିପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଅଟେ । ଏଠାରେ ନୈନିତାଲ୍, ଦାର୍ଜିଲିଂ, ସିମଳା, ମସୌରୀ ଆଦି ଶୈଳଦିବାସ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

ସିଓ୍ୱାଲିକ୍ : ସିୱାଲିକ୍ (ବାହ୍ୟ ହିମାଳୟ) ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ହିମାଳୟ ଓ ଗାଙ୍ଗେୟ ଅଞ୍ଚଳର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅଞ୍ଚଳ । ଏହାର ପାଦଦେଶ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସମୃଦ୍ଧ ।

ପଶ୍ଚିମ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତିରେ ନିର୍ମିତ ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ‘‘କାଠ- କୁନି’’ କିମ୍ବା ଧାଜି – ଦେଓ୍ୱାରୀ’’ କୁହାଯାଏ । ଏଥିରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ମିଳୁଥୁବା ପଥର ଓ କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଘରକୁ ଉଷ୍ଣ ରଖୁବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଏହାକୁ ମୃଦୁ ଭୂମିକମ୍ପ ଜନିତ କ୍ଷୟକ୍ଷତିରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ ।



ହିମାଳୟ ପ୍ରଦେଶ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୃହତ୍ ହିମାଳୟସ୍ଥ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ବହୁ ପ୍ରକାରର ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ଜୀବଜନ୍ତୁ ରହିଛି । ୟୁନେସ୍କୋଦ୍ଵାରା ଏହା ବିଶ୍ଵ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳୀର ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି । ଏହି ଉଦ୍ୟାନର ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ସରକାର ତଥା ଉଦ୍ୟାନ ପରିସରରେ ରହୁଥ‌ିବା ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଉଛି ।

ଭାରତର ଶୀତଳ ମରୁଭମି :
ଆମ ଦେଶରେ ଥିବା ଶୀତଳ ମରୁଭୂମିଟି ‘ଲଦାଖ’ ଅଟେ । ଏଠାରେ ଶୀତଦିନେ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରା –୩୦° ସେଲସିଅସ୍ ନିମ୍ନରେ ରହିଥାଏ । ଏଠାରେ ଅତି କମ୍ ବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ ।

ଏଠାକାର ଭୂଭାଗ ପଥୁରି ଆ ଓ ଆବଡ଼ା ଖାବଡ଼ା । ଏଠାରେ କେତେକ ଗଭୀର ଉପତ୍ୟକା ଓ ହ୍ରଦମାନ ଦେଖାଯାଏ । ‘ପାଙ୍ଗ ଙ୍ଗ ସେ’ ଏହି ହ୍ରଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ ।

ଏଠାରେ ଭୂ-ରୂପ ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଷ୍ଠର ଭୂପ୍ରକୃତି ସହ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଏହାକୁ ‘ଚନ୍ଦ୍ରଭୂମି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ହିମାଳୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ଚମରୀଗାଈ ବା ୟାକ୍ ଏଠାକାର ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ । କ୍ଷୀର, ମାଂସ, ପଶମ ଓ ଗୋବର ପାଇଁ ଲୋକେ ଚମରୀଗାଈକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରିବହନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବରଫ ଚିତାବାଘ ଓ ଆଇବେକ୍ସ ନାମକ ପାହାଡ଼ିଆ ଛେଳି ବାସ କରନ୍ତି ।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ପୁରାତନ ମଠ ଏବଂ ଲୋସାର୍ ଓ ହେମିସ୍ ପରି ଆକର୍ଷଣୀୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମି:

ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣରେ ଥ‌ିବା ସୁବିସ୍ତୃତ ଉର୍ବର ସମତଳ ଭୂମିକୁ ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମି କୁହାଯାଏ ।

ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଉପନଦୀ ସମୂହଦ୍ଵାରା ସଞ୍ଚିତ ପଟୁମାଟିଦ୍ଵାରା ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ମୃତ୍ତିକା ସମୃଦ୍ଧ ।

ଏହି ମୁଭି କାରେ ପ୍ର ବୁ ର ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଥ‌ିବାରୁ ଏହା ଅତ୍ଯନ୍ତ ଉର୍ବ ର ଓ କୃଷିଉପଯୋଗୀ । ଫଳତଃ ନଦୀ ଆନୀତ ପଟୁମାଟି ସଂଚୟ ଯୋଗୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା ।

ଉକ୍ତ ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ଯ ବି ଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନର ଉତ୍ସ ।

ଏହି ସମତଳ ଭୂମି ରେ ଭାରତ ଜନସଂଖ୍ୟାର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ବାସ କରନ୍ତି ।

ଉତ୍ତରସ୍ଥ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ସମପ୍ରାୟ ଭୂମି ଜାଲ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ପରିବହନ ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଛି । ସଡ଼କ ଓ ରେ ଳ ପରି ବ ହ ନ ର ବ୍ୟା ପକ ତ ଯୋଗୁଁ ଦୂର ସ୍ଥାନକୁ ଯାତାୟାତ ଓ ମାଲ ପରି ବ ହ ନ ସ ହ ଜ ହୋଇଥାଏ ।

ଭାରତର ବୃହତ୍ ମରୁଭୂମି – ଥର୍ ମରୁଭୂମି :
ଭାରତର ପ୍ରାକୃତିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ପଶ୍ଚିମରେ ଥ‌ିବା ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଚିହ୍ନିତ ଥ‌ିବା ଅଂଶ ହେଉଛି ଥର୍ ମରୁଭୂମି ।

ଆରାବଳୀ ପର୍ବତମାଳାର ପଶ୍ଚିମାଂଶରେ ଏହା ଅବସ୍ଥିତ । ବେଗଶାଳୀ ପବନ ବାଲିକୁ ଠେଲି ଠେଲି ଏକ ପାହାଡ଼ ଆକୃତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ବାଲିପାହାଡ଼ ଗୁଡ଼ିକ ୧୫୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ଥର୍ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ । ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ଭାରତରେ ରହିଛି । ରାଜସ୍ଥାନ, ଗୁଜୁରାଟ, ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରୟାଣା ରାଜ୍ୟରେ ଏହା ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ।

ମରୁଭୂମି ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଏଠାକାର ଅତି ଉତ୍ତପ୍ତ ଦିନ, ଶୀତଳ ରାତି ଓ ଜଳାଭାବ ଜନିତ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମାନବ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳ ପ୍ରତିହିତ ହୋଇଥାଏ ।

ଥର୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥ‌ିବା ଅଧିବାସୀମାନେ ଏଠାକାର ପରିବେଶ ସହ ନିଜକୁ ଖାପଖୁଆଇ ବଞ୍ଚି’ନ୍ତି । ଏଠାକାର କଠୋର ପରିସ୍ଥିତି ସହ ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଜୀବନଧାର ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ ଓ ସେହି ଅନୁସାରେ ପରିଚାଳିତ ।

ଥର୍ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ଜୈସଲମେର ଓ ଯୋଧପୁର ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ସହର ଅବସ୍ଥିତ ।

ମରୁଭୂମିରେ ଜଳ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ଅଟେ । ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ପାଣି ଆଣିବାକୁ ସେ ସେଠାକାର ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ବହୁଦୂର ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ବାସନକୁସନକୁ ମାଜିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାଲିରେ ଭଲଭାବେ ରଗଡ଼ି ସଫା କରିଥାନ୍ତି । ପରେ ଏହି ବାସନକୁସନକୁ ଅଳ୍ପ ପାଣିରେ ଧୋଇଥା’ଛି । ବାସନ ଧୋଇବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ଜଳକୁ ପୁନଃ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ଜଳ ବଗିଚାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ରାଜସ୍ଥାନରେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦ୍ଧତିରେ ବୃଷ୍ଟିଜଳକୁ ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖୁଥିବା ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଟନ୍‌ ବା କୁଣ୍ଢି’’ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଜଳ ବିଶୋଧ ଜଳ ପିଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ ।

ଆରାବଳୀ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ :
ଥର୍ ମରୁଭୂମିର ପୂର୍ବ ପଟରେ ଆରାବଳୀ ପର୍ବତ ରହିଛି ।

ଏହାର ବୟସ ପ୍ରାୟ ୨୫୦ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ଓ ଏହି ପର୍ବତମାଳାରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ଓ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ରହିଛି ।

ମାଉଣ୍ଟଆବୁ ଏହାର ଉଚ୍ଚତମ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ । ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୧୭୦୦ ମିଟରରୁ ଅଧ୍ବକ । ଅସ୍ଵୀକାଂଶ ପାହାଡଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ମିଟରରୁ ୯୦୦ ମିଟର ମଧ୍ଯରେ ରହିଛି ।

ମାଉଣ୍ଟ ଆବୁରୁ ପ୍ରାୟ ସାଢ଼େ ଚାରିଘଣ୍ଟା ଯାତ୍ରା କଲେ ଆମେ ଥର୍ ମରୁଭୂମି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଯୋଧପୁର ସହରରେ ପହଞ୍ଚିବା । କିନ୍ତୁ ଉଭୟ ସ୍ଥାନର ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ ଅଲଗା ।

ଆରାବଳୀ ପର୍ବତମାଳା ମାର୍ବଲ, ଗ୍ରାନାଇଟ୍‌, ଦସ୍ତା ଏବଂ ତମ୍ବା ଭଳି ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥରେ ସମୃଦ୍ଧ । ରାଜସ୍ଥାନ ର ଜଓ୍ୱାରଠାରେ ଥ‌ିବା ଦସ୍ତଖଣି ପ୍ରାୟ ଆଠ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବର । ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଦସ୍ତ ନିଷ୍କାସନ କରି ବାରେ ଭାରତୀୟମାନେ ପୃଥ‌ିବୀରେ ପ୍ରଥମ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ।

ଚିତ୍ତେରଗଡ଼, କୁମ୍ଭଲଗଡ଼ ଏବଂ ରମ୍ଭୋର ଆଦି ଐତିହାସିକ ଦୁର୍ଗ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି :
ଉପଦ୍ୱୀପ (Penisula) : ତିନିପାର୍ଶ୍ଵରେ ଜଳ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଭୂମିକୁ ଉପଦ୍ଵୀପ କୁହାଯାଏ ।

ମାଳଭୂମି ହେଉଛି ଏକ ଭୂମିରୂପ ଯିଏକି ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଭୂମିଠାରୁ ଉଚ୍ଚରେ ଥାଏ ଏବଂ ଏହାର ପୃଷ୍ଠ କମ୍ ବା ଅଧିକ ସମତଳ ଥାଏ । ଏହାର କିଛି ପାର୍ଶ୍ଵ ଢାଲୁ ବା ତିଖ ଥାଏ ।

ଆମ ଦେଶର ମଧ୍ଯ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି ରହିଛି । ଏହାର ଆକାର ତ୍ରିକୋଣୀୟ ।

ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି ବହୁ ପୁରାତନ ଭୂମିରୂପ । ଏହାର ତିନି ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଆରବ ସାଗର, ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଭାରତ ମହାସାଗର ଘେରି ରହିଥ‌ିବାରୁ ଏହାକୁ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି କୁହାଯାଏ ।

ଏହି ମାଳଭୂମିର ଦୁଇପାର୍ଶ୍ଵରେ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଓ ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ରହିଛି । ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳଠାରୁ ଉଚ୍ଚରେ ପ୍ରାଚୀର ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଜଳପ୍ରପାତ ଏହାର ତୀଖ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୋଇଥାଏ ।

ପଶ୍ଚିମଘାଟକୁ ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation) ବିଶ୍ଵ ଏତିହ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଛି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅନେକ ନଦୀଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ ଓ ଜୈବ ବିବିଧତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ଉଭରାଂଶକୁ ସହ୍ୟାଦ୍ରୀ କୁହାଯାଏ ।

ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ପଶ୍ଚିମଘାଟ ତୁଳନାରେ କମ୍ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ । ଏହା ବଙ୍ଗୋପସାରରେ ପଡ଼ିଥିବା ନଦୀମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ଛୋଟ ଛୋଟ ଭାଗରେ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଛି । ପୂର୍ବଘାଟ ଓ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚଭୂମିକୁ ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମି କୁହାଯାଏ ।

ଗୋଦାବରୀ, କ୍ରିଷ୍ଣା ଓ କାବେରୀ ଆଦି ନଦୀ ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ ଏହି ମାଳଭୂମିରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ କୃଷି ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କୁ ଜଳ ଯୋଗାଇ ଥାଆନ୍ତି ।

ଏହି ମାଳଭୂମି ଖଣିଜପଦାର୍ଥ, ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଉର୍ବର ଭୂମି ପାଇଁ ଭାରତ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି ।

ମାଳ ଭୂ ମି ରୁ ପୂର୍ବାଭିମୂଖୀ ନଦୀ, ଯଥା – ଗୋଦାବରୀ, କ୍ରିଷ୍ଣା ଓ ମହାନଦୀ ଏବଂ ପଶ୍ଚି ମାଭି ମୁଖୀ ନଦୀ, ଯଥା— ନର୍ମଦା ଓ ତାଷୀ ଆଦି ଉତ୍ପତ୍ତି ଲାଭ କରିଛି ।

ଏହି ମାଳଭୂମିର ଘଞ୍ଚଜଙ୍ଗଲ, ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଯଥା ସାନ୍ତାଳ, ଗୋଣ୍ଡ, ବୈଗା, ଏବଂ କୋର୍‌କୁ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀ ଅଟେ । ଏହି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭାଷା, ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଜୀବନଶୈଳୀ ପ୍ରକୃତି ସହ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ।

ଭା ର ତ ର ଅନେ କ ଜଳ ପ୍ରପାତର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥଳ ହେ ଉଛି ମାଳ ଭୂମି । କେ ର ଳ ର ପେରିୟାର କେନାଲରେ ଥିବା ପାୱାର ହାଉସ୍ ଏକ ପ୍ର ମୁ ଖ ଜଳ ପ୍ରପାତ । ଏହି ଜଳପ୍ରପାତଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିନଥାନ୍ତି ବରଂ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଜଳସେଚନ ପାଇଁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥା’ନ୍ତି ।

ଭାରତର ଅଦ୍ଭୁତ ତଟରେଖା :

• ଭାରତର ଉପକୂଳ ସୁନ୍ଦର ବେଳାଭୂମି, ପଥୁରିଆ ଚଟାଣ ଏବଂ ସବୁଜ ଜଙ୍ଗଲରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ।
• କେତେକ ଦ୍ଵୀପରେ ପ୍ରବାଳର ପ୍ରାଚୀର ରହିଛିତ ଅନ୍ୟ ଦ୍ଵୀପମାନ ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇ ରହିଛି ।
• ଭାରତର ତଟରେଖା ପ୍ରାୟ ୭୫୦୦ କି.ମି.ରୁ ଅଧୁକ ଦୀର୍ଘ ।

ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ଓ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ :
ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ :

1. ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଏବଂ ଆରବ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ରହିଅଛି ।
2. ଏହା ଗୁଜୁରାଟରୁ କେରଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଦେଇ ଯାଇଅଛି ।
3. ଏହି ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ପଟୁମାଟିଦ୍ଵାରା ଉର୍ବର ହୋଇଛି ।
4. ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳରେ ଥ‌ିବା ମୁହାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତିନଦୀର ମୁହାଣ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ।

ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ :

1. ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ପୂର୍ବଘାଟ ଏବଂ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ମଧ୍ଯରେ ରହିଅଛି ।
2. ଏହା ଗଙ୍ଗା ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରୁ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଏବଂ ତାମିଲନାଡୁ ମଧ୍ୟଦେଇ ଲମ୍ବିଅଛି ।
3. ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରୁ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛି ।
4. ଗୋଦାବରୀ, କ୍ରିଷ୍ଣା, କାବେରୀ ଏବଂ ମହାନଦୀର ଉର୍ବର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ସଂଲଗ୍ନ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ କୃଷି ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଥାଏ ।

ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ :
ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ଗୁଜୁରାଟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଦେଇ କେରଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବାହି ତ ଅଧ୍କ ଅଂଶ ନ ଦୀ ପଶ୍ଚିମଘାଟରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ଲାଭ କରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଗଭୀର ମୁହାଣମାନ (Estuaries) ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ।

ଏହି ଉପକୂଳ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷୁ ଦ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ଆନୀତ ପଟୁମାଟି ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ । ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳରେ ଥ‌ିବା ଖାତ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳଧାରା ଓ ମୁହାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତିନଦୀର ମୁହାଣ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅଟେ ।

ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳରେ ଅନେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବନ୍ଦର ଓ ସହର ରହିଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ଧରି ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ହୋଇ ଆସିଛି ।

ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ:
ପୂର୍ବଘାଟ ଓ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ମଧ୍ଯରେ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଗାଙ୍ଗେୟ ତ୍ରିକୋଣଭୂମିଠାରୁ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ।

ଏଥ‌ିରେ ମହାନଦୀ, ଗୋଦାବରୀ, କ୍ରିଷ୍ଣା ଓ କାବେରୀ ନଦୀମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ସମତଳ ଭୂମି ଓ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ରହିଛି ।

ଚିଲିକା ଏବଂ ପୁଲିକାଟ ଦୁଇଟି ଉପହ୍ରଦ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ ।

ପ୍ରାକୃତିକ ବନ୍ଧଦ୍ଵାରା ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଅଲଗା ବୃହତ୍ ଜଳରାଶିକୁ ଉପହ୍ରଦ ବା ଲାଗୁନ୍ ‘Lagoon’ କହନ୍ତି ।

ନଦୀ, ବୃହତ୍ ଜଳଭାଗ ଯଥା ସାଗର, ହ୍ରଦ ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀରେ ମିଶି ଥାଏ ଯାହାକୁ ନଦୀର ମୁହାଣ କୁହାଯାଏ ।

ମୁହାଣରେ ସଞ୍ଚୟଜାତ ପଦାର୍ଥଦ୍ଵାରା ନିର୍ମିତ ଭୂମି ରୂପକୁ ତ୍ରି କୋଣଭୂମି କୁହାଯାଏ ଓ ଏହି ସଞ୍ଚୟଜାତ ଭୂମି କାଳକ୍ରମେ ଏକ ତ୍ରିକୋଣାକାର ବା ପଙ୍ଖାକୃତି ଆକାର ଧାରଣ କରେ । ଗୋଦାବରୀ, କୃଷ୍ଣା, କାବେରୀ ଓ ମହାନଦୀଦ୍ଵାରା ସୃଷ୍ଟ ଉର୍ବର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୃଷି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ ।

ଭାରତର ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ :

• ଉପଗ୍ରହରୁ ଉତ୍ତୋଳିତ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳର ‘ଦୃଶ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ କହିଲେ ଭାରତ ମହାସାଗର, ଆରବସାଗର ଏବଂ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ବିସ୍ତାରିତ ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜକୁ ବୁଝାଏ । ଭାରତର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ରହିଛି, ଯାହାକି ଭାରତର ଅଂଶବିଶେଷ ଅଟେ ।
• ଭାରତର ଦୁଇଟି ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ହେଲା, ଆରବସାଗରରେ ଲକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ ପୁଞ୍ଜ ଓ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ‘ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ।
• ଏହି ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜରେ ବିବିଧ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ସୁନ୍ଦର ବେଳାଭୂମି, ପ୍ରବାଳ ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ରହିଛି ।

ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ ପୁଞ୍ଜ :
ଲକ୍ଷାଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ କେରଳର ମାଲାବାର ଉପକୂଳ ନିକଟସ୍ଥ ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଏହି ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ପ୍ରବାଳରେ ନିର୍ମିତ ୩୬ ଗୋଟି ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜକୁ ନେଇ ଗଠିତ ।

ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ଵୀପରେ ଲୋକମାନେ ବାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଆଣ୍ଡାମାନ୍ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ :

ଏହି ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ୫୦୦ ରୁ ଅଧିକ ଛୋଟ ବଡ଼ ଦ୍ଵୀପମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ । ମାତ୍ର ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇଗୋଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ୍ ଓ ନିକୋବର । ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ, ଯାହାକି ଭାରତର ଫାଣ୍ଡି ବା ଜାଗ୍ରତ ପ୍ରହରୀ ଭଳି ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ନଜର ରଖୁଥା’ନ୍ତି ।

ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜରେ ‘ସେଲ୍‌ଲାର ଜେଲ୍’ ନାମକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ରହିଛି । ସେଠାରେ ବହୁ ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବନ୍ଦୀ ହୋଇ ରହିଥିଲେ ।

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ଵୀପ ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ଜୀବନ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ।

ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଓ ସୁନ୍ଦରବନ :
ସୁନ୍ଦରବନ ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଓ ସେମାନଙ୍କ ଉପନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଏହି ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ସ୍ଥଳଭାଗମାନଙ୍କର ଅନନ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ।

ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧେକାଂଶ ଭାରତରେ ଥିବାବେଳେ ଅବଶିଷ୍ଟ୍ୟଶ ବାଂଲାଦେଶରେ ରହିଛି ।
ସୁନ୍ଦ ର ବ ନ ୟୁନେସ୍କୋଦ୍ଵାରା ଏକ ଐତି ହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ର ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି ।
ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗର ପାଇଁ ସୁନ୍ଦରବନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ଓଡ଼ିଶା ଉପକୂଳରେ ଏହାକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ସୁନ୍ଦରବନ କୁହାଯାଏ । ଏଠାରେ ସୁନ୍ଦରୀ, ହେନ୍ତାଳ ଆଦି ବୃକ୍ଷ ସହ ଘଡ଼ିଆଳ କୁମ୍ଭୀର, ହରିଣ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଲିଭ୍ ରିଡ୍‌ଲେ କଇଁଚ ଆଦି ଏଠାରେ ଦେଖାଯା’ନ୍ତି ।

ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ ପାହାଡ ସମୂହ :
ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ ସମୂହ ମଧ୍ଯରେ ଗାରୋ, ଖାସି ଓ ଜୟନ୍ତିଆ ପାହାଡ଼ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏଗୁଡ଼ିକ ମେଘାଳୟ ମାଳଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପୃଥ‌ିବୀର ସର୍ବାଧ‌ିକ ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଘନଜଙ୍ଗଲ, ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଜାତିର ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଉର୍ବର ଭୂମି ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା ।

ମେଘାଳୟସ୍ଥ ସାତଭଉଣୀ ଜଳପ୍ରପାତ, ନଆଣ୍ଟ ଗ୍ରାମ ନିକଟସ୍ଥ ଜୀବନ୍ତ ଚେରରେ ନିର୍ମିତ ସେତୁ ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଟେ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥ‌ିବା ଖାସି ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଲୋକମାନେ ଶାଦ୍ ସୁକ୍ ମିନ୍‌ସିମ୍ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଏସିଆ ମହାଦେଶର ସବୁଠାରୁ ସ୍ଵଚ୍ଛଗ୍ରାମ ମାୱଲିନୋଙ୍ଗ ଗ୍ରାମ ମେଘାଳୟ ରାଜ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଖାସି ପାହାଡ଼ର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ସ୍ଵଚ୍ଛ ମନୋରମ ଗ୍ରାମ ଏହାର ସୁପରିଚାଳିତ ପରିଷ୍କାର ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା, ବାଉଁଶରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତ ପାତ୍ର ଓ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ କୂଳ ଜୀବନଯାପନ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହି ଗ୍ରାମ ଏହାର ଜୀବନ୍ତ ‘ଚେର ସେତୁ’’ପାଇଁ ପରିଚିତ, ଯାହାକି ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ଚେରରେ ବୁଣାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ଏହାର ତଳେ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

1. ଭାରତ ଉପମହାଦେଶ ନାମରେ ନାମିତ ଯାହା ବିଶାଳ ଭୂଖଣ୍ଡର ଏକ ଅଂଶ ।
2. ଏହାର ବିବିଧ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅଛି, ଯଥା- ବରଫାବୃତ ହିମାଳୟଠାରୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ଥର୍ ମରୁଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । ଏଥ‌ିରେ ପ୍ରବାହିତ ନଦୀମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ଜଳ ପାଇଥାଏ । ପଶ୍ଚିମରେ ଆରବ ସାଗର, ପୂର୍ବରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ସହିତ ଏଠାରେ ଏକ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି ରହିଛି ।
3. ଏହି ବିବିଧ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମୃତ୍ତିକା, ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଜୀବନ ଓ ଆର୍ଥିକ ସୁଯୋଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିଛି ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଛି ।
4. ଏହି ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆମର ସଭ୍ୟତାକୁ ଗଠନ କରିବାରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି ।

For better exam readiness, students can include Class 7 Science MCQ and Curiosity Chapter 5 Changes Around Us: Physical and Chemical MCQ in their daily study routine.

Class 7 Science Chapter 5 Changes Around Us: Physical and Chemical MCQ

Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7

MCQ On Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7

Question 1.
Which of the following is a physical change?
(a) Rusting of iron
(b) Combustion of magnesium ribbon
(c) Burning of candle
(d) Melting of wax
Answer:
(d) Melting of wax is a physical change, as no new substance is formed.

Question 2.
A cube of ice, 2 cm in length, is left out in a bowl, and it turns to water. The bowl is then kept in the freezer. The ice formed has the diameter of the bowl. What kind of change occurs in this case?
(a) A physical change with a change in shape and state.
(b) A chemical change with a change in state.
(c) A physical change where solid ice directly changes from a cube to a thick circle.
(d) A chemical change with the formation of a new substance.
Answer:
(a) A physical change with a change in shape and state.

Question 3.
What type of changes occur in the wax and the wick of a burning candle?
(a) Physical change in the wick; chemical change in the wax
(b) Chemical change in the wick, physical change in the wax
(c) Chemical change in both the wax and wick; physical change in some wax
(d) Physical change in both the wick and the wax; chemical change in the wick
Answer:
(c) Burning of wax near the wick involves a chemical change because combustion of both wick and wax vapour takes place, while melting, solidification and evaporation of wax involve physical changes.

Question 4.
In an experiment, Ravina, a class 7 science teacher, demonstrated the burning of magnesium ribbon. During the experiment, a white-coloured substance, X, was formed, accompanied by the evolution of heat and light. Which of the following statements is correct based on this experiment?
(a) The substance X is magnesium carbonate, and there occurs only a change in the state of magnesium.
(b) The substance X is magnesium hydroxide, and there occurs no change in the chemical composition of magnesium.
(c) The substance X is magnesium oxide, and the reaction involved is combustion.
(d) The substance X is magnesium carbonate, and a chemical reaction is involved in this process.
Answer:
(c) When a magnesium ribbon is burnt in air, the following chemical reaction takes place:

Hence, the white-coloured substance X formed on burning magnesium ribbon is magnesium oxide. This reaction is classified as a combustion reaction.

Question 5.
Nitin, Rashmi, Sunil and Rohit were discussing the topic ‘Physical and Chemical changes around Us’. During their discussion, they made the following statements:
Nitin: No new substance is formed during the rusting of iron.
Rashmi: Wood and kerosene are combustible substances.
Sunil: Burning of a candle involves only a physical change.
Rohit: Curdling of milk and ripening of fruits are chemical changes.
(a) Nitin and Sunil are correct
(b) Nitin and Rashmi are correct
(c) Rohit and Sunil are correct
(d) Rashmi and Rohit are correct
Answer:
(d) A new substance called iron oxide is formed during the rusting of iron. Burning of a candle involves both physical and chemical changes.

Question 6.
Which of the following statements is incorrect for a chemical reaction?
(a) Heat may be given out but never absorbed.
(b) Sound may be produced.
(c) A colour change may take place.
(d) A gas may be evolved.
Answer:
(a) Heat may be given out but never absorbed.

Question 7.
In a bowl a few fresh fruits were placed. The next day it was observed that the fresh fruits had ripened. What kind of change occurred within the fresh fruits?
(a) Chemical change as new substances are formed during ripening.
(b) Physical change as the colour of fruit changes.
(c) Chemical change as the shape of the fruit changes.
(d) Physical change as the state of the fruit alone changes.
Answer:
(a) Ripening of fruits is an irreversible chemical change.

Question 8.
Read the following passage carefully and fill in the blanks by selecting the correct option.
A black-coloured rock called basalt, containing (i) chemically changes to form a red coloured layer of (ii), in a process called (iii). (i), (ii) and (iii) are respectively,
(a) Magnesium, magnesium oxide and erosion
(b) Iron, iron oxide and weathering
(c) Magnesium, magnesium oxide and combustion
(d) Iron, iron oxide and erosion
Answer:
(b) Iron, iron oxide and weathering

Question 9.
A student collects wax from a burning candle. He melts it and then adds a new wick to it and leaves it to cool. Can a new and functional candle be created by this process? Why or why not?
(a) Yes; it is a reversible physical change in state of wax.
(b) No; it is a physical change that cannot be reversed.
(c) No; it is an irreversible chemical change with the formation of a new substance.
(d) Yes; it a chemical change causing the wax to change from one state to another.
Answer:
(a) Yes, a new functional candle can be made by melting the wax of an old candle. This is because the melting of wax is a reversible physical change.

Question 10.
A woman mixes flour, milk, eggs and water to create a batter, for baking a cake. The steps in the process are:
Step 1: Mix flour, water, eggs, sugar and milk in a bowl.
Step 2: Place the batter in a baking tray and bake a cake in the oven.
Which types of changes do each of these steps represent?
(a) 1: Physical change, 2: Chemical change
(b) 1: Physical change, 2: Physical change
(c) 1: Chemical change, 2: Chemical change
(d) 1: Chemical change, 2: Physical change
Answer:
(a) Since no new substance is formed in step 1, it is a physical change. Step 2 involves baking the cake, hence it is a chemical change as a new substance, i.e., cake is formed, that has different properties from those of the original batter.

Question 11.
Given below are the pictures of certain processes/ events that you may observe in your daily lives:

Based on your observation, select the correct statements from the following:
(a) Processes A and E are reversible, while B, C and D are irreversible.
(b) Only process A is reversible, while the rest are irreversible.
(c) Only process C is reversible, while the rest are irreversible.
(d) Processes A and D are reversible, while B, C and E are irreversible.
Answer:
(b) Only process A is reversible, while the rest are irreversible.

Question 12.
Pooja prepared a birthday card for her mother and the process involved the following steps:
(i) Folding of the paper
(ii) Cutting of the paper
(iii) Pasting stickers on the paper
Which of the following options correctly identifies the types of changes taking place?

	(i)	(ii)	(iii)
(a)	Reversible physical	Irreversible chemical	Irreversible physical
(b)	Irreversible chemical	Reversible physical	Reversible physical
(c)	Reversible physical	Irreversible physical	Reversible physical
(d)	Reversible physical	Reversible physical	Irreversible physical

Answer:
(c)

Question 13.
Which of the following is/are true when milk changes into curd?
(i) Its state is changed from liquid to semi-solid.
(ii) It changes colour.
(iii) It changes taste.
(iv) The change cannot be reversed.
Choose the correct option from below.
(a) (i) and (ii) are correct.
(b) (ii) and (iii) are correct.
(c) (i), (iii) and (iv) are correct.
(d) (i) and (iv) are correct
Answer:
(c) (i), (iii) and (iv) are correct.

Question 14.
The given experimental setup shows that lime water turns milky in the presence of a gas X. Which of the following statements are incorrect regarding this experiment?

(i) The lime water turns milky due to the formation of calcium hydrogen carbonate.
(ii) Y must be an acid like acetic acid.
(iii) The process involves an irreversible physical change, as there occurs only a change in the colour of the original mixture.
(iv) The gas X is hydrogen, which turns lime water milky.
(a) (i) and (ii) only
(b) (ii), (iii), and (iv)
(c) (iii) and (iv) only
(d) (i), (iii), and (iv)
Answer:
(d) The lime water turns milky due to the formation of calcium carbonate, which is insoluble in water. The process involves a chemical change as a new substance (calcium carbonate) is formed. The gas X is carbon dioxide, which turns lime water milky.

