Go through BSE Odisha Class 8 Science Notes Odia Medium and Class 8 Science Chapter 11 Notes Odia Medium ଆକାଶ: ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତି ଓ ସମୟ ଗଣନା to understand important concepts and topics more clearly.
8th Class Science Chapter 11 Notes Odia Medium
BSE Odisha Class 8 Science Chapter 11 Notes Odia Medium
ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଚନ୍ଦ୍ର କ’ଣ ଏବଂ ଆମେ ଏହାକୁ କିପରି ଦେଖୁ :
ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଥିବୀର ଏକମାତ୍ର ଉପଗ୍ରହ । ଏହା ପୃଥିବୀ ଚାରିପଟେ ପ୍ରାୟ 29.5 ଦିନରେ ଥରଟିଏ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରେ । ଚନ୍ଦ୍ରର ଆକାର ଗୋଲକାକୃତି । ଚନ୍ଦ୍ରର ନିଜର ଆଲୋକ ନାହିଁ । ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଷ୍ଠରେ ପଡ଼ି ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଲେ ଆମେ ସେହି ପ୍ରତିଫଳନ ଦ୍ଵାରା ଚନ୍ଦ୍ରର କିଛି ଅଂଶ (ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ) ଦେଖୁଥାଉ । ପୃଥିବୀର ଆବର୍ତ୍ତନ, ଚନ୍ଦ୍ରର ପରିକ୍ରମଣ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସ୍ଥିତିକୁ ନେଇ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ପ୍ରତିଦିନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମାତ୍ରାରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ଵଳଅଂଶ ପୃଥିବୀର ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସମାନ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଏ । ପ୍ରତି ମାସରେ (29.5 ଦିନରେ) ଗୋଟିଏ ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର ରୂପରେ ଦେଖୁବାବେଳେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦିନ ଆଦୌ ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକୁ ପ୍ରମାଣ କରିବାପାଇଁ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପରୀକ୍ଷାଟି କରାଯାଇପାରିବ ।
କାର୍ଯ୍ୟ – ୧ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ :
(i) ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରେ ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ ।
(ii) ପ୍ରଥମେ ଖାତାରେ ଏକ ସାରଣୀ ତିଆରି କରାଯାଉ । ନିମ୍ନଲିଖତ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଖାତାରେ ଲେଖାଯାଉ ।
(iii) ତାରିଖ
(iv) କେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖାଗଲା (ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ) ?
ଚିତ୍ର : ଚନ୍ଦ୍ରର ଅନ୍ଧକାର ଅଂଶକୁ କଳା ରଙ୍ଗ ଦ୍ଵାରା ଚିହ୍ନଟ କରିବା
(v) ଚିତ୍ର ୧୧.୧ରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବୃତ୍ତର ଅନ୍ଧକାର ଅଂଶକୁ ପେନ୍ସିଲ୍ ଦାଗ ଦ୍ଵାରା ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ ।
(vi) ଦ୍ଵିତୀୟ ଦିନଠାରୁ ନିମ୍ନଲିଖୂ ତଥ୍ୟ ମଧ୍ଯ ଖାତାରେ ଲେଖୁ ରଖାଯାଉ ।
(vi) ପୂର୍ବ ଦିନ ତୁଳନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ହ୍ରାସ ପାଇବାରେ ଲାଗିବ ।
(viii) ପୂର୍ବଦିନ ତୁଳନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅବସ୍ଥିତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ନିକଟତର ହେବ ।
(ix) ପ୍ରାୟ ୧୫ ଦିନ ପରେ, ଆମେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ୧୫ ଦିନ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଟି କଲେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ କ୍ରମଶଃ ଆମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖାଯିବ ।
ଚନ୍ଦ୍ରର ଦୃଶ୍ୟରେ ପର ପରିବର୍ତ୍ତନର ସାରଣୀ :
ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି :
(i) ପୃଥିବୀର ଆବର୍ତ୍ତନ (Rotation) ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରର ପରିକ୍ରମଣ (Revolution) ଯୋଗୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ପୃଥିବୀର ଅବସ୍ଥାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟି ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜଳତମ ଅଂଶରେ ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଥାଏ ।
(ii) ଯେଉଁଦିନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ଏକ ପୂର୍ଣ ବୃତ୍ତ ସଦୃଶ ହୁଏ, ଠିକ୍ ତା ପରଦିନ ଠାରୁ ଏକ ସପ୍ତାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ପାଇ ଅର୍ଥବୃତ୍ତ ଆକାର ଧାରଣ କରେ ।
(ii) ଏହାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଏକ ସପ୍ତାହରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ଅର୍ଦ୍ଧ ବୃତ୍ତ ରୂପରୁ କ୍ରମଶ ହ୍ରାସ ପାଇ ଶେଷରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ଅବଧିକୁ ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟକାଳୀନ ଅବଧୂ (Waning period) କୁହାଯାଏ । ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ବୃତ୍ତ ଆକାର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦିନକୁ
(iv) ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (Full Moon) ଏବଂ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟମାନ ହେବା ଦିନକୁ ଅମାବାସ୍ୟା (New Moon) କହନ୍ତି ।
(v) ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରଦିନ ଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ପ୍ରତିଦିନ କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧିପାଇ ଏକ ସପ୍ତାହପରେ ଅର୍ଥବୃତ୍ତ ଆକାର ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ପରବର୍ତୀ ଏକ ସପ୍ତାହ ପରେ ଏହା ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣବୃତ୍ତ ଆକୃତି ନିଏ । ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ଏହି ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ଅବଧୂକୁ ବୃଦ୍ଧିକାଳୀନ ଅବଧୂ (waxing period) କୁହାଯାଏ । (vi) ଭାରତରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟକାଳୀନ ଅବଧିକୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧିକାଳୀନ ଅବଧିକୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ କୁହାଯାଏ ।
(vii) ଏହିପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଚକ୍ରିୟ (cyclic) ଭାବରେ କ୍ଷୟକାଳୀନ ସମୟ ଓ ବୃଦ୍ଧିକାଳୀନ ସମୟ ଦେଇ ଗତିକରେ । ଗୋଟିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚକ୍ର ପ୍ରାୟ ଏକ ମାସ (29.5 ଦିନ) ସମୟ ନେଇଥାଏ ।
(viii) ପୃଥିବୀରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ କ୍ରମିକ ହ୍ରାସ ଓ କ୍ରମିକ ବୃଦ୍ଧିକୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ ।
ଚିତ୍ର : ପୃଥିବୀରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର : ବୃଦ୍ଧି ଶୁକ୍ଳ (କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ) ଏବଂ ହ୍ରାସ ସମୟ ପକ୍ଷ
ଚନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାନ ନିରୂପଣ :
ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର : ବୃଦ୍ଧି ଶୁକ୍ଳ (କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ) ଏବଂ ହ୍ରାସ ସମୟ ପକ୍ଷ
(i) କ୍ରମାଗତ ଦିନ ଗୁଡ଼ିକରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ବଂର ଏହା ଆକାରର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ ।
(ii) ପୂର୍ଣ୍ଣିମାଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ସର୍ବାଧିକ । ଏହିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅସ୍ତ ହେଉଥାଏ ।
(ii) ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନର ସକାଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ହ୍ରାସପାଏ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ନିକଟତର ହୁଏ ।
(iv) ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ଅର୍ଥବୃତ୍ତ ସଦୃଶ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଥାଏ ।
(v) ଏହାପରେ କିଛିଦିନ (ପ୍ରାୟ ଏକ ସପ୍ତାହ) ଚନ୍ଦ୍ରର ଆକୃତି ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଆହୁରି ଅଧିକ ନିକଟତର ହୁଏ ।
(vi) ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଦୌ ଦେଖାଯାଉନଥିବା ସମୟରେ ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ନିକଟତମ ହୋଇଥାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ବୃଦ୍ଧିକାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ କ୍ଷୟକାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ସହଜ ହୁଏ ।
(vii) ଏହି କାରଣରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ସର୍ବଦା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳନାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ ।