Question 15.
Which of the following statements are correct about combustion?
(i) In this reaction, a substance reacts with carbon dioxide and produces heat and light.
(ii) In this reaction, a substance reacts with oxygen and produces heat and/or light.
(iii) Combustion can only take place if the heat supplied is sufficient to reach the ignition temperature of the combustible substance.
(iv) All substances undergo combustion at all temperatures.
(a) (ii) and (iv)
(b) (i) and (iii)
(c) (ii) and (iii)
(d) (i) and (iv)
Answer:
(c) In a combustion reaction, a given substance reacts with oxygen present in the air and produces heat and light. Only combustible substances undergo combustion, and that too at a certain minimum temperature. A given combustible substance cannot burn if the heat supplied is not sufficient enough to reach its ignition temperature.

Question 16.
Divya, a student of class 7, placed two identical candles on two separate Petri dishes and lit them. She covered one of these with a glass tumbler as shown in the given experimental setup:

Based on the experiment, select the correct statements from the following:
(i) The candle in case (I) will get extinguished earlier in comparison to the candle in case (II).
(ii) The candle in case (II) will get extinguished earlier in comparison to the candle in case (I).
(iii) The component of air that supports combustion is oxygen.
(iv) The component of air that supports combustion is carbon dioxide.
(a) (i) and (iii)
(b) (ii) and (iv)
(c) (i) and (iv)
(d) (ii) and (iii)
Answer:
(d) The candle in case (I) has a continuous supply of air (oxygen), while the supply of air gets discontinued in case (II) as the candle gets covered with a glass tumbler. Hence, the candle in case (II) will get extinguished earlier in comparison to the candle in case (I). Also, the component of air that supports combustion is oxygen.

Question 17.
In a class discussion on physical and chemical changes, the teacher asked the students to determine whether the burning of a candle is a physical or a chemical change.
The students had the following discussion:
Student X: It involves only a physical change as only melting and solidification of the wax occur in this process.
Student Y: It involves only a chemical change as the wax burns to produce heat.
Student Z: It involves both physical and chemical changes as the wax melts, evaporates, and solidifies (physical changes), and the vapour of wax burns to produce a flame (chemical change).
The correct statement is provided by which of the above students?
(a) Students X and Y
(b) Student Y only
(c) Students Y and Z
(d) Student Z only
Answer:
(d) On burning a candle, the wax of the candle melts and the melted wax is carried up the wick, which then evaporates due to the heat of the flame. The wax vapour burns to produce a flame. Here, the melting of wax, its solidification, and evaporation are classified as physical changes. The burning of wax vapour in the flame represents a chemical change. Thus, burning a candle involves both physical and chemical changes.

Question 18.
In which of the following processes is a chemical change taking place?
(i) Heating water in a pan on a Bunsen burner
(ii) Folding a paper to make a boat
(iii) Cooking food
(iv) Folding a bed sheet
(a) (i) and (ii) only
(b) (iii) only
(c) (iii) and (iv) only
(d) (i), (ii) and (iii)
Answer:
(c) (iii) and (iv) only

Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7 Assertion and Reason Questions

The following questions consist of two statements – Assertion (A) and Reason (R). Answer these questions by selecting the correct option:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.
(c) A is true but R is false.
(d) A is false but R is true.

1. (A): Melting of wax is an irreversible physical change.
(R): Only the state of matter changes during this process.
Answer:
(d) Melting of wax is a reversible physical change.

2. (A): After dissolving salt in water, it cannot be recovered by any physical method.
(R): Dissolving salt in water is a physical change.
Answer:
(d) After dissolving salt in water, it can be recovered by evaporation, which is a physical method.

3. (A): A physical change is always reversible.
(R): A physical change is accompanied by a change in physical properties of the original substance.
Answer:
(d) A physical change may be reversible as well as irreversible. For example, breaking a glass tumbler into smaller pieces is a physical, irreversible change.

4. (A): If a burning candle is covered with a glass tumbler, it stops burning after some time.
(R): Oxygen is required for combustion.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

5. (A): Ripening of fruits is a chemical change.
(R): During ripening, a new substance is formed.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

6. (A): Turning of lime water milky is a chemical change.
(R): Lime water turns milky in the presence of carbon dioxide due to the formation of a new substance, i.e., calcium carbonate.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7 Fill in the Blanks

1. Souring of milk is an example of a ………… change.
Answer: chemical

2. Iron benches kept in lawns and gardens acquire …………. This process involves a ………..change because a new substance is formed.
Answer: rust, chemical

3. Grinding of wheat grain changes its size. It is a…………(physical/chemical) change.
Answer: physical

4. The process that results in the formation of new substances during a …………change is known as a …………reaction.
Answer: chemical, chemical

5. Cooking of food is a …………(desirable/undesirable) change.
Answer: desirable

6. ………… gas when passed through lime water turns it milky due to the formation of …………………
Answer: Carbon dioxide, calcium carbonate

Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7 True or False

1. When a candle burns, both physical and chemical changes take place.
Answer: True

2. The component of air that supports combustion is carbon dioxide.
Answer: False: The component of air that supports combustion is oxygen.

3. Stretching of a rubber band is not a physical change.
Answer: False: Stretching of a rubber band is a physical change.

4. A physical change does not involve the formation of a new substance.
Answer: True

5. Rusting of iron is an undesirable chemical change.
Answer: True

6. The movement of rock pebbles, soil, and sediments (after breaking down) from one place to another by wind or flowing water to form sand is called erosion.
Answer: True

Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7 Match the Following

Question 1.

Answer:

	Column I		Column II
(i)	Chopping of vegetables	C.	Irreversible physical change
(ii)	Rusting of iron	B.	Chemical change
(iii)	Melting of ice cubes	A.	Reversible physical change
(iv)	Burning of a candle	D.	Both physical and chemical changes

Question 2.

Answer:

	Column I		Column II
(i)	Folding a sheet of paper	D.	Reversible physical change
(ii)	Magnesium + Oxygen	A.	Combustion
(iii)	Iron + Oxygen + Water	B.	Rusting
(iv)	Cutting a sheet of paper	C.	Irreversible physical change

Go through BSE Odisha Class 6 Social Science Notes Odia Medium Chapter 14 ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵର ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ to understand important topics more clearly.

6th Class Social Science Chapter 14 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 6 Social Science Chapter 14 Notes Odia Medium

‘ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ ହେଉଛି ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ଏହାର ଅଭାବ ହିଁ ଭୌତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଆଣିଥାଏ । ଫଳପ୍ରଦ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଅନୁପସ୍ଥିତି ଉଭୟ ବର୍ତ୍ତମାନର ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ବିପଦରେ ପକାଇଥାଏ ।’’ – କୌଟିଲ୍ୟ (ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର)

ପ୍ରତିଦିନ ଲୋକମାନେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପଗୁଡ଼ିକ ରୋଜଗାର କରାଇବାରେ ଓ ଜୀବନକୁ ଗଢ଼ିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।

ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ହୋଇଥାଏ । ଯଥା- ରୋଜଗାର ମାଧ୍ୟମରେ ବଞ୍ଚିବା ଓ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି ।

ଉତ୍ପାଦନ, ବଣ୍ଟନ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସେବା ଇତ୍ୟାଦି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଦେଶର ପ୍ରଗତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସଗୃହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ରୋଜଗାରକ୍ଷମ କରାଏ ।

ସେମାନେ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ସହ ନିଜର ଜୀବନକୌଶଳକୁ ଉନ୍ନତ କରିଥାନ୍ତି ।

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ

ଉପକ୍ରମ :
ମୁଦ୍ରା ମୂଲ୍ୟ (Monetary Value) ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କୁହାଯାଏ ।
ଆଜିକାଲି କମ୍ପ୍ୟୁଟର, ମୋବାଇଲ ଫୋନ ଉତ୍ପାଦନ, ବ୍ୟାଙ୍କ, ସ୍କୁଲ ଓ ହୋଟେଲମାନଙ୍କରେ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକ, ପରିବହନ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗାଡ଼ି ଚଳାଇବା, ଆସବାବପତ୍ର ତିଆରି କରିବା, ମେସିନ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ପୋଷାକ ସିଲେଇ କରିବା, ସଫ୍ଟୱେୟାର ତିଆରି କରିବା, ଫ୍ରିଜ୍ ଓ ୱାସିଂ ମେସିନ୍ ମରାମତି କରିବା ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ହୋଇଥାଏ ।

ମୁଦ୍ରା ମୂଲ୍ୟ (Monetary Value) : କୌଣସି ଜିନିଷର ମୂଲ୍ୟ ଯାହା ଟଙ୍କା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମାପ କରାଯାଇପାରେ ।
ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ର (Economic Sectors) : ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟାପକ ଗୋଷ୍ଠୀ ସମୂହ ଗୋଟିଏ ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ସମୃଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବର୍ଗୀକରଣ :
ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ର ହେଉଛି- ପ୍ରାଥମିକ (Primary), ଦ୍ଵିତୀୟକ (Secondary) ଏବଂ ତୃତୀୟକ (Tertiary) ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ର ।

(କ) ପ୍ରାଥମିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ (Primary Activities)
ଯେଉଁ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାଥମିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବା ପ୍ରାଥମିକ କ୍ଷେତ୍ରର (Primary Sector) ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶସ୍ୟ ଓ ପନିପରିବା ଚାଷ, ଜଙ୍ଗଲରୁ କାଠ ସଂଗ୍ରହ, ଖଣିରୁ କୋଇଲା ଉତ୍ତୋଳନ, ମତ୍ସ୍ୟଚାଷରୁ ମାଛ, କୁକୁଡ଼ା ପାଳନରୁ ଅଣ୍ଡା ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରାଥମିକ କ୍ଷେତ୍ର ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଅଟେ ।

କୃଷି କାମ କରିବା, ଖଣିଖନନ କରିବା, ମାଛ ଚାଷ କରିବା, ପଶୁପାଳନ କରିବା, ବନୀକରଣ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି ହେଉଛି ସାଧାରଣ ପ୍ରାଥମିକ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ର (Economic Sectors) : ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟାପକ ଗୋଷ୍ଠୀ ସମୂହ ଗୋଟିଏ ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ସମୃଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ପ୍ରାଥମିକ କ୍ଷେତ୍ର : ପ୍ରକୃତିରୁ କଞ୍ଚାମାଲ ଉତ୍ତୋଳନ, ଯଥା — ୬ଷ, ମାଛଧରା, ଜଙ୍ଗଲ ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସମୂହ ।

ଦ୍ଵିତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ର (Secondary Sector) : ପ୍ରାଥମିକ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଉତ୍ପାଦିତ କଞ୍ଚାମାଲରୁ ବିକ୍ରି କିମ୍ବା ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଉତ୍ପାଦରେ ପରିଣତ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ସହ ଜଡ଼ିତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଗୋଷ୍ଠୀ ।