(viii) ପ୍ରତିଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ବଦିନ ଅପେକ୍ଷା 50 ମିନିଟ୍ ବିଳମ୍ବରେ ଉଦୟ ହୁଏ । ବେଳେବେଳେ ଏହା ଅପରାହ୍ନ (2.00 PM to 4.00 PM) ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ । ତେଣୁ ଦିବାଲୋକରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ବ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ ।
(ix) ଚନ୍ଦ୍ର ଯଥେଷ୍ଟ ଉପରକୁ ଉଠିଲେ ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ ଏହାର ଉଦୟ ସମୟ ଠାରୁ ପ୍ରାୟ 30 ମିନିଟ୍ର ପରେ ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ।
ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟର ସମୟ ଓ ସ୍ଥିତି ଗୋଟିଏ ଦିଗରୁ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ
ଚନ୍ଦ୍ର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିବାର କାରଣ :
(i) ଚନ୍ଦ୍ରର ଆକୃତି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ । କେବଳ ଆମକୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଂଶଷର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ ।
(ii) ଚନ୍ଦ୍ରର ନିଜର ଆଲୋକ ନାହିଁ । ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ ।
(iii) ଚନ୍ଦ୍ରର ଯେଉଁ ଅର୍ଦ୍ଧେକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଥାଏ, ତାହା ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ପାଇଥାଏ, ମାତ୍ର ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଏ ନାହିଁ ।
(iv) ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଥବୀ ଚାରିପାଖେ ଘୁରୁଥିବାରୁ ଏହାର ଆଧା ଅଂଶ ପୃଥିବୀକୁ ମୁହଁ କରିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଧା ଅଂଶ ସର୍ବଦା ଆଲୋକିତ ହୋଇନଥାଏ ।
(v) ପୃଥିବୀରୁ ଚନ୍ଦ୍ରର କେବଳ ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ।
(vi) ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ପୃଥିବୀ ମୁହାଁ ହୋଇଥାଏ ମାତ୍ର ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ମାତ୍ର କିଛି ଅଂଶ ପୃଥିବୀ ମୁହାଁ ହୋଇଥାଏ ।
(vii) ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ଆଦୌ ପୃଥିବୀ ଆଡକୁ ନଥାଏ । ଏଣୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖ୍ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହିଦିନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଣ ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ବା ଅର୍ଦ୍ଧେକ ପୃଥିବୀ ଆଡକୁ ଥାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥିତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ଏହାର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ।
ଚନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥିତି ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଏହାର ଆଲୋକିତ ଅଂଶକୁ ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି କରାଏ :
ପୃଥିବୀରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ ଏହାର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ । କେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ପାଉଥିବା ବୃତ୍ତାକାର ଅର୍ଥଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ ତ ଅନ୍ୟ କେତେବେଳେ ଆଦୌ ଦେଖାଯାଏ । ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ଆଂଶିକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଚନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥିତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ । ଏହା ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପରୀକ୍ଷାରୁ ବୁଝିହେବ ।
(i) ଏକ ଛୋଟ ବଲ୍ ନିଅ ଏବଂ ଏଥିରେ କାଠି ଭର୍ତ୍ତି କର । ଏହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଧରି ନିଆଯାଉ ।
(ii) ଏକ ଅନ୍ଧାର ଖୋଲା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ (ରାତିରେ) ଏବଂ ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ କିମ୍ବା ଅଭିଭାବକଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଆସୁଥିବା ଆଲୋକ ଭଳି ବିକିରଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୩ ମିଟର ଦୂରରୁ ଆମ ଆଡ଼କୁ ଏକ ଟର୍ଚ୍ଚଲାଇଟ୍ ପକାଇବାକୁ କୁହ କିମ୍ବା ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବଲ୍ ପାଖରେ ଠିଆ ହୁଅ । ଆମ ମୁଣ୍ଡ ପୃଥିବୀ ବୋଲି ଭାବି ନିଆଯାଉ ।
(iii) ବର୍ଭମାନ ଚିତ୍ର ୧୧.୪ (ଖ)ରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ବଲ୍କୁ ଏକ ହାତରେ କିଛି ଦୂରରେ ଧର ଯେ ପରି ଏହା ଆମର ମୁଣ୍ଡ ସ୍ତରରୁ ସାମାନ୍ୟ ଉପରେ ରହିବ । ବଲ୍କୁ ଟର୍ଚ୍ଚବତୀର ଦିଗକୁ E ସ୍ଥାନରେ ରଖ । ଆମ ଆଡ଼କ ମୁହଁ କରୁଥିବା ବଲ୍ର ଅଂଶ ଆଲୋକିତ ଦେଖାଯିବ ନାହିଁ ।
(iv) ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଥବା ପରି ଆମ ହାତକୁ ବିସ୍ତାର କରି ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟାର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଧୀରେ ଦୀରେ ବୁଲାଅ ଏବଂ ବଲ୍କୁ ଚାହିଁ ରୁହ । ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ଆକୃତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ । ବଲ୍ର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ଏବଂ ଅଣଆଲୋକିତ ଅଂଶକୁ ପୃଥକ୍ କରୁଥିବା ରେଖାଟି ବକ୍ର ହେବ ।
(v) ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବଲ୍ର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ଆମର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ସମାନ ହେବ । ଆମେ ଦେଖୁଥିବା ବଲ୍ର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ଆକୃତି ଟର୍ଚ୍ଚ/ବତୀ ତୁଳନାରେ ବଲ୍ର ଅବସ୍ଥାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ।
କାଠି ସହିତ ବଲ୍
(vi) ଯେତେବେଳେ ବଲ୍ ଟର୍ଚ୍ଚ/ବତୀର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ‘‘A’ ସ୍ଥାନରେ ଥାଏ ସେତେବେଳେ ରଖୁଥୁବା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ପରି ବଲ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋକିତ ଅଂଶକୁ ଆମେ ମୁହଁ କରିଥାଉ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଯେତେବେଳେ ବଲ୍ଟି ବତୀର ଦିଗରେ L ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ, ଆମେ ବଲ୍ର ଅଣଆଲୋକିତ ଅଂଶ ଆଡକୁ ମୁହଁ କରିଥାଉ ଏବଂ ଏହାର ଆଲୋକିତ ଅଂଶକୁ ଆଦୌ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ । ଏହା ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ସହିତ ସମାନ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର ଯେ ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବଲ୍ର ଆଲୋକିତ ଅଂଶକୁ ପୃଥକ୍ କରୁଥିବା ରେଖାଗୁଡ଼ିକ କିପରି ବକ୍ର ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ଅନ୍ୟ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ପୃଥିବୀରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ଆକୃତି ସହିତ ସମାନ ।
(ଖ) ଚନ୍ଦ୍ର କଳାର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି ବୁଝିବା ପାଇଁ ଜଣେ ଏକ ବଲ୍ ଏବଂ କାଠି ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି, (ଗ) ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖୁଥିବା ବଲ୍
(vii) ଚିତ୍ରରେ ବଲ୍ର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥିତି ସହିତ ୧୧.୫ (କ) ଚିତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥିତି ଦର୍ଶାଉଛି । ପୃଥିବୀ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି । ଚିତ୍ର ୧୧.୫ (କ)ରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି, ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାୟ ଗୋଟିଏ ମାସରେ ପୃଥିବୀ ଚାରିପାଖରେ ଥରେ ସ୍ଥାନ A ରୁ H ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୂରି ବୁଲୁଛି ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ସ୍ଥାନ A କୁ ଫେରୁଛି । ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁହଁ କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ପାର୍ଶ୍ଵ ଆଲୋକିତ ହୋଇଛି ।
(viii) ଚନ୍ଦ୍ରର ଯେଉଁ ଅଂଶ ପୃଥିବୀ ଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରେ ତାହା କମଳା ରଙ୍ଗର ରେଖା ଏବଂ ତୀର ଦ୍ଵାରା ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଛି । ଚନ୍ଦ୍ରର କେବଳ ଏହି ଅଂଶର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ପୃଥିବୀରୁ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ସ୍ଥିତି B ଏବଂ H ରେ, ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ଅଧାରୁ ଅଧିକ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଗିବସ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Gibbous phase) କୁହାଯାଏ । D ଏବଂ F ସ୍ଥିତିରେ ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ଅଧାରୁ କମ୍ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ କ୍ରେସେଣ୍ଟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Crescent phase) କୁହାଯାଏ । ପୃଥିବୀରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର କଳାର ଆଲୋକିତ ଅଂଶର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚନ୍ଦ୍ରର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି ସୃଷ୍ଟିକରେ ।
(ix) ପୃଥିବୀରୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥିତିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ଚିତ୍ର ୧୧.୫ ଖରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି । A ରୁ C ରୁ E ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆମେ କ୍ଷୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Wanning phase) ଦେଖିବା ଏବଂ E ରୁ G ରୁ ପୁନଃ A ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିଯିବା ସମୟରେ ଆମେ ବୃଦ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Waxing phase) ଦେଖିବା । ଯେହେତୁ ପୃଥିବୀର ଘୂର୍ଶନ ଅବଧୂ(ଏକଦିନ) ଚନ୍ଦ୍ରର ପରିକ୍ରମଣ ଅବଧୂ (ପ୍ରାୟ ଏକ ମାସ) ତୁଳନାରେ ବହୁତ କମ୍, ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶର ଲୋକମାନେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିନରେ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଦେଖିବେ । ଚିତ୍ର ୧୧.୫୯କ)ରୁ ଦେଖାଯାଇପାରେ, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ନିକଟତର ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଦୂରରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ପୃଥିବୀ ଚାରିପାଖରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାର କକ୍ଷପଥରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ, ପୃଥିବୀରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ (ଏହି ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ଆକାର ଏବଂ ଦୂରତା
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଅନୁରୂପ ପ୍ରକୃତ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ନୁହେଁ)
(x) ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ତାର ଅକ୍ଷ ଚାରିପଟେ ଗୋଟିଏ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ୨୪ ଘଣ୍ଟାରେ ସମାପ୍ତ କରେ ସେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାର କକ୍ଷ କିଛି ଆଗକୁ ଗତି କରେ । ଆକାଶରେ ପ୍ରାୟ ସମାନ ସ୍ଥାନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ଆଉ କିଛି ସମୟ ଅଧିକ ଘୂର୍ଶନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଅର୍ଥାତ୍ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ସମାନ ସ୍ଥାନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାୟ ୫୦ ମି. ବିଳମ୍ବ ହୁଏ ।
ପୃଥିବୀର ଛାୟା ଚନ୍ଦ୍ରରେ ପଡ଼ି ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ :
ଅନେକ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ପୃଥିବୀର ଛାଇ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଲେ ଚନ୍ଦ୍ର କଳାର ହ୍ରାସ ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ । ଏହା ଏକ ଭୁଲ ତତ୍ତ୍ଵ । ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଥବୀ ଚାରିପଟେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କୌଣିକ ଉନ୍ନତିରେ ଆପେକ୍ଷିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ଚନ୍ଦ୍ର କଳାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ପୃଥିବୀର ଛାଇ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର କଳାରେ ପରିଣତ କରେ ନାହିଁ । ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ଏକ ସମତଳରେ ଏବଂ ଏକ ସରଳରେଖାରେ ରହିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ହୁଏ । ତେଣୁ କେବଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ଦେଖାଯାଏ ମାତ୍ର ସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ।
ସେହିପରି ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ସରଳରେଖା ଏବଂ ସମତଳରେ ରହିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରାଗ ଜଣାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରାଗ କେବଳ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଘଟେ ମାତ୍ର ସବୁ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ ପୃଥିବୀର କକ୍ଷପଥ ତୁଳନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କକ୍ଷପଥ ତଳି ରହିଥିବାରୁ ସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ଏବଂ ସବୁ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପରାଗ ଘଟେ ନାହିଁ ।
ସୌର ଦିବସ (Solar Day) :
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଦୟ ହୋଇ ପଶ୍ଚିମରେ ଅସ୍ତ ହେବାର ଦେଖାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏହି ପ୍ରତୀୟମାନ ସାମୟିକ ଗତି ପୃଥିବୀର ଆବର୍ଜନ (Rotation) ଯୋଗୁ ଘଟିଥାଏ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଆକାଶରେ ତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ପରଦିନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ପରଦିନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାପାଇଁ ହାରାହାରି 24 ଘଣ୍ଟା ସମୟ ନେଇଥାଏ । ଏହି ଅବଧୂକୁ ହାରାହାରି ସୌର ଦିବସ (Mean Solar Day) କହନ୍ତି । ସମୟ ଗଣିବା ପାଇଁ ଏହା ଏକ ମୌଳିକ ଏକକ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିବା ସମୟରେ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତର ଛାଇର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସର୍ବନିମ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।
ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ :
ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିବା ସମୟରେ କୌଣସି ପଦାର୍ଥର ଛାଇର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସର୍ବନିମ୍ନ ହୁଏ । ଏହାକୁ ଭିଭିକରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରିବ ।
(i) ଦିନବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପଡ଼ୁଥିବା ଏକ ଛୋଟ
(ii) ସମତଳ ଭାଗ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ । ଚିତ୍ର ୧୧.୭ରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ଏକ ମିଟର ବାଡ଼ିକୁ ଭୂଲମ୍ବ ଭାବରେ ଏଥିରେ ପୋତି ଦିଆଯାଉ । ସକାଳ ୧୧ଟାରୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଉ । ପ୍ରତି ମିନିଟ୍ରେ ବାଡ଼ିର ଛାଇର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଭୂମିରେ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ । ଅପରାହ୍ନ ପ୍ରାୟ ୧.୧୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନିତ କରି ରଖାଯାଉ ।
ଚିତ୍ର : ଦିନର ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଛାୟାର ଲମ୍ବ
(iii) ଛାଇଟି କେତେବେଳେ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଥିଲା, ତାହା ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ ଏବଂ ବିନ୍ଦୁ ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରି ଏହାର ସମୟ ଜାଣ । ସାରଣୀ ୧୧.୨ରେ ଏହି ସମୟ ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଯାଉ । ପରବର୍ତ୍ତୀ କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରାଯାଉ ।
ଦିନର ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଛାୟାର ଲମ୍ବ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା
(iv) ସାରଣୀ ୧୧.୨ରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ଅନୁସାରେ ଲଗାତାର ଦୁଇଟି ଦିନରେ ସମୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବାହାର କରି ସୌର ଦିବସର ଅବଧୂ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରିବ । ଏହା ହାରାହାରି 24 ଘଣ୍ଟା ହେବ ।
(v) ଏକ ସୌର ଦିବସର ଅବଧୂ ନିର୍ଣ୍ଣୟ :
| ତାରିଖ | ||
| ସାରଣୀ | କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଛାୟାର ସମୟ (hh:mm) | ଦିନର ଅବଧୂ (hh:mm) |
| 22 ମାର୍ଚ୍ଚ 2025 | 12:20 | ………….. |
| 23 ମାର୍ଚ୍ଚ 2025 | 12:20 | 24:00 |
| 24 ମାର୍ଚ୍ଚ 2025 | 12:19 | 23.59 |
ସମୟ ମାପର ମୂଳ ଏକକ ଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ କ’ଣ ?