(ଖ) ଦ୍ଵିତୀୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ (Secondary Activities)
ଯେଉଁ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଲୋକମାନେ ପ୍ରାଥମିକ କ୍ଷେତ୍ରର ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଉତ୍ପାଦନକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ କରି ନୂତନ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି ତାହାକୁ ଦ୍ଵିତୀୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କିମ୍ବା ଦ୍ୱିତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ରର ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କୁହାଯାଏ ।

ଦ୍ଵିତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ରରେ କୋଠାଘର, ସଡ଼କପଥ ଇତ୍ୟାଦି ନିର୍ମାଣ ଏବଂ ଜଳ, ବିଜୁଳି, ଗ୍ୟାସ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସାମଗ୍ରୀର ଯୋଗାଣ ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

ଏଥ‌ିରେ ପ୍ରାଥମିକ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ତିଆରି କଞ୍ଚାମାଲକୁ କାରଖାନା ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନ ୟୁନିଟ୍‌ଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରାଯାଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର ଉପଯୋଗୀ କରାଯାଇଥାଏ ।

ଦ୍ଵିତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଉଦାହରଣ : ମିଲ୍‌ରେ ଅଟା ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ କୃଷିକ୍ଷେତରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଶସ୍ୟର ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ, ଚିନାବାଦାମରୁ ତେଲ ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ଚା’ ପାଇଁ ପତ୍ରର ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଇତ୍ୟାଦି । ସେହିଭଳି ଜଙ୍ଗଲରୁ ମିଳୁଥିବା କାଠକୁ ଆସବାବପତ୍ର ଓ କାଗଜରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ, କପାକୁ ପୋଷାକ ତିଆରିରେ ଏବଂ ଲୁହାପଥରକୁ ଇସ୍ପାତ ଓ ଇସ୍ପାତକୁ କାର୍, ଟ୍ରକ୍ ଇତ୍ୟାଦି ଗାଡ଼ି ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଅଟୋମୋବାଇଲର ପ୍ରକାର	୨୦୨୨ରେ ଭାରତରେ ଉତ୍ପାଦିତ ପରିମାଣ
କାର୍ ଭଳି ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଯାନ	୪୫ ଲକ୍ଷ
ଟ୍ରକ୍ ଭଳି ବାଣିଜ୍ୟିକ ଯାନ	୧୦.୩ ଲକ୍ଷ
ତିନିଚକିଆ ଯାନ	୮.୬ ଲକ୍ଷ
ଦୁଇ ଚକିଆ ଯାନ	୨ କୋଟି

(ଗ) ତୃତୀୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ (Tertiary Activities)
ପ୍ରାଥମିକ ଏବଂ ଦ୍ଵିତୀୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ତୃତୀୟ ସ୍ତରୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କିମ୍ବା ତୃତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ରର ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କୁହାଯାଏ । ଏଥ‌ିରେ ସେହି ସେବାଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯାହା ଆମେ ଦେଖିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୋଇ ନଥାଉ କିନ୍ତୁ ଏହା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ – ଟ୍ରକ୍ ଡ୍ରାଇଭର କ୍ଷେତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶସ୍ୟ ଏବଂ ପନିପରିବା, କାରଖାନା ବା ବଜାରକୁ ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମରେ ଯୋଗାଇଥାଏ ।

ଡାକ୍ତର, ନର୍ସ, ଶିକ୍ଷକ, ଓକିଲ ଓ ପାଇଲଟମାନେ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲୋକଙ୍କୁ ସେବା ଯୋଗାଇ ଦିଅନ୍ତି । ମୋବାଇଲ୍ ଫୋନ୍ ଓ ଟେଲିଭିଜନ ସମେତ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ସାମଗ୍ରୀ ମରାମତି ଓ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରୁଥୁବା ଟେକ୍ନିସିଆନ୍, କାର୍, ଟ୍ରାକ୍ଟର ଭଳି ଗାଡ଼ି ମରାମତି କରୁଥୁବା ମେକାନିକ୍ ଏବଂ ନିୟମିତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରୁଥୁବା ଇଲେକ୍ଟ୍ରିସିଆନ୍ ଆଦି ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ସେବା ଆମ ଜୀବନକୁ ସହଜ କରିଥାଏ । ମୋବାଇଲ ଓ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଜରିଆରେ ଯୋଗାଯୋଗ ସେବା, ସଫ୍ଟୱେୟର ବିକାଶ ଏବଂ ହୋଟେଲ୍, ରେଷ୍ଟରାଣ୍ଟ, ବ୍ୟାଙ୍କ, ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଚିକିତ୍ସାଳୟ, ବିମାନ ବନ୍ଦର, ଦୋକାନ ଗୋଦାମ ଇତ୍ୟାଦିରେ ମିଳୁଥିବା ସମସ୍ତ ସେବା ତୃତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ରର ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଉଦାହରଣ । ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସେବା କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ ।

ତୃତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ର (Tertiary Sector) : ପରିବହନ, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟ ପରିଚାଳନା ଭଳି ଉଭୟ ପ୍ରାଥମିକ ଏବଂ ଦ୍ଵିତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ।

ଗୋଦାମ (Ware House) : ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରି, ବ୍ୟବହାର କରିବା କିମ୍ବା ଦୋକାନକୁ ଯୋଗାଣ ପୂର୍ବରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥ‌ିବା ବଡ଼ ବନ କୋଠା ଘର ।

କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା :
ପ୍ରାକୃତିକ କଞ୍ଚାମାଲକୁ ବ୍ୟବହାର ନିମନ୍ତେ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପରିଣତ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବା ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ।

ତୁଳନାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ :
ପ୍ରାଥମିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ : ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରୁ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ଯଥା- ଜମିରୁ ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ, ନଦୀ, ଜଳାଶ୍ରୟ ଓ ସମୁଦ୍ରରୁ ମତ୍ସ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ଜଙ୍ଗଲରୁ କାଠ, ବାଉଁଶ, ଫଳ, ଝୁଣା, ମହୁ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ଖଣିରୁ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଉତ୍ତୋଳନ ଓ ପଶୁପାଳନ ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଥମିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

ଦ୍ଵିତୀୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ : ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ପଦ୍ଧତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ବ୍ୟବହାର ଉପଯୋଗୀ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା, ଯଥା- ଧାନରୁ ଚାଉଳ, ଗହମରୁ ଅଟା, କପାରୁ ଲୁଗା, ଆଖୁରୁ ଚିନି, ବାଉଁଶରୁ କାଗଜ, ତୈଳବୀଜରୁ ତେଲ, ଖଣିଜ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ତିଆରି ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ଵିତୀୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

ତୃତୀୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ : : ଏହାକୁ ସେବା କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ । ଧାନକୁ ଚାଉଳରେ ପରିଣତ କରିବା ପରେ ଟ୍ରାକ୍ଟର ବା ଟ୍ରକ୍ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ଵାରା ପରିବହନ ସେବା ଜରିଆରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଇ ତୃତୀୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଅଟେ । ଏହିପରି ବ୍ୟାଙ୍କ, ବୀମା, ବାଣିଜ୍ୟ, ଟେଲିଫୋନ୍, ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଶକ୍ତି ଯୋଗାଣ ଇତ୍ୟାଦି ସେବା ତୃତୀୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

ଦ୍ଵିତୀୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ପ୍ରାଥମିକ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏବଂ ତୃତୀୟକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଉଭୟ ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଦ୍ଵିତୀୟକ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ।

ସମବାୟ (Cooperative) : ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ବେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଉପାୟରେ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନେ ସମବାୟର ମାଲିକ ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନେ ସାମୂହିକ ଭାବରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥାନ୍ତି ।

ମଧ୍ୟସ୍ଥି (Middleman) : ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପାଦକଙ୍କଠାରୁ ଜିନିଷ କିଣି ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି । ଦଲାଲମାନେ ଏହି ସେବା ପାଇଁ କିଛି ଅଧ‌ିକ ପାଉଣା ଆଦାୟ କରନ୍ତି ।

ଦୁଗ୍ଧ ସମବାୟ : ଉତ୍ପାଦନରୁ ଉପଭୋକ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
ଆନନ୍ଦ ମିକ୍ସ ୟୁନିୟନ ଲିମିଟେଡ଼, ଅମୂଲ (Amul) ନାମକ ଏକ ଦୁଗ୍ଧ ସମବାୟ ସଂସ୍ଥାର ଏହା ଏକ କାହାଣୀ ।

୧୯୪୦ ଦଶର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଆନନ୍ଦ ଜିଲ୍ଲାର କୃଷକମାନେ ଆଖପାଖ ଗାଁକୁ କ୍ଷୀର ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ । ଏଥିପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଚାଲିଚାଲି କିମ୍ବା ସାଇକେଦ୍ଵାରା ନିଜର ଗାଁକୁ ଯିବାକୁ ପଡୁଥିଲା ।

ଗରମ ପାଗରେ କ୍ଷୀର ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ଖରାପ ହୋଇ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ । ଏଣୁ କ୍ଷୀର ଖରାପ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଚାଷୀଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା ଓ ଏଥ‌ିପାଇଁ ବହୁତ ପରିଶ୍ରମରୁ ଅଳ୍ପ ଅର୍ଥ ରୋଜଗାର ହେଉଥିଲା । ତେଣୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟସ୍ଥି ଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଚାଷୀଙ୍କଠାରୁ କମ୍ ମୂଲ୍ୟରେ ଅଧିକ ପରିମାଣର କ୍ଷୀର କିଣି ବଜାରରେ ବିକ୍ରି କରୁଥିଲେ । ଅନେକ ସମୟରେ ଚାଷୀମାନେ ମଧ୍ୟସ୍ଥି ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତାରିତ ଓ ହଇରାଣ ହେଉଥିଲେ ।

ଦିନେ କୃଷକମାନେ ସାମୂହିକ ଭାବେ ନିଜର ସମସ୍ୟା ନେଇ ଜାତୀୟ ସ୍ତରର ନେତା ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭ ଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ସ୍ଵାଧୀନ ହେବା ପାଇଁ ସମବାୟ ସମିତି ଗଠନ କରି ମଧ୍ୟସ୍ଥିଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ । ସର୍ଦାର ପଟେଲଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ କୃଷକମାନେ ସମବ।ୟ ଗଠନ କରି ଦୁଷ୍ପ ସଂଗ୍ରହ, ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଓ ବିତରଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚାଳନା ଦାୟିତ୍ଵ ନିଜ ହାତକୁ ନେଲେ ।

ତ୍ରିଭୁବନ ଦାସ ପଟେଲ (ଆଇନଜୀବୀ ଓ ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ) ଏବଂ ଡକ୍ଟର ଭର୍ଗିସ କୁରିଆନ୍ (ମୁମ୍ବାଇର ଏକ ଦୁଗ୍ଧ କାରଖାନାରେ କାମ କରୁଥ‌ିବା ଜଣେ ଇଞ୍ଜିନିୟରଙ୍କ) ନେତୃତ୍ଵରେ ୧୯୪୬ ମସିହାରେ ‘ଅମୂଲ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା ।

ଏହାଦ୍ଵାରା ମହିଳା ଓ କୃଷକମାନେ ଦୁଗ୍‌ଧ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବିକ୍ରିୟକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆଣି ପାରି ଲେ । ଦୁଗ୍ଧ ଉତ୍ପାଦନ, ପାସୁଚରାଇଜେସନ୍ ଓ ବିକ୍ରି ଭଳି ସମସ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦୁଗ୍ଧ ଉତ୍ପାଦକମାନେ ମିଳିତ ଭାବେ ନିଜେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ ଓ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଣ୍ଟି ସେମାନଙ୍କର ଆୟ ବଢ଼ାଇବାରେ ସକ୍ଷମ ହେଲେ ।

ଚାଷୀ ସମବାୟ ସଂସ୍ଥାର ଲାଭ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଲା । ଯେଉଁ ପରିମାଣର କ୍ଷୀର ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉଥିଲା ତାହା ଏତେ ଅଧିକ ଥିଲା ଯେ କୃଷକମାନେ ସେଥୁରୁ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦ ତିଆରି କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେ ଲେ ଓ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକ କାରଖାନା ସ୍ଥାପନ କରି ବଟର ବା ଲହୁଣୀ, ଦୁଗ୍ଧ ପାଉଡ଼ର ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ।

ଆଜି ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ସମବାୟ ସଂସ୍ଥାମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଗ୍ଧ ଉତ୍ପାଦ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କାରଖାନାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହେଉଛି ଓ ସାରା ଦେଶରେ ଉଭୟ ଛୋଟ ବଡ଼ ଖୁଚୁରା ଦୋକାନରେ ଏହାକୁ ବିକ୍ରି କରାଯାଉଛି । ଏହା ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ଵର ଅନେକ ଦେଶକୁ ରପ୍ତାନି ହେଉଛି ।

କ୍ଷୀରକୁ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରାଯାଇ ଗୋଟିଏ ରୂପରୁ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ କରାଯାଏ – କ୍ଷୀର ପାଉଡ଼ର, ଘିଅ, ପନିର୍, ବଟର୍ ଇତ୍ୟାଦି କାରଖାନାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । ଏହି ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଦ୍ଵିତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ ।

ଅମୁଲ ତିଆରି କରିଥିବା ସମସ୍ତ ଉତ୍ପାଦକୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିକ୍ରି କରିଥାଏ । ଅମୁଲ ଏହାର ଉତ୍ପାଦ ପରିବହନ ବାଇଁ ଲରି, ଟ୍ରକ, ରେଳବାଇ, ବିମାନ ଓ ପାଣିଜାହାଜ ସେବା ଇତ୍ୟାଦି ବ୍ୟବହାର କରେ । ଏହାଦ୍ଵାରା ରିଟେଲ ଷ୍ଟୋର୍ ବା ଖୁଚୁରା କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି ସମଗ୍ର ଗୁଜୁରାଟର ସହର, ନଗର ଏବଂ ଗ୍ରାମ ତଥା ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଦୋକାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଗ୍ଧ ଏବଂ ଦୁଗ୍ଧ ଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯୋଗାଣ କରିଥାଏ । ଏଠାରେ ପରିବହନ, ବାଣିଜ୍ୟ ଏବଂ ଖୁଚୁରା ବିକ୍ରୟ ଏକ ତୃତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ର ।

ପାସ୍‌ରାଇଜେସନ୍ (Pasteurisation) : କ୍ଷୀରକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖୁବାର ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା । କ୍ଷତିକାରକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆଙ୍କଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ କ୍ଷୀରକୁ ଗରମ କରାଯାଏ ଓ ଥଣ୍ଡା କରାଯାଏ ।

କାରଖାନା (Factory) : ଏକ ଚୁଡ଼ାନ୍ତ ଉତ୍ପାଦ ତିଆରି ପାଇଁ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ସହ କୋଠା ସମୂହ ଯେଉଁଠାରେ ସାମଗ୍ରୀ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ, କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନକୁ ଏକାଠି କରି ଶେଷ ଉତ୍ପାଦ ତିଆରି କରାଯାଏ । ଖୁଚୁରା (Retail) : ପୁନଃବିକ୍ରୟ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରି କରାଯାଏ ।

ରପ୍ତାନି (Export) : ଗୋଟିଏ ଦେଶର ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ସେବାକୁ ଅନ୍ୟ ଦେଶର କ୍ରେତା କିମ୍ବା ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ ।

ଅମୁଲ ଭଳି କର୍ଣାଟକର ନନ୍ଦିନୀ, ଦିଲ୍ଲୀ-ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ଅଞ୍ଚଳ (NCR)ର ମଦର ଡାଏରୀ, ତାମିଲନାଡୁର ଆଭିନ୍, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ବିଜୟା, ନାଗାଲାଣ୍ଡର କେଭି, ବିହାରର ସୁଧା, ପଞ୍ଜାବର ଭେର୍କା ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ଓମ୍‌ଫେଡ୍‌ (Omfed) ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ଦୁଗ୍ଧ ସଂଗଠନ ଅଛି ।

ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସାହାଯ୍ୟରେ, ଆସ ଜାଣିବା ଯେ ତୁମେ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକ କିପରି ତିଆରି ହୋଇଛି । ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଗଛର ଛାଲିକୁ କାଗଜରେ ପରିଣତ କରିବା ଏବଂ ଛାପିବା ପରେ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ପରିଣତ ହେଉଥ‌ିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି ।

ବିଷୟ ସାରାଂଶ

1. ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆମେ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ତିନୋଟି କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲୁ ।
2. ବିଭିନ୍ନ ଉଦାହରଣ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାର ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବା କ୍ଷେତ୍ର ଯଥା- ପ୍ରାଥମିକ, ଦ୍ଵିତୀୟକ ଓ ତୃତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ତଥା ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳତାକୁ ବୁଝିଲୁ ।

Go through BSE Odisha Class 6 Social Science Notes Odia Medium Chapter 13 କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ to understand important topics more clearly.

6th Class Social Science Chapter 13 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 6 Social Science Chapter 13 Notes Odia Medium

ଭାଗ ସମ୍ପର୍କରେ
ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଆବଶ୍ୟକ କରିଥାଉ । ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅତି କମ୍‌ରେ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସଗୃହ, ଜଳର ଆବଶ୍ୟକତା ହୋଇଥାଏ । ବଡ଼ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବିକା ଏବଂ ଛୋଟ ପିଲାଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷାର ଆବଶ୍ୟକତା ହୋଇଥାଏ ।

ସୁଦୃଢ଼ ଅର୍ଥନୀତି ବିନା କୌଣସି ଦେଶ ବିକାଶ କରିପାରିବା ସମ୍ଭବ ହୋଇନଥାଏ । ବିଶେଷକରି ଭାରତ ଭଳି ଏକ ବିଶାଳ ଦେଶରେ ଅର୍ଥନୀତି କିପରି କାମ କରେ ? ଲୋକମାନେ କେଉଁ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିପାରିବେ ? ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ମାନବ ସମ୍ବଳକୁ କିପରି ଉତ୍ତମ ଭାବେ ପରିଚାଳନା କରାଯାଏ ? – ଏହି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ ଉପରେ ଆମେ ଏହି ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ।

ଏହି ଭାଗରେ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଉଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ସେବାର ଧାରଣା ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ।

‘ଯେତେବେଳେ ତୁମେ କୌଣସି କାମ କରୁଛ, ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ଚିନ୍ତା କର ନାହିଁ । ଏହାକୁ ବ୍ରତ ଭାବରେ ଏପରିକି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ ଭାବରେ ନିଜର ପୁରା ଜୀବନ ନିୟୋଜିତ କର ।’’- ସ୍ଵାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ

ମଣିଷ ଜୀବନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ । ଏହାଦ୍ଵାରା ମଣିଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପଥରେ ପହଞ୍ଚାଏ, ଯେପରି ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା, ପରିବାରର ଦାୟିତ୍ଵ ନେବା ଇତ୍ୟାଦି ।

ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ରୋଜଗାର କରିବା : ଲୋକମାନେ ନିଜକୁ ଓ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଚଳାଇବା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ କିଣିବା, ଲୁଗା ଓ ବାସଗୃହ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି ।

ସମାଜର ସେବା କରିବା : ଶିକ୍ଷକ, ଡାକ୍ତର, କୃଷକଙ୍କ ଅବଦାନରେ ସମାଜର ଉନ୍ନତି ଘଟିଥାଏ ।

କୌଶଳକୁ ଉନ୍ନତି କରିବା : ନୂଆନୂଆ କୌଶଳ ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ପରିବାର, ସମାଜ ତଥା ଦେଶର ଉନ୍ନତି କରିପାରିବା ।

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଅନୁ ଓ କବୀର ପାର୍କରେ ଖେଳୁଥିବା ସମୟରେ ପଡ଼ୋଶୀ ଗୀତା ମାଉସୀଙ୍କୁ ଟ୍ୟାକ୍ସିରୁ ଓହ୍ଲାଉଥ‌ିବାର ଦେଖ‌ିଲେ । ସେ ୟୁନିଫର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ସାରି ଘରକୁ ଫେରୁଥିଲେ । ବାୟୁସେନାର ଜଣେ ପାଇଲଟ ଭାବରେ ସମଗ୍ର ସହର ପାଇଁ ସେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ ।

କବୀର : ମାଉସୀଙ୍କ ୟୁନିଫର୍ମ, ଗତକାଲି ଘରେ ଦେଖୁଥ‌ିବା ୟୁନିଫର୍ମ ଭଳି ଲାଗୁଛି, କିନ୍ତୁ ରଙ୍ଗ ଅଲଗା ।
ଅନୁ : ହ୍ୟାଙ୍ଗର ରେ ଥ‌ିବ। ସେହି ୟୁନି ଫ ର୍ମ ଜେଜେବାପାଙ୍କର । ସେ ସୀମା ସୁରକ୍ଷା ବଳରୁ ଅବସର ନେଇଥିଲେ ।

ଅନୁ ର ଜେଜେବାପା ପାଖ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ମାଗଣା ଭୂଗୋଳ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି, ପରିବା ବଗିଚାର ଯନ୍ ନେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଘର ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଜିନିଷପତ୍ର କିଣାବିକାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ।

ଅନୁର ବାପା : ତାଙ୍କର ଏକ ଡ୍ରେସ୍ ଦୋକାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ୟୁନିଫର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୋଷାକ ବିକ୍ରି ହୁଏ । ବାପା ସକାଳୁ ଶୀଘ୍ର ଦୋକାନକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ସ୍କୁଲକୁ ଯିବାପରେ ମା’ ଦୋକାନକୁ ଯାଇ କାମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ଅନୁର ମାଆ : ପିଲାମାନେ ସ୍କୁଲରୁ ଘରକୁ ଫେରିବାବେଳେ ମା’ ଫେରି ଆସନ୍ତି । ସେ ଏକ ସ୍ଵେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନରେ ଯୋଗଦାନ କରି ଗୋଷ୍ଠୀର ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସିଲେଇ ଓ ହାତବୁଣା କାମ ଶିଖାନ୍ତି ।

ଅନୁର ଭାଇ ରୋହନ : ସେ ଜଣେ ସଫ୍ଟୱେର ଇଞ୍ଜିନିୟର ଏବଂ କମ୍ପ୍ୟୁଟର ଆପ୍ଲିକେଶନ୍ ତିଆରି କରୁଥିବା ଶେଷଦିନ ସେ ସ୍ଵେଚ୍ଛାସେବୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଯୋଗ ଦେଇଥ‌ିବା ଏକ କମ୍ପାନୀରେ କାମ କରନ୍ତି । ସପ୍ତାହର ଭାବେ ନିକଟସ୍ଥ କଲେଜର ଯୁବ ବିକାଶ ପିଲାମାନଙ୍କୁ କମ୍ପ୍ୟୁଟର କୌଶଳ ଶିଖାନ୍ତି ।

ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଯଥା- ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଏବଂ ଅଣ – ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ।

ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ : ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଟଙ୍କା କିମ୍ବା ଟଙ୍କା ବଦଳରେ ଅନ୍ୟ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରାଯାଏ, ସମ୍ପୃକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଥ ବା ଟଙ୍କାର ମୂଲ୍ୟ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ବଜାରରେ ସ୍କୁଲ ବ୍ୟାଗ୍ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟବସାୟୀ, ବଜାରରେ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ଜଣେ କୃଷକ, ମାମଲା ରୁଜୁ କରି ଶୁଳ୍କ ରୋଜଗାର କରୁଥିବା ଜଣେ ଓକିଲ, ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ମାଲ ପରିବହନ କରୁଥିବା ଟ୍ରକ୍ ଡ୍ରାଇଭର୍, କାର୍ ନିର୍ମାଣ କାରଖାନାରେ ନିୟୋଜିତ ଶ୍ରମିକ ଇତ୍ୟାଦି ଟଙ୍କା ବଦଳରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଅଣ-ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ : ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ସମ୍ପତ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ ବରଂ କୃତଜ୍ଞତା, ପ୍ରେମ, ଯନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସମ୍ମାନ ଭଳି ଭାବନାକୁ ବୁଝାଏ, ତାହାକୁ ଅଣ-ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- ପିତାମାତା, ପରିବାର ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ରୋଷେଇ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ପିଲାମାନଙ୍କୁ ସ୍କୁଲ କାମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯୁବକମାନେ ଜେଜେବାପା, ଜେଜେମାଙ୍କ ଯନ୍ ନିଅନ୍ତି ଓ ଘର ର କ୍ଷଣା ବେକ୍ଷଣ ରେ ପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ।

ପଇସାର ମୂଲ୍ୟ (Money’s Worth) : ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି, ଏକ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ଆର୍ଥିକ ମୂଲ୍ୟ ରଖୁଥାଏ ଏଥୁରୁ ସେମାନେ ଯେଉଁ ଲାଭ ପାଆନ୍ତି ତାହା ଉପରେ ଏହା ଆଧାରିତ ।

ବଜାର : ବଜାର ଏପରି ଏକ ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ସେବାର ବିନିମୟରେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି । ଲୋକମାନେ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ଜିନିଷ ଏବଂ ସେବା ବିନିମୟ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଧିକାଂଶ ବଜାରରେ ଟଙ୍କାପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକ ବିନିମୟ କରାଯାଏ ।

ଶୁଳ୍କ : ବୃତ୍ତିଗତ ପରାମର୍ଶ କିମ୍ବା ସେବା ବଦଳରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ସଂସ୍ଥାକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦେୟ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ ଜଣେ ଡାକ୍ତର ଏବଂ ଜଣେ ଓକିଲଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ ପାଉଣା ।

ଅନୁ ଏବଂ କବୀରଙ୍କ କାହାଣୀରେ ଗୀତା ମାଉସୀ ଜଣେ ବାୟୁସେନାର ଦରମାପ୍ରାପ୍ତ ପାଇଲଟ୍ । ସେ ଦେଶର ସେବା କରିବା ପାଇଁ ଦରମ ପାଉଥବାରୁ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ସାମିଲ ଅଛନ୍ତି । ଅନୁଙ୍କ ଭାଇ ରୋହନ ଏକ ସଫ୍ଟୱେର କମ୍ପାନୀରେ କାମ କରି ଦରମା ପାଇଥାନ୍ତି ।

ସପ୍ତାହ ଶେଷରେ, ସେ ନିକଟସ୍ଥ କଲେଜର ଯୁବ ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ସ୍ଵେଚ୍ଛାସେବୀ ଭାବରେ ଯୁବକମାନଙ୍କୁ କମ୍ପ୍ୟୁଟର କୌଶଳ ଶିଖାନ୍ତି, ଯାହା ଏକ ଅଣ-ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଅଟେ ।

ଦରମା (Salary) : ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିୟମିତ ଦେୟ ସାଧାରଣତଃ ଜଣେ ନିଯୁକ୍ତିଦାତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଜଣେ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ମାସିକ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ ।

ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ପ୍ରକାରଭେଦ :
କାବ୍ୟା କମଳାପୁର ଗାଁରେ ଥିବା ତା’ର ମାଉସୀ ଘରକୁ ଯାଉଥିଲା । ଯିବା ବାଟରେ ସେ ଗାଁ ନିକଟରେ ଏକ ରାଜପଥ ନିର୍ମାଣ ଯୋଗୁଁ ଏବଂ ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳରେ ଭିଡ଼ ଜମିଥିବାର ସେ ଦେଖୁଲା । ଏସକାଭେଟର ଓ ବୁଲଡୋଜର ଆଦି ବଡ଼ ବଡ଼ ମେସିନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ଟେକ୍ନିସିଆନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଥୁଲା

ଏହି ନୂତନ ରାଜପଥ ନିର୍ମାଣ ହେବା ଫଳରେ ନିକଟସ୍ଥ ସହରକୁ ଯାତ୍ରା ସମୟ ୫ ଘଣ୍ଟାରୁ ମାତ୍ର ୨ ଘଣ୍ଟାକୁ ହ୍ରାସ ହୋଇଯିବ । ଫଳରେ କାବ୍ୟା କମ୍ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ତା’ ମାଉସୀଘରକୁ ଯାଇପାରିବ ।

କାବ୍ୟ ଖୁସି ହୋଇ ନିଜ ମାଉସୀଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ ଜଣାଇବାକୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମାଉସୀ ତିଆରି କରିଥିବା ସ୍ଵାଦିଷ୍ଟ ଜିଲାପି ଖାଇବାକୁ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲା ।

କାବ୍ୟାଙ୍କ ମାମୁଁ ଏକ ନିର୍ମାଣ କମ୍ପାନୀରେ ଟେକ୍ନିସିଆନ୍ ଏବଂ ବୁଲଡୋଜର ଚାଳକ ଭାବରେ କାମ କରୁଥିଲେ ଓ ସେବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ମାସିକ ଦରମା ମିଳୁଥିଲା ।

କାବ୍ୟାଙ୍କ ମାଉସୀ ଗାଁ ଡାକଘରେ ଏକ ଚାକିରି କରି ମାସିକ ଦରମା ପାଉଥିଲେ । ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଅଫିସ୍ କାମ ସାରି ସେ ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ବା ଆଭାସୀ ଶିକ୍ଷକ ଆୟୋଜନ କରି ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ସ୍କୁଲ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ସେ ଏହି କ୍ଲାସ୍ ବା ଶିକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସାପ୍ତାହିକ ‘ଫି’ ବା ଦେୟ ଆଦାୟ କରୁଥିଲେ ।

ସପ୍ତାହ ଶେଷରେ କାବ୍ୟା ତାଙ୍କ ମାଉସୀଙ୍କ ସହ ସ୍ଵାଦିଷ୍ଟ ଆମ୍ବ ଖାଇବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟ ଆମ୍ବ ବଗିଚାକୁ ସାହିଲ ନାମକ ଜଣେ କୃଷି ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ଦେଖୁଲା, ଯିଏ କି ନିକଟସ୍ଥ ଜଣେ ପାଇଁ ଟ୍ରାକ୍ଟର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ କାମ ପାଇଁ ଦୈନିକ ପାଉଥିଲେ । ଏଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ନଗଦରେ କିଛି ଦରମା ମିଳେ ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ସମାନ ମୂଲ୍ୟର ଆମ୍ବ ଆକାରରେ ମିଳେ । ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ମିଳୁଥିବା ଯାଇଥିଲା । ସେଠାରେ ସେ କୃଷକଙ୍କ ଜମି ଚାଷ କରିବା ରୋଜଗାର ରୂପରେ ମଜୁରୀ ଆମ୍ବକୁ ଏକ ପ୍ରକାରର ଦେୟ କୁହାଯାଏ ।

ମଜୁରୀ (Wage) : ନିଯୁକ୍ତିଦାତା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପାଇଁ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ଦେୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି । ଦ୍ରବ୍ୟ ଆକାରରେ ଦେୟ ସମ୍ପାଦିତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତ ଏକ ଅଣ-ନଗଦ (Non Cash) ଦେୟ ।

ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ହେଉଛି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଦ୍ରାମୂଲ୍ୟର ସୃଷ୍ଟି । ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ମୂଲ୍ୟ ଯୋଡ଼ିଥାଏ । ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟ ସଂଯୋଜନ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :

• କାବ୍ୟାଙ୍କ ବାପା ରାଜେଶ ଜଣେ ବଢ଼େଇ, ଯିଏ ଆସବାବପତ୍ର ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ନିକଟସ୍ଥ ବଜାରରୁ ୬୦୦ ଟଙ୍କାରେ କାଠ କିଣୁଥିଲେ ।
• ବିଭିନ୍ନ କାଠ ତିଆରି ଆସବାବପତ୍ର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ସେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଉପକରଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ।
• ରାଜେଶ ବଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଚଉକିର ଦାମ୍ ୧୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରୁଥିଲେ ।

ଚଉକି ପାଇଁ କାଠର କିଣା ମୂଲ୍ୟ ୬୦୦ ଟଙ୍କା) ଅବଶିଷ୍ଟ ୪୦୦ ଟଙ୍କା (୧୦୦୦ – ୬୦୦ ଟଙ୍କା) ରାଜେଶଙ୍କ ଦକ୍ଷତା, ସମୟ ଏବଂ ପରିଶ୍ରମର ଆର୍ଥିକ ମୂଲ୍ୟ ହିଁ ସେହି ଚୋର ତିଆରିରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଛି ।

ରାଜେଶ କାଠକୁ ଆସବାବପତ୍ରରେ ପରିଣତ କରି ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ବଢ଼ାଇଛନ୍ତି । କାଠ କିଣିବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚଉକି ବିକ୍ରି କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେୟ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ତେଣୁ ସେମାନେ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଏକ ଅଂଶ ଅଟନ୍ତି ।

ଅଣ-ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଗୁରୁତ୍ଵ :
ଅଣ-ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କୌଣସି ଟଙ୍କା ବା ମୁଦ୍ରା ସହିତ ସାମିଲ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥୁବା ମୂଲ୍ୟ ‘ଆମ ଜୀବନରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ।

(୧) ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର ସେବା : ମନ୍ଦିର, ଗୁରୁଦ୍ଵାର, ମସଜିଦ୍ ଏବଂ ଚର୍ଚ୍ଚ ପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମାଗଣାରେ ସେବା ମିଳୁଥିବାର ଦେଖାଯାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- ଗୁରୁଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଲଙ୍ଗର ବା ସମୁହ ରୋଷଶାଳା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ମାଗଣାରେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଦିଅନ୍ତି । ଏହା ସନ୍ତୋଷ ଏବଂ କୃତଜ୍ଞତା ଭାବନାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ । ଏହାର ପ୍ରତିବଦଳରେ କୌଣସି ଅର୍ଥର ଆଶା ନକରି ସମାଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦାନ କରିବାରେ ଏହା ଏକ ଉପାୟ ବା ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯିବ ।

(୨) ଗୋଷ୍ଠୀ ସହଭାଗିତାର ମହତ୍ତ୍ଵ : ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାରତ ଅଭିଯାନ ଆମ ଆଖପାଖକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖୁବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକଙ୍କ ସାମୂହିକ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇଥାଏ । ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ଆମେ ଆମ ଘର ଏବଂ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଫା ରଖୁଥାଉ । ରାସ୍ତାଘାଟ, ଗଳି, ପାର୍କ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସର୍ବସାଧାରଣ ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା କମ୍ୟୁନିଟି ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଫା କରିବା ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଥାନ୍ତି । ଏହା ସାମୁହିକ ପ୍ରୟାସଦ୍ୱାରା ଘର, ପଡ଼ୋଶୀ, ସମାଜ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ସ୍ଵଚ୍ଛ ରହିଥାଏ ।

ଭାରତରେ ବୃକ୍ଷର ମହତ୍ତ୍ଵ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ବନମହୋତ୍ସବ (ଜଙ୍ଗଲର ପର୍ବ) ପାଳନରେ ଗୋଷ୍ଠୀ ସମୂହର ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ପଦକ୍ଷେପଦ୍ଵାରା ଗୋଷ୍ଠୀର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି କରି ବୃକ୍ଷରୋପଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ସାମିଲ କରାଯାଇଥାଏ ।

ବିଷୟ ସାରାଂଶ

• ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ଅଣ-ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ।
• ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପଦ୍ଵାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ମୂଲ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ।
• ଅଣ-ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କିପରି ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ସାମଗ୍ରିକ ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତା ବୃଦ୍ଧିରେ ଯୋଗଦାନ କରେ ତାହା ଆମେ ଜାଣିବା ।

Go through BSE Odisha Class 6 Social Science Notes Odia Medium Chapter 12 ତୃଣମୂଳ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଭାଗ ୩: ସହରାଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସରକାର to understand important topics more clearly.

6th Class Social Science Chapter 12 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 6 Social Science Chapter 12 Notes Odia Medium

“ ‘ମୁଁ ଚାହେଁ ଯେ…. ତୁରନ୍ତ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍ଥା ଗଠନ ହେବା ଉଚିତ… ଯାହା ଫଳରେ ଲୋକମାନେ ଜାଣିପାରିବେ ଶାସନ କ’ଣ, ମତାଧିକାର କ’ଣ, କ୍ଷମତା କ’ଣ ଏବଂ ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଯଥା: ନିଜ ଗାଁ ଓ ସହରରେ ଅଧ‌ିକାର ଓ ସୁବିଧା ସବୁ କ’ଣ ?’’– ରୁସ୍ତମ କେ ସିଦ୍ଧା, ସଦସ୍ୟ, ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଣୟନ ସଭା (ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଣୟନ ସଭା ବିତର୍କ ସମୟରେ, ୧୩ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୪୯)

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଉପକ୍ରମ :
ସ୍ଥାନୀୟ ସ ର କ ର ଭଗି ଦରୀ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ପ୍ରକ୍ରି ୟାରେ ଉତ୍ସାହି ତ କ ରି ବ । ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ଯ ରଖୁଥାଏ, ଯାହା ଆମେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଛୁ ।

ଯେହେତୁ ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ତୁଳନାରେ ପରିବେଶ ଜଟିଳ ଏବଂ ବିବିଧ, ତେଣୁ ଏଥୁରୁ ବୁଝାପଡ଼େ ଯେ ସହରାଞ୍ଚଳ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଜଟିଳ ହୋଇଥ‌ିବ ।

ସହରାଞ୍ଚଳର ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ :
ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଥ‌ିବା ସ୍ଥାନୀୟ ସରକାରୀ ଢାଞ୍ଚାକୁ ସହରାଞ୍ଚଳର ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ କୁହାଯାଏ ।

ଏହାଦ୍ଵାରା ଶାସନର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ହୋଇଛି ଅର୍ଥାତ୍ ଶୀର୍ଷରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ଅଧୀନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ ଶାସିତ ହେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଜନସାଧାରଣ ସେମାନଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳର ଦୈନନ୍ଦିନ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥ‌ିବା ସମସ୍ୟା ଉପରେ ସିଧାସଳଖ ମତ ରଖନ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ସମାଧାନ ମ୍ୟୁନିସ୍‌ପାଲିଟି ବା ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ମାଧ୍ୟମରେ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନଗର ଓ ସହରଗୁଡ଼ିକୁ ୱାର୍ଡ଼ ନାମକ ଛୋଟ ଛୋଟ ୟୁନିଟ୍‌ରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ ।

ୱାର୍ଡ଼ କମିଟିଗୁଡ଼ିକଦ୍ଵାରା ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ଶିବିର ଆୟୋଜନ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବ୍ୟବହାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ଅଭିଯାନ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ପଞ୍ଜିକରଣ, ଜଳଯୋଗାଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତୃଟି ଦୂରୀକରଣ, ରାସ୍ତାଘାଟ ମରାମତି ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ସହରାଞ୍ଚଳର କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ନଜରକୁ ଅଣାଯାଏ ଏବଂ ତା’ର ବିହିତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରାଯାଏ ।

ସହରାଞ୍ଚଳର ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟପାଇଁ ଦାୟୀ ରହନ୍ତି ଯଥା— ଭିଭିଭୂମିର ଯନ୍ତ୍ର ନେବା ଶ୍ମଶାନ ସ୍ଥଳର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ, ଆବର୍ଜନା ସଂଗ୍ରହ ଓ ଏହାର ପରିଚାଳନା ଓ ନିଷ୍କାସନ, ସରକାରୀ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାର ସଠିକ୍ ଯାଞ୍ଚ, ସ୍ଥାନୀୟ ଟିକସ ଏବଂ ଜରିମାନା ଆଦାୟ ଇତ୍ୟାଦି ।

ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ଯୋଜନା କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ରହିଛି ।

ମାଡ୍ରାସ କର୍ପୋରେସନ୍ :

ମା ‍ । ସ କ ପେଁ । ରେ ସନ (ବର୍ତ୍ତମାନ ଗ୍ରେଟର ଚେନ୍ନାଇ କର୍ପୋରେ ସନ), ୨୯ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୬୮୮ରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ତାହା ଭାରତର ସର୍ବପୁରାତନ ପୌର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଟେ ।

ଇଷ୍ଟ୍ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ପୂର୍ବ ବର୍ଷ ଏକ ଚାର୍ଟର (ନିୟମ) ଜାରି କରି ସେଣ୍ଟ ଜର୍ଜ, ଫୋର୍ଟ ସହର ଏବଂ ଫୋର୍ଟଠାରୁ ୧୬ କିଲୋମିଟର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଏକ ନିଗମରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା ।

୧୭୯୨ର ଏକ ସଂସଦୀୟ ଆଇନ ମାଡ୍ରାସ କର୍ପୋରେସନକୁ ସହରରେ ପୌର ଟିକସ ଆଦାୟ କରିବାର କ୍ଷମତା ଦେଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ପୌର ପ୍ରଶାସନ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ପାଞ୍ଚଟି ମହାନଗର ନିଗମ ରହିଛି ଯଥା – କଟକ, ଭୁବନେଶ୍ଵର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ସମ୍ବଲପୁର ଓ ରାଉରକେଲା । ସେହିପରି ୪୮ଟି ପୌର ନିଗମ ବା ପୌର ପରିଷଦ ଓ ୬୨ଟି ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷଦ ରହିଛି ।

ଚେନ୍ନାଇ ଏବଂ ଇନ୍ଦୋରରେ ସହରାଞ୍ଚଳ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ ମହାନଗର ନିଗମ (Municipal Corporation) ରହିଅଛି । ୧୦ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧ‌ିକ ଜନସଂଖ୍ୟା ଥିସହରରେ ମହାନଗର ନିଗମ ଦେଖାଯାଏ ।

୧ ଲକ୍ଷରୁ ୧୦ ଲକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ଥ‌ିବା ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ପୌର ପରିଷଦ ବା ପୌରପାଳିକା (Municiplatity) ଓ କମ୍ ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ସହରରେ ଏକ ନଗର ପଞ୍ଚାୟତ ବା ବିଜ୍ଞାପିତ ଅଞ୍ଚଳ ପରିଷତ (NAC) ରହିଥାଏ ।

ବିଷୟ ସାରାଂଶ

1. ସହରାଞ୍ଚଳରେ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଭିନ୍ନ ସହରାଞ୍ଚଳ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ଯାହା ନାଗରିକଙ୍କ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାଏ ।
2. ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ପରି ସହରାଞ୍ଚଳ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧୁମାନେ ସ୍ଥାନୀୟ ନାଗରିକଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧ୍ୟ କରନ୍ତି ।
3. ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ଵାୟତ୍ତ ସଂସ୍ଥାମାନେ ଯେପରି ଦକ୍ଷତାର ସହ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି ତାହା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ମଧ୍ୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।