ଦିନ, ମାସ ଏବଂ ବର୍ଷ ସମୟ ମାପିବାପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ମୌଳିକ ଏକକ ଗୁଡ଼ିକ ଅଟନ୍ତି ।
ସୌର ଦିବସ– ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ପରଦିନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ହାରାହାରି 24 ଘଣ୍ଟା ସମୟ ନି ଅନ୍ତି । ଏହି ସମୟ ବ୍ୟବଧାନକୁ ଗୋଟିଏ ହାରାହାରି ସୌର ଦିବସ କହନ୍ତି ।
ମାସ – ଚନ୍ଦ୍ର ଏହାର କଳାର ସମସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ଗତି କରିବାକୁ ପ୍ରାୟ 29.5 ଦିନ ସମୟ ନିଏ । ଏହି ଅବଧିକୁ ଏକ ମାସ ଧରାଯାଏ ।
ବର୍ଷ – ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ ପୃଥିବୀ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିବାପାଇଁ ପ୍ରାୟ 365.25 ଦିନ ସମୟ ନେଇଥାଏ । ଏହାକୁ ଏକ ସୌରବର୍ଷ (Solar year) କହନ୍ତି । ଏହା ଋତୁର ପ୍ରାକୃତିକ ଚକ୍ର ସହ ଜଡ଼ିତ ।
ପୃଥିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ଘୂରେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ନିୟମିତ ସମୟ ବ୍ୟବଧାନରେ ପୃଥବୀ ଚାରିପାଖରେ ଘୂରେ ।
ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର/ଚନ୍ଦ୍ର ପଞ୍ଜିକା (Lunar Calendar) :
(i) ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଲୋକମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିଲେ ଯେ ଗୋଟିଏ ଋତୁ ଚକ୍ରକଳା ଚନ୍ଦ୍ରର ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରାୟ ୧୨ଟି ଚକ୍ର ଅର୍ଥାତ୍ ୧୨ଟି ଚନ୍ଦ୍ର ମାସ ହୋଇଥାଏ । ଏହିପରି ଭାବରେ ଚନ୍ଦ୍ର—ପଞ୍ଜିକା (lunar calendar) ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ।
(ii) ଏଠାରେ ଦିନକୁ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ମାପ (ଏକକ) ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାୟ ୨୯.୫ ଦିନରେ ଏକ ମାସ ହୁଏ ।
(iii) ଚାରୋଟି ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ମିଶି ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷ (lunar year) ହୋଇଥାଏ ।
(iv) ଚନ୍ଦ୍ର କଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ସମୟର ଗତି ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏକ ସହଜ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ ସଠିକ୍ ଉପାୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ।
(v) ତଥାପି ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ଋତୁଗୁଡ଼ିକ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସମାନ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ସହ ମେଳ ରଖୂପାରେ ନାହିଁ । କାରଣ ହେଉଛି ଋତୁଚକ୍ର ପ୍ରାୟ ୩.୬୫ ଦିନରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷ ୩୫୪ ଦିନ ହୋଇଥାଏ ।
ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର (Solar Calendar) :
(i) କୃଷି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଋତୁର ଆଗମନ ଜାଣିବା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ଋତୁ ସହିତ ଏକ ବର୍ଷର ସମନ୍ୱୟ ଆବଶ୍ୟକତା ହିଁ ସୌରକ୍ୟାଲେଣ୍ଡର (Solar calendar) ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ।
(ii) ଆଜିକାଲି ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ହେଉଛି ଏକ ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ।
(iii) ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ମାସଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ସଜାଯାଇଛି ଯେ ସବୁ ମିଶି ୩୬୫ ଦିନ ହୁଏ । ସେଥିପାଇଁ ଗ୍ରିଗେରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ କିଛି ମାସ ୩୦ ଦିନ, କିଛି ୩୧ ଦିନ ଓ ଫେବୃୟାରୀ ମାସ ୨୮ ଦିନ ହୋଇଥାଏ ।
(iv) ୩୬୫ ଦିନ ବ୍ୟତୀତ ପୃଥିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ଗୋଟିଏ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ସମାପ୍ତ କରିବାକୁ ପ୍ରାୟ ଅତିରିକ୍ତ ଦିନରେ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମୟ ନିଏ । ଏହି ଅଧିକ ସମୟ ପ୍ରତି ଚାରି ବର୍ଷରେ ପ୍ରାୟ ଗୋଟିଏ ଦିନ ହୋଇଯାଏ । ଏହାକୁ ସଜାଡ଼ିବା ପାଇଁ ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଅଧୂବର୍ଷର (leap year) ଧାରଣା ବ୍ୟବହାର କରି ପ୍ରତି ଚାରି ବର୍ଷରେ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ଦିନକୁ ଯୋଡ଼ିଥାଏ ।
(v) ତେବେ ଯଦି ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ଚାରି ଦ୍ଵାରା ବିଭାଜିତ ହୁଏ ଗ୍ରେଗେରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ଏହାକୁ ଅଧ୍ବବର୍ଷ ମନାଯାଏ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଅଧ୍ବକ ଯୋଡ଼ାଯାଏ । ତେଣୁ ଫେବୃୟାରୀ ମାସଟି ୨୯ ଦିନ ହୋଇ ଋତୁ ସହିତ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରର ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରେ ।
ଅଧୁବର୍ଷ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଗଣନା :
ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ 4 ଦ୍ଵାରା ବିଭାଜ୍ୟ ହେଲେ, ଏହାକୁ ସାଧାରଣତଃ ଅଧ୍ଵବର୍ଷ ବା 366 ଦିନିଆ ବର୍ଷ ଭାବେ ଧରାଯାଏ ଏବଂ ସେହିବର୍ଷ ଫେବୃୟାରୀ ମାସଟି 29 ଦିନ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ସବୁଦିନ ଠିକ୍ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଦୟ ହୋଇ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ମାର୍ଚ୍ଚ 21 ତାରିଖ ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର 23 ତାରିଖ ଦୁଇଟିକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ବାସନ୍ତିକ ସମ ଦିବାରାତ୍ର ଦିବସ ଏବଂ ଶାରଦିୟ ସମ ଦିବାରାତ୍ର ଦିବସ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଠିକ୍ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଦୟ ହୋଇ ବିଷୁବ ବୃତ୍ତ ଦେଇ ପଶ୍ଚିମରେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ପୃଥିବୀକୁ ଗୋଟିଏ ବାସନ୍ତିକ ସମ ଦିବାରାତ୍ର ଦିବସଠାରୁ ପରବର୍ତୀ ବାସନ୍ତିକ ସମ ଦିବାରାତ୍ର ଦିବସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିକ୍ରମଣ କରିବାକୁ 366.25 ଦିନଠାରୁ ସାମାନ୍ୟ କମ୍ ସମୟ ଲାଗେ । ଏହି ତ୍ରୁଟି ସଜାଡ଼ିବାକୁ ଶତାବ୍ଦୀ ଧାରଣ କରିଥିବା ବର୍ଷ ଯଥା- 1700, 1800, 1900 ମସିହା ପ୍ରଭୃତିକୁ ଅଧ୍ବବର୍ଷ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ । ମାତ୍ର ଯେଉଁ ଶତାବ୍ଦୀ ବର୍ଷ ଗୁଡ଼ିକ 400 ଦ୍ଵାରା ବିଭାଜ୍ୟ ଯଥା- 1600, 2000 ପ୍ରଭୃତିକୁ ଅଧ୍ବବର୍ଷ ରୂପେ ନିଆଯାଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଋତୁଚକ୍ର ଓ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ ।
କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷ ଓ ନାକ୍ଷତ୍ରିକ ବର୍ଷ (Tropical year and Sideral Year) :
ପୃଥିବୀର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଏବଂ ବସନ୍ତ ବିଷୁବ (Spring Equinox) ରୁ ଶୀତକାଳୀନ ବିଷୁବ (Winter equinox) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତି ଓ ଏହାର ପୁନରାବର୍ତ୍ତନକୁ ନେଇ ଋତୁଚକ୍ର ଗଠିତ । ଦୁଇଟି କ୍ରମାଗତ ବସନ୍ତ ବିଷୁବ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀର ଗତି ଅବଧୂକୁ ଗୋଟିଏ କ୍ରାନ୍ତୀୟବର୍ଷ ବା ଉଷ୍ଣକଟି ବନ୍ଧୀୟ ବର୍ଷ କହନ୍ତି । ଗ୍ରେଗେରିୟାନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଏହି କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷକୁ ଭିଭି କରି ଗଠିତ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ତାରକାଗଣ ଯେଉଁ ଅବଧୂପରେ ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ଆକାଶରେ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତୀୟମାନ ହୁଅନ୍ତି, ଉକ୍ତ ଅବଧୂକୁ ନାକ୍ଷତ୍ରିକ ବର୍ଷ କହନ୍ତି । ନାକ୍ଷତ୍ରିକ ବର୍ଷ ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ । ଗୋଟିଏ ନାକ୍ଷତ୍ରିକ ବର୍ଷ ଗୋଟିଏ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷଠାରୁ 20 ମିନିଟ୍ ଅଧିକ । ଆଧୁନିକ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ କକ୍ଷ ପଥରେ ପୃଥିବୀର ଅବସ୍ଥାନ ଜାଣିବାପାଇଁ ନାକ୍ଷତ୍ରିକ ବର୍ଷ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସମୟ ଗଣନା :
ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷଧରି ଭାରତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶରେ ଲୋକମାନେ ଆକାଶକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଆସୁଛନ୍ତି । ସେମାନେ ପୃଥିବୀର ପରିକ୍ରମଣ ଗତି ଜାଣିନଥୁଲେ କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଆଧୁନିକ ଯାନ୍ତ୍ରିକ କୌଶଳ ନଥିଲା । ତଥାପି ସେମାନେ ବର୍ଷର ଅବଧୂ ପ୍ରାୟ 365 ଦିନ ଧରି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଗତି ଜାଣିପାରୁଥିଲେ । ପ୍ରତିବର୍ଷ ଜୁନ୍ 21 ତାରିଖରୁ ଡିସେମ୍ବର 21 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଗତି ଓ ଡିସେମ୍ବର ଠାରୁ ଜୁନ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତରାୟଣ ଗତିର ପୁନରାବୃଭି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଏହାକୁ ଋତୁଚକ୍ର ସହ ମେଳ କରୁଥିଲେ । ଏହା ତୈଭାରୀୟ ସଂହିତା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଅତୀତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ତାରାଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ସମଦିବାରାତ୍ର ଓ ଅୟନାନ୍ତ ଦିବସ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରୁଥିଲା ।
ସୌର-ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର (Lunar-Solar Calendar) :
ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଦିନ ଓ ମାସର ଗଣନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଋତୁଚକ୍ର ସହ ସମନ୍ବିତ କରି ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଥାଏ ।
ଆମେ ଜାଣୁ 12 ଟି ଚାନ୍ଦ ମାସରେ ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦବର୍ଷ ହୁଏ ଯାହାର ଅବଧୂ 354 ଦିନ, ମାତ୍ର ଗୋଯିଏ ସୌରବର୍ଷର ଅବଧୂ 365 ଦିନ । ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦ ବର୍ଷ ଓ ସୌରବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ 11 ଦିନ ପ୍ରଭେଦ ରହୁଥିବାର ପ୍ରତି ଦୁଇ ବା ତିନିମାସରେ ଚନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷସହ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ମାସ ବା ମଳମାସ ଯୋଡ଼ାଯାଏ । ଏହା ସୌରବର୍ଷ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ତାଳମେଳ ରଖେ । ଏହି ପ୍ରକାର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଉଭୟ ସୌରକ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଓ ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଆମ ଦେଶରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଚଳିତ ହୁଏ ।
‘‘ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ’’ :
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ଯେଉଁ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀ ‘ପଠାଣୀ ସାମନ୍ତ’’ ପାରମ୍ପରିକ ଉପକରଣକୁ ଆଧାରକରି ମହାଜାଗତିକ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଗତି, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ତିଥୁଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ଗଣନା ପ୍ରଣାଳୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ପାରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ନାମ ସାମନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ମହାପାତ୍ର । ସେ ବର୍ତ୍ତମାନର ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଖଣ୍ଡପଡ଼ାଠାରେ ୧୮୩୫ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୧୩ ତାରିଖରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ଜଣେ ବିଖ୍ୟାତ ଗାଣିତିକ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ଥିଲେ । ପିତାଙ୍କ ଠାରୁ ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରି ପଠାଣୀ ସାମନ୍ତ ଖାଲି ଆସ୍ରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରାଙ୍କ ଗତିବିଧି ଲକ୍ଷ୍ୟକରି ସେମାନଙ୍କର ଗତିବିଧି ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ । ସେ ଧନୁଯନ୍ତ୍ର, ଶଙ୍କୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଘଡ଼ି, ଗୋଳଯନ୍ତ୍ର ଓ ମାନଯନ୍ତ୍ର ଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭାବନ କରି ସେଗୁଡ଼ିକ ସାହାଯ୍ୟରେ ସମୟ, ଦୂରତା ମାପି ପାରୁଥିଲେ । ଗୋଟିଏ ବାଉଁଶନଳୀ ଓ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡି କାଠି ସାହାଯ୍ୟରେ ସେ ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ରର ଅବସ୍ଥିତି, ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚତା ମାପି ପାରୁଥିଲେ । ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ ସୌରପଞ୍ଜିକା ତିଆରି ପାଇଁ ସହାୟକ ଥିଲା ।
କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିରର ବିଶେଷତ୍ଵ :
(i) ୧୩ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଏକ ରଥ ସଦୃଶ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଏଥୁରେ ୨୪ଟି ଚକ ଓ ସାତଟି ଘୋଡ଼ାର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ କଳା ସ୍ଥାପତ୍ୟର ନିଦର୍ଶନ ।
(ii) ଚକଗୁଡ଼ିକ ୩ ମିଟର ବ୍ୟାସ ବିଶିଷ୍ଟ । ଏହି ଚକ୍ର ଋତୁ ଏବଂ ମାସର ପ୍ରତିକାତ୍ମକ ଭାବରେ ବେଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଜିତ ତତ୍ତ୍ଵକୁ ଆଧାର କରି ଏହା ନିର୍ମିତ ।
(iii) ବିଶେଷତା – ସୂର୍ଯ୍ୟମୂର୍ତ୍ତି ଏକ ବିଶେଷ ମିଶ୍ର ଧାତୁ(ଅଷ୍ଟଧାତୁ)ରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ବିଶେଷ (strong lodestone) ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପଥର । ଏହି ଚୁମ୍ବକୀୟ ପଥର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ଯାହା ମୂର୍ତିକୁ ବାୟୁରେ ଭାସମାନ କରିଥିଲା ।
(iv) କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଚୁମ୍ବକୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ନିକଟରେ ଜାହାଜରେ ଗତିକଲା ବେଳେ ତାର କମ୍ପାସ ସୂଚୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ଯୋଗୁଁ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ନାବିକମାନେ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଲେ । ନାବିକମାନେ ତେଣୁ ଏଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚୁମ୍ବକକୁ ହଟାଇ ଦେଇ ଥିବାରୁ ମନ୍ଦିର ଭୁଷୁଡ଼ି ପଡ଼ିଲା ।
‘ଅମାନ୍ତ’ ଓ ‘ପୂର୍ଣ୍ଣିମାତ୍’ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର :
(i) ଭାରତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର—ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ମାସ ଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଯଥାକ୍ରମେ ଚୈତ୍ର, ବୈଶାଖ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଆଷାଢ଼, ଶ୍ରାବଣ, ଭାଦ୍ରବ, ଆଶ୍ବିନ, କାର୍ତ୍ତିକ, ମାର୍ଗଶୀର, ପୌଷ, ମାଘ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ।
(ii) କିଛି ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ମାସ ଗୁଡ଼ିକ ଅମାବାସ୍ୟା ଠିକ୍ ପରଦିନ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଶେଷ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକାର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରକୁ ଅମାନ୍ତ କୁହାଯାଏ ।
(iii) ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମାସଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଠିକ୍ ପରଦିନ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଶେଷ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକାର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାତ୍ କୁହାଯାଏ ।
ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର (Indian National Calendar) :
(i) ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଏକ ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଯହିଁରେ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷର ଅବଧୂ 365 ଦିନ । (ii) ବର୍ଷ ମାର୍ଚ୍ଚ 22 ତାରିଖରୁ ଆରମ୍ଭ ଯାହା ବସନ୍ତ ବିଷୁବର ଠିକ୍ ପରଦିନ ।
(iii) ମାସଗୁଡ଼ିକ 30 କିମ୍ବା 31 ଦିନ ଅଟନ୍ତି । ବର୍ଷରୁ ଦ୍ଵିତୀୟରୁ ୬ଷ୍ଠ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 31 ଦିନ ଏବଂ ବାକି ମାସଗୁଡ଼ିକ 30 ଦିନ ।
(iv) ଅଧ୍ଵବର୍ଷ ଗୁଡ଼ିକରେ ବଳକା ଦିନଟି (366 ଦିନିଆ ବର୍ଷ) ଚୈତ୍ର ମାସ ସହିତ ଯୋଡାଯାଏ । ଏପରି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ନୂତନ ବର୍ଷ ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ମାର୍ଚ୍ଚ 21 ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।
କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସଂସ୍କାର କମିଟି :
ଦେଶରେ ପ୍ରଚଳିତ ସମସ୍ତ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଗୁଡ଼ିକ ତର୍ଜମା କରିବା ଏବଂ ସମଗ୍ର ଦେଶପାଇଁ ଏକପ୍ରକାର ସଠିକ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସୁପାରିଶ କରିବା ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାର ୧୯୫୨ ମସିହାରେ ଏକ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସଂସ୍କାର କମିଟି ଗଠନ କଲେ । ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସଂସ୍କାର କମିଟି (Calender Reform Committee-CRC)ଙ୍କ ସୁପାରିଶ କ୍ରମେ ଦେଶରେ ଗୋଟିଏ ‘‘ଏକୀକରଣ ଜାତୀୟ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର’’ (Unified National Calendar) 1956 ମସିହା March 21 ଠାରୁ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ’’ର ଥିବା ସାଧାରଣ ନୀତି ଅନୁସରଣ କରେ । ଜ୍ୟୋର୍ତିବିଜ୍ଞାନ ମେଘନାଦ ସାହା ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସଂସ୍କାର କମିଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ ।
ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ସହ ପର୍ବପର୍ବାଣୀଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ବନ୍ଧ :
(i) ଅନେକ ଭାରତୀୟ ପର୍ବ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ, ତେଣୁ ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର-ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଉପରେ ଆଧାରିତ ।
(ii) ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଦୀପାବଳୀ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ଫାଲ୍ଗୁନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ହୋଲି, ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ହୋଲି, ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ବୁଦ୍ଧ ପୂର୍ଣିମା, ରମଜାନ୍ ମାସରେ ଶେଷର ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ପରେ ଇଦ୍-ଉଲ୍-ଫିତର ପାଳନ କରାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ କି ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ ଦିନରେ ଦଶହରା ପାଳନ କରାଯାଏ ।
(iii) ତେଣୁ, ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ କ୍ରମାଗତ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ତାରିଖରେ ପଡ଼ିଥାଏ । (iv) ଚନ୍ଦ୍ର—ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଉପରେ ଆଧାରିତ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ପାଇଁ, ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ତାରିଖ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ ମାସରୁ କମ୍ ହୋଇଥାଏ । କାରଣ ସୌର-ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରତି କିଛି ବର୍ଷରେ ମଳମାସ ଯୋଡ଼ାଯାଏ ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସୌର ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସଂଶୋଧନ କରେ ।
(v) କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରଗୁଡିକ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ହିସାବ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ପାଳିତ ଯେକୌଣସି ପର୍ବ, ଯେପରିକି ‘ଇଦ୍-ଉଲ୍-ଫିତର’, ଗ୍ରେଗୋରିଆନ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଷରେ ବିଭିନ୍ନ ମାସରେ ହୋଇପାରେ ।
ବିଭିନ୍ନ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ସହ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ବନ୍ଧ :
(i) ଭାରତରେ କିଛି ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଯେପରିକି ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ପୋଙ୍ଗଲ, ବିହୁ, ବୈଶାଖ, ପହିଲ ବୈଶାଖ ଏବଂ ପୁଅଣ୍ଡୁ (ତାମିଲ ନବବର୍ଷ) ଏକ ସୌର ନାକ୍ଷତ୍ରିକ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ । ଏହି ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରେଗୋରିଆନ୍ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଅନୁସାରେ ପଡ଼ିଥାଏ । ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରାୟ ସମାନ ତାରିଖରେ ପଡ଼ିଥାଏ ।
(ii) ଏହା ବିଷୁବମଣ୍ଡଳୀୟ ବା କ୍ରାନ୍ତୀୟ ବର୍ଷ (tropical year) ଉପରେ ଆଧାରିତ । ବହୁ ଦିନ ପୂର୍ବେ, ଏହି ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଅୟନାନ୍ତ (solastice) କିମ୍ବା ସମଦିବାରାତ୍ରି ଦିବସ (equitor) ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଏବଂ ନାକ୍ଷିତ୍ରିକ ବର୍ଷରେ ସାମାନ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେତୁ ଆୟନାନ୍ତ/ସମଦିବାରାତ୍ରି ଦିବସ ତୁଳନାରେ ଏହି ପର୍ବଗୁଡ଼ିକର ତାରିଖ ଧୀରେ ଧୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ପୃଥିବୀ ନିଜ କକ୍ଷରେ ଗତି କଲାବେଳେ ଏହାର ଅକ୍ଷର ଦିଗ ସ୍ଥିର ରହି ଏକ ଘୂରୁଥିବା ନଟୁର ଅକ୍ଷ ଭଳି ସାମାନ୍ୟ ଦୋଳାୟିତ ହୋଇଥାଏ ।
(iii) ଏହା ଯୋଗୁଁ ନାକ୍ଷତ୍ରିକ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଉପରେ ଆଧାରିତ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକର ତାରିଖ କ୍ରାନ୍ତୀୟ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ପ୍ରତି ୭୧ ବର୍ଷରେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ ।
ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଜ୍ୟୋର୍ତିବିଜ୍ଞାନ କେନ୍ଦ୍ର (Positional Astronomy Centre) :
(i) ଭାରତର ଅନେକ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ସମୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । (ii) ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଶୀଘ୍ର ହେବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଭାରତରେ ଡେରିରେ ହେବାରୁ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ଏକ ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତାରିଖଗୁଡ଼ିକରେ ଗୋଟିଏ ଦିନର ପାର୍ଥକ୍ୟ ହୋଇପାରେ ।
(iii) ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ସମତା ରଖୁବା ପାଇଁ, ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ କେନ୍ଦ୍ର (Positional Astronomy Centre) ପ୍ରତିବର୍ଷ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପଞ୍ଜିକା ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯାହାଦ୍ଵାରା ଭାରତରେ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅବସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ମହାକାଶୀୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥିତିର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଗଣନା ହୁଏ ।
(iv) ଏହି ଗଣନା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଛୁଟି ଘୋଷଣା ପାଇଁ ପର୍ବପର୍ବାଣୀର ତାରିଖ ବିଷୟରେ ଆଗୁଆ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରେ ।
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟକଳା ଓ ଚିତ୍ରକଳା ଉପରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବ :
(i) ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକ ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତରେ ଅନେକ ରାଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଛି– ଯେପରିକି ଚନ୍ଦ୍ରକୌଶ, ଚନ୍ଦ୍ରନନ୍ଦନ ଏବଂ ଶୁଭପନ୍ତୁଭାରାଳୀ (ଯାହାର ଅର୍ଥ ‘ଶୁଭ ଚନ୍ଦ୍ର’’) । ଏହି ରାଗଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ ଭିତରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିଛବି ଦେଖାଯାଏ ।
(i) ସେହିପରି ମୁଦ୍ରା (ହସ୍ତଭଙ୍ଗୀ), ଯେପରିକି ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଓ ଅଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭୃତି ଭାରତ ନାଟ୍ୟମ୍ ଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ମଧ୍ଯ ମିଳିଥାଏ ।
(ii) ଅନ୍ୟ ନୃତ୍ୟ ଯଥା- କଥକ, ଓଡ଼ିଶା ଏବଂ କୁଚିପୁଡ଼ି ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖାଯାଇଥାଏ ।
(iv) ସୌରା, ଗଣ୍ଡ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁର୍ତିକଳା ଏବଂ ମାଟିପାତ୍ର ଭଳି ପାରିମ୍ପରିକ ଚିତ୍ରକଳାର ଶୈଳୀରେ ମଧ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚିତ୍ର କରାଯାଇଥାଏ । ଯାହା ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ସେମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ଵକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ସୂଚିତ କରିଥାଏ ।
(v) ଓଡ଼ିଶାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଭିଭିକ କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ବ ପାଳନ ବେଳେ କୁମାରୀମାନଙ୍କ ମନରେ ସଂଗୀତର ପ୍ରଭାବ ରହିଥିବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ ।
କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ (Artificial Satellite) :
(i) ବିଭିନ୍ନ ଦେଶଦ୍ଵାରା ପ୍ରେରିତ ମାନବ ନିର୍ମିତ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ ଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀକୁ ପରିକ୍ରମଣ କରନ୍ତି । ରାତ୍ରି ଆକାଶରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ କଣିକା ପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି ।
(ii) ଅଧିକାଂଶ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ପ୍ରାୟ 800 କି.ମି ଉଚ୍ଚତରେ ପରିକ୍ରମଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପରିକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାୟ 100 ମିନିଟ୍ ସମୟ ନିଅନ୍ତି ।
(iii) କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗାଯୋଗ, ଦିଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ପାଣିପାଗ ନିରୀକ୍ଷଣ, ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା ଭଳି ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
(iv) ଭାରତୀୟ ମହାକାଶ ଗବେଷଣା ସଂଗଠନ (ISRO) ଉପରୋକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟପାଇଁ ଅନେକ ଉପଗ୍ରହ ଉତ୍କ୍ଷେପଣ କରିଛି ।
ଇସ୍ରୋ (ISRO) ର ସଫଳତା :
(i) ISRO ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକ୍ଷେପିତ କାର୍ଲୋସାଟ୍ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଉପଗ୍ରହ ଭାରତରେ ମାନଚିତ୍ରକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା, ସହର ଯୋଜନା କରିବା ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ପୃଥିବୀର ଉଚ୍ଚମାନର ଚିତ୍ର ଉତ୍ତୋଳନ କରେ ।
(ii) ‘‘ଭୁବନ’’ ନାମକ ଏପରି ଏକ ମାନଚିତ୍ର ମଞ୍ଚ ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମିରୂପ, ମୃତ୍ତିକା, ଭୂମିର ବ୍ୟବହାର, ଉଭିଦ ଆଦି ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରେ ।
(iii) ଆଷ୍ଟ୍ରୋସାଟ୍, ଅନ୍ୟ ଏକ ISRO ମିଶନ, ତାରା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାକାଶୀୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ବୈଜ୍ଞାନିକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରେ ।
(iv) ଭାରତର ଅନ୍ୟ ମହାକାଶ ମିଶନରେ ଚନ୍ଦ୍ରାୟନ ୧, ୨ ଓ ୩, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଆଦିତ୍ୟ Ll ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହକୁ ମଙ୍ଗଳାୟାନ ଅନ୍ତଭୁକ୍ତ ।
(v) ISRO ଭାରତୀୟ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ AzaadiSat, Inspire-1 ଏବଂ Jugnu ଭଳି ଛୋଟ ଉପଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ଷେପଣ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଦିଏ ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ‘ଚାନ୍ଦିପୁର’’ର ବିଶେଷତ୍ଵ :
(i) ବାଲେଶ୍ଵର ଜିଲ୍ଲାର ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳ ‘Disappearing Sea” ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏଠାରେ ଦିନକୁ ଦୁଇ ଥର ଜଳ ତଳକୁ ନିମ୍ନ ଜୁଆର ସମୟରେ ଗତିକରେ । ଏହି ଘଟଣା ଦେଖୁବା ପାଇଁ ଦର୍ଶକମାନେ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି । ଏଠାରେ ଏକ ପ୍ରକାର କଙ୍କଡ଼ା (Horseshoe crab) ବହୁତ ପରିମାଣରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ।
(ii) ନିମ୍ନ ଜୁଆର ସମୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ‘ସମୁଦ୍ର ଶଯ୍ୟା’’ରେ ଦର୍ଶକମାନେ ଚାଲି ଚାଲି ଅନେକ ବିଶେଷ ପ୍ରକାରର ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା ସହ ସାମୁଦ୍ରିକ ଜୀବର ଖୋଳପା (Shell) ସଂଗ୍ରହ କରିପାରନ୍ତି ।
(iii) DRDO ତରଫରୁ ଏକମାତ୍ର ମିଶାଇଲ ଟେଷ୍ଟି ଲାବ୍ (ITR) Integrated Test Range ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଛି । ଅନେକ ଭାରତୀୟ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଯଥା : ପୃଥ୍ବୀ, ଅଗ୍ନି, ସୌର୍ଯ୍ୟ, ଆକାଶର ପରୀକ୍ଷଣ ଏଠାରେ ହୋଇଛି । ଭାରତରନ୍ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଅବଦୁଲ୍ କାଲାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳୀ ରୂପେ ଏହାର ମାନ୍ୟତା ଭାରତ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହିଛି ।
(iv) ସ୍କିଲର ଦ୍ଵୀପ (Wheeler Island) ଏକ ଦ୍ଵୀପ ଯାହା ୪ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୧୫ରେ ITR ପରୀକ୍ଷଣ କରିବା ପରେ “‘ଡକ୍ଟର କାଲାମ ଦ୍ଵୀପ’’ ଭାବରେ ନାମିତ ହେଲା । ଏଠାରେ ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମେସ, ନିର୍ଭୟ, ପ୍ରହାର, ପୃଥ୍ବୀ, ସୌର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ମିଶାଇଲ ପରୀକ୍ଷଣ ସରିଛି ।
(v) ଗହୀରମଥା ମେରାଇନ୍ ସାଚ୍ୟୁରୀ-ଅଲିଭ୍ରିଡ଼ଲେ ସମୁଦ୍ର କଇଁଛ ଅବଦୁଲ୍ କାଲାମ୍ ଦ୍ଵୀପରେ ଅଣ୍ଡା ଦେବାପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ସ୍ଥଳୀ । ତେଣୁ DRDO ଏହାର ମୂର୍ତ୍ତିକା ଓ ବାଲୁକା କ୍ଷୟକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଜାରି ରଖୁଛି ।,
ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଆବର୍ଜନାର କୁ ପ୍ରଭାବ :
(i) ବହୁଦେଶ ମହାକାଶକୁ ଅନେକ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ ପଠାଉଛନ୍ତି । ସେଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବହାର ସରିଲା ପରେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଉପଗ୍ରହ ଓ ରକେଟର ଅଂଶ ମହାକାଶରେ ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ ଆବର୍ଜନାରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
(ii) ଏହି ଆବର୍ଜନାଗୁଡ଼ିକ ମହାକାଶରେ ଜମି ରହେ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଉପଗ୍ରହ ସହିତ ଧକ୍କା ଲାଗିପାରେ ।
(iii) ଛୋଟ ଭଙ୍ଗା ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀ ଆଡ଼କୁ ପଡ଼ିବା ବେଳେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଜଳିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଭୂମିରେ ଖସି ପଡ଼ିପାରେ ।
(iv) ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଏହି ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଙ୍ଗା ଅଂଶକୁ ଅପସାରଣ କରିବାପାଇଁ ଏକାଠି କାମ କରୁଛନ୍ତି ।
ବିକ୍ରମ ଅମ୍ବାଲାଲ୍ ସରାଭାଇ (1919-1971) :
(i) ମହାକାଶ ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପରମାଣୁ ବିଜ୍ଞାନର ଗବେଷକ ବିକ୍ରମ ସରାଭାଇ ଭାରତୀୟ ମହାକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଜନକ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ।
(ii) ସେ ପ୍ରଥମ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ ଉତ୍କ୍ଷେପଣ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସର ନେତୃତ୍ଵ ନେଇଥିଲେ ।
(iii) ତିରୁବନ୍ତପୁରମରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିକ୍ରମ ସାରାଭାଇ ମହାକାଶ କେନ୍ଦ୍ର (VSSC), ରକେଟ୍ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ଷେପଣ ଯାନ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ବିକଶିତ କରେ, ତେଣୁ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ତାଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ ହୋଇଛି ।
ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ
- ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଦୂରତାନୁକ୍ରମରେ ପୃଥିବୀ ତୃତୀୟ ଗ୍ରହ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଏହାର ଏକମାତ୍ର ଉପଗ୍ରହ । ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ରପୃଷ୍ଠରେ ପଡି ଏହାର ପ୍ରତିଫଳନ ରଶ୍ମୀ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ପଡ଼େ । ଏଣୁ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ଆମେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖୁଥାଉ ।
- ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ବଳୟାକୃତି ବସ୍ତୁ । ଏହା ପୃଥିବୀ ଚାରିପଟେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରେ । ଏହାର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ଵ ଯାହା ବୃତ୍ତାକାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥାଏ, ତାହା ପୃଥିବୀ ଆଡକୁ ରହେ । ଏହି ବୃତ୍ତାକାର ଆକୃତିର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶଟି କେବଳ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ଦେଖାଯାଏ । ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶ ବା ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ ବୃତ୍ତାକାର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦିନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କହନ୍ତି; ଏବଂ ଆଦୌ ଦେଖାଯାଉ ନଥୁବା ଦିନକୁ ଅମାବାସ୍ୟା କହନ୍ତି ।
- ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (Full Moon Day) ର ଠିକ୍ ପରଦିନଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସପାଇଁ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ସପ୍ତାହପରେ ଏହି ଅଂଶ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ । ଏହି ଅବଧିକୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ (Waning period) ବା କ୍ଷୟକାଳୀନ (New Moon Day) ଦିନ ପରଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଆଲୋକିତ ଦିନ ଏହା ସଂପୂର୍ଣ ଗୋଲାକାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ । ଏହି ଅବଧିକୁ ବୃଦ୍ଧିକାଳିକ ଅବଧୂ କହନ୍ତି । ଅବଧୂ କହନ୍ତି । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଅମାବାସ୍ୟା ଅଂଶ କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧିପାଇ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ (Waxing period) ବା
- ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଂଶର ଗୋଟିଏ ଦିନରୁ ଅନ୍ୟ ଦିନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଆକାରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ । ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ପୃଥିବୀ ପରିକ୍ରମଣ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଗ୍ରହର ଆବର୍ଜନ ଯୋଗୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ପୃଥିବୀର କୌଣିକ ଆନତିରେ ଆପେକ୍ଷିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ ।
ପୃଥିବୀର ଆବର୍ତ୍ତନ (Rotation) ଅବଧୂ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ପୃଥିବୀ ପରିକ୍ରମଣ (Revolution) ଅବଧୂ ତୁଳନାରେ ଯଥେଷ୍ଟ କମ୍ ହୋଇଥିବାରୁ ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବତ୍ର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିନରେ ସମାନ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ନିକଟତର ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ସର୍ବାଧିକ ଦୂରତାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି । - ପୃଥିବୀ ଗ୍ରହର ଆବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ଚନ୍ଦ୍ର କୌଣସି ଦିନ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି, ତାର ଠିକ୍ ପରଦିନ 50 ମିନିଟ୍ ବିଳମ୍ବରେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ପରଦିନ ଆକାଶରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାପାଇଁ ହାରାହାରି 24 ଘଣ୍ଟା ସମୟ ନିଅନ୍ତି । ଏହି ଅପାତିତ ଗତି ଅବଧୂକୁ ହାରାହାରି ସୌର ଦିବସ (Mean Solar Day) କହନ୍ତି । - ଚନ୍ଦ୍ର ଏହାର କଳାର ସମସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ଗତି କରିବାକୁ ପ୍ରାୟ 29.5 ଦିନ ସମୟ ନିଏ । ଏହି ଅବଧୂକୁ ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦ୍ର ମାସ କହନ୍ତି । ଏହିପରି 12 ଟି ଚାନ୍ଦ ମାସକୁ ନେଇ ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦ୍ରବର୍ଷ (Lunar year) କହନ୍ତି । ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦ୍ରବର୍ଷ 354 ଦିନ ଅଟେ ।
- ପୃଥିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପଟେ ଥରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରି ଆସିବାକୁ 365 ଦିନ 6 ଘଣ୍ଟା ସମୟ ନିଏ । ଏହି ଅବଧୂକୁ ଗୋଟିଏ ସୌରବର୍ଷ (Solar year) କହନ୍ତି । ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦବର୍ଷ ଓ ଗୋଟିଏ ସୌରବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ପ୍ରାୟ 11 ଦିନ ।
- ବିଭିନ୍ନ ଋତୁ ସହ ଏକ ବର୍ଷର ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷାକରି ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଛି । ଗ୍ରେଗୋରିଆନ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଏକ ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡ । ଏହି କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ ପ୍ରତି ଚାରିବର୍ଷରେ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ 366 ଗଣନା କରଯାଏ, ଯାହାକୁ ଅଧୂବର୍ଷ କହନ୍ତି ।
- ଦିନ ଏବଂ ମାସ ଗଣନାରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ପର୍ଯ୍ୟାୟର ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ଋତୁଚକ୍ର ସହିତ ସମନ୍ଵୟକୁ ଭିଭିକରି ସୌର-ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି । ଏଥିରେ ପ୍ରତି କିଛି ବର୍ଷରେ (ଦୁଇ ବା ତିନି ମାସରେ) ଥରେ ଅତିରିକ୍ତ ମାସ ବା ମଳମାସ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ ।
- ଓଡ଼ିଶାର ବିଖ୍ୟାତ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀ ‘ପଠାଣି ସାମନ୍ତ’, ‘ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ’ ପୁସ୍ତକରେ ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ମାନଙ୍କର ସ୍ଥିତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ଓ ସମୟ ଗଣନା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବହୁ ଉପାଦେୟ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ।