Prasanna

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 6 ସନନ୍ତ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Solutions Chapter 6 ସନନ୍ତ

(ଇଚ୍ଛାର୍ଥକ ଧାତୁ):
ଇଚ୍ଛାର୍ଥକ ଧାତୁ ଓ ତା’ର କର୍ମସ୍ପାନୀୟ ଧାତୁର କର୍ତା ଜଣେ ହୋଇଥୁଲେ କର୍ମସ୍ଫାନୀୟ ଧାତୁରୂ ଉତ୍ତର ଇଚ୍ଛା ଅର୍ଥରେ ବିକଳ୍ପରେ ସନ୍‌ (ସ) ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ। ସନ୍‌ ଅନ୍ତରେ ଲାଗି ପଦ ଗଠିତ ହେଉଥୁବାରୂ ପଦକୁ ସନନ୍ତ ପଦ (ସନ୍‌ + ଅନ୍ତ = ସନନ୍ତ) କୁହାଯାଏ।

୧. ରାମଃ ପଠିତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି – ରାମଃ ପିପଠିଷତି ।
ରାମ ପଢ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି ।
୨. ଲତା ଲବୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି – ଲତା ଲିପ୍ସତେ ।
ଲତା ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛାକରୁଛି ।

ପ୍ରଥମବାକ୍ୟରେ ‘ପଠିତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି’ ସ୍ଥାନରେ ବିକଳ୍ପରେ ‘ପିପଠିଷତି’ ହୋଇଛି । ଏଥ୍‌ରେ ‘ପଠିତୁମ୍‌’ ପଦ ପଠ୍‌ ଧାତୁରୁ ଏବଂ ‘ଇଚ୍ଛତି’ ପଦ ‘ଇଷ୍‌’ ଧାତୁରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି । କର୍ମସ୍ଥାନୀୟ ‘ପଠିତୁମ୍‌’ ଏବଂ ‘ଇଚ୍ଛତି’ ଉଭୟର କରଉଁଁ ‘ରାମଃ’ ହୋଇଥୁବାରୁ ‘ପଠ୍‌’ ଧାତୁରୁ ‘ସନ୍‌’ ଲାଗି ‘ପିପଠିଷ’ ହେବାପରେ ଲଟ୍‌ ପ୍ରଥମପୁରୁଷ ଏକବଚନରେ ‘ପିପଠିଷତି’ ହୋଇଛି । (ପଠ୍‌ +ସନ୍‌ + ଶପ୍‌ + ତିପ୍‌) । ଦ୍ଵିତୀୟବାକ୍ଯରେ ‘ଲବ୍‌ଧୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି’ ସ୍ାନରେ ବିକଳରେ ‘ଲିସ୍‌ତେ’ ହୋଇଅଛି । କର୍ମସ୍ୁାନୀୟ ‘ଲବ୍‌ଧୁମ୍‌’ ଏବଂ ଇଚ୍ଛତିଂ ପଦର କର୍ଭା ‘ଲତା’ ହୋଇଥ୍ବାରୁ ‘ଲଭ୍‌’ ଧାତୁରୁ ‘ସନ୍‌’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗି ଲିପ୍ସଂ ହେବାପରେ ‘ଲିପ୍ସତେ’ ପଦ (ଲଭ୍‌- ସନ୍‌ + ଶପ୍‌ + ତେ) ଗଠିତ ହୋଇଅଛି ।

ମନେରଖ: ‘ସନନ୍ତ’ ହେବାପୂର୍ବରୁ ଧାତୁ ଆତ୍ନନେପଦୀ ବା ପରସ୍ମୈପଦୀ ହୋଇଥାଏ, ସନନ୍ତଧାତୁ ମଧ ସେହି ଆତ୍ମନେ ପଦୀ ବା ପରସ୍ପୈପଦୀ ହୁଏ । କେବଳ ଧାତୁର ରୂପରେ ପରିବର୍ତନ ହୋଇଥାଏ । ଉଭୟପଦୀ ଧାତୁର ସନନ୍ତରୂପ ଉଭୟପଦୀ ହୋଇଥାଏ ।

କେତେକ ଧାତୁର ସନନ୍ତରେ ଲଟ୍‌ ପ୍ରଥମପୁରୁଷ ଏକବଚନରେ ରୂପ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା। ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-

ଧାତୁ	ସନନ୍ତରୂପ	ଲଟ୍‌ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଏକବଚନରେ ରୂପ	ଅର୍ଥ
ପଠ୍‌ (ପଢ଼ିବା)	ପିପଠିଷ	ପିପଠିଷତି	ପଢ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଗମ୍‌ (ଯିବା)	ଜିଗମିଷ	ଜିଗମିଷତି	ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
କୃ (କରିବା)	ଚିକୀର୍ଷ	ଚିକୀର୍ଷତି	କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ନୀ (ନେବା)	ନିନୀଷ	ନିନୀଷତି	ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଭୂ (ହେବା)	ବୁଭୂଷ	ବୁଭୂଷତି	ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଦା (ଦେବା)	ଦିସ୍ଥ	ଦିସ୍ପତି	ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
କ୍ରୀ (କିଣିବା)	ଚିକ୍ରୀଷ	ଚିକ୍ରୀଷତି	କିଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଗ୍ରହ୍‌ (ଗ୍ରହଣ କରିବା)	ଜିଘୃକ୍ଷ	ଜିଘୃକ୍ଷତି	ଗ୍ରହଣକରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଧା (ଧାରଣ କରିବା)	ଧ୍‌ତ୍ସ	ଧ୍ତ୍ସତି	ଧାରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ନମ୍‌ (ନଇଁବା)	ନିନଂସ	ନିନଂସତି	ନଇଁବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଅଦ୍‌ (ଖାଇବା)	ଜିଘସ୍ସ	ଜିଘସ୍ପତି	ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଗୈ (ଗାନକରିବା)	ଜିଗାସ	ଜିଗାସତି	ଗାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଆପ୍‌ (ପାଇବା)	ଭପ୍‌ସ	ଭପ୍‌ସତି	ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଘା (ସୁଘିଂବା)	ଜିଘ୍ରାସ	ଜିଘ୍ରାସତି	ସୁଘ୍ିଂବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଦହ୍‌ (ଦହନକରିବା)	ଦିଧକ୍ଷ	ଦିଧକ୍ଷତି	ଦହନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଚି (ତୋଳିବା)	ଚ଼ିଚୀଷ	ଚ଼ିଚୀଷତି	ତୋଳିବାବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ରୂଦ୍‌ (କାନ୍ଦିବା)	ରୁରୁଦିଷ	ରୁରୁୂଦିଷତି	କାନ୍ଦିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଭୀ (ଭୟକରିବା)	ବିଭୀଷ	ବିଭୀଷତି	ଭୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଛିଦ୍‌ (ଛିଣ୍ଡାଇବା)	ଚିଛିତ୍ସ	ଚିଛ୍ିସ୍ସତି	ଛିଣ୍ଡାଇବାକୂ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ତ୍ୟଜ୍‌ (ତ୍ୟାଗକରିବା)	ତିତ୍ୟକ୍ଷ	ତିତ୍ୟକ୍ଷତି	ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ମୃ (ମରିବା)	ମୁମୂର୍ଷ	ମୁମୂର୍ଷତି	ମରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ବିଦ୍‌ (ଜାଣିବା)	ବିବିଦିଷ	ବିବିଦିଷତି	ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଭିଦ୍‌ (ଭେଦକରିବା)	ବିଭିତ୍ସ	ବିଭିତ୍ସତି	ଭେଦକରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଭୁଜ୍‌ (ଭୋଗକରିବା)	ବୁଭୁକ୍ଷ	ଚୁଭୁକ୍ଷତି	ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଅସ୍‌ (ହେବା)	ବୁଭୂଷ	ବୁଭୂଷତି	ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ମୁଚ୍‌ (ମୁକୁଳାଇବା)	ମୁମୁକ୍ଷ	ମୁମୁକ୍ଷତି	ମୋକ୍ଷ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ପା (ପିଇବା)	ପିପାସ	ପିପାସତି	ପିଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ରୁହ୍‌ (ଆରୋହଣ କରିବା)	ରୁରୁକ୍ଷ	ରୁରୁକ୍ଷତି	ଚଢ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଲିଖ୍‌ (ଲେଖ୍ବା)	ଲିଲେଖୁଷ	ଲିଲେଖ୍‌ଷତି	ଲେଖ୍‌ବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ନଶ୍‌ (ନଷକରିବା)	ନିନଙ୍କ୍ଷ	ନିନଙ୍କ୍ଷତି	ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ପ୍ରଛ୍‌ (ପଚାରିବା)	ପିପୃଚ୍ଛିଷ	ପିପୃଛିଷତି	ପଚାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ବ୍ରୁ,ବଚ୍‌ (କହିବା)	ବିବକ୍ଷ	ବିବକ୍ଷତି	କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ସ୍ଥା (ରହିବା)	ତିଷ୍ଠାସ	ତିଷ୍ଠାସତି	ରହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ହନ୍‌ (ମାରିବା)	ଜିଘାଂସ	ଜିଘାଂସତି	ମାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ସୃଜ୍‌ (ସୃଷ୍ିକରିବା)	ସିସୃକ୍ଷ	ସିସୃକ୍ଷତି	ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ସିଚ୍‌ (ପାଣିସିଞ୍ବା)	ସିସିକ୍ଷ	ସିସିକ୍ଷତି	ଛିଞ୍ଚୁବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ହା (ତ୍ୟାଗକରିବା)	ଜିହାସ	ଜିହାସତି	ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଖାଦ୍‌ (ଖାଇବା)	ଚିଖାଦିଷ	ଚିଖାଦିଷତି	ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଗଣ୍‌ (ଗଣିବା)	ଜିଗଣୟିଷ	ଜିଗଣୟିଷତି	ଗଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
କ୍ଷିପ୍‌ (ଫିଙ୍ଗିବା)	ଚିକ୍ଷିସ୍କ	ଚିକ୍ଷିସ୍ପତି	ଫିଙ୍ଗିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଚର୍‌ (ଚରିବା)	ଚିଚରିକ୍ଷ	ଚିଚରିଷତି	ଚିରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଜୀବ୍‌ (ବଞ୍ବା )	ଜିଜୀବିଷ	ଜିଜୀବିଷତି	ବଞ୍ଚୁବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଜି (ଜୟକରିବା)	ଜିଗୀଷ	ଜିଗୀଷତି	ଜୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଜପ୍‌ (ଜପକରିବା)	ଜିଜପିଷ	ଜିଜପିଷତି	ଜପକରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଦନ୍ଶ (ଦଂଶନକରିବା)	ଦିନକ୍ଷ	ଦିଦକ୍ଷତି	ଦଂଶନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ନିନ୍ଦ୍‌ (ନିନ୍ଦାକରିବା)	ନିନିନ୍ଦିଷ	ନିନିନ୍ଦିଷତି	ନିନ୍ଦା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ପଚ୍‌ (ରାନ୍ଧିବା)	ପିପକ୍ଷ	ପିପକ୍ଷତି	ରାନ୍ଧିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଭ୍ରମ୍‌ (ବୁଲିବା)	ବିଭ୍ରମିଷ	ବିଭ୍ରମିଷତି	ବୁଲିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଯା (ଯିବା)	ଯିଯାସ	ଯିଯାସତି	ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ରକ୍ଷ୍‌ (ରକ୍ଷାକରିବା)	ରିରକ୍ଷିଷ	ରିରକ୍ଷିଷତି	ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ବସ୍‌ (ବାସକରିବା)	ବିବସ୍ସ	ବିବସତ୍ସତି	ବାସ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ସପ୍‌ (ଶୋଇବା)	ସୁଷୁପ୍‌ସ	ସୁଷୁପ୍‌ସତି	ଶୋଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ହୃଷ୍‌ (ଖୁସୀହେବା)	ଜିହର୍ଷିଷ	ଜିହର୍ଷିଷତି	ଖୁସୀହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଆତ୍ମନେପଦୀ-
ଲଭ୍‌.(ପାଇବା)	ଲିପ୍‌ସ	ଲିସ୍ସତେ	ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଜନ୍‌ (ଜନୁକରିବା)	ଜିଜନିଷ	ଜିଜନିଷତେ	ଜନ୍ମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ରମ୍‌ (ରମଣକରିବା)	ରିରଂସ	ରିରଂସତେ	ରମଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ରଭ୍‌ (ଆରମଆ୍ଭକରିବା)	ରିପ୍‌ସ	ରିପ୍‌ସତେ	ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ବୁଧ୍‌ (ବୁଝିବା)	ବୁଭୁତ୍ସ	ବୁଭୁତ୍ସତେ	ବୁଝିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଶୀ (ଶୋଇବା)	ଶିଶୟିଷ	ଶିଶୟିଷତେ	ଶୋଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଅଧ-ଇ (ପଢ଼ିବା)	ଅଧ୍‌ଜିଗାଂସ	ଅଧୁଜିଗାଂସତେ	ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ସେବ୍‌ (ସେବାକରିବା)	ସିସେବିଷ	ସିସେବିଷତେ	ସୋବକରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ମୁଚ୍‌ (ମୁକ୍ତିକରିବା)	ମୁମୁକ୍ଷ	ମୁମୁକ୍ଷତେ	ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ଭଷ୍‌ (ଇଚ୍ଛାକରିବା)	ଇଚିକ୍ଷିଷ	ଇଚିକ୍ଷିଷତେ	ଇଚ୍ଛା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି
ଡୀ (ଉଡ଼ିବା)	ଡିଡ଼ୟିଷ	ଡିଡ଼ୟିଷତେ	ଉଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛି
ତିଜ୍‌ (ତ୍ୟାଗକରିବା)	ତିତିକ୍ଷ	ତିତିକ୍ଷତେ	ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ତ୍ରୈ (ରୋଷକରିବା)	ତିତ୍ରାସ	ତିତ୍ରାସତେ	ରୋଷ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି
ବଧ୍‌ (ମାରିବା)	ବୀଭତ୍ସ	ବୀଭତ୍ସତେ	ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି
ମାନ୍‌ (ନ୍ୟାୟକରିବା)	ମୀମାଂସ	ମୀମାଂସତେ	ନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି
ଯୁଧ୍‌ (ଯୁଦ୍ଧକରିବା)	ଯୁଯୁତ୍ସ	ଯୁଯୁସତେ	ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି

କେତେକ ସନନ୍ତ ଧାତୁର ପ୍ରୟୋଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) ବାଳକଃ ବିଦ୍ୟାଳୟଂ ଜିଗମିଷତି। (ଗନ୍ତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି)
Answer:
ପିଲାଟି ସ୍କୁଲ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।

(ii) ଶିଶୁଃ ମୋଦକଂ ଦୃଷ୍କା ବୁଭୂକ୍ଷତି। (ଭୋଲ୍ମୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତିଃ)
Answer:
ଶିଶୁ ମିଠେଇ ଦେଖ୍‌ ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।

(iii) ମୃଗଃ ଜଳଂ ପିପାସତି । (ପାତୁମ୍‌ ଇଛତି)
Answer:
ହରିଣ ପାଣି ପିଇବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।

(iv) ତାପସଃ ବୈକୁଣ୍ଡେ ତିଷ୍ଠାସତି । (ସ୍ତାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଚତି)
Answer:
ତପସୀ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ରହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।

(v) ବାଳିକା ଗୀତଂ ଜିଗାସତି । (ଗାତୁମ୍‌ ଇଚତି)
Answer:
ବାଳିକା ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।

(vi) ବ୍ୟାଧଃ ପଶୂନ୍‌ ଜିଘାଂସତି । (ହନ୍ତୁମ୍‌ ଇଛତି)
Answer:
ଶିକାରୀ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।

(vii) ମାତା ଅନ୍ନ ପିପକ୍ଷତି । (ପକୁମ୍‌ ଇଛତି)
Answer:
ମାଆ ଖାଦ୍ୟ ରାନ୍ଧିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।

(viii) ଶିଷ୍ଯଃ ଗୁରୁଂ ପିପୃଚ୍ିଷତି । (ପ୍ରଷୁମ୍‌ ଇତି)
Answer:
ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।

(ix) କୃପଣଃ ଧନଂ ଲିସୁତେ । (ଲବ୍ଧୁମ୍‌ ଇଚ୍ତି)
Answer:
କୃପଣ ଧନ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

(x) ଅହଂ ସମ୍ପ୍ରତି ଶିଶୟିଷେ (ଶୟିତୁମ୍‌ ଇଚ୍ାମି)
Answer:
ମୁଁ ବର୍ଭମାନ ଶୋଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।

(x) ତ୍ବଂ ପିତରୌ ସିଷେବିଷସେ । (ସେବିତୁମ୍‌ ଇଛସି)
Answer:
ତୁମେ ବାପା ମାଆଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ।

ମନେରଖ: କେତେକ ଧାତୁର ସନନ୍ତରେ ପରସ୍ମୈପଦୀସ୍ସ୍ାନରେ ଆତ୍ମନେପଦୀ ରୂପ ହୁଏ।
ଲକ୍ଷ୍ୟ କର- ଜ୍ଞାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି = ଜିଜ୍ଞାସତେ । (ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି)
ବାଳକଃ କିଂ ଜିଜ୍ଞାସତେ ‘ପିଲାଟି କ’ଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।
ସ୍ମର୍ତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି = ସୁସ୍ମୁର୍ଷତେ । (ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି)
କନ୍ୟା ମାତରଂ ସୁସ୍ୁର୍ଷତେ। ଝିଅଟି ମାଆଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି = ଦିଦୃକ୍ଷତେ । (ଦେଖବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି)
ପରିବ୍ରାଜକଃ ସମୁଦ୍ରଂ ଦିଦୃକ୍ଷତେ। ପରିବ୍ରାଜକ ସମୁଦ୍ର ଦେଖବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।
ଶ୍ରୋତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି = ଶୁଶ୍ରୁଷତେ । (ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି)
ବୃଦ୍ଧା ପୁରାଣଂ ଶୁଶ୍ରୁଷତେ । ବୂଢ଼ୀ ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।

ଅନ୍ୟ କେତେକ ଧାତୁର ସାର୍ଥରେ ‘ସନ୍‌’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ, ଇଚ୍ଛାର୍ଥରେ ନୁହେଁ।
ଲକ୍ଷ୍ୟ କର କିତ୍‌ + ସନ୍‌ + ଶପ୍‌ + ତିପ୍‌ = ଚିକିସତି (ଆରୋଗ୍ୟ କରୁଛି)
ବୈଦ୍ୟଃ ରୁଗ୍‌ଣଂ ଚିକିତ୍ସତି। ବୈଦ୍ୟ ରୋଗୀକୁ ଆରୋଗ୍ୟ କରୁଛି ।
ଗୁପ୍‌ + ସନ୍‌ + ଶପ୍‌ + ତେ = ଜୁଗୁସ୍ତେ । (ଘୃଣା କରୁଛି)
ରାମଃ ଶ୍ୟାମାତ୍‌ ଜୁଗୁପ୍‌ସତେ ।
ତିଜ୍‌ + ସନ୍‌ + ଶପ୍‌ + ତେ = ତିତିକ୍ଷତେ । (ସହ୍ଯ କରୁଛି)
ବାଳକଃ ମିତ୍ରଂ ନ ତିତିକ୍ଷତେ । ପିଲାଟି ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ସହ୍ୟ କରୁଛି ।
ବଧ୍‌ + ସନ୍‌ + ଶପ୍‌ + ତେ = ବୀଭସ୍ତେ । (ନିନ୍ଦା କରୁଛି)

କୃପଣଃ ଦାତାରଂ ବୀଭସ୍ସତେ । କୃପଣ ଦାତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛି ।
ମାନ୍‌ + ସନ୍‌ + ଶପ୍‌ + ତେ = ମୀମାଂସତେ । (ନିଷଭି କରୁଛି)
ସଭାପତିଃ ଆବେଦନଂ ମୀମାଂସତେ । ସଭାପତି ଆବେଦନ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରୁଛନ୍ତି।

ମନେରଖ: ସନନ୍ତ ଧାତୁ ସହିତ ଆ (ସ୍ତ୍ରୀ) ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗି ବିଶେଷ୍ୟପଦ ଗଠିତ ହୁଏ ।

ଯଥା- ପା + ସନ୍‌ + ଆ = ପିପାସା । (ପିଇବାର ଇଚ୍ଛା)
ଭୁଜ୍‌ + ସନ୍‌ + ଆ = ବୁଭୁକ୍ଷା। (ଖାଇବାର ଇଛା)
ଦୃଶ୍‌ + ସନ୍‌ + ଆ = ଦିଦୃକ୍ଷା। (ଦେଖ୍ବାର ଇଚ୍ଛା)
ଜ୍ଞା + ସନ୍‌ + ଆ = ଜିଜ୍ଞାସା ।(ଜାଣିବାର ଇଚ୍ଛା)
ଜି + ସନ୍‌ + ଆ = ଜିଗୀଷା । (ଜିଣିବାର ଇଚ୍ଛା)
ପଠ୍‌ + ସନ୍‌ + ଆ = ପିପଠିଷା । (ପଢ଼ିବାର ଇଛା)
ଲଭ୍‌ + ସନ୍‌ + ଆ = ଲିସ୍ସା ଇତ୍ୟାଦି । (ପାଇବାର ଇଛା)

ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରୟୋଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
ମମ ପିପାସା ବର୍ଶତେ ।
ମୋର ପିଇବାର ଇଚ୍ଛା ବଢ଼ୁଛି ।
ଶିଶୋଃ ବୁଭୁକ୍ଷା ଅସ୍ତି ।
ଶିଶୁଟିର ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି ।
ଶିଷ୍ୟସ୍ୟ ଜିଜ୍ଞାସାଂ ଗୁରୂଃ ଦୂରୟତି ।
ଶିଷ୍ୟର ଜାଣିବାର ଇଚ୍ଛାକୁ ଗୁରୁ ଦୂର କରୁଛନ୍ତି ।
ମମ କୋଣାର୍କମନ୍ଦିରସ୍ୟ ଦିଦୃକ୍ଷା ବର୍ତତେ ।
ମୋର କୋଣାର୍କମନ୍ଦିର ଦେଖ୍‌ବାର ଇଚ୍ଛା ଅଛି।
ଧନଲିସ୍ତ୍ରା କୁମାର୍ଗଂ ନୟତି । ଇତ୍ୟାଦି ।
ଧନଲାଭ କରିବାର ଇଚ୍ଛା କୁମାର୍ଗକୁ ନେଇଥାଏ ।

ମନେରଖ: ଆ” ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ସନନ୍ତପଦ “ଲତା” ଶବ୍ଦ ପରି ରୂପଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ।
ସନନ୍ତ ଧାତୁ ସହିତ “ ଉ” ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗି କର୍ତୂପଦ ଗଠିତ ହୁଏ। ଉଂ ପ୍ରତ୍ୟାୟାନ୍ତ ପଦର ଫୁଲିଙ୍ଗରେ ‹ ସାଧୁ’ ଶବ୍ଦ ପରି ରୂପ ହୋଇଥାଏ । କେତେକ “ଉଂ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦର ଉଦାହରଣ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦ୍ଭ ହୋଇଛି, ଦେଖ-
ଲଭ୍‌ + ସନ୍‌ + ଉ = ଲିପ୍‌ସୁ । (ପାଇବାକୁ ଇଛୁ)
ଜ୍ଞା + ସନ୍‌ + ଉ = ଜିଜ୍ଞାସୁ । (ଜାଣିବାକୁ ଇଛୁ)
ଜୀବ୍‌ + ସନ୍‌ + ଉ = ଜିଜୀବିଷୁ । (ଜିଇବାକୁ ଇଛୁ)
ବଚ୍‌ + ସନ୍‌ + ଉ = ବିବକ୍ଷୁ । (କହିବାକୁ ଇଛୁ)
ଦା + ସନ୍‌ + ଉ = ଦିସୁ । (ଦେବାକୁ ଇଛୁ)
ମୃ + ସନ୍‌ + ଉ = ମୁମୂର୍ଷୁ । (ମରିବାକୁ ଇଛୁ)
ମୁଚ୍‌ + ସନ୍‌ + ଉ = ମୁମୁକ୍ଷୁ। ଇତ୍ୟାଦି (ମୁକିପାଇବାକୁ ଇଛୁ)

ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରୟୋଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) ଧାର୍ମିକଃ ଭଶ୍ଵରଂ ଜିଜ୍ଞାସୁଃ ଭବତି ।
ଧାର୍ମିକ ଶଶ୍ବରଙ୍କୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।
(ii) ଦୁର୍ବୁତ୍ତାଃ ଧନଂ ଲିପ୍ତୁବଃ ଭବନ୍ତି ।
ଦୁର୍ବୃତ୍ତମାନେ ଧନଲିପ୍‌ସୁ ଅଟନ୍ତି ।
(iii) ତୃଂ କିଞ୍ଚତ୍‌ ବିବକ୍ଷୁଃ ଅସି ?
ତୁମେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ?
(iv) ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସଂସାରଂ ମୁମୁକ୍ଷୁଃ ଭବତି ।
ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।
(v) ପିତା ବସ୍ତ୍ଂ ଚିକ୍ରୀଷୁଃ ଆସୀତ୍‌ ।
ବାପା ଲୁଗା କଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥୁଲେ ।

ପଠ୍‌ ଧାତୁର ସନନ୍ତରୂପ ବିଭିନ୍ନଲକାରରେ ନିମ୍ନ ପରି ହୋଇଥାଏ, ଲକ୍ଷ୍ୟକର- ପିପଠିଷତି, ପିପଠିଷେତ୍‌, ପିପଠିଷତୁ, ଅପିପଠିଷତ୍‌, ପିପଠିଷସ୍ଯତି । ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଧାତୁମାନଙ୍କର ସନନ୍ତରୂପ କରାଯାଏ । ଲଭ୍ଧାତୁର ସନନ୍ତରୂପ- ଲିସ୍ତେ, ଲିପ୍‌ସେତ, ଲିପ୍‌ସତାମ୍‌, ଅଲିସ୍ବତ, ଲିସ୍ଵିଷ୍ଯତେ । ଇତ୍ୟାଦି ।

ଅଭ୍ୟାସ:
୧ । ସଂସ୍କୃତଭାଷୟା ଅନୂବାଦଂ କୁରୂତ ।(ସଂସ୍କୃତଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କର)
(କ) ଛାତ୍ରମାନେ ସଂସ୍କୃତ ପଢ଼ିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି ।
Answer:
ଛାତ୍ରାଃ ସଂସ୍କୃତଂ ପିପଠିଷନ୍ତି ।

(ଖ) ହରି ରହସ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Answer:
ହରିଃ ରହସ୍ୟଂ ଜିଜ୍ଞାସତେ ।

(ଗ) ମୁଁ ଚିତ୍ର ଦେଖୁବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।
Answer:
ଅହଂ ଚିତ୍ରଂ ଦିଦୃକ୍ଷୁଃ ।

(ଘ) ମାଆ ଦହି ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି।
Answer:
ମାତା ଦଧ୍‌ ବୁବୁକ୍ଷତେ ।

(ଙ) କେତେକ ଲୋକ ଘରେ ରହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
Answer:
କେଚିତ୍‌ ଜନାଃ ଗୃହେ ତିଷ୍ଠାସନ୍ତି ।

(ଚ) ଝିଅମାନେ ନାଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି।
Answer:
ବାଳିକାଃ ନୃତ୍ୟ ଚିକୀର୍ଷନ୍ତି ।

(ଛ) ଗାୟକଦୁହେଁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟସଙ୍ଗୀତ ଗାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥ୍ଲେ।
Answer:
ଗାୟକୌ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟସଙ୍ଗୀତଂ ଜିଗାସତଃ ।

(ଜ) ପିଲାଟି ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ।
Answer:
ବାଳକଃ ଗୃହଂ ଜିଗମିଷତି ।

(ଝ) ନେତାମାନେ ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବା ଉଚିତ ।
Answer:
ନେତାରଃ ଦରିଦ୍ରେଭ୍ୟଃ ଧନଂ ଦିସ୍େୟଃ ।

(ଞ) ତୁମ୍ଭେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର।
Answer:
ଯୂୟଂ ଗୁରୋଃ ଉପଦେଶ ଜିଘୃକ୍ଷତ ।

(ଟ) ଲୋକମାନେ ଗାଁରେ ରହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରନ୍ତି ।
Answer:
ଜନାଃ ଗ୍ରାମେ ତିଷ୍ଠାସୟେୟୁଃ ।

(ଠ) ଶିଶୁଦୂଇଟି ଶୋଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି।
Answer:
ଶିଶୂ ଶିଷୟିଷେତେ ।

(ଡ) ସାଧୁମାନେ ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି।
Answer:
ସାଧବଃ ସଂସାରଂ ତିତିକ୍ଷନ୍ତେ ।

(ଢ) ଆମେ ବହିଗୁଡ଼ିକୁ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।
Answer:
ବୟଂ ପୁସ୍ତକାନି ନିନୀଷାମଃ ।

(ଣ) ତୁମେ ଚିଠିଟିଏ ଲେଖୁବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥୁଲ।
Answer:
ତ୍ବଂ ପତ୍ରଂ ଲିଲେଖ୍ଷଃ ।

୨। ଏକପଦେନ ଅର୍ଥଂ ପ୍ରକାଶୟତ। (ଏକପଦରେ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କର)
ପଲ୍ଲୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି। ପାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛସି। ଜ୍ଞାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛାମଃ। ବଲ୍ଲୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛେତ୍‌। ଦାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛା। ଶ୍ରୋତୂମ୍‌ ଏଚ୍ଛତ୍‌ ।
ଦ୍ରଷ୍ମୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛା। ଗ୍ରହୀତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛା। ନେ ତୁମ୍‌ ଇନ୍ଦୁ ।
Answer:
ପକ୍ତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି ପିପକ୍ଷତି
ବକ୍ତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛେତ୍‌ – ଦିବକ୍ଷେତ୍‌
ଦ୍ରଷ୍କୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛା ଦିଦୃଷ୍ଟା
ଦାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛା- ଦିସ୍ସା
ପାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛସି – ପିପାସସି
ଗ୍ରହୀତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛା – ଜିଘୃକ୍ଷା
ଜ୍ଞାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛାମଃ – ଜିଜ୍ଞାସାମହେ
ଶ୍ରୋତୁମ୍‌ ଏଚ୍ଛତ୍‌ – ଶୁଶ୍ରୁଷତ୍‌
ନେତୁମ୍‌ ଇଛ୍ଛୁ- ନିନୀସୃଃ

୩। ଅଧୋଲିଖୁତପଦାନି ବ୍ଯବହୂତ୍ଯ ସଂସ୍କୃତେନ ବାକ୍ଯାନି ରଚୟତ। (ଅଧୋଲିଖୁତପଦ ବ୍ଯବହାର କରି ସଂସ୍କୃତରେ ବାକ୍ଯ ରଚନା କର।)
ରୁରୁଦିଷତି, ଜିହସିଷନ୍ତି, ମୀମାଂସତେ, ଯୁଯୁତ୍ସତେ, ବିବକ୍ଷକ୍ତି, ଶୁଶ୍ରୂଷତାମ୍, ଅଯିଯାସତ୍, ପିପୃଚ୍ଛିଷତି।
Answer:
ରୁରୁଦିଷତି (କାନ୍ଦିବାକୁ ଚାହୁଛି) – ଶିଶୁଃ ରୁରୁଦିଷତି ।
ଜିହସିଷତି (ହସିବାକୁ ଇଚ୍ଛାକରୁଛି) – ବାଳକଃ ସଦା ଜିହସିଷତି ।
ମୀମାଂସତେ (ବିଚାର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି) – ପ୍ରାଡ଼ବିବାକଃ ମୀମାଂସତେ ।
ଯୁଯୁତ୍ସତେ (ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି) – ପାକିସ୍ତାନଂ ଭାରତେନ ଯୁଯୁତ୍ସତେ ।
ବିବକ୍ଷନ୍ତି (କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି) – ବକ୍ତାରଃ ବିବକ୍ଷନ୍ତି ।
ଶୁଶ୍ରୁଷତାମ୍‌ (ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛାକରୁ) – ଶିଷ୍ୟଃ ପାଠଂ ଶୁଶ୍ରୁଷତାମ୍‌ ।
ଅଯିଯାସତ୍‌ (ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଥ୍‌ଲା) – ଛାତ୍ରଃ ଗୃହମ୍‌ ଅଯିଯାସତ୍‌ ।
ପିପୃଛିଷତି(ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି) – ଛାତ୍ରଃ ଗୁରୁଂ ପିପୃଚ୍ଛିଷତି !

୪। ସଂଶୋଧନଂ କୁରୁତ। (ସଂଶୋଧନ କର।)
(କ) ବାଳକଃ ପିତରଂ ଦିଦୃକ୍ଷତି।
Answer:
ବାଳକଃ ପିତରଂ ଦିଦୃକ୍ଷତେ ।

(ଖ) ଛାତ୍ରଃ ପୁରସ୍କାରଂ ଲିପ୍ସତି ।
Answer:
ଛାତ୍ରଃ ପୁରସ୍କାରଂ ଲିପ୍‌ସତେ ।

(ଗ) ରମା ପୂଷ୍ପାଣି ଜିଘ୍ରାସତେ ।
Answer:
ରମା ପୁଷ୍ପାଣି ଜିଘ୍ରାସତି ।

(ଘ) ମାତୁଳଃ ବିଦେଶଂ ଯିଯାସତେ ।
Answer:
ମାତୁଳଃ ବିଦେଶଂ ଯିଯାସତି ।

(ଡ) ଯନ୍ତ୍ରୀ ମନ୍ଦିରଂ ମିସ୍ସତେ ।
Answer:
ଯନ୍ତ୍ରୀ ମନ୍ଦିରଂ ମିସ୍ପତି ।

(ଚ) ତସ୍କରଃ ଧନଂ ଜିହୀର୍ଷତେ ।
Answer:
ତସ୍କାରଃ ଧନଂ ଜିହୀର୍ଷତି ।

(ଛ) ଦାତାରଃ ଦରିଦ୍ରେଭ୍ୟଃ ଧନଂ ଦିସ୍ଥତି ।
Answer:
ଦାତାରଃ ଦରିଦ୍ରେଭ୍ୟଃ ଧନଂ ଦିସ୍ତନ୍ତି ।

(ଜ) ବୃଦ୍ଧାଃ ବିଦ୍ୟାଳୟେ ପିପଠିଷତଃ ।
Answer:
ବୃଦ୍ଧା ବିଦ୍ୟାଳୟେ ପିପଠିଷନ୍ତି ।

(ଝ) ଅହଂ ବସ୍ତ୍ଂ ଚିତ୍ୟକ୍ଷସି ।
Answer:
ଅହଂ ବସ୍ତ୍ରଂ ତିତ୍ୟକ୍ଷାମି ।

(ଞ) ତ୍ବଂ କିଂ ଚିକ୍ରୀଷତି।
Answer:
ତ୍ଵଂ କିଂ ଚିକ୍ରୀଷସି ।

(ଟ) ଅଗ୍ନିଃ ଗୃହଂ ଦିଧକ୍ଷତେ।
Answer:
ଅଗ୍ନିଃ ଗୃହଂ ଦିଧକ୍ଷତେ ।

୫। ସ୍ତମ୍ଭମେଳନଂ କୂରୁତ। (ସ୍ତମ୍ଭ ମେଳନ କର।)

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ	‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ
କର୍ତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି	ରପ୍‌ସସି
ଦାତୂମ୍	‌ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଶୁଶ୍ରୁଷଃ
ନେତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛେତ୍‌	ଅଧୂଜିଗାଂସନ୍ତାମ୍‌
ଜୀବିତୂମ୍‌ ଇଚ୍ଛତୂ	ଚିକୀର୍ଷତି
ଜ୍ଞାତୁମ୍‌ ଏଚ୍ଛତ୍‌	ବିବକ୍ଷା
ପାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛାମଃ	ଦିତ୍‌ସନ୍ତ
ବଲ୍ମ୍‌ ଇଚ୍ଛା	ନିନୀଷେତ୍
ଶ୍ରୋତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛୁଃ	ତିଷ୍ଠାସା
ସ୍ତ୍ରାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛା	ପିପାସାମଃ
ଆପ୍‌ତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛସି	ଜିଜୀବିଷତୂ
ଅଧ୍ୟେ ତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛନ୍ତୁ	ଅଜିଜ୍ଞାସତ୍‌

Answer:

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ	‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ
କର୍ଭୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି	ଚିକୀର୍ଷତି
ଦାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛନ୍ତି	ଦିତ୍‌ସନ୍ତି
ନେତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛେତ୍‌	ନିନୀଷେତ୍‌
ଜୀବିତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛତୁ	ଜିଜୀବିଷତୁ
ଜ୍ଞାତୁମ୍‌ ଏଚ୍ଛତ୍‌	ଅଜିଜ୍ଞାସତ୍‌
ପାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛାମଃ	ପିପାସାମଃ
‌ ବକ୍ଭୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛା	ବିବକ୍ଷା
ଶ୍ରୋତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛୁଃ	ଶୁଶ୍ରୁଷୁଃ
ସ୍ତ୍ରାତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛା	ତିଷ୍ଠାସା
ଆପ୍‌ତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛସି	ଭପ୍‌ସସି
ଅଧ୍ୟେତୁମ୍‌ ଇଚ୍ଛନ୍ତୁ	ଅଧୁଜିଗାଂସନ୍ତାମ୍‌

୬। ସନନ୍ତରୂପାଣି ଲିଖତ। ( ସନନ୍ତରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଲେଖ।)
ବଦ୍‌- ଲଟ୍ଲକାର ପ୍ରଥମପୁରୁଷ ବହୁବଚନେ ।
Answer:
ବିବକ୍ଷନ୍ତି

ଲିଖ୍‌- ଲଙ୍ଲକାର ମଧ୍ୟଯମପୁରୁଷ ଦ୍ବିବଚନେ ।
Answer:
ଲିଲେଖୁଷତ୍‌

ମୃ- ବିଧୂଲିଙ୍ ଲକାର ଭତ୍ତମପୂରୂଷ – ଏକବଚନ ।
Answer:
ମୁର୍ମୁଷେୟମ୍‌

ଡ଼ୀ – ଲଟ୍‌ଲକାର ପ୍ରଥମପୁରୁଷ – ଏକବଚନ ।
Answer:
ଡିଡୟିଷତେ

ଦନ୍‌ଶ୍‌ – ଲୋଟ୍‌ ଲକାର ଭତମପୁରୁଷ ବହୁବଚନେ ।
Answer:
ଦିଦକ୍ଷତ

ପ୍ରଚ୍ଛ କ – ଲଙ୍‌ ଲକାର ପ୍ରଥମପୁରୁଷ ବହୁବଚନେ ।
Answer:
ପିପୃଚ୍ଛିଷନ୍‌

ପଠ୍‌ – ବିଧୂଲିଙ୍ ଲକାର ପ୍ରଥମପୁରୁଷ ଦ୍ବିବଚନେ।
Answer:
ପିପଠିଷେତାମ୍‌

୭। ମୂଳଧାତୂଂ ନିରୂପୟତ । (ମୂଳଧାତୁ ନିରୂପଣ କର।)
ଲିସ୍ପନ୍ତେ, ବିବସ୍ସତି, ଶୁଶୁୁଷନ୍ତେ, ଯିଯାସେତ୍‌, ଦିଧାବିଷତି, ନିନୀଷତଚୂ, ବୁଭୁକ୍ଷନ୍ତି, ତିତିକ୍ଷତେ।
Answer:
ଲିସ୍ଵନ୍ତେ – ଲଭ୍‌, ବିବସସତି = ବଦ୍‌, ଶୁଶୁଷନ୍ତେ- ଶୁ, ଯିଯାସେତ୍‌ – ଯା, ଦିଧାବିଷତି-ଧା, ନିନୀଷତୁ =ନୀ, ବୁଭୁକ୍ଷନ୍ତି – ଭୁଜ୍‌, ତିତିକ୍ଷତେ ତିଜ୍‌ ।

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ

(ପ୍ରେରଣାର୍ଥକ କ୍ରିୟାପଦ)

ପ୍ରେରଣ ବା ପ୍ରବର୍ତାଇବା ଅର୍ଥରେ ଧାତୁରୁ ଉତ୍ତର ‘ ଶିଚ୍‌’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗେ। ‘ ଣିଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗିଥୁବା ଧାତୂକୁ ଶିଜନ୍ତ (ଣିଚ୍‌ + ଅନ୍ତ) ଧାତୂ କୁହାଯାଏ । ପଠନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟତି = ପାଠୟତି ହୁଏ, ଏହା ପଢ଼ିବା ଲୋକକୁ ପ୍ରବର୍ଭାଉଥ୍ବା । ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଏ । ଏହା ପଢ଼ିବାକୁ ପ୍ରବର୍ତାଉଛି ଅର୍ଥାତ୍‌ ପଠିତୁଂ ପ୍ରେୟତି- ଏହି ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-

ପଠ୍‌ + ଅ(ଶପ୍‌) = ତିପ୍‌ = ପଠତି/ (ପଢୁଛି )
ଛାତ୍ରଃ ପଠତି = ଛାତ୍ର ପଢ଼େ / ପଢ଼ୁଛି ।
ପଠ୍‌ + ଣିଚ୍‌ + ଅ(ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = ପାଠୟତି । (ପଢ଼ାଉଛି)
ଶିକ୍ଷକଃ ଛାତ୍ରାନ୍‌ ପାଠୟତି = ଶିକ୍ଷକ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ାଉଛନ୍ତି ।
ଏହିପରି ଗମ୍‌ + ଅ(ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = ଗଛତି । (ଯାଉଛି)

ବାଳକଃ ଗଚ୍ଛତି = ପିଲାଟି ଯାଉଛି ।
ଗମ୍‌ + ଣିଚ୍‌ + ଅ(ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = ଗମୟତି । (ପଠାଉଛି)
ପିତା ରାମଂ ଗମୟତି = ବାପା ରାମକୁ ଯିବାକୁ ପଠାଉଛନ୍ତି ।

ଏଠାରେ ‘ ପଠତି” ଏବଂ ‘ ଗଚ୍ଛତି” ଦୂଇଟି ସାଧାରଣ କ୍ରିୟା, ‘ଛାତ୍ରଃ” ଏବଂ “ରାମଃ” କର୍ତାରୂପେ ଏହାକୁ ପରିଚାଳନା କରୁଛନ୍ତି । ମାତ୍ର ଂପାଠୟତି” ଏବଂ ‘ ଗମୟତି” ଦୁଇଟି ପ୍ରେରଣାର୍ଥକ କ୍ରିୟା, କାରଣ ‘ ଶିକ୍ଷକଃ’ ଏବଂ “ପିତା” ନିଜେ ପଠନ ବା ଗମନ କରୁନାହାଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପଠନ ବା ଗମନ କରିବା ପାଇଁ ଯଥାକ୍ରମେ ଛାତ୍ର (ଛାତ୍ରମ୍‌) ଏବଂ ରାମ (ରାମମ୍‌)କୁ ପ୍ରେରିତ କରୁଛନ୍ତି । “ ଶିକ୍ଷକ” ପାଠୟତି କ୍ରିୟାପଦ ଓ “ପିତା” ଗମୟତି କ୍ରିୟାପଦକୁ ପରିଚାଳିତ କରୁଥ୍‌ବାରୁ ଉଭୟ ହେତୁମାନ୍‌ ପ୍ରୟୋଜକ କର୍ତା ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ଛାତ୍ର ଓ ରାମ ପଦଦୂଇଟି ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ କର୍ଭା ଅଟନ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟଠାରେ ଦ୍ଵିତୀୟା ବିଭକ୍ତି “ ଛାତ୍ରମ୍‌ ଏବଂ “ରାମମ୍‌’ ହୋଇଛି । ଅନ୍ୟ କେତେକ ଉଦାହରଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-

ନୀ + ଅ(ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = ନୟତି । (ନେଉଛି)
ବାଳକଃ ଜଳଂ ନୟତି = ପିଲା ପାଣି ନେଉଛି ।
ନୀ + ଣିଚ୍‌ + ଅ(ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = ନାୟୟତି । (ନିଆଯାଉଛି)
ପିତା ବାଳକେନ ଜଳଂ ନାୟୟତି ବାପା ପିଲାଦ୍ଵାରା ପାଣି ନିଆଉଛନ୍ତି ।
କୃ + ଶପ୍‌ + ତିପ୍‌ = କରୋତି । (କରୁଛି)
ସପର୍ଣ୍ଣକାରଃ ହାରଂ କରୋତି = ସୁନାରି ହାର କରୁଛି ।
କୃ + ଣିଚ୍‌ + ଅ (ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = କାରୟତି । (କରାଉଛି)
ମାତା ସର୍ଣ୍ଵପକାରେଣ ହାରଂ କାରୟତି = ମାଆ ସୁନାରିଦ୍ଵାରା ହାର କରାଉଛନ୍ତି ।

ଏଠାରେ ‘ନୟତି” ଏବଂ “କରୋତି” ପଦଦୁୂଇଟି ସାଧାରଣ କ୍ରିୟାପଦ, ତଥା “ ନାୟୟତି? ଏବଂ “ କାରୟତି” ପଦଦୁଇଟି ପ୍ରେରଣାର୍ଥକ ବା ଣିଜନ୍ତ କ୍ରିୟାପଦ ଅଟନ୍ତି । “ ପିତା’ ଏବଂ “ମାତା” ପ୍ରୟୋଜକ କର୍ତା ଓ ‘ସର୍ଣ୍ଣକାର’ ଏବଂ “ ବାଳକ? ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ କର୍ତା ଅଟନ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ କର୍ତାଠାରେ ‘ସର୍ଣ୍ଣକାରେଣ’ ଏବଂ ବାଳକେନ” ହୋଇ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତିରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି ।

ମନେରଖ:
(i) ପ୍ରେରଣାର୍ଥକ କ୍ରିୟାପଦ ଗଠନପାଇଁ ଧାତୁପରେ ‘ଣିଚ୍‌’ ଲାଗେ ଏବଂ ସେଥୁରୁ ଇଂ ଅବଶିଷ୍ ରୁହେ (ଗମି, ପାଠି, କାରି ଓ ନାୟି) ଇତ୍ୟାଦି । ‘ଣିଚ୍‌’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗିଲେ ଧାତୁର ଅନ୍ତ୍ୟସର ଓ ଉପାଧାର ବୃଦ୍ଧି ( କାରୟତି) ବା ଗୁଣ (ରୋଦୟତି) ହୁଏ ।
(ii) “ଣିଜନ୍ତ” ଧାତୁ ପ୍ରାୟ ଉଭୟପଦୀ (ପାଠୟତି/ ପାଠୟତେ) ହୋଇଥାଏ, ମାତ୍ର ପରସ୍ମୈପଦୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ଦେଖାଯାଏ ଣିଜନ୍ତ ଧାତୁର ଚୁରାଦିଗଣୀୟ ଧାତୁପରି ରୂପ ହୁଏ | ଯଥା- ପାଠୟତି, ପାଠୟେତ, ପାଠୟତୂ, ଅପାଠୟତ୍‌ ଓ ପାଠୟିଷ୍ୟତି ଆଦି ।
(iii) ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ କର୍ଭାଠାରେ ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଦ୍ଵିତୀୟ କିମ୍ବା ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି ହୁଏ। ମାତା ପୁତ୍ରମ୍‌ ଅନ୍ନଂ ଭୋଜୟତି । (ମାଆ ପୁଅକୁ ଭାତ ଖୁଆଉଛି ।) ମାତା ପୁତ୍ରେଣ୍ର ଜଳଂ ନାୟୟତି । (ମଆ ପୁଅଦ୍ଵାରା ପାଣି ନିଆଉଛି ।)
(iv) ପ୍ରୟୋଜକ କର୍ତା ଅନୁସାରେ ଣିଜନ୍ତ କ୍ରିୟାର ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ ।

କେତେକ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ ଲଟ୍‌ଲକାର ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଏକବଚନରେ ପରସ୍ମୈପଦୀ ରୂପ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ହେଉଛି, ଜକ୍ଦଶ କଳ-

ମୂଳଧାତୁ	ଅଣିଜନ୍ତ ରୂପୀ	ଅର୍ଥ	ଣିଜନ୍ତ ଧାତୂ	ଲଟ୍‌ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଏକବଚନରେ ରୂପ	ଅର୍ଥ
ପଠ୍‌ (ପଢ଼ିବା)	ପଠତି	ପଢ଼ୁଛି	ପାଠି	ପାଠୟତି	ପଢ଼ାଉଛି
ଗମ୍‌ (ଯିବା)	ଗଚ୍ଛତି	ଯାଉଛି	ଗମି	ଗମୟତି	ପଠାଇଛି
ଦୃଶ୍‌ (ଦେଖ୍ବା)	ପଶ୍ୟତି	ଦେଖୁଛି	ଦର୍ଶି	ଦର୍ଶୟତି	ଦେଖାଇଛି
ଭୂ (ହେବା)	ଭବତି	ହେଉଛି	ଭାବି	ଭାବୟତି	ହେବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରୁଛି
ଅସ୍‌ (ହେବା)	ଅସ୍ତି	ଅଛି	ଭାବି	ଭାବୟତି	ହେବାକ ପ୍ରେରିତ କରୁଛି
କୃ (କରିବା)	କରୋତି	କରୁଛି	କାରି	କାରୟତି	କରାଉଛି
ହସ୍‌ (ହସିବା)	ହସତି	ହସୁଛି	ହାସି	ହାସୟତି	ହଲାଉଛି
କଡ଼୍‌ (ଖେଳିବା)	କ୍ରୀଡ଼ତି	ଖେଳୁଛି	କ୍ରୀଡ଼ି	କ୍ରୀଡ଼ୟତି	ଖେଳାଉଛି
ଖେଳ୍‌ (ଖେଳିବା)	ଖେଳତି	ଖେଳୁଛି	ଖେଳି	ଖେଳୟତି	ଖେଳାଉଛି
ଭ୍ରମ୍‌ (ବୁଲିବା)	ଭ୍ରମତି	ବୁଲୁଛି	ଭ୍ରାମି	ଭ୍ରାମୟତି	ବୁଲାଉଛି
ଗ୍ରହ୍‌ (ଗ୍ରହଣ କରିବା)	ଗୃହ୍ନାତି	ଗ୍ରହଣ କରୁଛି	ଗ୍ରାହି	ଗ୍ରାହୟତି	ଗ୍ରହଣ କରାଉଛି
ହନ୍‌ (ହତ୍ୟାକରିବା)	ହନ୍ତି	ମାରୁଛି	ଘାତି	ଘାତୟତି	ମାରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି
ମୃ (ମରିବା)	ମ୍ରିୟତେ	ମରୁଛି	ମାରି	ମାରୟତି	ମାରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି
ତପ୍‌ (ତପସ୍ୟା କରିବା)	ତପତି	ଉତ୍ତାପ ଦେଉଛି	ତାପି	ତାପୟତି	ତତାଉଛି
ଜପ୍‌ (ଜପକରିବା)	ଜପତି	ଜପୁଛି	ଜାପି	ଜାପୟତି	ଜପକରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି
ପ୍ରଛ୍ (ପଚାରିବା)	ପୂଚ୍ଛତି	ପଚାରୁଛି	ପ୍ରଛି	ପ୍ରଚ୍ଛୟତି	ପଚାରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି
ଲିଖ୍‌ (ଲେଖ୍ବା)	ଲିଖତି	ଲେଖୁଛି	ଲେଖୁ	ଲେଖୟତି	ଲେଖାଇଛି
ଶ୍ରୁ (ଶୁଣିବା)	ଶୃଣୋତି	ଶୁଣୁଛି	ଶ୍ରାବି	ଶ୍ରାବୟତି	ଶୁଣାଉଛି
ମୁଚ୍‌ (ମୁକ୍ାାକରିବା)	ମୁଞ୍ଚତି	ମୋଚନକରୁଛି	ମୋଚି	ମୋଚୟତି	ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି
ଚି (ତୋଳିବା)	ଚିନୋତି	ତୋଳୁଛି	ଚାୟି	ଚାୟୟତି	ତୋଳାଉଛି
ଖାଦ୍‌ (ଖାଇବା )	ଖାଦତି	ଖାଉଛି	ଖାଦି	ଖାଦୟତି	ଖୁଆଉଛି
ଚଳ୍‌ (ଚାଲିବା)	ଚଳତି	ଚାଲୁଛି	ଚାଳି	ଚାଳୟତି	ଚଳାଉଛି
ପଚ୍‌ (ରାନ୍ଧିବା)	ପଚତି	ପାକରୁଛି	ପାଚି	ପାଚୟତି	ରନ୍ଧାଉଛି
ବୁଧ୍‌ (ବୁଝିବା)	ବୋଧତି	ବୁଝୁଛି	ବୋଧୁ	ବୋଧୟତି	ବୁଝାଉଛି
ନୀ (ନେବା)	ନୟତି	ନେଉଛି	ନାୟି	ନାୟୟତି	ନିଆଉଛି
ପା (ପିଇବା)	ପିବତି	ପିଉଛି	ପାୟି	ପାୟୟତି	ପିଆଉଛି
ସୃ (ମନେରଖ୍ବା)	ସ୍ମରତି	ସ୍ମରଣ କରୁଛି	ସ୍ମାରି	ସ୍ମାରୟତି	ମନେ ପକାଉଛି
ଲଭ୍‌ (ପାଇବା)	ଲଭତେ	ଲାଭକରୁଛି	ଲମ୍ଭି	ଲମ୍ଭୟତି	ଲାଭ କରାଉଛି
ଶୀ (ଶୋଇବା)	ଶେତେ	ଶୋଇଛି	ଶାୟି	ଶାୟୟତି	ଶୁଆଉଛି
ଜନ୍‌ (ଜନୁକରିବା)	ଜାୟତେ	ଜନ୍ମହେଉଛି	ଜନି	ଜନୟତି	ଜନ୍ମ କରାଉଛି
ବ୍ଯଥ୍‌ (କଷ୍ଠଦେବ )	ବ୍ୟଥତେ	ପୀଡ଼ାହେଉଛି	ବ୍ୟଥୁ	ବ୍ୟଥୟତି	କଷ୍ଟ ଦିଆଉଛି
ରୁଦ୍‌ (କାନ୍ଦିବା)	ରୋଦିତି	କାନ୍ଦୁଛି	ରୋଦି	ରୋଦୟତି	କନ୍ଦାଉଛି
ନୃତ୍‌ (ନାଚିବା)	ନୃତ୍ୟତି	ନାଚୁଛି	ନର୍ଭି	ନର୍ତୟତି	ନଚାଉଛି
ବିଦ୍‌ (ଜାଣିବା)	ବେଭି	ଜାଣୁଛି	ବେଦି	ବେଦୟତି	ଜଣାଉଛି
ହ୍ଵେ (ଡାକିବା)	ହ୍ବୟତେ	ଡାକୁଛି	ହ୍ଵାୟି	ହ୍ବାୟୟତି	ଡକାଉଛି
ବେ (ବୁଣିବା)	ବୟତି	ବୁଣୁଛି	ବାୟି	ବାୟୟତି	ବୁଣାଉଛି
ଅଦ୍‌ (ଖାଇବା)	ଅଭି	ଖାଉଛି	ଆଦି	ଆଦୟତି	ଖୁଆଉଛି
କ୍ରନ୍ଦ୍‌ (କାନ୍ଦିବା)	କ୍ରନ୍ଦତି	କାନ୍ଦୁଛି	କ୍ରନ୍ଦି	କ୍ରନ୍ଦୟତି	କନ୍ଦାଉଛି
ନଶ୍‌ (ନଷକରିବା)	ନଶ୍ଯତି	ନଷ୍ଟହେଉଛି	ନାଶି	ନାଶୟତି	ନଷ୍ଟ କରାଉଛି
ବିଶ୍‌ (ପ୍ରବେଶକରିବା)	ବିଶତି	ପ୍ରବେଶକରୁଛି	ବେଶି	ବେଶୟତି	ପ୍ରବେଶ କରାଉଛି
ଭିଦ୍‌ (ଭେଦକରିବା)	ଭିନଭି	ଭେଦକରୁଛି	ଭେଦି	ଭେଦୟତି	ଭେଦ କରାଉଛି
ଛିଦ୍‌ (ଛିଣାଇବା)	ଛିନଭି	ଛେଦନକରୁଛି	ଛେଦି	ଛେଦୟତି	ଛେଦନ କରାଉଛି
ଭୁଜ୍‌ (ଭୋଗକରିବା)	ଭୁଡ୍‌କ୍ତେ	ଖାଉଛି	ଭୋଜି	ଭୋଜୟତି	ଖୁଆଉଛି
ବହ୍‌ (ବୋହିବା )	ବହତି	ବହନକରୁଛି	ବାହି	ବାହୟତି	ବୁହାଉଛି
ହୃ (ହରଣ କରିବା)	ହରତି	ହରଣକରୁଛି	ହାରି	ହାରୟତି	ହରଣ କରାଉଛି
ତୃ (ପାରିହେବା )	ତରତି	ତରଣକୁରଛି	ତାରି	ତାରୟତି	ପାରି କରାଉଛି
ତ୍ଯଜ୍‌ (ତ୍ୟାଗ କରିବା)	ତ୍ଯଜତି	ତ୍ଯାଗକରୁଛି	ତ୍ୟାଜି	ତ୍ୟାଜୟତି	ତ୍ୟାଗ କରାଉଛି
ରୁହ୍‌ (ଚଢ଼ିବା)	ରୋହତି	ଆରୋହଣକରୁଛି	ରୋହି	ରୋହୟତି	ଚଢ଼ାଇଛି
ରୂହ୍‌ (ଗଜେଇବା )	ରୋହତେ	ଗଜାଉଛି	ରୋପି	ରୋପୟତି	ଲଗାଇଛି
ଚର ବଚ୍‌ (କହିବା)	ବ୍ରବୀତିଅବ୍ରୁତୋ / ବକ୍ତି	କହୁଛି	ବାଚି	ବାଚୟତି	କୁହଇଛି

ମନେରଖ: ଉପର୍ଯୁକ୍ତ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକର “ ଣିଚ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟସ୍ତ ‘ଇ”ର ଗୁଣ ହୋଇ “ଅୟ୍‌’ରେ ରୂପାନ୍ତର ଘଟିଛି । ଅନ୍ୟ କେତେକ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତ ରୂପରେ ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତନ (‘ପୁକ୍‌’ର ଆଗମ) ହୋଇଥାଏ ।
ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-

ମୂଳଧାତୁ	ଅଣିଜନ୍ତ ରୂପ	ଅର୍ଥ	ଶିଜନ୍ତ ରୂପ	ଲଟ୍‌ ପ୍ରଥମ ପୂରୁଷ ଏକବଚନରେ ରୂପ	ଅର୍ଥ
ସ୍ତା (ରହିବା)	ତିଷ୍ଠତି	ରହୁଛି	ସ୍ଥରାପି	ସ୍ଥାପୟତି	ରଖୁଛି
ଦା (ଦେବା)	ଦଦାତି	ଦେଉଛି	ଦାପି	ଦାପୟତି	ଦିଆଉଛି
ଯା (ଯିବା)	ଯାତି	ଯାଉଛି	ଯାପି	ଯାପୟତି	ଯିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି
ଞ (ଜାଣିବା)	ଜାନାତି	ଜାଣୁଛି	ଜ୍ଞାପି	ଜ୍ଞାପୟତି/ ଜଞ୍ଞପୟତି	ବତାଉଛି
ଧା (ଧାରଣକରିବା)	ସ୍ବାତି	ଗାଧୋଉଛି	ସ୍ନାପି	ସ୍ନାପୟତିୟ/ସ୍ବପୟତି	ଗାଧୋଇ ଦେଉଛି
ମା (ମାନନିର୍ଵଧୀାରଣ କରିବା)	ମାତି	ମାନନିର୍ଦାରଣ କରୁଛି	ମାପି	ମାପୟତି	ମପାଉଛି
କୀ (କିଣିବା)	କ୍ରୀଣାତି	କିଣୁଛି	କ୍ରାପି	କ୍ରାପୟତି	କିଣାଉଛି

କେତେକ ଉପସର୍ଗଯୁକ୍ତ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତ ରୂପକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକର-

ଭପସର୍ଗଯୁକ୍ତ ଧାତୁ	ଅଣିଜନ୍ତ ରୂପ	ଅର୍ଥ	ଶିଜନ୍ତ ରୂପ	ଲଟ୍‌ ପ୍ରଥମପୂରୂଷ ଏକ ବଚନରେ ରୂପ	ଅର୍ଥ
ଆ-ଗମ୍‌ (ଆସିବା)	ଆଗଛବତି	ଆସୁଛି	ଆଗାମି	ଆଗମୟତି	ଅଣାଉଛି
ପରି-ଧା (ପରିଧ୍ୟାନ କରିବା)	ପରିଦଧାତି	ପିନ୍ଧୁଛି	ପରିଧାପି	ପରିଧାପୟତି	ପିନ୍ଧାଉଛି
ଅଧଂ-ଇ (ପଢ଼ିବା)	ଅଧ୍ୟେତି	ପଢ଼ୁଛି	ଅଧ୍ଯାପି	ଅଧ୍ଯାପୟତି	ପଢ଼ାଉଛି
ପ୍ର-ଆପ୍‌ ( ପାଇବା )	ପ୍ରାପ୍ନୋତି	ପାଉଛି	ପ୍ରାପି	ପ୍ରାପୟତି	ପହଁଞ୍ଚାଉଛି
ସମ୍‌-ଗ୍ରହ୍‌ (ସଂଗ୍ରହ କରିବା)	ସଂଗୃହ୍ମାତି	ସଂଗ୍ରହକରୁଛି	ସଂଗ୍ରାହି	ସଂଗ୍ରାହୟତି	ସଂଗ୍ରହ କରାଉଛି

ଣିଜନ୍ତ ଧାତୁର ଆତ୍ମନେପଦୀ ରୂପ ସେବ୍‌ ଧାତୁପରି ହୋଇଥାଏ । ଯଥା- ପାଠୟତେ, ପାଠୟେତ, ପାଠୟତାମ୍‌, ଅପାଠୟତ, ପାଠୟିଷ୍ୟତେ ଇତ୍ୟାଦି ।

କେତେକ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ ଅର୍ଥଗତ ପରିବର୍ଭନ ସହିତ ବିକଳ୍ପରୂପେ ମଧ୍ଯ ହୋଇଥାଏ। ନିମ୍ନସ୍ଫ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ ଜଳ-
(i) ଚଳ ଧାତୁ ଣିଜନ୍ତରେ ଉଭୟ ଚଳି ଓ ଚାଳି ହୋଇଥାଏ ।
(ii) ପବନଃ ଲତାଂ ଚଳୟତି – ପବନ ଲତାକୁ ହଲାଉଛି ।
(iii) ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜ୍ୟଂ ଚାଳୟତି – ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଉଛନ୍ତି ।
(iv) ଅଶ୍ଵପାଳଃ ଅଶ୍ଵଂ ଚାଳୟତି – ଅଶ୍ଵପାଳକ ଅଶ୍ଵକୁ ଚଳାଉଛି ।
(v) ଏହିପରି- ସର୍ପଃ ଜନାନ୍‌ ଭୀଷୟତେ । ସାପ ଲୋକଙ୍କୁ ଡରାଉଛି ।
ମାତା କୁଞ୍ଚୁକୟା ବାଳଂ ଭାୟୟତି – ମା” ଚାବି ଦେଖାଇ ପିଲାଙ୍କୁ ଡରାଉଛନ୍ତି । ( କୁଞ୍କା- ସାପପରି ଏକ ବିଷହୀନ ଜଳଜୀବ)

ମନେରଖ: “ଚାବି” ଏବଂ “କୋଚିଆ କର୍ତା ନିଜେ ଭୟର କାରଣ ହେଲେ ଣିଜନ୍ତରେ “ଭୀଷୟତେ” ରୂପ ହୁଏ, ମାତ୍ର କର୍ତା ରା ଅନ୍ୟଦ୍ଵାରା ଭୟଜାତ କରାଇଲେ “ ଭାୟୟତି” ରୂପ ହୁଏ ।
(i) ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ତପଃ ସେଧୟତି – ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ତପଃ ସାଧନ କରୁଛନ୍ତି ।
(ii) ପାଚକଃ ଅନ୍ନଂ ସାଧୟତି – ରୋଷେୟା ଭାତ ରାନ୍ଧୁଛି ।

ମନେରଖ: ପରଲୋକ ପାଇଁ କର୍ମସାଧନ ହେଲେ ‘ସିଧ୍‌’ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ *ସେଧୟତି” ଓ ଇହଲୋକପାଇଁ କର୍ମସାଧନରେ ସାଧୟତି ରୂପ ହୁଏ ।
ଲକ୍ଷ ଜଳ-
(i) ବ୍ୟାଧଃ ମୃଗାନ୍‌ ରଜୟତି – ଶିକାରୀ ମୃଗମାନଙ୍କୁ ମାରୁଛି ।
(ii) ରଜକଃ ବସ୍ତ୍ରଂ ରଞ୍ଜୟତି – ଧୋବା ଲୁଗା ରଙ୍ଗ କରୁଛି ।
(iii) ଗାୟକଃ ଜନାନ୍‌ ରଞ୍ଜୟତି – ଗାୟକ ଲୋକଙ୍କ ମନୋରଞ୍ଜନ କରୁଛି ।

ମନେରଖ: ଶିକାର କରିବା ଅର୍ଥରେ ରନ୍‌ଜ୍‌ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ ରଜୟତି ଓ ରଙ୍ଗ କରିବା ତଥା ମନୋରଞ୍ଜନ କରିବା ଅର୍ଥରେ ରଞ୍ଜୟତି ରୂପ ହୋଇଥାଏ ।
(i) ଏୀନ୍ଦ୍ରଜାଲିକଃ ଜନାନ୍‌ ବିସ୍ମାପୟତେ ।
ଯାଦୁକର ଲୋକଙ୍କୁ ବିସ୍ମିତ କରୁଛି ।
(ii) ଏୀନ୍ଦ୍ରଜାଲିକଃ ପୁତ୍ତଳିକୟା ଜନାନ୍‌ ବିସ୍ମାୟୟତି ।
ଯାଦୁକର କଣ୍ଢେଇଦ୍ଵାରା ଲୋକଙ୍କୁ ବିସ୍ମିତ କରୁଛି ।

ମନେରଖ: କର୍ତା ନିଜେ ବିସ୍ମୟର କାରଣ ହେଲେ ବି-ସ୍ମି ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ “ ବିସ୍ମାପୟତେ” ରୂପ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଦ୍ବାରା ବିସ୍କ୍‌ୟ ଜାତ କରାଇଲେ ‘ବିସ୍ମାୟୟତି’ ରୂପ ହୁଏ । ଏହିପରି-
(i) ବାଳକଃ ଗୀତଂ ନିଶମୟତି – ବାଳକ ଗୀତ ଶୁଣୁଛି ।
(ii) ବାଳିକା ଚନ୍ଦ୍ର ନିଶାମୟତି – ବାଳିକା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖୁଛି ।

ମନେରଖ: ଶୁଣିବା ଅର୍ଥରେ ନି – ଶମ୍‌ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ ନିଶମୟତି ଓ ଦେଖ୍ବା ଅର୍ଥରେ ‘ନିଶାମୟତି’ ରୂପ ହୁଏ । ଏହା ଣିଜନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଥୁଲେ ମଧ୍ଯ ଚୂରାଦିଗଣୀୟ ଧାତୁପରି ସାଧାରଣ କ୍ରିୟାରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

କେତେକ ସାଧାରଣ ପ୍ରଚଳିତ ଧାତୁର ବିଭିନ୍ନ ଲକାରେ ପରସ୍ମୈପଦୀ ଣିଜନ୍ତ ରୂପ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା।-

ଧାତୂ	ଲଟ୍‌	ଲଙ୍‌	ବିଧଲିଙ୍	ଲୋଟ୍‌	ଲୁଟ୍‌
ପଠ୍‌ (ପଢ଼ିବା)	ପାଠୟତି	ଅପାଠୟତ୍‌	ପାଠୟେତ୍‌	ପାଠୟତୁ	ପାଠୟିଷ୍ୟତି
ଗମ୍‌ (ଯିବା)	ଗମୟତି	ଅଗମୟତ୍‌	ଗମୟେତ୍‌	ଗମୟତୁ	ଗମୟିଷ୍ୟତି
ଦୃଶ୍‌ (ଦେଖ୍ବା)	ଦର୍ଶୟତି	ଅଦର୍ଶୟତ୍	ଦର୍ଶୟେତ୍‌	ଦର୍ଶୟତୁ	ଦର୍ଶୟିଷ୍ୟତି
ପା (ପିଇବା)	ପାୟୟତି	ଅପାୟୟତ୍‌	ପାୟୟେତ୍‌	ପାୟୟତୁ	ପାୟୟିଷ୍ୟତି
ସ୍ଥା (ରହିବା)	ସ୍ଥାପୟତି	ଅସ୍ତ୍ରାପୟତ୍‌	ସ୍ଥାପୟେତ୍‌	ସ୍ତ୍ରାପୟତୁ	ସ୍ଥାପୟିଷ୍ୟତି
ନୀ (ନେବା)	ନାୟୟତି	ଅନାୟୟତ୍	ନାୟୟେତ୍‌	ନାୟୟତୁ	ନାୟୟିଷ୍ୟତି
ଭୂ (ହେବା)	ଭାବୟତି	ଅଭାବୟତ୍‌	ଭାବୟେତ୍‌	ଭାବୟତୁ	ଭାବୟିଷ୍ୟତି
କୃ (କରିବା)	କାରୟତି	ଅକାରୟତ୍‌	କାରୟେତ୍‌	କାରୟତୁ	କାରୟିଷ୍ୟତି
ଦା (ଦେବା)	ଦାପୟତି	ଅଦାପୟତ୍‌	ଦାପୟେତ୍‌	ଦାପୟତୁ	ଦାପୟିଷ୍ୟତି
ଜ୍ଞା (ଜାଣିବା)	ଜ୍ଞାପୟତି	ଅଜ୍ଞାପୟତ୍‌	ଜ୍ଞାପୟେତ୍‌	ଜ୍ଞାପୟତୁ	ଜ୍ଞାପୟିଷ୍ୟତି
ଶ୍ରୁ(ଶୁଣିବା)	ଶ୍ରାବୟତି	ଅଶ୍ରାବୟତ୍‌	ଶ୍ରାବୟେତ୍‌	ଶ୍ରାବୟତୁ	ଶ୍ରାବୟିଷ୍ୟତି
(ହନ୍‌୍‌ହତ୍ୟା କରିବା)	ଘାତୟତି	ଅଘାତୟତ୍‌	ଘାତୟେତ୍‌	ଘାତୟତୁ	ଘାତୟିଷ୍ୟତି
ଗ୍ରହ୍‌ (ଗ୍ରହଣ କରିବା)	ଗ୍ରାହୟତି	ଅଗ୍ରାହୟତ୍‌	ଗ୍ରାହୟେତ୍	ଗ୍ରାହୟତୁ	ଗ୍ରାହୟିଷ୍ୟତି
ପ୍ରୀ (ପ୍ରୀତହେବା)	ପ୍ରୀଣୟତି	ଅପ୍ରୀଣୟତ୍‌	ପ୍ରୀଣୟେତ୍‌	ପ୍ରୀଣୟତୁ	ପ୍ରୀଣୟିଷ୍ୟତି
ପତ୍‌ (ପଡ଼ିବା)	ପାତୟତି	ଅପାତୟତ୍‌	ପାତୟେତ୍‌	ପାତୟତୁ	ପାତୟିଷ୍ୟତି
‌ଲଭ୍‌ (ପାଇବା)	ଲମ୍ଭୟତି	ଅଲମ୍ଭୟତ୍‌	ଲମ୍ଭୟତ୍‌	ଲମ୍ଭୟତୁ	ଲମ୍ଭୟିଷ୍ୟତି
ଶୀ (ଶୋଇବା )	ଶାୟୟତି	ଅଶାୟୟତ୍‌	ଶାୟୟେତ୍‌	ଶାୟୟତୁ	ଶାୟୟିଷ୍ୟତି
ଭୁଜ୍‌ (ଭୋଗକରିବା)	ଭୋଜୟତି	ଅଭୋଜୟତ୍‌	ଭୋଜୟେତ୍	ଭୋଜୟତୁ	ଭୋଜୟିଷ୍ଯତି

ଅଭ୍ୟାସ:

୧। ସଂସ୍କୃତଭାଷୟା ଅନୁବାଦଂ କୂରୂତ। (ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କର)
(କ) ମାଆ ଝିଅକୁ ଶେଯରେ ଶୁଆଉଛନ୍ତି।
Answer:
ମାତା କନ୍ୟାଂ ଶଯ୍ୟାୟାଂ ଶାୟୟତି ।

(ଖ) ବାପା ପୁଅକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଇବେ ।
Answer:
ପିତା ପୁତ୍ରଂ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଦର୍ଶୟିଷ୍ୟତି ।

(ଗ) ମୁଁ ତୁମଦ୍ଵାରା ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ତୋଳାଇବି ।
Answer:
ଅହଂ ତ୍ଵୟା ପୁଷ୍ପାଣି ଚାୟୟିଷ୍ୟାମି ।

(ଘ) ରମା ସୀମାକୁ ନିଦରୁ ଉଠାଉଛି।
Answer:
ରମା ସୀମାଂ ନିଦ୍ରାୟାଃ ଉତ୍‌ଥାପୟତି ।

(ଙ) ମାମୁ ଆମକୁ ଗପ ଶୁଣାଇଲେ।
Answer:
ମାତୁଳଃ ଅସ୍ମାନ୍‌ ଆଖ୍ୟାନମ୍‌ ଅଶ୍ରାବୟତ୍‌ ।

(ଚ) ସେମାନେ ତୁମକୁ କାହିଁକି ଡକାଇଛନ୍ତି ?
Answer:
ତେ ତ୍ଵାଂ କଥମ୍‌ ଆହ୍ଵୟନ୍ତି ?

(ଛ) ବାପା ରାମଦ୍ବଵାରା ବହି ଗୁଡ଼ିକୁ ରଖାଉଛନ୍ତି।
Answer:
ପିତା ରାମେଣ ପୁସ୍ତାକାନି ସ୍ଥ୍ରାପୟତି ।

(ଜ) ଗୁରୁମା ତୁମୂକୁ ସାହିତ୍ୟ ପଢ଼ାଇବା ଉଚିତ ।
Answer:
ଶିକ୍ଷିକା ତ୍ବାଂ ସାହିତ୍ୟଂ ପାଠୟେତ୍‌ ।

(ଝ) ତୁମକୁ କିଏ ଲୁଗା ପିନ୍ଧାଇଛି ?
Answer:
ତ୍ଵାଂ କଃ ବସ୍ତ୍ରଂ ପରିଧାପୟତି ।

(ଞ) ଆଭ ନାତୁଣୀକୁ ଗାଧୋଇଦେବେ।
Answer:
ମାତାମହୀ ନପ୍ତୀଂ ସ୍ବାପୟିଷ୍ୟତି ।

(ଟ) ଶିକ୍ଷକ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ଉତ୍ତର କରାଉଛନ୍ତି ।
Answer:
ଶିକ୍ଷାକଃ ଛାତ୍ରୈଃ ଉତ୍ତରଂ କାରୟତି ।

(ଠ) ନରଉ୍ତ୍ରକ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନୋରଞ୍ଜନ କରୁଛି।
Answer:
ନର୍ତକଃ ଲୋକାନ୍‌ ରଞ୍ଜୟତି ।

(ଡ) ସରକାର ଜନତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରୁଛନ୍ତି।
Answer:
ସର୍ବକାରଃ ଜନେଭ୍ୟଃ ନିବେଦୟତି ।

(ଢ) ଗୋବିନ୍ଦ ମୂଲିଆଦ୍ଵାରା ଜିନିଷପତ୍ର ବୃହାଇଲେ।
Answer:
ଗୋବିନ୍ଦଃ ସେବକେନ ବସ୍ତୂନି ବାହୟତିସ୍ମ ।

(ଣ) ବଡ଼ଭଉଣୀ ସାନଭାଇକୁ ନିୟମସବୁ ବୁଝାଇଦେବା ଉଚିତ।
Answer:
ଅଗ୍ରଜା ଅନୁଜାୟ ନିୟମାନ୍‌ ବୋଧୟେତ୍‌ ।

୨। ଅଧୋଲିଖ୍‌ତପଦାନି ବ୍ଯବହୃତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତେନ ବାକ୍ଯରଚନଂ କୁରୁତ। (ଅଧାଲିଖତ ପଦଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାର କରି ସଂସ୍କୃତରେ ବାକ୍ଯରଚନା କର।)
ଅଧ୍ଯାପୟତି, ଭୀଷୟତେ, ରଜୟତି, ଦାପୟାମି, ଶ୍ରାବୟସି, ଅଜ୍ଞାପୟତ୍‌, କରନ୍ଦୟେତ୍‌, ଜାଗରୟତି, ଘାତୟତୁ, ଅରୋଦୟତ୍‌ ।
Answer:
ଅଧ୍ଯାପୟତି = ଅଧ୍ୟାପୟତି ଅଧ୍ୟାପକଃ ।
ଭୀଷୟତେ = ସର୍ପଃ ଜନାନ୍‌ ଭୀଷୟତେ ।
ରଜୟତି    = ରାଜା ବନେ ମୃଗାନ୍‌ ରଜୟତି ।
ଦାପୟାମି  = ଅହଂ ତୁଭ୍ୟଂ ଧନଂ ଦାପୟାମି ।
ଶ୍ରାବୟସି   = ତ୍ବଂ କିଂ ଶ୍ରାବୟସି ।
ଅଜ୍ଞାପୟତ୍‌ = ପ୍ରଧାନ ଶିକ୍ଷାକଃ ମାମ୍‌ ଅଜ୍ଞାପୟତ୍‌ ।
କ୍ରନ୍ଦୟେତ୍‌  = ସଃ ଶିଶୁଂ କନ୍ଦ୍ରୟେତ୍‌ ।
ଜାଗରୟତି = ମାତା ପୁତ୍ରଂ ଜାଗରୟତି ।
ଘାତୟତୁ    = ବ୍ୟାଧଃ ମୃଗାନ୍‌ ନ ଘାତୟତୁ ।
ଅରୋଦୟତ୍‌ = ଅସୌ ମାମ୍‌ ଅରୋଦୟତ୍‌ ।

୩। ସ୍ତମ୍ଭମେଳନଂ କୁରୁ। (ସ୍ତମ୍ଭମେଳନ କର ।)

‘କ’ ସୃମୃଃ	‘ଖ’ ସୃମୃଃ
ଗୃହ୍ମନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟ	ଘ୍ରାପୟନ୍ତି
ଲଭମାନଂ ପ୍ରେରୟମି	ଅଦର୍ଶୟତ୍‌
ରୁଦନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟସି	ଗାପୟତୁ
ସ୍ନାନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟେତ୍‌	ଗ୍ରାହୟ
ପଶ୍ୟନ୍ତଂ ପ୍ରୈରୟତ୍‌	ରମୟିଷ୍ୟାମି
କୁର୍ବନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟିଷ୍ୟନ୍ତି	ଲମ୍ଭୟାମି
ଗାୟନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟତୁ	ଚାରୟସି
ଚରନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟସି	ରୋଦୟସି
ରମନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟିଷ୍ୟାମି	ସ୍ନାପୟେତ୍‌
ଜିଘ୍ରନ୍ତ ପ୍ରେରୟନ୍ତି	କାରୟିଷ୍ୟନ୍ତି

Answer:

‘କ’ ସୃମୃଃ	‘ଖ’ ସୃମୃଃ
ଗୃହ୍ମନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟ	ଗ୍ରାହୟ
ଲଭମାନଂ ପ୍ରେରୟମି	ଲମ୍ଭୟାମି
ରୁଦନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟସି	ରୋଦୟସି
ସ୍ନାନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟେତ୍‌	ସ୍ନାପୟେତ୍‌
ପଶ୍ୟନ୍ତଂ ପ୍ରୈରୟତ୍‌	ଅଦର୍ଶୟତ୍‌
କୁର୍ବନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟିଷ୍ୟନ୍ତି	କାରୟିଷ୍ୟନ୍ତି
ଗାୟନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟତୁ	ଗାପୟତୁ
ଚରନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟସି	ଚାରୟସି
ରମନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟିଷ୍ୟାମି	ରମୟିଷ୍ୟାମି
ଜିଘ୍ରନ୍ତ ପ୍ରେରୟନ୍ତି	ଘ୍ରାପୟନ୍ତି

୪। ସଂଶୋଧନଂ କୁରୁତ। (ସଂଶୋଧନ କର ।)
(କ) ରଜକଃ ବସ୍ତ୍ରାଣି ରଞ୍ଜୟତି ।
Answer:
ରଜକଃ ବସ୍ତ୍ରାଣି ରଞ୍ଜୟତି ।

(ଖ) ବୀରଃ ଖଡ୍ଗେନ ଶତ୍ରୁନ୍‌ ଭାୟୟତି ।
Answer:
ବୀରଃ ଖଡ୍ଗନ ଶତ୍ରୁନ୍ ଭାୟୟତି।

(ଗ) ଗୁରୁଃ ଶିଷ୍ୟାନ୍‌ ବ୍ୟାକରଣମ୍‌ ଅଧ୍ଯାପୟତି ।
Answer:
ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟାନ୍ ବ୍ୟାକରଣମ୍ ଅଧ୍ୟାପୟତି ।

(ଘ) ନେତା ହସ୍ତଂ ଚଳୟତି ।
Answer:
ନେତା ହସ୍ତୀ ଚଳୟତି।

(ଙ) ତ୍ବଂ କେନ ଖାତିକାମ୍‌ ଅକ୍ରାପୟଃ ।
Answer:
ଙ କେନ ଖାତିକାମ୍ ଅକ୍ରାପୟଃ ।

(ଚ) ଶିଶ୍ୁଃ ସଂଖ୍ୟାଃ ଗଣୟ ।
Answer:
ଶିଶ୍ୁଃ ସଂଖ୍ୟାଃ ଗଣୟତୁ ।

(ଛ) ଗୃହସ୍ପଃ ଶ୍ରମିକୈଃ କାଷ୍ଠାନି ଛେଦୟତି ।
Answer:
ଗୃହସ୍ଥ ଶ୍ରମିକଃ କାଷ୍ଠାନି ଛେଦୟତି।

(ଜ) ତ୍ବଂ ମାଂ କଥଂ ହାସୟସି ?
Answer:
ବଂ ମାଂ କଣଂ ହାସୟସି ?

(ଝ) ଗାୟକଃ ଛାତ୍ର ଗାପୟତୁ ।
Answer:
ଗାୟକଃ ଛାତ୍ରେଣ ଗାପୟତୁ ।

(ଞ) ଜନାଃ ମାର୍ଗେ ଦୁର୍ଘଟନାଂ ଘଟୟନ୍ତି ।
Answer:
ଜନଃ ମାର୍ଗେ ଦୁର୍ଘଟନାଂ ଘଟୟନ୍ତି।

୫। ଣିଜନ୍ତରୂପାଣି ଲିଖତ। (ଣିଜନ୍ତରୂପ ଲେଖ)।
ଯଥା – ପଠତି = ପାଠୟତି
Answer:
ଜାୟନ୍ତେ, ଲଭତେ, ଶେରତେ), ଗୃହାାତି, ଅହନ୍‌, ପତ ତୂ, ପୂଜ୍ରାମଃ, ଜୟନ୍ତି, ଜାନାସି, ପଠେୟୁଃ ଜନୟନ୍ତି, ଲମ୍ଭୟତି, ଶାୟୟନ୍ତି, ଗ୍ରାହୟତି, ଅଘାତୟତ୍‌, ପାତୟତୁ, ପ୍ରଚ୍ଛୟାମଃ, ଜାୟୟତି, ଜ୍ଞାପୟସି, ପାଠୟେୟଃୁ ।

୬। ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେଣ ଣିଜନ୍ତରୂପାଣି ଲିଖତ। (ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଣିଜନ୍ତ ରୂପ ଲେଖ।) ।
କୃ – ବିଧୂଲିଙ୍ରି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷୈକବଚନେ।
Answer:
କାରୟେୟମ୍‌

ସ୍ପଟ – ଲୋଟି ମଧ୍ଯମପୂରୂଷ ବହୁବଚନେ।
Answer:
ସ୍ଥାପୟତ

କ୍ରୀ – ଲଢି ପ୍ରଥମପୂରୂଷ ବହୁବଚନେ।
Answer:
ଆକ୍ରାପୟନ୍‌

ଗୈ – ଲଟି ପ୍ରଥମପୁରୂଷ ବହୁବଚନେ ।
Answer:
ଗାପୟନ୍ତି

ଗ୍ରହ୍‌ – ଲୃଟି ଉତ୍ତମପୁରୂଷ ଦ୍ବିବଚନେ
Answer:
ଗ୍ରାହୟିଷ୍ୟାବଃ

ଛିଦ୍‌ – ଲୂଟି ଉତ୍ତମପୁରୁଷୈକବଚନେ।
Answer:
ଛେଦୟିଷ୍ୟତି

ଭୂଜ୍‌ – ଲୋଟି ପ୍ରଥମପୁରୁଷ ବହୁବଚନ ।
Answer:
ଭୋଜୟନ୍ତି।

୭ । ଅର୍ଥଭେଦଂ କୁରୁତ। (ଅର୍ଥଭେଦ କର।)
ରଜୟତି – ରଞ୍ଜୟତି, ଭୀଷୟତେ – ଭାୟୟତି, ନିଶମୟତି – ନିଶାମୟତ, ସାଧୟତି – ସେଧୟତେ, ଚଳୟତି – ଚ଼ାଳୟତ ।
Answer:
ରଜୟତି – ଶିକାର କରୁଛି ।
ରଞ୍ଜୟତି – ରଙ୍ଗାଉଛି ।
ଭୀଷୟତେ – ନିଜେ ଭୟର କାରଣ ।
ଭାୟୟତି – ଅନ୍ୟଦ୍ଵାରା ଡରାଉଛି ।
ନିଶମୟତି – ଶୁଣୁଛି ।
ନିଶାମୟତି – ଦେଖୁଛି
ସାଧୟତି – ଇହଲୋକ ପାଇଁ ।
ସେଧୟତେ – ପରଲୋକ ପାଇଁ ସାଧନ କରୁଛି ।
ଚଳୟତି – ହଲାଉଛି ।
ଚ଼ାଳୟତି – ଚଳାଉଛି

୮। ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯାତ୍‌ ଶୁଦ୍ଧମ୍‌ ଉତ୍ତରଂ ନିରୂପୟତ। ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଉତ୍ତର ନିରୂପଣ କର।)
ଦଦତଂ ପ୍ରେରୟତି – (ଦଦୟତି, ଦାନୟତି, ଦାପୟତି)
Answer:
ଦାପୟତି

ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟ – (ଗଚ୍ଛୟ, ଗାମୟ, ଗମୟ)
Answer:
ଗମୟ

କୁର୍ବନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟସି – (କରୋଷି, କାରୟସି, କର୍ରୟସି)
Answer:
କାରୟସି

କ୍ରୀଣନ୍ତଂ ପ୍ରୈରୟତ୍‌ – (ଅକ୍ରାପୟତ୍‌, କ୍ରାପୟତି, କ୍ରେତୟତି)
Answer:
ଅକ୍ରାପୟତ୍‌

ପଠନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟାମି – (ପଠୟାମି, ପାଠୟାମି, ପାଠାୟମି)
Answer:
ପାଠୟାମି

ପଶ୍ୟନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟେତ୍‌ – (ଦର୍ଶୟତି, ଦର୍ଶୟେତ୍‌, ପଶେୟତ୍‌)
Answer:
ଦର୍ଶୟେତ୍‌

ଶୃଣ୍ଞନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟିଷ୍ୟାମି – (ଶ୍ରାବୟାମି, ଶ୍ରାବୟମି, ଶ୍ରାବୟିଷ୍ଯାମି)
Answer:
ଶ୍ରାବୟିଷ୍ଯାମି

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Optional Odia Solutions Chapter 20 ସନ୍ଧି Textbook Exercise Questions and Answers.

+2 2nd Year Odia Optional Chapter 20 ସନ୍ଧି Question Answer

(କ)୧ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟ ବା ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନବଳୀ ।

Question ୧।
ସନ୍ଧି କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ପରସ୍ପର ସନ୍ନିହିତ ଦୁଇଟି ବର୍ଷର ମିଳନ ଦ୍ଵାରା ଗୋଟିକର କିମ୍ବା ଉଭୟର କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ସେହି ମିଳନକୁ ‘ସନ୍ଧି’ କୁହାଯାଏ ।

Question ୨।
ସନ୍ଧିପଦ କାହାକୁ କହନ୍ତି ?
ଉ –
ଦୁଇଟି ବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନଦ୍ଵାରା ଗୋଟିକର କିମ୍ବା ଉଭୟର କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ । ସନ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପଦ ଏକ ପଦରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଏହି ଏକ ପଦକୁ ସନ୍ଧିପଦ କୁହାଯାଏ ।

Question ୩ ।
ସନ୍ଧି କେତେ ପ୍ରକାର ?
ଉ –
ସନ୍ଧି ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନିପ୍ରକାର ।
(i) ସ୍ୱର ସନ୍ଧି, (ii) ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି, (iii) ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି ।

Question ୪।
ସ୍ଵରସନ୍ଧି କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ପରସ୍ପର ସନ୍ନିହିତ ଦୁଇଟି ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନଦ୍ଵାରା ଯେଉଁ ସନ୍ଧି ହୁଏ ତାହାକୁ ‘ସ୍ବର ସନ୍ଧି’ କୁହାଯାଏ ।

Question ୫।
ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ପରସ୍ପର ସନ୍ନିହିତ ଦୁଇଟି ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନ ଦ୍ଵାରା ଯେଉଁ ସନ୍ଧି ହୁଏ ତାହାକୁ ‘ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି’ କୁହାଯାଏ ।

Question ୬।
ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ବିସର୍ଗଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦପରେ କୌଣସି ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସେଠାରେ ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି ହୋଇଥାଏ ।

Question ୭ ।
ଦୁଇଟି ସ୍ଵରସନ୍ଧିର ଉଦାହରଣ ଦିଅ ?
ଉ –
ଦୁଇଟି ସ୍ଵରସନ୍ଧିର ଉଦାହରଣ –
(i) ଗ୍ରନ୍ଥ + ଆଳୟ = ଗ୍ରନ୍ଥାଳୟ
(ii) ନୀଳ + ଅମ୍ବର = ନିଳାମ୍ବର

Question ୮।
ଦୁଇଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧିର ଉଦାହରଣ ଲେଖ ।
ଉ –
ଦୁଇଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧିର ଉଦାହରଣ –
(i) ଉତ୍ + ଛେଦ = ଉଚ୍ଛେଦ
(i) ଉତ୍ + ଲେଖ = ଉଲ୍ଲେଖ

Question ୯।
ଦୁଇଟି ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧିର ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।
ଉ –
ଦୁଇଟି ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧିର ଉଦାହରଣ –
ନିଃ + ଧନ = ନିର୍ଜନ
ତତଃ + ଅଧ୍ଵ = ତତୋଧିକ

Question ୧୦ ।
‘ସ’ ଜାତ ବିସର୍ଗର ଦୁଇଟି ସନ୍ଧି ଦର୍ଶାଅ ।
ଉ –
‘ସ’ ଜାତ ବିସର୍ଗ –
ମନସ୍ = ମନଃ
ତମସ = ତମଃ
ରଜସ୍ = ରଜଃ

Question ୧୧ ।
‘ର’ ଜାତ ବିସର୍ଗର ଦୁଇଟି ସନ୍ଧି ଦର୍ଶାଅ ।
ଉ –
‘ର’ ଜାତ ବିସର୍ଗ –
ମୁହୁର୍ = ମୁହୁଃ
ଅନ୍ତର = ଅନ୍ତଃ

Question ୧୨ ।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ଶବ୍ଦ ଗୁଡ଼ିକର ସନ୍ଧି ବିଚ୍ଛେଦ କର ।
ଦଶାନନ, ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର, ଉଚ୍ଚାରଣ, ଉଦ୍ଧାର, ଆରେକ, ଗବେଷଣା, ଗବାକ୍ଷ, ମହାକାଶ, ସୁଧାଂଶୁ, ସ୍ନେହାସ୍ପଦ, ବିୟୋଷ୍ଠ, ହୃଷୀକେଶ, ଗିରୀଶ, ଶଙ୍କର, ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ, ରାଜନୀଶ, ଅଧୀନ, ଦୁରବସ୍ଥା, ନମସ୍କାର, ପୁରସ୍କାର, ନୀରୋଗ, ନିରନ୍ତର, ମନୋଭାବ, ପରିଷ୍କାର ।
ଉ –
Img 1

Question ୧୩ ।
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକର ପଦ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
ଉତ୍ + ଯାପନ, ବାକ୍ + ଦେବୀ, ଦିକ୍ + ପାଳ, ଦିକ୍ + ଗଜ, ବାକ୍ + ମୟ, ଜଗତ୍ + ନାଥ, ଗୋ + ଏଷଣା, ତପଃ + ବଳ, ଦିକ୍ + ମଣ୍ଡଳ, ଜଗତ୍ + ଜୀବନ, ଉତ୍ + ଲାସ, କ୍ଷିତି + ଈଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ + ଉଦୟ, ଉତ୍ + ବେଳିତ, ମହା + ଉତ୍ସବ, ନିଃ ମନଃ + କାମନା, ଷଟ୍ + ଆନନ, କିମ୍ + କର, ସମ୍ + ଶୋଧନ, ପୁନଃ ପୁରୁଷ + ଉତ୍ତମ ।
ଉ –
Img 2

Introduction :

ସଂଜ୍ଞା :

ପରସ୍ପର ସନ୍ନିହିତ ପୂର୍ବପଦର ଶେଷବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରପଦର ଆଦ୍ୟବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନକୁ ସନ୍ଧି କୁହାଯାଏ । ଯଥା –

ଉଦାହରଣ :
ଦେବ + ଆଳୟ = ଦେବାଳୟ
ଲମ୍ବ + ଉଦର = ଲମ୍ବୋଦର
ଜଗତ୍ + ନାଥ = ଜଗନ୍ନାଥ
ପୁନଃ + ବାର = ପୁନର୍ବାର
ଅନ୍ତଃ + ହିତ = ଅନ୍ତର୍ହିତ
ହିତ + ଉପଦେଶ = ହିତୋପଦେଶ
ଦିକ୍ + ଅମ୍ବର = ଦିଗମ୍ବର
ସମ୍ + ରକ୍ଷଣ = ସଂରକ୍ଷଣ
ପୁନଃ + ଉକ୍ତି = ପୁନରୁକ୍ତି

ଦୁଇଟି ବର୍ଷର ମିଳନଦ୍ୱାରା ଗୋଟିକର କିମ୍ବା ଉଭୟର କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ । ସନ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଦୁଇପଦ ଏକ ପଦରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଏହି ଏକ ପଦକୁ ‘ସନ୍ଧିପଦ’ କୁହାଯାଏ ।

ସନ୍ଧିର ପ୍ରକାର ଭେଦ :
ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ, ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିସର୍ଗକୁ ନେଇ ସନ୍ଧି ହେଉଥ‌ିବାରୁ ସନ୍ଧି ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାର ଯଥା – (୧) ସ୍ଵରସନ୍ଧି, (୨) ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି, (୩) ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି ।

ସ୍ଵରସନ୍ଧି :
ପରସ୍ପର ସନ୍ନିହିତ ଦୁଇଟି ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ସନ୍ଧି ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ସ୍ଵରସନ୍ଧି’ କୁହାଯାଏ ।
ଦଣ୍ଡ + ଆଦେଶ = ଦଣ୍ଡାଦେଶ
ସୂର୍ଯ୍ୟ + ଉଦୟ = ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ
ସର୍ବ + ଉଚ୍ଚ = ସର୍ବୋଚ୍ଚ

(୧) ‘ଅ’ ବା ‘ଆ’ ପରେ‘ଅ’ ବା ‘ଆ’ ଥିଲେ ଦୁହେଁ ମିଶି ‘ଆ’ ହୁଅନ୍ତି । ସେହି ‘ଆ’ ଆକାର (।) ହୋଇ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା –
ଦଶ + ଆନନ = ଦଶାନନ
ସୁଧା + ଅଂଶୁ = ସୁଧାଂଶୁ
ଦଣ୍ଡ + ଆଦେଶ = ଦଣ୍ଡାଦେଶ
ଉଚ୍ଚ + ଆସନ = ଉଚ୍ଚାସନ
ଏକ + ଆତ୍ମା = ଏକାତ୍ମା
ମହା + ଅନ୍ଧକାର = ମହାନ୍ଧକାର

(୨) ‘ଇ’ ବା ‘ଈ’ ପରେ ‘ଇ’ ବା ‘ଈ’ ଥିଲେ ଦୁହେଁ ମିଶି ‘ଈ’ ହୁଅନ୍ତି । ସେହି ‘ଈ’ ଈକାର (ୀ) ହୋଇ ପୂର୍ବବର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା
ଅତି + ଇବ = ଅତୀବ
ରବି + ଇନ୍ଦ୍ର = ରବୀନ୍ଦ୍ର
ଅତି + ଇତ = ଅତୀତ

(୩) ‘ଉ’ ବା ‘ଊ’ ପରେ ‘ଉ’ ବା ‘ଊ’ ଥିଲେ ଦୁହେଁ ମିଶି ‘ଉ’ ହୁଅନ୍ତି । ସେହି ‘ଉ’ ବର୍ଷ ଊକାର (ୁ) ହୋଇ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା –
ସାଧୁ + ଉକ୍ତି = ସାଧୂକ୍ତି
ମରୁ + ଉଦ୍ୟାନ = ମରୁଦ୍ୟାନ
ଲଘୁ + ଊର୍ମି = ଲଘୂର୍ମି
କଟୁ + ଉକ୍ତି = କଟୂକ୍ତି
ଭାନୁ + ଉଦୟ = ଭାନୁଦୟ
ସିନ୍ଧୁ + ଊର୍ମି = ସିନ୍ଦୂର୍ମି

(୪) ‘ଅ’ ବା ‘ଆ’ ପରେ ‘ଇ’ ବା ‘ଈ’ ଥିଲେ ଦୁହେଁ ମିଶି ‘ଏ’ ହୁଅନ୍ତି । ସେହି ‘ଏ’ ବର୍ଷ ଏକାର (େ) ହୋଇ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା
ନର + ଇନ୍ଦ୍ର = ନରେନ୍ଦ୍ର
ଶୁକ + ଇଚ୍ଛା = ଶୁଭେଚ୍ଛା
ଗଜ + ଇନ୍ଦ୍ର = ଗଜେନ୍ଦ୍ର
ଜ୍ଞାନ + ଇନ୍ଦ୍ରିୟ = ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ

(୫) ‘ଅ’ ବା ‘ଆ’ ପରେ ‘ଉ’ ବା ‘ଉ’ ଥିଲେ ଦୁହେଁ ମିଶି ‘ଓ’ ହୁଅନ୍ତି । ସେହି ‘ଓ’ ବର୍ଷ ‘ଓ’ କାର (ୋ) ହୋଇ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା
ପୁରୁଷ + ଉତ୍ତମ =
ଜ୍ଞାନ + ଉଦୟ = ଜ୍ଞାନୋଦୟ
ଲମ୍ବ + ଉଦର = ଲମ୍ବୋଦର

(୬) ‘ଅ’ ବା ‘ଆ’ ପରେ ‘ଋ’ ଥିଲେ ଦୁହେଁ ମିଶି ‘ଅର୍’ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ‘ଅ’ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ‘ର୍’ ରେଫ୍ () ହୋଇ ପରବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା
ଦେବ + ଋଷି = ଦେବର୍ଷି
ମହା + ଋଷି =ମହର୍ଷି
ବ୍ରହ୍ମ + ଋଷି = ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି

(୭) ‘ଅ’ ବା ‘ଆ’ ପରେ ‘ଏ’ ବା ‘ଐ’ ଥିଲେ ଦୁହେଁ ମିଶି ‘ଐ’ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ‘ଐ’ ଐକାର (ୈ) ହୋଇ ପୂର୍ବବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା
ଜନ + ଏକ = ଜନୈକ
ଅନ + ଏକ = ଅନୈକ
ଜନ + ଏବ = ଜନୈବ
ହିତ + ଏଷୀ = ହିତୈଷୀ

(୮) ‘ଅ’ ବା ‘ଆ’ ପରେ ‘ଓ’ ବା ‘ଔ’ ଥିଲେ ଦୁହେଁ ମିଶି ‘ଔ’ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ‘ଔ’ ଔକାର (ୌ) ହୋଇ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା –
ବନ + ଔଷଧ = ବନୌଷଧ୍
ମହା + ଔଷଧ = ମହୋଷଧ୍
ସର୍ବ + ଔଷଧ = ସର୍ବୋଷଧ୍

(୯) ‘ଇ’ ବା ‘ଈ’ ପରେ ‘ଇ’, ‘ଈ’ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ ସ୍ଵରବର୍ଷ ଥିଲେ ‘ଇ’ ବା ‘ଈ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ୟ’ ହୁଏ । ଏହି ‘ୟ’ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ ‘ୟ’ ଫଳା () ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ପୂର୍ବବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା
ଯଦି + ଅପି = ଯଦ୍ୟପି
ପ୍ରତି + ଆଶା = ପ୍ରତ୍ୟାଶା
ଅଧ୍ + ଅକ୍ଷ = ଅଧ୍ୟକ୍ଷ
ଭୂମି + ଅଧ୍ବକାରୀ = ଭୂମ୍ୟଧ୍ବକାରୀ

(୧୦)‘ଉ’ ବା ‘ଊ’ ପରେ ‘ଉ’ ବା ‘ଊ’ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ ସ୍ଵରବର୍ଣ ଥିଲେ ‘ଉ’ ବା ‘ଊ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ୱ’ (ଅବର୍ଗ୍ୟ ବ) ହୁଏ । ଏହି ‘ୱ’ ପୂର୍ବବର୍ଣ୍ଣରେ ୱ ଫଳା ( ହୁଏ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଵରବର୍ଷ ପୂର୍ବବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ।
ଯଥା –

ସୁ + ଆଗତ = ସ୍ଵାଗତ
ଅନୁ + ଇତ = ଅନ୍ୱିତ
ବହୁ + ଆଡ଼ମ୍ବର = ବହ୍ଵାଡ଼ମ୍ବର
ବଧୂ + ଆଗମନ = ବଧ୍ଵାଗମନ
ଅନୁ + ଏଷଣ = ଅନ୍ଵେଷଣ

(୧୧)‘ଋ’ ପରେ ‘ଋ’ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ ସ୍ଵରବର୍ଷ ଥିଲେ ‘ଋ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ର୍’ ହୁଏ । ଏହି ‘ର୍’ ପୂର୍ବବର୍ଷରେ ର ଫଳା (ୃ) ହୁଏ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଵରବର୍ଷ ପୂର୍ବବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା

ପିତୃ + ଆଦେଶ = ପିତୃାଦେଶ
ମାତୃ + ଆଦେଶ =ମାତୃାଦେଶ
ମାତୃ + ଆଳୟ = ମାତୃାଳୟ
ପିତୃ + ଇଚ୍ଛା = ପିତ୍ରିଚ୍ଛା

(୧୨)‘ଏ’ ପରେ ସ୍ୱରବର୍ଷ ଥିଲେ ‘ଏ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଅୟ’ ଏବଂ ‘ଐ’ ପରେ ସ୍ଵରବର୍ଷ ଥିଲେ ‘ଐ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଆୟ’ ହୁଏ । ‘ଅୟ’ ଓ ‘ଆୟ’ରେ ଥ‌ିବା ‘ଅ’ ଓ ‘ଆ’ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ‘ୟ’ ସହିତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା –
ନେ + ଅନ = ନୟନ
ଗୈ + ଅକ = ଗାୟକ
ବୈ + ଅକ = ବାୟକ
ଚେ + ଅନ = ଚୟନ
ନୈ + ଅକ = ନାୟକ
ଶେ + ଅନ = ଶୟନ

(୧୩)‘ଓ’ ପରେ ସ୍ୱରବର୍ଷ ଥିଲେ ‘ଓ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଅବ୍’ ହୁଏ ଏବଂ ‘ଔ’ ପରେ ସ୍ୱରବର୍ଷ ଥିଲେ ‘ଔ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଆବ୍‌’ – ହୁଏ। ‘ଅବ୍‌’ ଓ ‘ଆବ୍‌’ ରେ ଥ‌ିବା ‘ଅ’ ଓ ‘ଆ’ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ‘ବ୍’ ସହିତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା –
ପୋ + ଇତ୍ର = ପବିତ୍ର
ଭୋ + ଅନ = ଭବନ
ପୋ + ଅନ = ପବନ

ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି :

ପରସ୍ପର ସନ୍ନିହିତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ସ୍ଵର କିମ୍ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନକୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସନ୍ଧି କୁହାଯାଏ । ଯଥା –
ଦିକ୍ + ଅନ୍ତ = ଦିଗନ୍ତ
ଉତ୍ + ଛେଦ = ଉଚ୍ଛେଦ
ଦିକ୍ + ଅମ୍ବର = ଦିଗମ୍ବର

(୧) ‘ତ’ ବା ‘ଦ୍‌’ ପରେ ଯଦି ‘ଚ୍’ କିମ୍ବା ‘ଛ’ ଥାଏ ତେବେ ‘ତ୍’ ବା ‘ଦ୍‌’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଚ୍’ ହୁଏ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ‘ଚ୍’ ବା ଛ୍” ଏହି ‘ବ୍’ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା –
ଉତ୍ + ଚାରଣ = ଉଚ୍ଚାରଣ
ଶରତ୍ + ଚନ୍ଦ୍ର = ଶରଚ୍ଚତ୍ର
ଚଳତ୍ + ଚିତ୍ର = ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର

(୨) ‘ତ୍’ ବା ‘ଦ୍’ ପରେ ଯଦି ‘ଜ୍’ ବା ‘ଝୁ’ ଥାଏ ତେବେ ‘ତ୍’ ବା ‘ଦ୍’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଜ୍’ ହୁଏ । ପରବର୍ତୀ ‘ଜ୍’ ବା ‘ଟ୍’ ଏହି ‘ଜ୍’ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା –
ଉତ୍ + ଜ୍ବଳ = ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ
ଯାବତ୍ + ଜୀବନ = ଯାବଜ୍ଜୀବନ
ତତ୍ + ଜନିତ = ତଜ୍ଜନିତ

(୩) ‘ତ୍’ ବା ‘ଦ୍‌’ ପରେ ଯଦି ‘ହ୍’ ଥାଏ, ତେବେ ଦୁହେଁ ମିଶି ‘ଦ୍ଧ’ ହୁଅନ୍ତି ଯଥା
ଉତ୍ + ହାର = ଉଦ୍ଧାର
ତଦ୍ + ହିତ = ତଦ୍ଧାର
ଉତ୍ + ହିତ = ଉଦ୍ଧତ
ଜଗଦ୍ + ହିତ = ଜଗଦ୍ଧତ

(୪) ‘ତ୍’ ବା ‘ଦ୍‌’ ପରେ ଯଦି ‘ଲ’ ଥାଏ, ତେବେ ‘ତ୍’ ବା ‘ଦ୍‌’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଚ୍’ ହୁଏ ଏବଂ ‘ଶ୍’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଛ’ ହୁଏ । ଏହି ‘ଚ୍’ ଓ ‘ଛ’ ମିଶି ‘ଛ’ରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି । ଯଥା –
ମୃତ୍ + ଶକଟିକ =ମୃଚ୍ଛକଟିକ
ଉତ୍ + ଶ୍ବାସ = ଉଚ୍ଛ
ଉତ୍ + ଶୃଙ୍ଖଳ = ଉଚ୍ଛୃଙ୍ଖଳ

(୫) ବର୍ଗର ପ୍ରଥମ ବର୍ଷ ପରେ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ, ବର୍ଗର ତୃତୀୟ ବର୍ଷ, ଚତୁର୍ଥ ବର୍ଷ କିମ୍ବା ୟ, ର, ଳ୍, ହ ଥିଲେ ବର୍ଗର ପ୍ରଥମ ବର୍ଷ ସ୍ଥାନରେ ସେହି ବର୍ଗର ତୃତୀୟ ବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ପରେ ସ୍ଵରବର୍ଷ ଥିଲେ ତାହା ସେହି ତୃତୀୟ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା –
ଦିକ୍ + ଅନ୍ତ = ଦିଗନ୍ତ
ସତ୍ + ଇଚ୍ଛା = ସଦିଚ୍ଛା
ଦିକ୍ + ଅମ୍ବର = ଦିଗମ୍ବର
ବାକ୍ + ଈଶ = ବାଗୀଶ
ଦିକ୍ + ଗଜ = ଦିଗ୍ଗଜ

(୬) ବର୍ଗର ପ୍ରଥମ ବର୍ଷ ପରେ ବର୍ଗର ପଞ୍ଚମ ବର୍ଷ ଥିଲେ ବର୍ଗର ପ୍ରଥମ ବର୍ଷ ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଗର ପଞ୍ଚମ ବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ଯଥା –
ବାକ୍ + ମୟ = ବାଡ୍‌ମୟ
ଚିତ୍ର + ମୟ = ଚିନ୍ମୟ
ଦିକ୍ + ନାଗ = ଦିଡ୍‌ନାଗ

(୭) ‘ମ୍’ ପରେ କୌଣସି ବର୍ଗ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଷ ଥିଲେ ‘ମ୍’ ସେହି ବର୍ଗର ପଞ୍ଚମ ବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ପଞ୍ଚମ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ମିଶି ଅନୁନାସିକ ଯୁକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି । ସମୟେ ସମୟେ ଅନୁନାସିକ ଯୁକ୍ତବର୍ଷକୁ ଅନୁସ୍ଵାର ଦେଇ ମଧ୍ଯ ଲେଖା ଯାଇପାରେ । ଯଥା –
ସମ୍ + କର = ସଙ୍କର
କିମ + ବଦନ୍ତି = କିମ୍ବଦନ୍ତୀ
କିମ୍ + କର = କିଙ୍କର
ସମ୍ + ଗ୍ରହ = ସଂଗ୍ରହ

(୮) ‘ମ୍’ ପରେ ଅବର୍ଗ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ‘ମ୍’ ସ୍ଥାନରେ ଅନୁସ୍ଵାର ହୁଏ । ଯଥା –
ସମ୍ + ଯୋଗ = ସଂଯୋଗ
ସମ୍ + ଯୁକ୍ତ = ସଂଯୁକ୍ତ
ସମ୍ + ଲଗ୍ନ = ସଂଲଗ୍ନ
ସମ୍ + ସାର୍ = ସଂସାର

(୯) ‘ଦ୍’ ବା ‘ଧ୍’ ପରେ କ୍, ଖ୍, ପ୍, ଫ୍, କିମ୍ବା ‘ସ’ ଥିଲେ ‘ଦ୍’ ବା ‘ଧ’ ସ୍ଥାନରେ ‘ତ୍’ ହୁଏ । ଯଥା –
ତଦ୍ + ପରିମାଣ = ତତ୍ପରିମାଣ
ତଦ୍ + କାଳ = ତତ୍କାଳ
ତଦ୍ + ଫଳ = ତତ୍ଫଳ

(୧୦)‘ଷ୍’ ପରେ ‘ତ୍’ ଥିଲେ ‘ତ୍’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଟ୍’ ଏବଂ ‘ଥ୍’ ଥିଲେ ‘ଥ୍’ ସ୍ଥାନରେ ‘Q’ ହୁଏ । ଯଥା –
ତୁଷ୍ + ତ = ତୁଷ୍ଟ
ରୁଷ୍ + ତ = ରୁଷ୍ଟ
ଶିଷ୍ + ତ = ଶିଷ୍ଟ

(୧୧)‘ସମ୍’ ଓ ‘ପରି’ ଦୁଇଟି ଉପସର୍ଗ ପରେ କାର, କୃତ, କୃତି, କରଣ ଆଦି ପଦ ଥିଲେ ତେବେ ସେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘ସ’ ର ଆଗମ ହୁଏ ଏବଂ ଷତ୍ଵବିଧ୍ ଅନୁସାରେ ‘ସ’ ସ୍ଥଳ ବିଶେଷରେ ‘ଷ’କୁ ରୂପାନ୍ତର ଲାଭକରେ । ‘ସମ୍’ରେ ଥ‌ିବା ‘ମ’ ଅନୁସ୍ଵାର ହୁଏ ।
ସମ୍ + କୃତ = ସଂସ୍କୃାତ
ସମ୍ + କାର = ସଂସ୍କାର
ସମ୍ + କୃତି = ସଂସ୍କୃାତି

ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି :

ବିସର୍ଗର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର ନାହିଁ । ବିସର୍ଗଯୁକ୍ତ କେତେକ ପଦର ବ୍ୟବହାର କରିଥାଉ । ସାଧାରଣତଃ ପଦର ଅନ୍ତଃସ୍ଥିତ ‘ର୍’ ଓ ‘ସ୍’ ସ୍ଥାନରେ ବିସର୍ଗ (୫) ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ବିସର୍ଗକୁ ‘ର’ ଜାତ ଓ ‘ସ’ ଜାତ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଯେଉଁ ବିସର୍ଗ ‘ର’ ସ୍ଥାନରେ ହୋଇଥାଏ । ତାହା ‘ର’ ଜାତ ବିସର୍ଗ । ଯଥା – ଅନ୍ତର-ଅନ୍ତଃ, ପ୍ରାତର – ପ୍ରାନ୍ତଃ, ମୁହୁର୍ – ମୁନଃ ଇତ୍ୟାଦି । ଯେଉଁ ବିସର୍ଗ ‘ସ’ ସ୍ଥାନରେ ହୋଇଥାଏ, ତାହା ‘ସ’ ଜାତ ବିସର୍ଗ । ତମସ୍ – ତମଃ, ପୟସ୍ – ପୟଃ, ମନସ୍ – ମନଃ ଇତ୍ୟାଦି ।

ବିସର୍ଗଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ ପରେ କୌଣସି ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେଠାରେ ବିସର୍ଗ ସନ୍ଧି ହୁଏ । ଯଥା –
ନିଃ + ଧନ = ନିର୍ଦ୍ଧନ
ନିଃ + ଚୟ = ନିଶ୍ଚୟ
ନିଃ + ଜନ = ନିର୍ଜନ
ଦୁଃ + ଚିନ୍ତା = ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତା

(୧) ଅକାର ପରସ୍ଥିତ ‘ର’ ଜାତ ବିସର୍ଗ ପରେ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ, ବର୍ଗର ତୃତୀୟ, ଚତୁର୍ଥ, ପଞ୍ଚମ ବର୍ଷ କିମ୍ବା ଯ, ର, ଲ, ବ, ହ, ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ସ୍ଥାନରେ ‘ର୍’ ହୁଏ । ଯଥା –
ପୁନଃ + ଉତ୍ଥାନ = ପୁନରୁତ୍ଥାନ
ଅନ୍ତଃ + ଗତ = ଅନ୍ତର୍ଗତ
ଅନ୍ତଃ + ଧାନ = ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ
ଅନ୍ତଃ + ଦାହ = ଅନ୍ତର୍ଦାହ
ପୁନଃ + ଜନ୍ମ = ପୁନର୍ଜନ୍ମ
ପୁନଃ + ବାର = ପୁନର୍ବାର

(୨) ଅ, ଆ, ଭିନ୍ନ ସ୍ଵରବର୍ଣ ପରିସ୍ଥିତି ବିସର୍ଗ ପରେ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ, ବର୍ଗର ତୃତୀୟ, ଚତୁର୍ଥ, ପଞ୍ଚମ ବର୍ଷ କିମ୍ବା ଯ, ଯ, ଲ, ବ, ହ, ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ସ୍ଥାନରେ ‘ର’ ହୁଏ । ପରେ ସ୍ୱରବର୍ଷ ଥିଲେ ତାହା ‘ର୍’ ରେ ମିଶିଯାଏ ଓ ପରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ‘ର୍’ ରେଫ୍ () ହୁଏ । ଯଥା –
ନିଃ + ଅଳସ = ନିରଳସ
ନିଃ + ଆହାର = ନିରାହାର
ନିଃ + ଈଶ୍ଵର = ନିରୀଶ୍ୱର
ନିଃ + ଆକାର = ନିରାକାର
ନିଃ + ଆଡ଼ମ୍ବର = ନିରାଡ଼ମ୍ବର
ଦୁଃ + ଆରୋଗ୍ୟ = ନିରାରୋଗ୍ୟ

(୩) ସଜାତ ବିସର୍ଗ ପୂର୍ବରୁ ‘ଅ’ ଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ବର୍ଗର ତୃତୀୟ, ଚତୁର୍ଥ, ପଞ୍ଚମ ବର୍ଷ କିମ୍ବା ଯ, ର, ଲ, ହ, ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ଏବଂ ତାହାର ପୂର୍ବବର୍ତୀ ‘ଅ’ ଉଭୟ ମିଶି ‘ଓ’ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଏହି ‘ଓ’ ପୂର୍ବ ବର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ଯଥା –
ଅଧଃ + ଗତି = ଅଧୋଗତି
ପୁରଃ + ଭାଗ = ପୁରୋଭାଗ
ନଭଃ + ଗତ = ନଭୋଗତ
ତେଜଃ + ମୟ = ତେଜୋମୟ

(୪) ସଜାତ ବିସର୍ଗର ପରେ ଯଦି ‘ଅ’ ଥାଏ । ଏହି ‘ଅ’ ଲୋପପାଏ ଏବଂ ବସର୍ଗ ‘ଓ’ ହୁଏ । ଯଥା –
ତତଃ + ଅଧ୍ଵ = ତତୋଧୀକ
ବୟଃ + ଅକ = ବୟୋ

(୫) ହ୍ରସ୍ଵସ୍ଵର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିସର୍ଗ ପରେ ‘ର’ ଥାଇ ସନ୍ଧି ହେଲେ ବିସର୍ଗର ଲୋପ ହୁଏ ଏବଂ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଵର ଦୀର୍ଘ ହୁଏ । ଯଥା –
ନିଃ + ରବ = ନୀରବ
ନିଃ + ରୋଗ = ନୀରୋଗ
ନିଃ + ରସ = ନୀରସ
ଚକ୍ଷୁଃ + ରୋଗ = ଚକ୍ଷୂରୋଗ

(୬) ପଦାନ୍ତ ବିସର୍ଗ ପରେ ‘ଚ’ ବା ‘ଛ’ ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ସ୍ଥାନରେ ‘ଶ’ ହୁଏ । ଏହି ‘ଶ’ ସହିତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସନ୍ଧି ହୁଏ । ଯଥା –
ନିଃ + ଚୟ = ନିଶ୍ଚୟ
ଦୁଃ + ଚିନ୍ତା = ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତା

(୭) ପଦାନ୍ତ ବିସର୍ଗ ପରେ ‘ଟ’ ବା ‘ଠ’ ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ସ୍ଥାନରେ ‘ଷ’ ହୁଏ । ଏହି ‘ଷ’ ସହିତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସନ୍ଧି ହୁଏ । ଯଥା –
ଧନୁଃ + ଟଙ୍କାର = ଧନୁଷ୍ଟଙ୍କାର
ନିଃ + ଠୀବନ = ନିଷ୍ଠାବନ

(୮) ପଦାନ୍ତ ବିସର୍ଗ ପରେ ‘ତ’ ବା ‘ଥ’ ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ସ୍ଥାନରେ ‘ସ’ ହୁଏ । ଏହି ‘ସ’ ସହିତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସନ୍ଧି ହୁଏ । ଯଥା –
ନଭଃ + ତଳ = ନଭସ୍ତଳ
ମନଃ + ତାପ = ମନସ୍ତାପ
ଅଧଃ + ତନ = ଅଧସ୍ତନ
ନିଃ + ତେଜ = ନିସ୍ତେଜ

(୯) ବିସର୍ଗ ପରେ ‘କ’, ‘ପ’ କିମ୍ବା ‘ଫ’ ଥିଲେ ବିସର୍ଗ ‘ସ’ ହୁଏ । କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ଷତ୍ଵବିଧ୍ ଅନୁସାରେ ‘ଷ’ ହୁଏ । ଯଥା
ନମଃ + କାର = ନମସ୍କାର
ଶ୍ରେୟଃ + କର = ଶ୍ରେୟସ୍କର
ପୁରଃ + କାର = ପୁରସ୍କାର
ବାଚଃ + ପତି = ବାଚସ୍କାତି

Odisha State Board Elements of Mathematics Class 11 Solutions CHSE Odisha Chapter 14 Limit and Differentiation Ex 14(c) Textbook Exercise Questions and Answers.

CHSE Odisha Class 11 Math Solutions Chapter 14 Limit and Differentiation Exercise 14(c)

Question 1.

Evaluate the following limits :
(i) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{x}{\sin 2 x}\)
Solution:

(ii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sin 3 x}{\sin 5 x}\)
Solution:

(iii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sin m x}{\sin n x}\)
Solution:

(iv) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\tan \alpha x}{x}\)
Solution:

(v) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{1-\cos x}{x^2}\)
Solution:

(vi) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sin x^{\circ}}{x}\)
Solution:

(vii) \(\lim _{x \rightarrow \pi} \frac{\sin x}{\pi-x}\)
Solution:

(viii) \(\lim _{x \rightarrow \frac{\pi}{2}} \frac{1-\sin x}{\left(\frac{\pi}{2}-x\right)^2}\)
Solution:

(ix) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{1-\cos ^3 x}{x \sin 2 x}\)
Solution:

(x) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{1+\sin x-\cos x}{1-\sin x-\cos x}\)
Solution:

(xi) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\tan x-\sin x}{x^3}\)
Solution:

(xii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{(1-\cos x)^2}{\tan ^3 x-\sin ^3 x}\)
Solution:

(xiii) \(\lim _{x \rightarrow \frac{\pi}{2}}\left(\frac{\pi}{2}-x\right) \tan x\)
Solution:

(xiv) \(\lim _{x \rightarrow \frac{\pi}{4}} \frac{\cos x-\sin x}{\cos 2 x}\)
Solution:

(xv) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{x-x \cos 2 x}{\sin ^3 2 x}\)
Solution:

(xvi) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sqrt{1+\sin x}-\sqrt{1-\sin x}}{\tan x}\)
Solution:

(xvii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{2 \sin x-\sin 2 x}{x^3}\)
Solution:

(xviii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\cos x-\cos 5 x}{\cos 2 x-\cos 6 x}\)
Solution:

(xix) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sin ^{-1} x}{x}\)
Solution:

Question 2.
Evaluate
(i) \(\lim _{x \rightarrow \alpha} \frac{x \sin \alpha-\alpha \sin x}{x-\alpha}\)
Solution:

(ii) \(\lim _{x \rightarrow 0} x \sin \frac{1}{x}\)
Solution:

Question 3.
Evaluate the following limits :
(i) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\sin (x+h)-\sin x}{h}\)
Solution:

(ii) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\cos (x+h)-\cos x}{h}\)
Solution:

(iii) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\tan (x+h)-\tan x}{h}\)
Solution:

(iv) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{{cosec}(x+h)-{cosec} x}{h}\)
Solution:

(v) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\sec (x+h)-\sec x}{h}\)
Solution:

(vi) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\cot (x+h)-\cot x}{h}\)
Solution:

(vii) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\sqrt{x+h}-\sqrt{x}}{h}\)
Solution:

(viii) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\log _{\mathrm{a}}(x+h)-\log _a x}{h}\)
Solution:

(ix) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\ln (x+h)-\ln x}{h}\)
Solution:

(x) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{a^{x+h}-e^x}{h}\)
Solution:

(xi) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{e^{x+h}-e^x}{h}\)
Solution:

(xii) \(\lim _{h \rightarrow 0}\left\{\frac{1}{(x+h)^3}-\frac{1}{x^3}\right\}\)
Solution:

(xiii) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{\sin (x+h)-\sin (x-h)}{h}\)
Solution:

(xiv) \(\lim _{h \rightarrow 0} \frac{1}{h}\left\{\frac{1}{\sqrt{x+h}-\frac{1}{\sqrt{x}}}\right\}\)
Solution:

Question 4.
Evaluate the following :
(i) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\log _e\left(1+\frac{x}{2}\right)}{x}\)
Solution:

(ii) \(\lim _{x \rightarrow 1} \frac{x-1}{\log _e x}\)
Solution:

(iii) \(\lim _{x \rightarrow 1} \frac{\log _e(2 x-1)}{x-1}\)
Solution:

(iv) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\log _e(x+1)}{\sqrt{x+1}-1}\)
Solution:

(v) \(\lim _{x \rightarrow 2} \frac{\log _e(x-1)}{x^2-3 x+2}\)
Solution:

(vi) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{e^{a x}-1}{x}\)
Solution:

(vii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{e^{a x}-e^{-a x}}{x}\)
Solution:

(viii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{e^{3 x}-e^{2 x}}{e^{4 x}-e^{3 x}}\)
Solution:

(ix) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{a^{2 x}-1}{x}\)
Solution:

(x) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{a^x-b^x}{x}\)
Solution:

(xi) \(\lim _{x \rightarrow 1} \frac{2^{x-1}-1}{x-1}\)
Solution:

(xii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{a^x-a^{-x}}{x}\)
Solution:

(xiii) \(\lim _{x \rightarrow 1} \frac{3^x-3}{x-1}\)
Solution:

(xiv) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{3^x-2^x}{4^x-3^x}\)
Solution:

(xv) \(\lim _{x \rightarrow 1} \frac{2^{x-1}-1}{\sqrt{x}-1}\)
Solution:

Question 5.
Evaluate the following :
(i) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sqrt{x+1}-1}{x}\)
Solution:

(ii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sqrt{x+2}-\sqrt{2}}{x}\)
Solution:

(iii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sqrt{x}-\sqrt{5}}{x-5}\)
Solution:

(iv) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sqrt{3-2 x}-\sqrt{3}}{x}\)
Solution:

(v) \(\lim _{x \rightarrow 5} \frac{\sqrt{x-1}-2}{x-5}\)
Solution:

(vi) \(\lim _{x \rightarrow 1} \frac{x^2-\sqrt{x}}{\sqrt{x}-1}\)
Solution:

(vii) \(\lim _{x \rightarrow a} \frac{\sqrt{x-b}-\sqrt{a-b}}{x^2-a^2}\), (a > b)
Solution:

(viii) \(\lim _{x \rightarrow 1} \frac{x^{\frac{1}{m}}-1}{x^{\frac{1}{n}}-1}\) (m, n are integers)
Solution:

(ix) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sqrt{x^2+1}-1}{\sqrt{x^2+4}-2}\)
Solution:

= \(\frac{2+2}{1+1}=\frac{4}{2}\) = 2

(x) \(\lim _{x \rightarrow \infty}(\sqrt{x+1}-\sqrt{x})\)
Solution:

(xi) \(\lim _{x \rightarrow \infty}\left(\sqrt{x^2+1}-\sqrt{x^2-1}\right)\)
Solution:

(xii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sqrt[3]{1+x}-\sqrt[3]{1-x}}{x}\)
Solution:

(xiii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{(x+9)^{\frac{3}{2}}-27}{x}\)
Solution:

(xiv) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sqrt{1+x}-\sqrt{1-x}}{\sqrt[3]{1+x}-\sqrt[3]{1-x}}\)
Solution:

(xv) \(\lim _{x \rightarrow \infty} \frac{a_0+a_1 x+a_2 x^2+\ldots+a_m x^m}{b_0+b_1 x+b_2 x^2+\ldots+b_n x^n}\)
Solution:
\(\lim _{x \rightarrow \infty} \frac{a_0+a_1 x+a_2 x^2+\ldots+a_m x^m}{b_0+b_1 x+b_2 x^2+\ldots+b_n x^n}\)
= \(\left\{\begin{array}{lll}
\infty & \text { if } & m>n \\
0 & \text { if } & m<n \\
\frac{a_m}{b_n} & \text { if } & m=n
\end{array}\right.\)

Question 6.
Evaluate the following :
(i) \(\lim _{x \rightarrow \infty} \frac{\sin x}{x}\)
Solution:

(ii) \(\lim _{x \rightarrow \infty} x\left(a^{\frac{1}{x}}-1\right)\), a > 0
Solution:

(iii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{x^{\frac{1}{2}}+2 x+3 x^{\frac{3}{2}}}{2 x^{\frac{1}{2}}-2 x^{\frac{5}{2}}+4 x^{\frac{7}{2}}}\)
Solution:
\(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{x^{\frac{1}{2}}+2 x+3 x^{\frac{3}{2}}}{2 x^{\frac{1}{2}}-2 x^{\frac{5}{2}}+4 x^{\frac{7}{2}}}\)
= \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{1+2 \sqrt{x}+3 x}{2-2 x^2+4 x^3}=\frac{1}{2}\)

(iv) \(\lim _{x \rightarrow \infty} \sqrt{x}\{\sqrt{x+1}-\sqrt{x}\}\)
Solution:

(v) \(\lim _{x \rightarrow \infty} x^2\left\{\sqrt{x^4+a^2}-\sqrt{x^4-a^2}\right\}\)
Solution:

(vi) \(\lim _{x \rightarrow 0} \cos (\sin x)\)
Solution:
\(\lim _{x \rightarrow 0} \cos (\sin x)\)
= cos (sin 0) = cos 0 = 1

(vii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \log _e \frac{\sqrt{1+x}-1}{x}\)
Solution:

(viii) \(\lim _{x \rightarrow 2} \log _e \frac{x^2-4}{\sqrt{3 x-2}-\sqrt{x+2}}\)
Solution:

(ix) \(\lim _{x \rightarrow \infty} \log _e\left(1+\frac{a}{x}\right)^x\)
Solution:

(x) \(\lim _{x \rightarrow 0} \log _e(1+b x)^{\frac{1}{x}}\)
Solution:

(xi) \(\lim _{x \rightarrow \frac{\pi}{4}} \frac{\sin \left(\frac{1-\tan x}{1+\tan x}\right)}{\frac{\pi}{4}-x}\)
Solution:

(xii) \(\lim _{x \rightarrow \frac{\pi}{2}} \log \frac{1-\sin ^3 x}{\cos ^2 x}\)
Solution:

(xiii) \(\lim _{x \rightarrow \infty} e^x\left(a^{\frac{1}{x}}-1\right)\)
Solution:

(xiv) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{x\left(e^{\frac{\sqrt{1+x^2+x^4-1}}{x}-1}\right)}{\sqrt{1+x^2+x^4}-1}\)
Solution:

(xv) \(\lim _{x \rightarrow 0+} \frac{b \tan x\left(e^{\sin \frac{a x}{b x}-\frac{a}{b}}\right)}{b \sin a x-a \tan b x}\)
Solution:

Question 7.
Examine the existence of the following limits :
(i) \(\lim _{x \rightarrow 0+} \log _a x\)
Solution:
\(\lim _{x \rightarrow 0+} \log _a x\)
= \(\lim _{h \rightarrow 0} \log _a h=-\infty\)
∴ The limit exists

(ii) \(\lim _{x \rightarrow \frac{\pi}{2}} \tan x\)
Solution:

(iii) \(\lim _{x \rightarrow 0}{cosec} x\)
Solution:

(iv) \(\lim _{x \rightarrow 0-} \frac{1}{e^x}\)
Solution:
\(\lim _{x \rightarrow 0-} \frac{1}{e^x}\) = 0 because as
x → 0, \(\frac{1}{x}\) → ∞
So \(e^{\frac{1}{x}}\) → 0
∴ The limit exists.

(v) \(\lim _{x \rightarrow 0+} \frac{1}{e^x}\)
Solution:
\(\lim _{x \rightarrow 0+} \frac{1}{e^x}\) = \(\lim _{h \rightarrow 0} e^{\frac{1}{h}}=e^{\infty}\) = ∞
The limit exists.

(vi) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{1}{e^{\frac{1}{x}}-1}\)
Solution:

Question 8.
(i) \(\lim _{x \rightarrow \alpha} \frac{\tan a(x-\alpha)}{x-\alpha}=\frac{1}{2}\)
Solution:

(ii) \(\lim _{x \rightarrow \alpha} \frac{\tan a x}{\sin 2 x}=1\)
Solution:

(iii) \(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{e^{a x}-e^x}{x}\) = 2
Solution:

(iv) \(\lim _{x \rightarrow 1} \frac{5^x-5}{(x-1) \log _e a}\) = 5
Solution:

(v) \(\lim _{x \rightarrow 2} \frac{\log _e(2 x-3)}{a(x-2)}\) = 1
Solution:

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Optional Odia Solutions Chapter 14 ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର Textbook Exercise Questions and Answers.

+2 2nd Year Odia Optional Chapter 14 ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର Question Answer

(କ) ବିକଳ୍ପ ସହ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତରମୂଳକ ୧ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ ।
(ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଚାରୋଟି ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ବାଛି ଲେଖ ।)

Question ୧ ।
ବିଜ୍ଞାନ କେବେଠାରୁ ରହସ୍ୟବାଦ ଆଡ଼କୁ ଢ଼ଳିଛି ?
(କ) ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଶେଷରୁ
(ଖ) ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଆରମ୍ଭରୁ
(ଗ) ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ
(ଘ) ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଶେଷରୁ
ଉ –
(ଖ) ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଆରମ୍ଭରୁ

Question ୨ ।
ପୂର୍ବରୁ ରହସ୍ୟବାଦ ସହ କାହାର ଅହି ନକୁଳ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା ?
(କ) ବିଜ୍ଞାନର
(ଖ) ଦର୍ଶନର
(ଗ) ଭୂଗୋଳର
(ଘ) ଧର୍ମର
ଉ –
(କ) ବିଜ୍ଞାନର

Question ୩ ।
ପଦାର୍ଥର ସଂଶ୍ଳେଷଣରୁ ଚେତନା ଜାତ ବୋଲି କାହାର ବିଶ୍ଵାସ ?
(କ) ସାହିତ୍ୟର
(ଖ) ରହସ୍ୟବାଦର
(ଗ) ଧର୍ମମତର
(ଘ) ବିଜ୍ଞାନର
ଉ –
(ଖ) ରହସ୍ୟବାଦର

Question ୪ ।
ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀ ପରି ଖଟାଅ- ଏହି ଭାବନା କାହା ଲେଖାରେ ଦେଖ‌ିବାକୁ ମିଳେ ?
(କ) ଡାରଉଚ୍ଚନ୍
(ଖ) ଦେକାର୍ତେ
(ଗ) ବେକନ୍
(ଘ) ଆଇନ୍‌ଷ୍ଟାଇନ୍
ଉ –
(ଗ) ବେକନ୍

Question ୫ ।
ସାହସ, ବୀରତ୍ଵ, ପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦିତା ମନୋଭାବ କାହାର ସଦ୍‌ଗୁଣ ?
(କ) ବାଳକର
(ଖ) ବାଳିକର
(ଗ) ପୁରୁଷର
(ଘ) ନାରୀର
ଉ –
(ଗ) ପୁରୁଷର

Question ୬ ।
ନାରୀର ପ୍ରଧାନ ନେତ୍ର କ’ଣ ?
(କ) ଅନ୍ତର୍ବେଧ
(ଖ) ବହିର୍ବୋଧ
(ଗ) ସ୍ଥିରତା
(ଘ) ଗତିଶୀଳତା
ଉ –
(କ) ଅନ୍ତର୍ବୋଧ

Question ୭ ।
କେଉଁ ନାରୀ ପରି ପ୍ରକୃତି ମଣିଷଠାରୁ ଅସରନ୍ତି ଭଣ୍ଡାର ଲୁଚାଇ ରଖୁଛି ?
(କ) ଲୋଭୀ
(ଖ) ଉଦାର
(ଗ) ଧନୀ
(ଘ) ଜ୍ଞାନୀ
ଉ –
(କ) ଲୋଭୀ

Question ୮ ।
କିଏ ଆମର ମାଆ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ?
(କ) ବୃକ୍ଷଲତା
(ଖ) ଆକାଶ
(ଗ) ନଦା
(ଘ) ପ୍ରକୃତି
ଉ –
(ଘ) ପ୍ରକୃତି

Question ୯ ।
“ଜୁର” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?
(କ) ବିଶିଷ୍ଟ
(ଖ) ଶିଷ୍ଟ
(ଗ) ନଷ୍ଟ
(ଘ) କଷ୍ଟ
ଉ –
(ଗ) ନଷ୍ଟ

Question ୧୦ ।
କେଉଁ ମସିହା ପରେ ସ୍କୁମାଚରଙ୍କ “Small is Beautiful” ବହି ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା ?
(କ) ୧୯୮୫
(ଖ) ୧୯୭୦
(ଗ) ୧୯୮୦
(ଘ) ୧୯୯୦
ଉ –
(ଖ) ୧୯୭୦

Question ୧୧ ।
ପୃଥ‌ିବୀର ସମୁଦାୟ କଞ୍ଚାମାଲର ୪୦ ଭାଗ କେଉଁ ଦେଶରେ ଅଛି ?
(କ) ଆମେରିକାରେ
(ଖ) ଚୀନ୍‌ରେ
(ଗ) ଆମେରିକାରେ
(ଘ) ଜାପାନରେ
ଉ –
(କ) ଆମେରିକାରେ

Question ୧୨ ।
ସ୍କୁମାଚାର କାହାଙ୍କଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ ?
(କ) ଗାନ୍ଧୀଙ୍କଦ୍ଵାରା
(ଖ) ଚର୍ଚ୍ଚିଲଙ୍କଦ୍ଵାରା
(ଗ) ବେକନ୍‌ଙ୍କଦ୍ଵାରା
(ଘ) ଦେକାର୍ଡେଙ୍କଦ୍ବାରା
ଉ –
(କ) ଗାନ୍ଧୀଙ୍କଦ୍ଵାରା

Question ୧୩ ।
ଟେକ୍‌ନୋଲୋଜି ଯାନ୍ତ୍ରିକ ହେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ କାହାର ସ୍ପର୍ଶ ପାଇବା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ?
(କ) ବାତ୍ସଲ୍ୟର
(ଖ) ଦିବ୍ୟତ୍ବର
(ଗ) ଭ୍ରାତୃତ୍ଵର
(ଘ) ମାନବୀୟତାର
ଉ –
(ଘ) ମାନବୀୟତାର

Question ୧୪ ।
ବୌଦ୍ଧଧର୍ମରେ କେଉଁ ପନ୍ଥା ଅବଲମ୍ବନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି ?
(କ) ଉଚ୍ଚତମ ପନ୍ଥା
(ଖ) ମଧ୍ୟମ ପନ୍ଥା
(ଗ) ଉତ୍ତମ ପନ୍ଥା
(ଘ) ସର୍ବୋତ୍ତମ ପନ୍ଥା
ଉ –
(ଖ) ମଧ୍ୟମ ପନ୍ଥା

Question ୧୫ ।
ଆନନ୍ଦ ପାଇବା ଭଳି ସୃଜନାତ୍ମକ କର୍ମରୁ ମଣିଷକୁ କିଏ ବଞ୍ଚିତ କରେ ?
(କ) ରାଜନୀତି
(ଖ) ଅର୍ଥନୀତି
(ଗ) ବିଜ୍ଞାନ
(ଘ) ଟେକ୍‌ନୋଲୋଜି
ଉ –
(ଘ) ଟେକ୍‌ନୋଲୋଜି

ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର

Question ୧ ।
ପୂର୍ବେ କିଏ ମୂଳ ବସ୍ତୁ ରୂପେ ବିବେଚିତ ହେଉଥିଲା ?
(କ) ପଦାର୍ଥ
(ଖ) ଶକ୍ତି
(ଗ) ବିଜ୍ଞାନ
(ଘ) ଜଗତ
ଉ –
(କ) ପଦାର୍ଥ

Question ୨ ।
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଭିଭି ଓ ସାରସତ୍ତା କ’ଣ ବୋଲି ପ୍ରାବନ୍ଧିକଙ୍କ ମତ ?
(କ) ଈଶ୍ଵର
(ଖ) ଚେତନା
(ଗ) ମୂଳାବସ୍ଥା
(ଘ) ଯାତନା
ଉ –
(ଖ) ଚେତନା

(ଖ) କ୍ଷୁଦ୍ର ଉତ୍ତରମୂଳକ ୧ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ । ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଲେଖ ।

Question ୧ ।
ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ବିଜ୍ଞାନ କିପରି ଭାବରେ ଜଗତକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇଛି ?
ଉ –
ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ବିଜ୍ଞାନ ରହସ୍ୟବାଦ ଆଡ଼କୁ ଢଳିବା ସହିତ ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ ଜଗତକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇଛି ।

Question ୨ ।
ପୂର୍ବ କେତେ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ପଦାର୍ଥ ମୂଳବସ୍ତୁ ରୂପେ ବିବେଚିତ ହେଉଥିଲା ?
ଉ –
ପୂର୍ବ ତିନି ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ପଦାର୍ଥ ମୂଳବସ୍ତୁ ରୂପେ ବିବେଚିତ ହେଉଥିଲା ।

Question ୩ ।
ରହସ୍ୟବାଦ ଅନୁସାରେ ଜଗତର ମୂଳସତ୍ତା କ’ଣ ?
ଉ –
ରହସ୍ୟବାଦ ଅନୁସାରେ ଜଗତର ମୂଳସତ୍ତା ହେଉଛି – ଚେତନା ।

Question ୪ ।
କାହାର ଜୟଧ୍ବନି ଦେଇ ବିଜ୍ଞାନ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବାଟେ ମାଡି ଚାଲିଲା ?
ଉ –
ପୌରୁଷର ଜୟଧ୍ୱନି ଦେଇ ବିଜ୍ଞାନ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବାଟେ ମାଡ଼ି ଚାଲିଲା।

Question ୫ ।
କେଉଁ ଭାବର ଜାଗରଣ ହେବା ମଣିଷ ପକ୍ଷରେ ଶୁଭଙ୍କର ହେବ ?
ଉ –
ନାରୀଭାବର ଜାଗରଣ ହେବା ମଣିଷ ପକ୍ଷରେ ଶୁଭଙ୍କର ହେବ।

Question ୬ ।
ପୁରୁଷର ପ୍ରଧାନ ନେତ୍ର କଣ ?
ଉ –
ପୁରୁଷର ପ୍ରଧାନ ନେତ୍ର ହେଉଛି- ଜ୍ଞାନ।

Question ୭ ।
କାହାର ଭଣ୍ଡାର ଅସରନ୍ତି ନୁହେଁ ?
ଉ –
ପ୍ରକୃତିର ଭଣ୍ଡାର ଅସରନ୍ତି ନୁହେଁ ।

Question ୮ ।
ସ୍କୁମାଚାରଙ୍କ କେଉଁ ବହିଟିକୁ ସମାଲୋଚନା କରି ଗାଡ଼ିଆନ୍ କାଗଜ ଏହାକୁ ‘Buddhist Ecomomics’ ବୋଲି କହିଥିଲେ ?
ଉ –
ସ୍କୁମାଚାରଙ୍କ ‘Small is beautiful’ ବହିଟିକୁ ସମାଲୋଚନା କରି ଗାଡ଼ିଆନ୍ କାଗଜ ଏହାକୁ ‘Buddhist Ecomomics’ ବୋଲି କହିଥିଲେ ।

Question ୯ ।
ନିଉକ୍ଲିୟର୍ ମଳଦ୍ଵାରା କଣ ହେବ ?
ଉ –
ନିଉକ୍ଲିୟର୍ ମଳଦ୍ଵାରା ସୃଥିବୀକୁ ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ମାଡ଼ିଆସିବ ।

Question ୧୦ ।
ଆଧୁନିକ ମଣିଷର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ପାଇଁ କିଏ ଦାୟୀ ?
ଉ –
ଆଧୁନିକ ମଣିଷର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ପାଇଁ ଟେକ୍‌ନୋଲୋଜି ହିଁ ଦାୟୀ

(ଗ) କ୍ଷୁଦ୍ର ଉତ୍ତର ମୂଳକ ୨ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ । ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଲେଖ ।
(ଲେଖା ଓ ଲେଖକ ସୂଚନା ପାଇଁ ୧ ନମ୍ବର ଓ ଉତ୍ତର ପାଇଁ ୧ ନମ୍ବର ।)

Question ୧ |
ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରବନ୍ଧଟି କେଉଁ ପୁସ୍ତକ ଅବଲମ୍ବନରେ ରଚିତ।
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରବନ୍ଧଟି ସ୍କୁମାଚାରଙ୍କ ‘Small is beautiful’ ପୁସ୍ତକ ଅବଲମ୍ବନରେ ରଚିତ।

Question ୨ ।
କେଉଁ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଲେଖକଦ୍ଵୟ ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନକୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକତା ବାଟରେ ମତେଇ ନେଲେ ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ବେକନ୍ ଓ ଦେକାର୍ତେ ଏହି ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଲେଖକଦ୍ଵୟ ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନକୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକତା ବାଟରେ ମତେଇ ନେଲେ।

Question ୩ ।
ନାରୀ ଜାଗରଣଠାରୁ କେଉଁ ଭାବର ଜାଗରଣ ଅନେକ ବଡକଥା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ନାରୀ ଜାଗରଣଠାରୁ ନାରୀ ଭାବର ଜାଗରଣ ଅନେକ ବଡ଼କଥା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Question ୪ ।
କେଉଁ ମଣିଷଟି ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ଜ୍ଞାନ ସାଧନାରେ ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା ଅଥଚ ଅନ୍ତର୍ବୋଧ ନଥିବା ମଣିଷଟି ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ।

Question ୫ ।
ଭଲଭାବରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ହେଲେ ମଣିଷ କାହାକୁ ଦାସୀ ପରି ଖଟେଇବାପାଇଁ ଉଚିତ ମଣୁଥିଲା ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ଭଲଭାବରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ହେଲେ ମଣିଷ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀ ପରି ଖଟେଇବାପାଇଁ ଉଚିତ ମଣୁଥିଲା ।

Question ୬ ।
ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞଙ୍କ ଆହ୍ବାନକ୍ରମେ ମଣିଷ କାହାକୁ ଈଶ୍ବରଙ୍କ ଆସନରେ ବସାଇଲା ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞଙ୍କ ଆହ୍ବାନକ୍ରମେ ମଣିଷ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନକୁ ଈଶ୍ବରଙ୍କ ଆସନରେ ବସାଇଲା।

Question ୭ ।
କେଉଁ କଥାକୁ ଆମେରିକାବାସୀ ସଫଳ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମାଣପତ୍ର ବୋଲି ଭାବନ୍ତି ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ବିଭବ କଥାକୁ ଆମେରିକାବାସୀ ସଫଳ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମାଣପତ୍ର ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।

Question ୮ ।
ବର୍ତ୍ତମାନର ଅର୍ଥନୀତି ସାଂପ୍ରତିକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ଦିଗରେ ଅସମର୍ଥ କାହିଁକି ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

କାରଣ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅର୍ଥନାତି ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ବୈଜ୍ଞାନିକ ବିଶ୍ଵାସ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ ସାଂପ୍ରତିକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ଦିଗରେ ଅସମର୍ଥ।

(ଘ) ଅଳ୍ପ ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୁଳକ ୩ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ। ୩୦ଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଲେଖ ।
(ଲେଖା ଓ ଲେଖକଙ୍କ ସୂଚନା ପାଇଁ ୧ ନମ୍ବର ଓ ଉତ୍ତର ପାଇଁ ୨ ନମ୍ବର ।)

Question ୧ ।
ଜଗତକୁ ଏକ ଯନ୍ତ୍ର ଭାବି କ’ଣ କରିବା ପାଇଁ ବେକନ୍ ଇଙ୍ଗିତ କରୁଥିଲେ ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ବେକନ୍ କହୁଥିଲେ ଜଗତ ଏକ ଯନ୍ତ୍ର । ତାକୁ ଅକ୍ତିଆର କର, ଭୋଗ କର । ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀ ପରି ଖଟାଅ। ସେ ହିଁ ବିଜ୍ଞାନକୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକତା ବାଟରେ ମତେଇ ହୋଇଥିଲେ ।

Question ୨ ।
ନାରୀ ଭାବର ଜାଗରଣ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ସଦ୍‌ଗୁଣ ରହିଛି; ଯଥା- ଦୟା, ସେବା, ସହନଶୀଳ ମନୋଭାବ ଆଦି। ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ନାରୀର ପ୍ରଧାନ ନେତ୍ର ଅନ୍ତର୍ବୋଧ। ଏଇ ସବୁଥିରେ ଜାଗରଣ ଆସିବା ଲୋଡ଼ା।

Question ୩ ।
ନାରୀ ପୁରୁଷ ଖାଲି ଲିଙ୍ଗ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଲଗା, ନଚେତ ସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମାନ –ଏପରି ଘଟିବା ଶୁଭ କଥା ନୁହେଁ କାହିଁକି ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ନାରୀ ପୁରୁଷ ଖାଲି ଲିଙ୍ଗ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଲଗା, ନଚେତ ସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମାନ – ଏପରି ଘଟିବା ଶୁଭ କଥା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏପରି ହେଲେ ନାରୀ ତାହାର ସ୍ଵାଭାବିକ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ହରାଇବ। ଦୟାଶୂନ୍ୟ ବୀର ପରି କେବଳ ବଳରେ ବିକାଶ ଢଳିବ ।

Question ୪ ।
ଦୟାଶୂନ୍ୟ ବଡ଼ ବୀର ସଂପର୍କରେ କ’ଣ କୁହାଯିବ ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ଦୟାଶୂନ୍ୟ ବୀର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କହିଛନ୍ତି, ବୀର ହୁଏତ ବଳରେ ନିଜର ମହନୀୟତାକୁ ପରିପ୍ରକାଶ କରିପାରିବ; ମାତ୍ର ତା’ର ହୃଦୟରେ ମାନବୀୟ ଆଚରଣ ତଥାପି ରହିନଥିବ। ଯେମିତିକି ଜ୍ଞାନ ସାଧନାରେ ଶୀର୍ଷକୁ ଉଠିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ତର୍ବୋଧ ନଥିବା କାରଣରୁ ଆସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସେମିତି ବୀର ବୟାଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ।

Question ୫ ।
ବୀରଭୋଗ୍ୟ ବସୁନ୍ଧରା ନୀତିଟି କ’ଣ୍ ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ବୀରଭୋଗ୍ୟ ବସୁନ୍ଧରା ନୀତିଟି ହେଉଛି ଶକ୍ତି ବଳରେ ଜଗତକୁ ଭୋଗ କରିବା। ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନର ଅଭ୍ୟୁଦୟଠାରୁ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରୁଷ ପ୍ରଧାନ କାଳରେ ମଣିଷ ଭଲଭାବରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀ ଭାବେ ଖଟାଇବାକୁ, ତା’ର ଗଚ୍ଛିତ ଭଣ୍ଡାରକୁ ଉପେଯାଗ କରିବାକୁ ଉଚିତ ମନେକରିଛନ୍ତି।

Question ୬ ।
ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀ ପଣରେ ଖଟାଇବାର ଅର୍ଥ ବୁଝାଇଦିଅ ।
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀ ପଣରେ ଖଟାଇବାର ଅର୍ଥ- ପ୍ରକୃତିରେ ଗଚ୍ଛିତ ଥିବା ଭଣ୍ଡାରକୁ ବିନିଯୋଗ କରିବା। ତାକୁ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ନିଜ କାମରେ ଲାଗାଇବା। ତା’ ଅଣ୍ଟିରୁ ସେସବୁକୁ ଛଡ଼ାଇ ଆଣି ନିଜର ପ୍ରାପ୍ୟ ଆଦାୟ କରିବାସହ ବୀର ପରି ବଞ୍ଚିବା ।

Question ୭ ।
ଲେଖକ ସ୍କୁମାଚାର ଆମେରିକାକୁ କାହିଁକି ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି ?
ଉ –
ପ୍ରବନ୍ଧ – ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର
ପ୍ରାବନ୍ଧିକ – ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି

ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେରିକା ବିଶ୍ଵର ସବୁଠାରୁ ବିଭବଶାଳୀ ଦେଶ। ଆମେରିକାର ବିଭବ ହିଁ ତାହାର ଆର୍ଥନୀତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଫଳତାର ପ୍ରାମାଣପତ୍ର । ପୃଥିବୀର ସମୁଦାୟ କଞ୍ଚାମାଲର ୪୦ ଭାଗ ଆମେରିକାରେ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଲୋକସଂଖ୍ୟାର ମାତ୍ର ୬ ଭାଗ ଆମେରିକାରେ । ତେଣୁ ଲେଖକ ସ୍କୁମାଚାର ୬ଭାଗ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ୪୦ ଭାଗ କଞ୍ଚାମାଲ ଥିବା ଯୋଗୁ ଆମେରିକାକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି ।

(ଙ) ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ୫ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ । ୧୫୦ଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଲେଖ ।

Question ୧ ।
‘ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର’ ପ୍ରବନ୍ଧର ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଆକଳନ କର ।
ଉ –
ସ୍ବାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରବନ୍ଧ ସାହିତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଣେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରଚଣ୍ଡପ୍ରତିଭା ଓ ବହୁପରିଚିତ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି । ବିଜ୍ଞାନ ବିଷୟସମ୍ବଳିତ ପ୍ରବନ୍ଧ ରଚନାରେ ସମ୍ଭବତଃ ସେ ଜଣେ ଅପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ ଗଦ୍ୟଶିଳ୍ପୀ । ବିଜ୍ଞାନ ବିଷୟସମ୍ବଳିତ ପ୍ରବନ୍ଧ ରଚନାରେ ସେ ଅଧୂକ ନିଷ୍ଠା ବ୍ୟକ୍ତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ, ଇତିହାସ, ଧର୍ମ, କଳା, ସାହିତ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହର ଅଭାବ ନାହିଁ । ଶରତ କୁମାରଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକରେ ବିଶ୍ୱଦୃଷ୍ଟି ପରିଲକ୍ଷିତ । ତଥ୍ୟ ଓ ତତ୍ତ୍ଵ ଆଶ୍ରିତ ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧାବଳୀ ଯେମିତି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ବ୍ୟଙ୍ଗ ଓ ଶାଣିତ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧକଳା ସେମିତି ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ।

ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣୀୟ ପ୍ରବନ୍ଧଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ‘ବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି’, ‘ଆକାଶର ଆହ୍ୱାନ’, ‘ଆଟମ୍ଭରୁ କ୍ଵାଣ୍ଟମ୍’, ‘ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦର ମର୍ମକଥା’, ‘ବୋଦାଙ୍କ ଦାଦାଗିରି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧ’, ‘ସଂସ୍କୃତି ଓ ଅପସଂସ୍କୃତି’, ‘ଏଣୁତେଣୁ କିଛି’, ‘ବିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ମଣିଷର ସଂଗ୍ରାମ’, ‘ଗ୍ରୀକ୍‌ତିର ଜୀବନଗାଥା’, ‘ଛତ୍ରପତି ବିବେକାନନ୍ଦ’, ‘ଗାନ୍ଧିମଣିଷ’ ଆଦି ପ୍ରବନ୍ଧଗ୍ରନ୍ଥ ଅନ୍ୟତମ ।

‘ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର’ ପ୍ରାବନ୍ଧିକଙ୍କ ଏକ ବହୁଚର୍ଚ୍ଚିତ ପ୍ରବନ୍ଧ । ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧଟି ତାଙ୍କର ‘ଆଧୁନିକତାର ରୂପରେଖ’ ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂକଳନରୁ ଗୃହୀତ । ଏଥ‌ିରେ ବିଜ୍ଞାନର ଅତ୍ୟଧିକ ଯାନ୍ତ୍ରିକତା ଓ ବସ୍ତୁବାଦିତା କିପରି ପୃଥ‌ିବୀ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ, ତାହା ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ପ୍ରାବନ୍ଧିକ । ପ୍ରଥମରୁ କହିବାକୁ ଗଲେ ଏହି ‘ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର’ ପ୍ରବନ୍ଧଟିକୁ ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ସ୍କୁମାଚାରଙ୍କ ବହୁଚର୍ଚ୍ଚିତ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘Small is beautiful’ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ରଚନା କରିଛନ୍ତି । ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୧୯୭୦ ପରେ ସ୍କୁମାଚାରଙ୍କ ଏହି ‘ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର’ ପୁସ୍ତକ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରାଚ୍ୟ ଦର୍ଶନର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଳନର ଏହି ବହିଟି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵମାନସିକତା ଉପରେ ତା’ର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥଲା । ସୁତରାଂ ‘ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର’ ତଥା ‘Small is beautiful’ ବହିର ପ୍ରଭାବରେ ରଚିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଇ ପ୍ରବନ୍ଧର ନାମ ‘ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର’ ହେବା ସ୍ଵାଭାବିକ ମନେହୁଏ ।

ବଢ଼ିଛି ଏବଂ ପଦାର୍ଥ ଆଡ଼କୁ ଢଳିଛି । ବେକନ୍ ଓ ଦେକାର୍ତା ପ୍ରଭୃତି ଆଧୁନିକ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବ ବିଜ୍ଞାନକୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକତା ବାଟରେ ମତେଇନେଲେ । ପ୍ରକୃତିକୁ ଅଧ୍ୟରୁ ଅଧ୍ଵ ଲୁଣ୍ଠନ କରି ତାକୁ ଉପଭୋଗ କରିବାପାଇଁ ଆଧୁନିକ ମାନବକୁ ଆହ୍ଵାନ ମିଳିଲା । ପ୍ରକୃତିର ସେବା କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ତା’ର ଶୋଷଣ କରିବାକୁ ଆଧୁନିକ ମାନବ ବ୍ରତଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲା । ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀପଣରେ ଖଟାଇବାକୁ ମନକଲା, ଯାହା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵର ଚିନ୍ତାନାୟକଙ୍କୁ ବିଶେଷଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବ୍ୟସ୍ତ କରିପକାଇଲା ।

ପ୍ରକୃତି ଆମର ମାଆ । ମଣିଷର ଏଇ ଉପଲବ୍‌ଧୁ ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ହୋଇଛି । ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନର ଜାଗରଣ ସହିତ ମଣିଷ ଏଇ ଉପଲବ୍‌ଧିକୁ ଏଡ଼େଇଗଲା । ହେଲେ ନିକଟ ଅତୀତରେ ମଣିଷର ଏଇ ମନୋଭାବରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି । ପରିବେଶ ସଚେତନ ହୋଇଉଠୁଥ‌ିବା ଏଇ ମଣିଷ ପ୍ରକୃତିକୁ ପୁଣିଥରେ ମାଆ ରୂପରେ ଫେରି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟାକଲା ଏବଂ ସେଥ‌ିରେ ସଫଳ ହେଲା ମଧ୍ଯ ।

ଟେକ୍ନୋଲୋଜିର ବିକାଶ ତଥା ବିସ୍ତାରକୁ ଯେତେବେଳେ ୧୯୫୦/୬୦ ମସିହା ବେଳକୁ ରୋକିବା ନିମନ୍ତେ ସ୍କୁମାଚାର ଅଙ୍କୁଶ ଲଗାଇଲେ ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରକୃତିର କଞ୍ଚାମାଲ ଅସରନ୍ତି ନୁହେଁ ବୋଲି ସଚେତନଧର୍ମୀ ଘୋଷଣା କରିଲେ ସେତେବେଳେ ଜନସଚେତନତା ବଢିଲା ।

ମଣିଷ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ଅଳ୍ପ ଯନ୍ତ୍ରପାତିଦ୍ୱାରା ପରିମିତ ବିକାଶ ମଧ୍ଯରେ ବଞ୍ଚିବା ଦରକାର । ଦ୍ରୁତ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ବିକାଶ ନାଆଁରେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇ ଭବିଷ୍ୟତ ଅନ୍ଧାର କରିଦେବା ବିଜ୍ଞାନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ନହେଉ । ଭୋଗବାଦୀ ଅର୍ଥନୀତି ବଦଳରେ ପରିବେଶଭିଭିକ ଓ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧଯୁକ୍ତ ଅର୍ଥନୀତି ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ଶୁଭଙ୍କର ହେବ । ପୂର୍ବରୁ ଗତ ତିନି ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ କେବଳ ପଦାର୍ଥକୁ ଯେଉଁ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇ ଆସୁଥିଲା, ତାହା ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଆରମ୍ଭରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେବା ଏକ ଭଲ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ଲେଖକଙ୍କ ମତ । ରହସ୍ୟବାଦର ଚେତନାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବାଦ୍ଵାରା ବିଜ୍ଞାନର ଗତି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି । ବିଜ୍ଞାନର ଏଇ ଗତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହିଁ ଲେଖକଙ୍କ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ।

ବାସ୍ତବିକ ପ୍ରାବନ୍ଧିକଙ୍କ ଆଲୋକପାତ ଯଥାର୍ଥ ଓ ପ୍ରସଙ୍କୋଚିତ ମନେହୁଏ ।

Question ୨ ।
ବିଜ୍ଞାନକୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକତା ବାଟରେ ମତେଇ ନେବାଦ୍ବାରା ମଣିଷର କି କି କ୍ଷତି ହୋଇଛି ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।
ଉ –
ବିଜ୍ଞାନଭିତ୍ତିକ ପ୍ରବନ୍ଧର ସ୍ରଷ୍ଟାଭାବେ ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ସର୍ବତ୍ର ପରିଚିତ । ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧ ବହୁ ଜଟିଳ ସମସ୍ୟାର ସରଳ ଓ ସହଜ ମାର୍ଗରେ ଉନ୍ମୋଚନ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ବହୁ ପ୍ରବନ୍ଧର ସ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ନିଜର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟାୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି । ‘ଆଟମ୍ଭରୁ କ୍ଵାଣ୍ଟମ’, ‘ବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି’, ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରିବାର’ । ଏହିଭଳି ପ୍ରବନ୍ଧ ସଙ୍କଳନ ‘ ଆଧୁନିକତାର ରୂପରେଖ’ରୁ ସଂଗୃହୀତ । ବିଜ୍ଞାନର ଅତ୍ୟଧିକ ଯାନ୍ତ୍ରିକତା ଓ ବସ୍ତୁବାଦିତା କିଭଳି ପୃଥ‌ିବୀ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ତାହା ଉକ୍ତ ପ୍ରବନ୍ଧରେ ଦର୍ଶାଇ ଦିଆଯାଇଛି ।

ମଣିଷ ସକଳ ସୃଷ୍ଟିର ନିୟାମକ । ବିଜ୍ଞାନକୁ ସେଇ ହିଁ ରୂପରେଖ ଦେଇଛି । ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ଭରେ ଆଜି ବିଜ୍ଞାନ ମଣିଷକୁ ଅଭିନବ ଉଦ୍ଭାବନମାନ ଯୋଗାଇ ଆସିଛି । ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ବିଜ୍ଞାନ ନିକଟରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରୁଛି । ବିଜ୍ଞାନ ତା’ ଜୀବନକୁ ଏପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରିଛି ଯେ ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ବିଜ୍ଞାନର ଅପ୍ରତିହତ ପ୍ରଭାବକୁ ସ୍ଵୀକାର କରୁଛି । ବେକନ୍ ଓ ଦେକାର୍ତ୍ତେ ଆଧୁଡ଼ିକ ବିଜ୍ଞାନକୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକତା ବାଟରେ ମତେଇ ନେଲେ । ବିଜୟର ବୈଜୟନ୍ତୀ ଉଡ଼ାଇ ବିଜ୍ଞାନ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବାଟେ ଦ୍ରୁତ ପଥରେ ଆଗେଇ ଚାଲିଲା । ସେମାନଙ୍କ ଭାବନରେ ଜଗତ ଏକ ଯନ୍ତ୍ର, ତାକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖୁ ଭୋଗ କର । ଜୀବନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅ । ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀ ରୂପେ ଖଟାଇ ଅହେତୁକୀ ଆନନ୍ଦ ଗ୍ରହଣ କର ।

ଦ୍ରୁତ ପଥରେ ଆଗେଇ ଚାଲିଲା । ସେମାନଙ୍କ ଭାବନରେ ଜଗତ ଏକ ଯନ୍ତ୍ର, ତାକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖୁ ଭୋଗ କର । ଜୀବନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅ । ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀ ରୂପେ ଖଟାଇ ଅହେତୁକୀ ଆନନ୍ଦ ଗ୍ରହଣ କର ।

ସମାଜରେ ବିଜ୍ଞାନର ଦ୍ରୁତ ପ୍ରଗତି ସତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଲୁଣ୍ଠନ କରିବା ଓ ନାରୀ ନିର୍ଯାତନା ଅବ୍ୟାହତ ରଖିବା ଏକ ପରମ୍ପରା ଜାରି ରହିଛି । ମଣିଷ ଆଜି ବି ନାନା ପରିବର୍ତ୍ତନର ନାରାବାଜ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏବେ ବି ମଣିଷ ପ୍ରତି ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଆଚରଣ କରୁଛି । ନାରୀ ନିର୍ଯାତନା ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ । ମାତ୍ର ଏସବୁ ଭିତରେ ଦେଖୁହୁଏ ଯେ ଏ ଦୁଇଟିର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହେଲାଣି । ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଧାବିତ ଏଇ ସ୍ରୋତ ତିନିଶହ ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଥିବା ପ୍ରକୃତି ଶୋଷଣ ବା ନାରୀ ନିର୍ଯାତନା ଅଳ୍ପ କେତେ ବର୍ଷ ଭିତରେ ବନ୍ଦ କରିଦେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ଲେଖକ ମତ ରଖୁଛନ୍ତି ।

ହେଲେ ନାରୀଠାରେ ଥ‌ିବା ଦୟା, ସେବା, ସହନଶୀଳତାକୁ ପ୍ରଗତି ପଥରେ ଆଗେଇ ନେବ । ସଦ୍‌ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେତୁ ତା’ର ଅନ୍ତର୍ବୋଧ ଜାଗ୍ରତ ହେବ । ସେହିଭଳି ପୁରୁଷର ମାନବୀୟ ଗୁଣ ସାହସ, ବୀରତ୍ଵ ପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦିତା ଆଦି ସଦ୍‌ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ସମାଜର ବିକାଶ ଦିଗରେ ସହାୟକ ହେବ । ତେଣୁ ଲେଖକ ଏଠାରେ ନାରୀ ଯେଭଳି ସମକକ୍ଷ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି ନାରୀ ଜାଗରଣର ଏ ଭାବନା ସମାଜ ପାଇଁ ଶୁଭଙ୍କର ନୁହେଁ । ଜ୍ଞାନ ସାଧନାରେ ଶୀର୍ଷକୁ ଉଠିଥିବା ଅଥଚ ଅନ୍ତର୍ବୋଧ ନ ଥ‌ିବା ମଣିଷଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ବିଜ୍ଞାନ ବଳରେ ଦ୍ରୁତ ବିକାଶ ନାଁରେ ମଣିଷ ନିଜର ଯେଉଁ ଅଭୂତପୂର୍ବ କ୍ଷତି ସାଧନ କରୁଛି । ଲେଖକ ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ପାଠକଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିଛନ୍ତି ।

Question ୩ ।
ପରିବେଶ ସଚେତନ ମଣିଷ ପ୍ରକୃତିକୁ କିଭଳି ପୁଣିଥରେ ମାଆ ରୂପରେ ଫେରି ପାଇଛି, ବିଶ୍ଳେଷଣ କର ।
ଉ –
ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରବନ୍ଧ ସାହିତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଜ୍ଞାନାଧାରିତ ଗଦ୍ୟରଚନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଯେଉଁ କେତେଜଣ ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଭାର ପରିଚୟ ଦେଇଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି ସର୍ବାଗ୍ରେ ସ୍ମରଣୀୟ । ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି ପରମ୍ପରା, ବିଶ୍ଵର ବିଭିନ୍ନ ଦର୍ଶନତତ୍ତ୍ଵ ଯେମିତି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପାଲଟିଛି ତାଙ୍କ କୃତିରେ ଠିକ୍ ସେମିତି ବିଜ୍ଞାନ ପାଲଟିଛି ଅନନ୍ୟ ଆଧାର ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧରେ । ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧିଦୀପ୍ତ, ଶାଣିତ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ।

ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣୀୟ ପ୍ରବନ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ‘ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦର ମର୍ମକଥା’, ‘ବୋଦାଙ୍କ ଦାଦାଗିରି’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧ ‘ବିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ’, ‘ଗାନ୍ଧୀମଣିଷ’, ‘ଆଧୁନିକତାର ରୂପରେଖ’, ‘ମଣିଷର ସଂଗ୍ରାମ’ ଆଦି ଅନ୍ୟତମ ।

ଆଲୋଚ୍ୟ ‘ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର’ ପ୍ରବନ୍ଧଟି ତାଙ୍କର ଏକ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ପ୍ରବନ୍ଧ । ଏଥ‌ିରେ ତାଙ୍କର ‘ଆଧୁନିକତାର ରୂପରେଖ’ ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂକଳନରୁ ଗୃହୀତ । ବିଜ୍ଞାନର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାରଜନିତ ସମସ୍ୟାକୁ ଗୁରୁତ୍ବାରୋପ କରିଛନ୍ତି ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧରେ ।

ବିଂଶ ଶତକରେ ରହସ୍ୟବାଦ ଓ ବିଜ୍ଞାନର ସମନ୍ବୟ ପ୍ରଗତି ପରିଚୟ ପାଲଟି ପାରିବ ବୋଲି ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ମତ ଦେଇଛନ୍ତି । ମାନବ ସମାଜର ଆବଶ୍ୟକତାନୁସାରେ ଅଳ୍ପ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ସାହାଯ୍ୟ ନେଇ ବଞ୍ଚିବାକୁ ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ନିଜ ପ୍ରବନ୍ଧ ମାଧ୍ୟମରେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି । ବିଂଶ ଶତକର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧ ଯାଏଁ ବିଜ୍ଞାନର ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୟୋଗ ଓ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବିକାଶ ମାନବକୁ ନିର୍ଭୟ କରିଦେଇଛି । ଫଳରେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀ ଭାବରେ ଖଟାଇବାକୁ ଓ ତା’ର ସର୍ବସ୍ଵ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ମାନବ ସ୍ଥିର କରିନେଇଛି । ନିଜର ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ୟ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଆଦାୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି ।

ତେବେ ଏଇ ଜୀବନାଦର୍ଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି । ବିଂଶ ଶତକରେ ପ୍ରଥମାର୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଏହି ନୀତି ସଂପୂର୍ଣ ନ ହେଲେ ବି ସାମାନ୍ୟ ବଦଳିବାର ଦେଖାଦେଇଛି । ପ୍ରକୃତି ଆମର ମା’ ଏହିପରି ଜ୍ଞାନକରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛି । ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି କଠୋର ହୋଇ ଆସୁଥ‌ିବା ମାନବ ସମାଜ ପୁନଃ ପ୍ରକୃତିର ଯନ୍ତ୍ର ନେବାକୁ ଚାହିଁଛି । ତା’ର ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତି ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁଛି । ଯାହା ଏଇ ପୃଥ‌ିବୀ ପାଇଁ ଶୁଭଙ୍କର ।

Question ୪ ।
ଅର୍ଥନୀତିରେ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାର ହେତୁ କ’ଣ ସୂଚାଇ ଦିଅ ।
ଉ –
ସ୍ଵାଧୀନୋତ୍ତର ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରବନ୍ଧ ସାହିତ୍ୟଧାରାରେ ଜଣେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରତିଭା ଓ ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ଭାବରେ ବହୁଚର୍ଚ୍ଚିତ ଓ ପରିଚିତ ଗଦ୍ୟକାର ହେଉଛନ୍ତି ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି । ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ବଳିତ ତାଙ୍କ ରଚନାବଳୀ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରବନ୍ଧାଗାରରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଅମୂଲ୍ୟନିସ୍ । ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନା, ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀର ଗଭୀରତା ଓ ଗଭୀର ମନନଶୀଳତା ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧକୁ ଯେମିତି ରୂଚିପୂର୍ଣ କରିଛି ସେମିତି କରିଛି ଜ୍ଞାନଗର୍ଭକ ।

ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣୀୟ ପ୍ରବନ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ‘ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦର ମର୍ମକଥା’, ‘ବୋଦାଙ୍କ ଦାଦାଗିରି’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧ ‘ବିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ’, ‘ଗାନ୍ଧୀମଣିଷ’, ‘ଆଧୁନିକତାର ରୂପରେଖ’, ‘ମଣିଷର ସଂଗ୍ରାମ’ ଆଦି ଅନ୍ୟତମ ।

ଆଲୋଚ୍ୟ ‘ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର’ ପ୍ରବନ୍ଧଟି ତାଙ୍କର ଏକ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ପ୍ରବନ୍ଧ । ଏଥରେ ତାଙ୍କର ‘ଆଧୁନିକତାର ରୂପରେଖ’ ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂକଳନରୁ ଗୃହୀତ । ବିଜ୍ଞାନର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାରଜନିତ ସମସ୍ୟାକୁ ଗୁରୁତ୍ବାରୋପ କରିଛନ୍ତି ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧରେ ।

ସମୟର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମଣିଷ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନକୁ ଈଶ୍ବରଙ୍କ ଆସନରେ ବସାଇଲା । ସମୟର ବିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ସ୍କମାଚାର ଏହା ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ଵର ଉଠାଇଥିଲେ ତାଙ୍କ ‘Small is Beautiful’ ଗ୍ରନ୍ଥ ମାଧ୍ୟମରେ । ଏଥ‌ିରେ ସେ ଆମେରିକାର ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଇଛନ୍ତି । ପୃଥ‌ିବୀର ସମୁଦାୟ କଞ୍ଚାମାଲର ୪୦ ଭାଗ ଆମେରିକାରେ କିନ୍ତୁ ତା’ର ଲୋକସଂଖ୍ୟା ମାତ୍ର ଛଅଭାଗ । ଫଳତଃ ଖୁବ୍ ସୁଖ ବିଳାସପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ ଜୀବନ ବାଉଁଛନ୍ତି ଆମେରିକାବାସୀ । ସେଠାକାର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରଧାନଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଧ‌ିକରୁ ଅଧ‌ିକ ଆୟ କରିବା, ଅର୍ଥ ଉପା୍ଜନ କରିବା । ଯିଏ ଯେତେ ଉଚ୍ଚମାନର ଜୀବନ ଜିଇଁଲା ସେ ସେତେ ଉନ୍ନତ ଓ ଧନୀ ବିବେଚିତ ହେବା ଫଳରେ ଧନଅର୍ଜନ ଓ ଉଚ୍ଚମାନର ଜୀବନ ହିଁ ଆମେରିକୀୟଙ୍କ ସବୁ କିଛି । ଯଦିଓ ସ୍ଫୁମାଚାର ଆମେରିକାକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି ତଥାପି ଏହା ଅଳ୍ପ ବହୁତେ ପ୍ରାୟ ସବୁ ଦେଶରେ ଦେଖାଯାଉଛି । ଅର୍ଥନୀତି ହିଁ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଛି । ତେବେ ସ୍କମାଚାର ନିଜ ପୁସ୍ତକରେ ଏହି ଅର୍ଥନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତିର ଦଂଶନକୁ ସଂଶୋଧନ କରି, ଅର୍ଥନୀତିକୁ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଚାହିଁଛନ୍ତି ।

ବାସ୍ତବିକ ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ବିଚାର ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ ସ୍ବାଗତଯୋଗ୍ୟ ।

Question ୫ ।
ବସ୍ତୁବାଦୀ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ବୌଦ୍ଧ ଅର୍ଥନୀତି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ତୁଳନାତ୍ମକ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କର ।
ଉ –
ଆଧୁନିକ ପ୍ରବନ୍ଧର ସ୍ବାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳଖଣ୍ଡରେ ଜଣେ ବଳିଷ୍ଠ ପ୍ରବନ୍ଧପ୍ରତିଭା ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି । ବିଜ୍ଞାନର ନାନା ତଥ୍ୟ, ଦର୍ଶନର ନାନା ତତ୍ତ୍ବ ଓ ଜୀବନଯାତ୍ରାର ଅଜସ୍ର ଅନୁଭୂତି ଅଭିଜ୍ଞତାକୁ ନେଇ ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧ ପାଠକର ଖୁବ୍‌ ପ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ହୋଇପାରିଛି । ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକରେ ବିଶ୍ବ ଦୃଷ୍ଟି ପରିଲକ୍ଷିତ ।

ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣୀୟ ପ୍ରବନ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ‘ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦର ମର୍ମକଥା’, ‘ବୋଦାଙ୍କ ଦାଦାଗିରି’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧ ‘ବିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ’, ‘ଗାନ୍ଧୀମଣିଷ’, ‘ଆଧୁନିକତାର ରୂପରେଖ’, ‘ମଣିଷର ସଂଗ୍ରାମ’ ଆଦି ଅନ୍ୟତମ ।

ଆଲୋଚ୍ୟ ‘ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର’ ପ୍ରବନ୍ଧଟି ତାଙ୍କର ଏକ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ପ୍ରବନ୍ଧ । ଏଥରେ ତାଙ୍କର ‘ଆଧୁନିକତାର ରୂପରେଖ’ ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂକଳନରୁ ଗୃହୀତ । ବିଜ୍ଞାନର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାରଜନିତ ସମସ୍ୟାକୁ ଗୁରୁତ୍ବାରୋପ କରିଛନ୍ତି ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧରେ ।

ଆଧୁନିକ କାଳଖଣ୍ଡରେ ଜୀବନ ଅର୍ଥ ସର୍ବସ୍ଵ ହୋଇପଡିଛି । ଏହା ଅନେକ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ, ସମାଜତତ୍ତ୍ଵବିଦ୍ ଦାର୍ଶନିକ ତଥା ସାହିତ୍ୟିକ ଚିନ୍ତାନାୟକଙ୍କୁ ଆଦୌ ଉଚିତ ମନେ ହୋଇନାହିଁ । ଏହାର ପ୍ରତିରୋଧ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ । ଯାହାର ଏକ ବଳିଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ ସ୍ଫୁମାଚାରଙ୍କ ‘Small is Beautiful’ ଗ୍ରନ୍ଥ । ଏଥ‌ିରେ ସେ ଆମେରିକାବାସୀଙ୍କ ଅର୍ଥଲାଳସାକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ସ୍ତୁମାଚାରଙ୍କ ଏହି ବିଚାରରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଉକ୍ତ ପ୍ରବନ୍ଧଟି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବାରୁ ଏଥିରେ ତାଙ୍କ ମତ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଆଧାରିତ । ପ୍ରଚଳିତ ଜୀବନଧାରାରେ ଅର୍ଥ କିପରି ସର୍ବସ୍ଵ ପାଲଟି ମାନବୀୟ ଗୁଣାବଳୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛି ତାହାକୁ ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ।

ପ୍ରଚଳିତ ବସ୍ତୁବାଦୀ ଅର୍ଥନୈତିକ ସିଷ୍ଟମରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ହାରାହାରି ଯେତିକି ଗ୍ରାସ କରୁଛି, ତାହାହିଁ ଜାତିର ଜୀବନଯାପନର ମାନଦଣ୍ଡ । ତେଣୁ ପ୍ରଚୁର ଉତ୍ପାଦନ କରି ହାରାହାରି ଗ୍ରାସ ପରିମାଣ ବଢ଼ାଉଥବା ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ସମୃଦ୍ଧି ସ୍ବୀକୃତି । ହେଲେ ବୌଦ୍ଧ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଏହି ଦୁଇଟାଙ୍କ ଅର୍ଥାତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି ଓ ହାରାହାରି ଗ୍ରାସର ବୃଦ୍ଧିକୁ ସଂପୂର୍ଣ ଅସ୍ବୀକାର କରେନା । ମାତ୍ର ଏହା ସାଙ୍ଗକୁ ମଣିଷ ଠିକ୍ ପଥରେ ଚଳୁଛି କି ନା କେତେଦୂର ମଧ୍ଯମପନ୍ଥ ଅବଲମ୍ବନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଉଛି । ବୌଦ୍ଧ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଏହି କଥା ମପାଯାଏ ।

ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ବସ୍ତୁବାଦୀ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ବୌଦ୍ଧ ଅର୍ଥନୀତି ମଧ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି ।

ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ପରିଚିତି :

ବିଂଶ ଶତକର ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରବନ୍ଧ ସାହିତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନ୍ୟତମ ବଳିଷ୍ଠ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଦମ୍ଭିଲା ସ୍ଵର ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ଶରତ କୁମାର ମହାନ୍ତି। ବିଜ୍ଞାନ ବିଷୟ ସମ୍ବଳିତ ପ୍ରବନ୍ଧ ରଚନାରେ ସମ୍ଭବତଃ ସେ ଜଣେ ଅପ୍ରତିଦ୍ଵନ୍ଦୀ ଗଦ୍ୟଶିଳ୍ପୀ। ବିଜ୍ଞାନ ବିଷୟ ସମ୍ବଳିତ ପ୍ରବନ୍ଧ ରଚନାରେ ସେ ଅଧିକ ନିଷ୍ଠା ବ୍ୟକ୍ତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ, ଇତିହାସ, ଧର୍ମ, କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ଆଗ୍ରହର ଅଭାବ ନାହିଁ। ଶରତ କୁମାରଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକରେ ବିଶ୍ଵଦୃଷ୍ଟି ପରିଲକ୍ଷିତ। ଭାରତ, ଗ୍ରୀସ୍, ଫ୍ରାନ୍ସ, ଜର୍ମାନୀ, ଇଂଲଣ୍ଡ, ଆମେରିକା ପ୍ରଭୃତି ଦେଶର ବହୁ ବିଷୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧର ବପୁ ନିର୍ମାଣରେ ସହାୟକ । ଗଣିତ ଅଧ୍ୟାପନାରେ ଜୀବିକା ବିତାଇଥିବା ଏଇ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲେଖକଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧମାଳା ପାଠକୀୟ ମାନସର ପରିପୋଷକ । ଜଟିଳ ତତ୍ତ୍ଵକୁ ଯଥାସମ୍ଭବ ସରଳ ସାର୍ଥକ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନା କରିବାରେ ତାଙ୍କର ସବୁଦ୍ୟମ ନିଶ୍ଚିତଭାବେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ।

ରଚନାବଳୀ : ‘ବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି’, ‘ଆକାଶର ଆହ୍ବାନ’, ‘ଆଟମ୍‌ରୁ କ୍ଵାଣ୍ଟମ୍’, ‘ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦର ମର୍ମକଥା’, ‘ବୋଦାଙ୍କ ଦାଦାଗିରି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧ’, ‘ସଂସ୍କୃତି ଓ ଅପସଂସ୍କୃତି’, ‘ଏଣୁତେଣୁ କିଛି’, ‘ବିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ମଣିଷର ସଂଗ୍ରାମ’, ‘ଗ୍ରୀକ୍ ଜାତିର ଜୀବନଗାଥା’, ‘ଛତ୍ରପତି ବିବେକାନନ୍ଦ’, ‘ଗାନ୍ଧିମଣିଷ’ଆଦି ପ୍ରବନ୍ଧଗ୍ରନ୍ଥ ସହ ସେ ଆଉ କିଛି ଜୀବନୀ ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ଯ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି। ‘ଗାନ୍ଧିମଣିଷ’ ଗ୍ରନ୍ଥ ପାଇଁ ସେ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ପାଇଛନ୍ତି ।’

ବିଷୟ ପ୍ରବେଶ :

‘ଛୋଟ ହିଁ ସୁନ୍ଦର’ ପ୍ରାବନ୍ଧିକଙ୍କ ଏକ ବହୁଚର୍ଚ୍ଚିତ ପ୍ରବନ୍ଧ। ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧଟି ତାଙ୍କର ‘ଆଧୁନିକତାର ରୂପରେଖ’ ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂକଳନରୁ ଗୃହୀତ। ଏଥିରେ ବିଜ୍ଞାନର ଅତ୍ୟଧିକ ଯାନ୍ତ୍ରିକତା ଓ ବସ୍ତୁବାଦିତା କିପରି ପୃଥିବୀ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ , ତାହା ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ପ୍ରାବନ୍ଧିକ । ବିଜ୍ଞାନ ଓ ରହସ୍ୟବାଦର ସମନ୍ଵୟରେ ପ୍ରଗତି ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରିବ ବୋଲି ଲେଖକ ଯୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି । ମଣିଷ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ଅଳ୍ପ ଯନ୍ତ୍ରପାତିଦ୍ଵାରା ପରିମିତ ବିକାଶ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିବା ଦରକାର। ଦ୍ରୁତ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ବିକାଶ ନାଆଁରେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇ ଭବିଷ୍ୟତ ଅନ୍ଧାର କରିଦେବା ବିଜ୍ଞାନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ନହେଉ। ଭୋଗବାଦୀ ଅର୍ଥନୀତି ଧରି ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ କେବଳ ପଦାର୍ଥକୁ ଯେଉଁ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇ ଆସୁଥିଲା, ତାହା ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଆରମ୍ଭରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେବା ଏକ ଭଲ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ଲେଖକଙ୍କ ମତ। ରହସ୍ୟବାଦର ଚେତନାକୁ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବାଦ୍ଵାରା ବିଜ୍ଞାନର ଗତି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି।

ବ୍ରିଟିଶ୍ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ସ୍କୁମାଚାରଙ୍କଦ୍ଵାରା ପ୍ରକାଶିତ “Small is beautiful”(୧୯୭୩) ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ) କରାଇଦିଏ।

ବିଷୟର ସାରକଥା :

କ୍ରମଶଃ ବଢ଼ିଛି ଏବଂ ପଦାର୍ଥ ଆଡ଼କୁ ଢଳିଛି । ବେକନ୍ ଓ ଦେକାର୍ତା ପ୍ରଭୃତି ଆଧୁନିକ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବ ବିଜ୍ଞାନକୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକତା ବାଟରେ ମତେଇନେଲେ । ପ୍ରକୃତିକୁ ଅଧ‌ିକରୁ ଅଧିକ ଲୁଣ୍ଠନ କରି ତାକୁ ଉପଭୋଗ କରିବାପାଇଁ ଆଧୁନିକ ମାନବକୁ ଆହ୍ଵାନ ମିଳିଲା । ପ୍ରକୃତିର ସେବା କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ତା’ର ଶୋଷଣ କରିବାକୁ ଆଧୁନିକ ମାନବ ବ୍ରତଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲା । ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀପଣରେ ଖଟାଇବାକୁ ମନକଲା, ଯାହା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵର ଚିନ୍ତାନାୟକଙ୍କୁ ବିଶେଷଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବ୍ୟସ୍ତ କରିପକାଇଲା ।

ପ୍ରକୃତି ଆମର ମାଆ । ମଣିଷର ଏଇ ଉପଲବ୍‌ଧୂ ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ହୋଇଛି । ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନର ଜାଗରଣ ସହିତ ମଣିଷ ଏଇ ଉପଲବ୍‌ଧିକୁ ଏଡ଼େଇଗଲା । ହେଲେ ନିକଟ ଅତୀତରେ ମଣିଷର ଏଇ ମନୋଭାବରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି । ପରିବେଶ ସଚେତନ ହୋଇଉଠୁଥ‌ିବା ଏଇ ମଣିଷ ପ୍ରକୃତିକୁ ପୁଣିଥରେ ମାଆ ରୂପରେ ଫେରି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟାକଲା ଏବଂ ସେଥିରେ ସଫଳ ହେଲା ମଧ୍ୟ ।

ବାସ୍ତବିକ୍ ପ୍ରକୃତିକୁ ଶୋଷଣ କରିବା ସହିତ ନାରୀ ନିର୍ଯାତନା ସମାନ ବୋଲି ଲେଖକ ମତ ଦେଇଛନ୍ତି । ସମ୍ପ୍ରତି ସମାଜରେ ବିଜ୍ଞାନର ଦ୍ରୁତ ପ୍ରଗତି ସତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଲୁଣ୍ଠନ କରିବା ଓ ନାରୀ ନିର୍ଯାତନା ଅବ୍ୟାହତ ରଖିବା ଏକ ପରମ୍ପରା ଜାରି ରହିଛି । ମଣିଷ ଆଜି ବି ନାନା ପରିବର୍ତ୍ତନର ନାରାବାଜ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏବେ ବି ମଣିଷ ପ୍ରତି ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଆଚରଣ କରୁଛି । ନାରୀ ନିର୍ଯାତନା ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ । ମାତ୍ର ଏସବୁ ଭିତରେ ଦେଖୁହୁଏ ଯେ ଏ ଦୁଇଟିର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ସ୍ରୋତ ପ୍ରବାହିତ ହେଲାଣି । ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଧାବିତ ଏଇ ସ୍ରୋତ ତିନିଶହ ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଥିବା ପ୍ରକୃତି ଶୋଷଣ ବା ନାରୀ ନିର୍ଯାତନା ଅଳ୍ପ କେତେ ବର୍ଷ ଭିତରେ ବନ୍ଦ କରିଦେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ଲେଖକ ମତ ରଖୁଛନ୍ତି ।

ହେଲେ ନାରୀଠାରେ ଥିବା ଦୟା, ସେବା, ସହନଶୀଳତାକୁ ପ୍ରଗତି ପଥରେ ଆଗେଇ ନେବ । ସଦ୍‌ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେତୁ ତା’ର ଅନ୍ତର୍ବୋଧ ଜାଗ୍ରତ ହେବ । ସେହିଭଳି ପୁରୁଷର ମାନବୀୟ ଗୁଣ ସାହସ, ବୀରତ୍ଵ ପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବତା ଆଦି ସଦ୍‌ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ସମାଜର ବିକାଶ ଦିଗରେ ସହାୟକ ହେବ । ତେଣୁ ଲେଖକ ଏଠାରେ ନାରୀ ଯେଭଳି ସମକକ୍ଷ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି ନାରୀ ଜାଗରଣର ଏ ଭାବନା ସମାଜ ପାଇଁ ଶୁଭଙ୍କର ନୁହେଁ । ଜ୍ଞାନ ସାଧନାରେ ଶୀର୍ଷକୁ ଉଠିଥିବା ଅଥଚ ଅନ୍ତର୍ବୋଧ ନ ଥିବା ମଣିଷଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ବିଂଶ ଶତକରେ ରହସ୍ୟବାଦ ଓ ବିଜ୍ଞାନର ସମନ୍ବୟ ପ୍ରଗତି ପରିଚୟ ପାଲଟି ପାରିବ ବୋଲି ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ମତ ଦେଇଛନ୍ତି । କରିଛନ୍ତି । ବିଂଶ ଶତକର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧ ଯାଏଁ ବିଜ୍ଞାନର ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୟୋଗ ଓ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବିକାଶ ମାନବକୁ ନିର୍ଭୟ କରିଦେଇଛି । ଫଳରେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦାସୀ ଭାବରେ ଖଟାଇବାକୁ ଓ ତା’ର ସର୍ବସ୍ଵ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ମାନବ ସ୍ଥିର କରିନେଇଛି । ନିଜର ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ୟ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଆଦାୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି ।

ତେବେ ଏଇ ଜୀବନାଦର୍ଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି । ବିଂଶ ଶତକରେ ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଏହି ନୀତି ସଂପୂର୍ଣ ନ ହେଲେ ବି ସାମାନ୍ୟ ବଦଳିବାର ଦେଖାଦେଇଛି । ପ୍ରକୃତି ଆମର ମା’ ଏହିପରି ଜ୍ଞାନକରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛି । ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି କଠୋର ହୋଇ ଆସୁଥ‌ିବା ମାନବ ସମାଜ ପୁନଃ ପ୍ରକୃତିର ଯନ୍ତ୍ର ନେବାକୁ ଚାହିଁଛି । ତା’ର ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତି ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁଛି । ଯାହା ଏଇ ପୃଥ‌ିବୀ ନିଜର ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ୟ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଆଦାୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି ।

କଠିନ ଶବ୍ଦ ଓ ତାର ଅର୍ଥ :

ରହସ୍ୟବାଦ – ଗୂଢ଼ତତ୍ତ୍ଵ
ଅହିନକୁଳ ସମ୍ପର୍କ – ତିକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ (ସାପ ନେଉଳ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ)
ଧାବିତ – ଧାଉଥିବା
ଶୁଭଙ୍କର – ମଙ୍ଗଳମୟ / ଶୁଭପ୍ରଦ
ଅନ୍ତର୍ବୋଧ – ମନର ଜ୍ଞାନ ବା ଅନ୍ତରର ଜ୍ଞାନ
ପ୍ରାପ୍ୟ – ପାଇବାର ବସ୍ତୁ
ଯଥେଚ୍ଛା – ଯେମିତି ଇଚ୍ଛା ସେମିତି
ଜୁର – ନଷ୍ଟ
ଅଙ୍କୁଶ – ପ୍ରତିବନ୍ଧକ / ଆଙ୍କୁଡ଼ା
ସିଷ୍ଟମ୍ – ବ୍ୟବସ୍ଥା
ଗ୍ରାସ – ଭୋଜନ / ଗ୍ରହଣ
ମାନଦଣ୍ଡ – ମାପକ
ପରିହାର – ତ୍ୟାଗ
ସଂଶ୍ଳେଷଣ – ଏକତ୍ରୀକରଣ / ସଂଯୋଗ ସାଧନା
ଜାତ – ସୃଷ୍ଟି
ବିଭବଶାଳୀ – ଐଶ୍ବର୍ଯ୍ୟବନ୍ତ

Odisha State Board BSE Odisha Class 9 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 5 ଣତ୍ୱ ବିଧ୍ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 9 Sanskrit Grammar Solutions Chapter 5 ଣତ୍ୱ ବିଧ୍

ବିଶେଷ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ‘ନ୍’ ର ‘ଶ୍’ ରେ ପରିଣତକୁ ଶତ୍ବ ବିଧାନ କୁହାଯାଏ ।
ଡପକ୍ରମ:
ପୁଷ୍ପାଣି, ବାଳକାନ୍, ବିକୀର୍ଣ୍ଣ, ନରାଣାମ୍, ବାଳାନାମ୍, ଉପଯୁକ୍ତ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ପରିଶୀଳନ କରାଯାଉ । ଏଠାରେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ‘ନ’ କାର ଶୁଣାଯାଏ ଏବଂ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ‘ଣ’ କାର ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ । ଅତଏବ କେଉଁଠାରେ ‘ଣ’ କାର ରହିବ ଏହା ଜାଣିବାପାଇଁ ଏଠାରେ ଅଭ୍ୟାସସହ ବିବରଣ ଦିଆଯାଉଅଛି ।

ଏକପଦ | ସଂଯୁକ୍ତପଦ :
ଣତ୍ଵ ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବରୁ ଏକପଦ ଓ ସଂଯୁକ୍ତପଦ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ଭେଦ ଜାଣିବା ଉଚିତ । ଏକପଦର ଅର୍ଥ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପ; ଯଥା- ରାମେଣ, ଅର୍ଜେଣ ଇତ୍ୟାଦି ।

ସଂଯୁକ୍ତ ପଦର ଅର୍ଥ ସନ୍ଧି, ସମାସ ଦ୍ବାରା ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥ‌ିବା ପଦ; ଯଥା- ପ୍ରୟୋଗେଣ (ପ୍ର + ଯୋଗେନ) । ଏଠାରେ ପ୍ର ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପଦ । ଯେଉଁଠାରେ ଉପସର୍ଗ କିମ୍ବା ଅବ୍ୟୟ ପୂର୍ବପଦରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ତାହା ମଧ୍ୟ ପଦ ଅଟେ ।

ଅଭ୍ୟ।ସଃ
ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକପଦ ଗୁଡ଼ିକୁ (✓)ଚିହ୍ନଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସଂଯୁକ୍ତ ପଦ ଗୁଡ଼ିକୁ ‘✗’ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନାଅ ।
ଯଥା – (କ) ନରେଣ (✓ ) ଏକପଦ
(ଖ) ରାମନାମ (✗) ସଂଯୁକ୍ତପଦ
(ଗ) ରାମାୟଣମ୍ (✗) ସଂଯୁକ୍ତ ପଦ

ସେହିପରି- କ’ଣ ହେବ ଲେଖ –
(କ) ନାରୀଣାମ୍ ( )
Answer:
(✓)

(ଖ) ରାଗେଣ ( )
Answer:
(✓)

(ଗ) ଗୁରୁଣା ( )
Answer:
(✓)

(ଘ) କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମେଶ ( )
Answer:
(✗)

(ଙ) ହରିଣା ( )
Answer:
(✓)

(ଚ) ପୁଷ୍ପାଣି ( )
Answer:
(✓)

(ଛ) ପ୍ରୟାଣମ୍ ( )
Answer:
(✗)

(ଜ) ଉଦାହରଣାନି ( )
Answer:
(✗)

(ଝ) ପ୍ରୟୋଗେଣ ( )
Answer:
(✗)

(ଞ) କାଳକ୍ରମେଣ ( )
Answer:
(✓)

ଅଭ୍ୟ।ସଃ:
ନିମ୍ନଲିଖ ସଂଯୁକ୍ତ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ପ୍ରଦର୍ଶନ କର ।
ଯଥା – ପ୍ରଣାମଃ = ପ୍ର + ନାମଃ
ଗୁରୁନାମ = ଗୁରୁ + ନାମ
ସେହିପରି କ’ଣ ହେବ ଲେଖ –

(କ) ଶୂର୍ପଣଖା = ___________
Answer:
ଶୂର୍ଯ୍ୟ + ନଖା

(ଖ) ପ୍ରଣିଧାନମ୍ = ___________
Answer:
ପ୍ର + ନିଧାନମ୍

(ଗ) ନମସ୍କାରେଣ = ___________
Answer:
ନମଃ + କାରେଣ

(ଘ) ରାମାୟଣମ୍ = ___________
Answer:
ରାମ + ଅୟନମ୍

(ଙ) ମୃଗନୟନା = ___________
Answer:
ମୃଗ + ନୟନା

(ଚ) ପରିପୋଷଣମ୍ = ___________
Answer:
ପରି + ପୋଷଣମ୍

(ଛ) ମୃଷାବଚନମ୍ = ___________
Answer:
ମୂଷା + ବଚନମ୍

(ଜ) ପୁରୀନଗରୀ = ___________
Answer:
ପୁରୀ + ନଗରୀ

(ଝ) ବିଷଣ୍ଣବଦନଃ = ___________
Answer:
ବିଷଣ୍ଣ + ବଦନଃ

(ଞ) ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନମ୍ = ___________
Answer:
ସମ + କୀର୍ତ୍ତନମ

ଅଖଣ୍ଡ ପଦେ ନୋ ୟଃ (ଏକ ପଦରେ ନ’ ସ୍ଥାନରେ ଣ’ ହେବ)
ଋ | ର୍ | ଷ୍ ….. ନ = ଶଃ
ଋ’କାର, ର’କାର ବା ଷ’କାର ପରେ ଅବ୍ୟବହିତ ନକାରର ଣକାର ହୁଏ ।
ଯଥା- ପିତୃ + ନାମ୍ = ପିତୃଣାମ୍
ନର + ନାମ୍ = ନରାଣାମ୍

ଅଭ୍ୟ।ସଃ:
ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦମାନଙ୍କରେ ଥିବା ଋ / ର / ଷ କୁ କୋଠରି ମଧ୍ଯରେ ଲେଖ ।
ଯଥା- କୀର୍ୟ୍ଯ (ର୍)
ସେହିପରି – କ’ଣ ହେବ ଲେଖ –
(କ) ତୃଷ୍ଣା = ( )
Answer:
ଷ୍

(ଖ) କନଃ = ( )
Answer:
ର୍

(ଗ) ଶିକ୍ଷକେଣ = ( )
Answer:
ଷ୍

(ଘ) ତିଘୃଣାମ୍ = ( )
Answer:
ଋ

(ଙ) ଭ୍ରାତୁ ଣାମ୍ = ( )
Answer:
ଋ

(ଚ) ବର୍ଣ୍ଣନମ୍ = ( )
Answer:
ର୍

(ଛ) ମୃଗେଣ = ( )
Answer:
ଋ

(ଜ) ତିଘୃଣାମ୍ = ( )
Answer:
ଋ

(ଝ) ଅର୍ଣ୍ଣକଃ = ( )
Answer:
ର୍

(ଞ) ପିତୃ ଣାମ୍ = ( )
Answer:
ଋ

ବ୍ୟବଧାନେ ସତ୍ୟପି ନୋ ଶଃ (ବ୍ୟବଧାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନ’ ର ଣ’ ହେବ)
ଋ / ର୍ / ଷ୍ ଅଟ୍ = (ସୃରାଃ + ହଯବ୍) ଅ, ଆ, ଇ, ଈ, ଉ, ଊ, ଏ, ଐ, ଓ, ଔ
କୁଃ = କ ବର୍ଗ = କ, ଖ, ଗ, ଘ, ଙ, ହ, ଯ, ବ, ଅନୁସୃ।ର
ପୁଃ = ପ ବର୍ଗ = ପ, ଫ, ବ, ଭ, ମ

ଋ – ନ ମଧ୍ୟରେ, ର – ନ ମଧ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ଷ- ନ ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ, ହୟବ ଅଟ୍ କ ବର୍ଗ କିମ୍ବା ପ ବର୍ଗ ବ୍ୟବଧାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନ’ ସ୍ଥାନରେ ଣ ହୁଏ ।
ଯଥା- ରାମେଶ = ର୍ + ଆ + ମ୍ + ଏ + ନ୍ + ଅ = ଶ
ମୃଗେଶ = ମ୍ + ଋ + ଗ୍ + ଏ + ନ୍ + ଅ = ଶ
ପାରା ୟଶମ୍ = (ପ୍ + ଆ + ର + ଆ + ୟ୍ + ଅ + ନ୍ + ଅ + ମ୍ = ଶମ୍
ବଗେଣ = (ବ୍ + ଅ + ର୍ + ଗ୍ + ଏ + ନ୍ + ଅ = ଶ

ଅଭ୍ୟ।ସଃ:
ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ସିଦ୍ଧ ରୂପମାନଙ୍କରେ ନିମିତ୍ତ (ଋ, ର୍, ଷ୍) ଏବଂ ଣ କାରର ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ଲେଖ । (ଯଦି ଉଦାହରଣ ପଦରେ ‘ଋ, ର୍, ଷ୍’ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନୋଟି ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ ତେବେ ଅନ୍ତିମ ୠକାର, ର୍ କାର ଏବଂ ଷ୍ କାର ଣତ୍ଵର ନିମିତ୍ତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ଯଥା- ‘ଅନ୍ତରିକ୍ଷେଣ’ ଏଠାରେ ଣତ୍ଵର ନିମିତ୍ତ କ୍ଷକାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଙ୍ଗଭୂତ ଷ୍ କାର ।)
ଯଥା- ନାରାୟଶଃ = (ନ୍ + ଆ + ର୍ + ଆ + ୟ + ନ୍ + ଅ)
ସେହିପରି ଲେଖ –

(କ) ତକ୍ଷକେଣ = _____________
Answer:
ତକ୍ଷକେଣ = ତ + ଅ + କ୍ + ଷ + କ୍ + ଏ + ନ + ଅ

(ଖ) ମଧୁରେଣ = _____________
Answer:
ମଧୁରେଣ = ମୂ + ଅ + ଧ + ଉ + ର + ଏ + ନ + ଅ

(ଗ) ଶ୍ରବଣମ୍ = _____________
Answer:
ଶ୍ରବଣମ୍ = ଶ + ର + ବ + ଅ + ନ + ଅ +ମ

(ଘ) ଭିକ୍ଷୁକାଣାମ୍ = _____________
Answer:
ଭିକ୍ଷୁକାଣାମ୍ = ଭ + ଇ + କ + ଷ + ଉ + କ୍ + ଆ + ନ୍ + ଆ + ମ୍

(ଙ) ନିଷ୍କ୍ରମଣମ୍ = _____________
Answer:
ନିଷ୍କ୍ରମଣମ୍ = ନୁ + ଇ + ଷ + କ + ର + ମ୍ + ଅ + ନ + ଅ + ମ

(ଚ) ବୃଷେଶ = _____________
Answer:
ବୃକ୍ଷଣ = ବୁ + ଋ + କ୍ + ଷ + ଏ + ନ + ଅ

(ଛ) ଆଚାର୍ଯ୍ୟଣ = _____________
Answer:
ଆଚାର୍ଯ୍ୟଣ = ଆ + ଚ୍ + ଆ + ର + ଯ + ଏ + ନ + ଅ

(ଜ) ପରିଭ୍ରମଣମ୍ = _____________
Answer:
ପରିଭ୍ରମଣମ୍ = ପ୍ + ଅ + ର + ଇ + ର + ଭ + ମ୍ + ଅ + ନ + ଅ+ ମ

(ଝ) କାର୍ଯ୍ୟ କରୁ ଣାମ୍ = _____________
Answer:
କାର୍ଯ୍ୟ କରୁ ଣାମ୍ = ନ୍ + ଇ + ଷ + କ୍ + ର + ମ୍ + ନ୍ + ଆ + ମ୍

ସଂଜ୍ଞାୟାଂ ନୋଣ = (ସମସ୍ତ ପଦେ)
ପୂର୍ବପଦରେ ଥ‌ିବା ନିମିତ୍ତ ପରେ ଉତ୍ତରପଦରେ ଥ‌ିବା ନ’ର ଣକାର ହୁଏ ।
ଯଥା- ରାମ + ଅୟନମ୍ = ରାମାୟଣମ୍
ଶୂପ + ନଖା = ଶୂର୍ପଣଖା

ଅଭ୍ୟ।ସଃ:
୧।. ତଳେ ଲେଖାଯାଇଥ‌ିବା ଉଦାହରଣମାନଙ୍କରେ ନିମିତ୍ତ ଓ ନ’କାର ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ବ୍ୟବଧାୟକ ବର୍ଷ (ସହାୟକ ବା ମିତ୍ରବର୍ଣ) ଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରେ ଲେଖ ।
ଯଥା – ନରାଣାମ୍ = ନ୍ + ଅ + ର୍ + ଆ + ଚ୍ + ଆ + ମ୍
ସେହିପରି –
(କ) କ୍ଷତ୍ରିୟାଣାମ୍ = ___________
Answer:
କ୍ଷତ୍ରିୟାଣାମ୍ = କ୍ + ଷ୍ + ତ୍ + ର୍ + ଇ + ୟ + ଆ + ଚ୍ + ଆ + ମ୍

(ଖ) ବ୍ରହ୍ମଶଃ = ___________
Answer:
ବ୍ରହ୍ମଶଃ = ର୍ + (ଚ୍ + ନ୍ + ମ୍ ) + ନ୍ + ଅଃ

(ଗ) ବାନରେଣ = ___________
Answer:
ବାନରେଣ = ବ୍ + (ଆ + ନ୍ + ଅ) + ର୍ + ଏ + ନ୍ + ଅ

(ଘ) ସର୍ପଣ = ___________
Answer:
ସର୍ପଣ = ସ୍ + ଅ + ଋ (+ ପ୍ + ଏ + ନ୍) + ଅ + ମ୍

(ଙ) ଭ୍ରମେଣ = ___________
Answer:
ଭ୍ରମେଣ = ଭ୍ + ର୍ + ( + ମ୍ + ଏ + ) ନ୍ + ଅ

(ଚ) ମୟୁରେଣ = ___________
Answer:
ମୟୂରେଣ = ମ୍ + ଅ + (ୟ + ଊ + ର୍) + ଏ + ନ୍ + ଅ

(ଛ) ଭାଷଣମ୍ = ___________
Answer:
ଭାଷଣମ୍ = ଭ୍ + ଆ + (ଷ୍ + ଅ +ନ୍ ) + ଅ + ମ୍

(ଜ) ଛାତ୍ରାଣାମ୍ = ___________
Answer:
ଛାତ୍ରାଣାମ୍ = ଛ୍ + ଆ (+ ତ୍ + ର୍ + ଅ) + ନ୍ + ଆ + ମ୍

(ଝ) ମୂଷକାଣାମ୍ = ___________
Answer:
ମୂଷକାଣାମ୍ = ମ୍ + (ଊ + ଷ୍ + ଅ) + କ୍ + ଆ + ନ + ଆ + ମ୍

(ଞ) ବୃକ୍ଷାଣାମ୍ = ___________
Answer:
ବୃକ୍ଷାଣାମ୍ = ଚ୍ + ଋ (+ କ୍ + ଷ + ଆ) + ନ୍ + ଆ + ମ୍

୨। ତଳେ ଲେଖାଯାଇଥ‌ିବା ପଦମାନଙ୍କରେ ଣତ୍ଵବିଧୂର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ କୋଠରୀ ମଧ୍ଯରେ ଲେଖ ।
ଯଥା – ଦୃଢ଼ାନି = (ଢ) ଢ କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷ ।
ସେହିପରି –

(କ) ମର୍ଦ୍ଦନମ୍ = __________
Answer:
ମର୍ଦ୍ଦନମ୍ = (ଦ କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷ)

(ଖ) ମର୍କଟେନ = __________
Answer:
ମର୍କଟେନ = (ଟ କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷ)

(ଗ) ଦର୍ଶନାନି = __________
ଦର୍ଶନାନି = (ଶ କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷ)
Answer:

(ଘ) ଗୃହଜୈନ = __________
Answer:
ଗୃହସ୍ଥନ = (ହ୍,ସ୍, ଥ କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷ)

(ଙ) ଔଷଧାନି = __________
Answer:
ଔଷଧାନି = (ଧ କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷ)

(ଚ) ରାଜକୀୟାନି = __________
Answer:
ରାଜକୀୟାନି = (ୟ କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷ)

(ଛ) ମୃଗକୂଳାନି = __________
Answer:
ମୃଗକୂଳାନି = (ଳ କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷ)

(ଜ) ପିତୃଦେବାନାମ୍ = __________
Answer:
ପିତୃଦେବାନାମ୍ = (ଦ କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷ)

(ଝ) ମରୀଚେନ = __________
Answer:
ମରୀଚେନ = (ଚ କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷ)

(ଞ) ଅର୍ଥକେନ = __________
Answer:
ଅର୍ଜକେନ = (ଚ କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ବର୍ଷ)

ଣତୃ ନିଷେଧଃ:
୧। (ପଦାନ୍ତରେ ଥିବା ‘ନ୍’ କାରର ଣ ହୁଏ ନାହିଁ ।)
ଯଥା – ରାମାନ୍, ହରୀନ୍, ତ୍ରୀନ୍, ନରାନ୍
୨। ନିମିତ୍ତ ବର୍ଷ ପରେ ପୃଥକ୍ ପଦରେ ନ ଥିଲେ ଣ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଯଥା – ପରିଭବନମ୍, ପରିଗମନମ୍, ପ୍ରନତଃ, ପରିନିନ୍ଦନମ୍, ହରିନାମ, ଆଚାର୍ଯାନୀ

ଅଭ୍ୟ।ସଃ:

ଶୁଦ୍ଧ ରୂପକୁ ✓ ଚିହ୍ନଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧ ରୂପକୁ✗ଚିହ୍ନଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନାଅ ।
ଯଥା – ଏତାଦୃଶେଣ = (✗) ଶକାର ବ୍ୟବଧାନ ଥିବାରୁ ।
ସେହିପରି –
(କ) ରାମଚନ୍ଦ୍ରନ = ( )
Answer:
ରାମଚନ୍ଦ୍ରନ = (✗)

(ଖ) ସନ୍ତୋଷେନ = ( )
Answer:
ସନ୍ତୋଷେନ = (✗)

(ଗ) ମହାରାଜେଣ = ( )
Answer:
ମହାରାଜେଶ = (✗)

(ଘ) ପରିଶ୍ରମେଣ = ( )
Answer:
ପରିଶ୍ରମେଣ = (✓)

(ଙ) ବାଣପ୍ରୟୋଗେଣ = ( )
Answer:
ବାଣପ୍ରୟୋଗେଣ = (✗)

(ଚ) ସର୍ବାଙ୍ଗୀଣୀ = ( )
Answer:
ସର୍ବାଙ୍ଗୀଣୀ = (✓)

(ଛ) ଅପରାହ୍ନ = ( )
Answer:
ଅପରାହ୍ନ = (✗)

(ଜ) ପୂର୍ବାହ୍ନ = ( )
Answer:
ପୂର୍ବାହ୍ନ = (✗)

(ଝ) ଶିବରାମେଣ = ( )
Answer:
ଶିବରାମେଣ = (✓)

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Sociology Solutions Unit 5 ଭାରତରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିକାଶ Long Answer Questions.

CHSE Odisha 12th Class Sociology Unit 5 Long Answer Questions in Odia Medium

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

୧। ସହରୀକରଣର ଗୁରୁତ୍ଵ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
Answer:
ତୃତୀୟ ବିଶ୍ବରେ ସହରୀକରଣ ଏକ ଦ୍ରୁତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ସହରୀକରଣର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତଥା ସାମାଜିକ ଗୁରୁତ୍ଵ ରହିଅଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଗଲା –
(୧) ବିଶ୍ବରେ ସହରଗୁଡ଼ିକର ଆବିର୍ଭାବ ଏବଂ ବିକାଶ ସମାଜର ଅନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ, ଯଥା- ଭାଷା, ଧର୍ମ, ସ୍ତରୀକରଣ ଭଳି ପୁରାତନ ନୁହେଁ । ମାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ଥିତିର ଦୃଢ଼ୀକରଣ ପାଇଁ ସହରୀକରଣର ବିକାଶ ଓ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ- ଅଧିକ ଦୃଢ଼ୀଭୂତ ହୋଇଅଛି ।

(୨) ଆର୍ଥନୀତିକ ଏବଂ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉନ୍ନତିରୁ ହିଁ ସହରୀକରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଅଛି । ଏହା କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ଶିଳ୍ପୀକରଣର ଉନ୍ନତି ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ କରାଇବାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସହାୟକ ହୋଇଅଛି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେ କେବଳ ସହରୀ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଅଛି ତାହା ନୁହେଁ ବରଂ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ନଦୀକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରାୟତଃ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନଧାରାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଅଛି ।

(୩) ସହର ବା ନଗରଗୁଡ଼ିକର ଅବସ୍ଥିତି କ୍ଷମତାର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳୀ ହୋଇଯାଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ କ୍ଷମତା ମାଧ୍ୟମରେ ସମଗ୍ର ଜନଜୀବନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରିପାରୁଅଛି । ଉଭୟ ଗ୍ରାମ୍ୟ ବା କୃଷିଭିଭିକ ସମାଜରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବିସ୍ତାର କରିପାରୁଅଛି ।

(୪) ନୂତନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ବୌଦ୍ଧିକ ସୃଜନଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସହରୀକରଣ ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ । ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ପରିସୀମାକୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ବୃଦ୍ଧି କରାଇବାରେ ସମର୍ଥ । ଫଳସ୍ବରୂପ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ତଥା ବୌଦ୍ଧିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳରେ ସାମର୍ଥ୍ୟ ହାସଲ କରିପାରୁଅଛି।

ସହରୀ ସମ୍ପର୍କ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଅଟେ । ଏଥୁରେ ଆତ୍ମୀୟତା ନଥାଏ । ଆନୁଗତ୍ୟଭାବ ନଥାଏ । ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତି, ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମାଜ ସହିତ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଗଭୀରତା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ । ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ବାର୍ଥ ହାସଲ ନିମନ୍ତେ ସମସ୍ତେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥା’ନ୍ତି, ଯାହା କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଅଟେ । ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ ଅବୈୟକ୍ତିକ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ି ଉଠିଥାଏ । ପଡ଼ୋଶୀଗତ ସମ୍ପର୍କରେ ବ୍ୟବଧାନ ଥାଏ । ସର୍ବୋପରି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ସ୍ବାର୍ଥସାଧନ ନିମନ୍ତେ ଅଧ‌ିକ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇଥାଏ ।

ତେଣୁ ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ବିଷମଜାତୀୟ ବା ଭିନ୍ନ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ବାସ କରିଥା’ନ୍ତି । ସେମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଅଣକୃଷି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ଏକ ବସ୍ତୁବାଦୀ, ସମ୍ମିଶ୍ରିତ, ଯଥା- ରାଜନୀତିକ, ଆର୍ଥନୀତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଭିଭିକ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିଥା’ନ୍ତି । ଅତଏବ, ସହରବାଦ, ସହର ଜୀବନଶୈଳୀ ସହିତ ଅବୈୟକ୍ତିକ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ଗୌଣସମୂହ ତଥା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନର ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇଥାଏ ।

୨। ଭାରତରେ ଦ୍ରୁତ ସହରୀକରଣର କାରକ/କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
Answer:
ଭାରତର ୨୭.୧୧% ଜନସଂଖ୍ୟା ସହରର ବାସିନ୍ଦା । ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବାପାଇଁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ କାରକ ବା କାରଣଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି । ସେଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା ।

(୧) ପ୍ରାକୃତିକ କାରକ : ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜର ମୌଳିକ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ନିମନ୍ତେ ସହରାଞ୍ଚଳରେ ମିଳୁଥିବା ଡାକ୍ତରୀ ଏବଂ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ଚିକିତ୍ସାର ସୁବିଧା ଫଳରେ ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁହାର ଅପେକ୍ଷାକୃତ ହ୍ରାସ ହୋଇଥାଏ । ଏହାଫଳରେ ସହରାଞ୍ଚଳର ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥାଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ସହରରେ ମିଳୁଥିବା ସୁଖସ୍ୱାସ୍ଥଯ୍ୟ, ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରିବାର ପନ୍ଥା, ଗମନାଗମନର ସୁବିଧା, ଆମୋଦପ୍ରମୋଦର ସୁଯୋଗ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରୁ ସହରାଭିମୁଖୀ କରାଇଥାଏ ।

(୨) ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗତ ବିକାଶ କାରକ : ବିଶ୍ୱରେ ତୃତୀୟ ତରଙ୍ଗ କହିଲେ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗତ ତରଙ୍ଗକୁ ବୁଝାଏ । ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଫଳରେ ବହୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବିକାଶ ସମ୍ଭବପର ହୋଇପାରୁଅଛି । ଏହାର ପ୍ରଭାବ ସହରାଞ୍ଚଳରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଅଛି । ଆଧୁନିକ କାରିଗରୀ କୌଶଳର ସୁବିଧା ବ୍ୟକ୍ତିର ବିକାଶ ତଥା ଜୀବନଧାରଣର ମାନ ଉନ୍ନତ କରିବାରେ ସହାୟକ ହେଉଥ‌ିବାରୁ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ସଚେତନଶୀଳ ଶିକ୍ଷିତ ତଥା ଅଶିକ୍ଷିତ ଉଭୟ ବର୍ଗର ଲୋକେ ସହରାଭିମୁଖୀ ହେଉଛନ୍ତି । ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ହାସଲ କରି ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପାୟତନରେ ନିୟୋଜିତ ହୋଇ ଲୋକମାନେ ଅଧ‌ିକ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ କରିପାରୁଅଛନ୍ତି । ତେଣୁ ଅଧିକ ଉପାର୍ଜନର ଆଶା ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ କରୁଅଛି ।

(୩) ଶିକ୍ଷାଗତ କାରକ – ଶିକ୍ଷାଗତ କାରକ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଧାନ କାରକ ଯାହା ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ କରିଥାଏ । ସହରାଞ୍ଚଳରେ ମିଳୁଥିବା ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ ହାସଲ କରିବାପାଇଁ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଯୁବକ ଯୁବତୀମାନେ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ସହରାଭିମୁଖୀ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ହାସଲ ସହରାଭିମୁଖୀକରଣ ଏକ ମାଧ୍ୟମ ସ୍ବରୂପ, କାରଣ ଏହି ଶିକ୍ଷା ହାସଲ କରିବାପରେ ପରେ ସେହି ଯୁବକ ଯୁବତୀମାନେ ନିଜର ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରିବାପାଇଁ ସହରାଞ୍ଚଳରେ ବସବାସ କରିବାକୁ ଅଧ୍ବକ ପସନ୍ଦ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(୪) ସାମାଜିକ କାରକ – ଯୌଥ ପରିବାର ଚଳଣିରୁ ନିଜକୁ ଦୂରେଇ ରଖୁବା ସହ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସାମାଜିକ ବିଧ‌ିବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ଆବଶ୍ୟକ ଥିବା ପାରିକାରିକ ବିଭିନ୍ନ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ଓହରିଯିବାପାଇଁ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ସହରରେ ବାସ କରିବାପାଇଁ ଅଧ୍ବକ ପସନ୍ଦ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ବର୍ତ୍ତମାନର ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏକକ ପରିବାରର ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟ ଏଥ‌ିରେ ଅନେକ ପରିମାଣରେ ସହରୀକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ ।

(୫) ଆର୍ଥନୀତିକ କାରକ – ଅଶୀଦଶକରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଉଦାରୀକରଣ, ଘରୋଇକରଣ ଓ ଜଗତୀକରଣ ଆଦି ଆର୍ଥନୀତିକ ସଂସ୍କାରମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବକୁ ଏକ ‘ବିଶ୍ବଗ୍ରାମ’ରେ ପରିଣତ କରିପାରିଅଛି । ଏହାର ଫଳସ୍ବରୂପ ବ୍ୟବସାୟ ବାଣିଜ୍ୟଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କଳକାରଖାନା ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷାର ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ତଥା ଯୋଗାଯୋଗର ସୁବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧ୍ଵ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରୁଅଛି । ଏହା ଫଳରେ ଏହି ସୁଯୋଗରୁ ଉପଲବ୍ଧ ସୁବିଧା ସବୁ ହାସଲ କରିବାପାଇଁ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ସହରାଭିମୁଖୀ ହୋଇଥା’ନ୍ତି; କାରଣ ଏହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅଧିକରୁ ଅଧ‌ିକ କର୍ମନିଯୁକ୍ତିର ସୁଯୋଗ ତଥା ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନର ପନ୍ଥା ଉପଲବ୍ଧ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ସୀମିତ ଉପାର୍ଜନ ସମସ୍ୟା ଏବଂ ଯୌଥ ପରିବାରର ଅବିଭାଜିତ ସମ୍ପତ୍ତିଗତ ସମସ୍ୟା ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଯୌଥ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସହରାଭିମୁଖୀ କରାଇବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ଏପରିକି ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ରହିଥ‌ିବା ଜମିହୀନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ ନିମନ୍ତେ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱଚ୍ଛଳତା ପାଇଁ ସହରଦ୍ୱାରା ଆକର୍ଷିତ ହେଉଅଛି ।

(୬) ସାଂସ୍କୃତିକ କାରକ : ବ୍ୟକ୍ତି ଯୌଥ ପରିବାରର କଠୋରତାଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯିବାର ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ମାଧ୍ୟମ ହିଁ ସହରୀକରଣ । ସ୍ଵାଧୀନତା, ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା, ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନର ଉନ୍ନତ ପନ୍ଥା, ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ନୂତନ ବ୍ୟାବହାରିକ ପଦ୍ଧତି ଇତ୍ୟାଦି ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସହରାଭିମୁଖୀ କରାଇବାରେ ସହାୟକ ହେଉଅଛି ।

(୭) ରାଜନୀତିକ କାରକ : ଦେଶର କେତେକ ସହର ବୃହତ୍ ସହର ବା ମେଗାସହରଗୁଡ଼ିକର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ସରକାରୀ ନୀତିନିୟମର ସହାୟତାରେ ହୋଇଥାଏ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ବିଭିନ୍ନ କଳକାରଖାନା ସ୍ଥାପନା, ନୂତନ ସ୍ଥାନରେ ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନା କିମ୍ବା ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାର ସହରର ସ୍ଥାପନା ଫଳରେ ନୂତନ ସହରଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ିଉଠିବା ସହିତ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ଓ ସମ୍ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଅଛି । ଏହାଫଳରେ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଯୁବକ ଯୁବତୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଗ ଓ ବୟସର ଲୋକମାନେ ନିଜର ଜୀବିକା ଉପାର୍ଜନ ପାଇଁ ସହରାଭିମୁଖୀ ହେଉଅଛନ୍ତି ।

(୮) ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କାରକ : ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା, ସହରାଞ୍ଚଳରେ ପିଲାମାନଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ୍, ନିଯୁକ୍ତି ସୁବିଧା, ଗମନାଗମନର ସୁବିଧା, ଗଣମାଧ୍ୟମର ପ୍ରଭାବ ବ୍ୟାବସାୟିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ବ୍ୟକ୍ତିର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ମାନସିକତାକୁ ବ୍ୟାପକ ତଥା ବିସ୍ତୃତ କରିପାରୁଅଛି । ନିଜର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ଆଶାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଇଚ୍ଛାକୃତ ସହରାଭିମୁଖୀ ହୋଇ ନିଜର ଈପ୍‌ସିତ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିପାରୁଅଛି । ତେଣୁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସହରୀ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିପାରୁଅଛି । ଜାତିଭିତ୍ତିକ କଠୋରତାଠାରୁ ନିଜକୁ ଦୂରେଇରଖ୍ ମୁକ୍ତଶ୍ରେଣୀ ସ୍ତରରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇବାରେ ସହରୀକରଣ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିବାରୁ ବ୍ୟକ୍ତି ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆଦରି ନେଇଥାଏ ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ପ୍ରାକୃତିକ ବୃଦ୍ଧି, ସହରରେ ବାସ କରିବାର ମାନସିକତା, ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଉନ୍ନତି କରିବାର ମନୋବୃତ୍ତି, ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟତା, ଆଧୁନିକତାର ପ୍ରବଣତା ସହରୀକରଣକୁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ କରିଥାଏ ।

୩ । ସହରୀକରଣର ପ୍ରଭାବକୁ ଆଲୋଚନା କର ।
Answer:
ଦ୍ରୁତ ସହରୀକରଣର ଅବସ୍ଥା ଓ ଏହାର ଫଳାଫଳକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସକାରାତ୍ମକ ଏବଂ ନକାରାତ୍ମକ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଜଣାପଡ଼ିଥାଏ।

ସହରୀକରଣର ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ବା ସହରୀକରଣର ସକାରାତ୍ମକ ଫଳାଫଳ – ଆର୍ଥନୀତିକ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ, ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ପରିବେଶଗତ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ସହରୀକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ସହିତ ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ସମାଜରେ ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥା’ନ୍ତି, ଯାହା ସହରାଞ୍ଚଳର ତଥା ଦେଶର ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ପ୍ରତି ହିତକର ଅଟେ । ଏହାର ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଫଳାଫଳ ହେତୁ ବ୍ୟକ୍ତିର ବୌଦ୍ଧିକ, ମାନସିକ ବିକାଶ, ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଘଟିଥାଏ ।

(୧) ସହରୀକରଣ ଓ ଆର୍ଥନୀତିକ ଦିଗ – ସହରୀକରଣର ବିକାଶ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଦେଶରେ ଅନେକ ଶିଳ୍ପଭିତ୍ତିକ ସହର ଗଢ଼ି ଉଠିଥାଏ । ବହୁଳ ଭାବରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ସହିତ ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ନିମନ୍ତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନର ମଧ୍ୟ ଏହି ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉନ୍ନତି ଆଣିଥାଏ । ଏହା ଫଳରେ ବାଣିଜ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତି, ଆର୍ଥିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ, ଯଥା- ମରାମତି, ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଇତ୍ୟାଦିର ଉନ୍ନତି ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ କେତେକ ସହର ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଥା- ମରାମତି, ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଇତ୍ୟାଦିର ଉନ୍ନତି ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ କେତେକ ସହର ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶିତା ଲାଭ କରିଥା’ନ୍ତି । ସହରରେ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟର ବୃଦ୍ଧି ରାଷ୍ଟ୍ରର ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିଥାଏ ।

⇒ ସହରାଞ୍ଚଳରେ ନିଯୁକ୍ତି ସୁବିଧା ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ବହୁସଂଖ୍ୟକ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସହରାଭିମୁଖୀ କରାଇଥାଏ । ଏପରିକି ଋତୁକାଳୀନ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟର ମାନ୍ଦା ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ସହରମାନଙ୍କରେ ଅଣ-ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦିତ ବ୍ୟାବସାୟିକ ଶିଳ୍ପ (କଳକାରଖାନା) ଗୁଡ଼ିକରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

⇒ ନିଯୁକ୍ତି ଗ୍ରହଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନେକ ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ ପାରମ୍ପରିକ ଉତ୍ପାଦନ କାର୍ଯ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ବୃହତ୍ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ତଥା ସେବା ଯୋଗାଇଥା’ନ୍ତି ।

⇒ ସାଧାରଣତଃ ମହିଳାମାନେ ସହରରେ ଥ‌ିବା ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ତଥା ମଧ୍ୟବର୍ଗୀୟ ପରିବାରରେ ଘରୋଇସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(୨) ସହରୀକରଣ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ – ସହରୀକରଣର ସାମାଜିକ ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ; ଯଥା- ପାରିବାରିକ, ପ୍ରସ୍ଥିତିଗତ ତଥା ଜୀବନଶୈଳୀ ଓ ଧାରାଗୁଡ଼ିକୁ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଥାଏ ।

⇒ ସମାଜଶାସ୍ତ୍ରବିତ୍ ଆଇ.ପି. ଦେଶାଇ, କେ.ଏମ୍.କାପାଡ଼ିଆ ଏବଂ ଏ.ରସ୍‌ଙ୍କ ଅନୁଭବିକ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ସହରୀ ଯୌଥ ପରିବାର ଧୀରେ ଧୀରେ ଏକକ ପରିବାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଉଅଛି । ପରିବାରର ଆକାର କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇଯାଉଅଛି, ମାତ୍ର ଦୁଇ ତିନୋଟି ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ତଗତ ସମ୍ପର୍କ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହୁଅଛି । ସେମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଅଛନ୍ତି ଯେ, ଯଦିଓ ସହରୀକରଣର ପ୍ରଭାବରେ ସହରୀ ପରିବାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଉଅଛି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ ସ୍ଵାଧୀନ ଓ ଭିନ୍ନ ହେବା ଭାବ ବା ବ୍ୟକ୍ତିବାଦର ମନୋଭାବ ସେହି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉନାହିଁ ।

⇒ ଯଦିଓ ସହରୀକରଣ କାରଣରୁ ପରିବାରର ଆକୃତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଅଛି; ତଥାପି ପରିବାରର ଯୁବପିଢ଼ି ସେମାନଙ୍କର ଗୁରୁଜନମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସାମୂହିକ ପାରିବାରିକ ଦାୟିତ୍ଵ ସୂଚାରୁରୂପେ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

⇒ ସହରୀକରଣର ପ୍ରଭାବରେ ନାରୀ ସ୍ଵାଧୀନତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ । ସେମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ମଧ୍ୟ ପରିମାର୍ଜିତ ହୋଇଥାଏ । ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ସେମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରାଇବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ଏପରିକି ନିଜର ହୋଇଥାଏ । ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ସେମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରାଇବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ଏପରିକି ନିଜର ସହରୀକରଣ ସେମାନଙ୍କୁ ପରିବାରର ଚାରିକାନ୍ଥ ଭିତରେ ସୀମାବଦ୍ଧ ନ କରି ସେମାନଙ୍କର ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀକୁ ବଦଳାଇବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇଥାଏ । ବହୁ ଶିକ୍ଷିତା, ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷିତା ନାରୀ ସହରୀକରଣ ପ୍ରଭାବରେ ବହୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧ୍ଵସଂଖ୍ୟକ ବାଳିକାମାନେ ଶିକ୍ଷାଲାଭର ସୁଯୋଗ ପାଇପାରୁଅଛନ୍ତି ।

⇒ ବିବାହ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନାରୀକୁ ସ୍ଵାଧୀନତା ତଥା ପ୍ରେରଣା ଦେବାରେ ସହରୀକରଣ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ସହରୀ ସଭ୍ୟତା ଆନ୍ତର୍ଜାତି ବିବାହକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ଛାଡ଼ପତ୍ରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥାଏ ।

⇒ ସହରୀକରଣର ପ୍ରଭାବରେ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ସହରୀ ଜୀବନଶୈଳୀ ପ୍ରତି ଅଧ‌ିକ ସଚେତନ ହୋଇ ଏଭଳି ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କର ଉଦାର ଚିନ୍ତାଧାରା ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷବାଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ । ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର ଉଦାର ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ଥାଏ; ଯାହା ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତା ପରିବର୍ତ୍ତେ ସହନଶୀଳତା ଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

⇒ ପାରମ୍ପରିକ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ସହରାଭିମୁଖୀ ହୋଇ ଏଲୋପାଥ୍ ଔଷଧ ତଥା ଆଧୁନିକ ଚିକିତ୍ସା ଗ୍ରହଣ କରି ବିଭିନ୍ନ ରୋଗରୁ ଆରୋଗ୍ୟ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ।

(୩) ସହରୀକରଣ ଓ ରାଜନୀତିକ ଦିଗ : ସହରୀକରଣ ରାଜନୀତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ବାଧୀନତା ଆଣିଥାଏ । ସହରୀକରଣ ହେତୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜନୀତିରେ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରିପାରୁଅଛନ୍ତି । କ୍ଷମତା ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ଯ ସମଭାବରେ କରିପାରୁଅଛନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୀତିକ ସ୍ତରରେ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରସ୍ଥିତି ଲାଭ କରିପାରୁଅଛନ୍ତି ।

(୪) ସହରୀକରଣ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ : ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ସମାଜକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ । ଫଳସ୍ୱରୂପ ପରିବର୍ଜିତ ତଥା ପରିମାର୍ଜିତ ଚିନ୍ତାଧାରା, ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ଆଧୁନିକୀକରଣରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରୁଅଛି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ରାଷ୍ଟ୍ର ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଅଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରି ରାଷ୍ଟ୍ର ବିଶ୍ବରେ ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିପାରୁଅଛି ।

(୫) ସହରୀକରଣ ଓ ଧର୍ମୀୟ ପୂଜାବିଧ : ସହରୀକରଣ ଧର୍ମୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ମଧ୍ୟ ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାରମ୍ପରିକ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ଚିନ୍ତାଧାରା, ଅନ୍ଧବିଶ୍ଵାସ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମାଜ ପ୍ରତି କ୍ଷତିକାରକ ହୋଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସହରୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଉଦାରଭାବ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସହରର ଜୀବନଶୈଳୀରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସଠାରୁ ଦୂରେଇଯାଇ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କାରଣ ଦର୍ଶାଇ ବାସ୍ତବତାକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଥାଆନ୍ତି ।

(୬) ସହରୀକରଣ ଓ ବିବିଧତା : ଗମନାଗମନର ସୁବିଧା, ନିଯୁକ୍ତି ସୁବିଧା, ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳୀ ସହର ହୋଇଥିବାରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତି, ବର୍ଷ, ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକମାନେ ସହରାଭିମୁଖୀ ହୋଇଥାନ୍ତି ଓ ସେଠିକାର ଜୀବନଶୈଳୀକୁ ଅନୁକରଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ପରୋକ୍ଷରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସହରୀଜୀବନ ସହିତ ଆତ୍ମୀକରଣରେ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତି, ଜାତି, ଧର୍ମ, ଶ୍ରେଣୀ ସହିତ ସୁସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିପାରେ ଓ ସାମାଜିକ ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରିପାରିଥାଏ । ତେଣୁ ସହରୀଜୀବନ ସହରରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାରିପାଶ୍ୱିକ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିବାର କ୍ଷମତା ଦେଇଥାଏ, ଯାହା ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସହରୀ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ କରିଥାଏ ।

(୭) ସହରୀକରଣ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ : ପାରମ୍ପରିକ ସମାଜ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ଅଟେ । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଜାତିଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନ୍ମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଜାତିପ୍ରଥାର ପ୍ରଚଳନ ଥାଏ । କିନ୍ତୁ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟକରଣ ଶିକ୍ଷା, ଆଧୁନିକୀକରଣ, ଗମନାଗମନର ସୁବିଧା, ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହରାଞ୍ଚଳର ସାମାଜିକ ଏକ ମୁକ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ବସବାସ କରୁଅଛନ୍ତି । ଗତିଶୀଳତା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରୁଅଛନ୍ତି ।

ସ୍ତରୀକରଣରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣି ସମାଜକୁ ଜାତି ପରିବର୍ତ୍ତେ ଶ୍ରେଣୀଭିଭିକ କରିପାରିଅଛି । ଫଳସ୍ବରୂପ ଜନ୍ମଗତ ଅସମାନତା ପରିବର୍ତ୍ତେ ସୁଯୋଗ ଓ ସୁବିଧାରେ ସମାନତା ଆଣିପାରୁଅଛି । ସହରର ସଦସ୍ୟମାନେ ଜାତିର କଠୋରତାଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଇ ଏକ ମୁକ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ବସବାସ କରୁଅଛନ୍ତି । ଗତିଶୀଳତା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରୁଅଛନ୍ତି ।

(୮) ସହରୀକରଣ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ବିକାଶ : ସମାଜର ବିକାଶ ସହିତ ସହରୀକରଣ ବ୍ୟକ୍ତିର ବିକାଶ କରାଯାଇପାରିଥାଏ । ବ୍ୟକ୍ତିର ମନୋବୃତ୍ତି, ରୁଚି, ବ୍ୟାବହାରିକ ଢାଞ୍ଚାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ । ବ୍ୟକ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣି ବ୍ୟାପକ କରିଥାଏ । ବ୍ୟକ୍ତିର ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ ଓ ସ୍ବାଧୀନଚେତା କରାଇବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇଥାଏ ।

ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନାରେ ସହରୀକରଣର ପ୍ରଭାବଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଧାରଣା ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ ମନୋଭାବର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମିଶ୍ରିତ ଅଟେ ତଥ୍ୟ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ବିକାଶ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତି, ବର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ କରିପାରିଥାଏ ଏବଂ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନରେ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥାଏ । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ନିଯୁକ୍ତିର ସୁଯୋଗ ବିଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ସହରବାସୀଙ୍କୁ ନିୟୋଜିତ କରିଥାଏ । ତେଣୁ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ ସହରୀକରଣ ନିଜେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାରକ ଅଟେ ଏବଂ ସେହି କାରକଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।

୪। ସହରୀକରଣର ନକାରାତ୍ମକ ଫଳାଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
Answer:
ସହରୀକରଣ ବହୁ ସୁବିଧା ଯୋଗାଇଦେଇ ଆସୁଅଛି । କିନ୍ତୁ ଅପରପକ୍ଷରେ କେତେକ ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା ରହିଅଛି ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମାଜ ଉପରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରୁଅଛି । ଶିଳ୍ପୀକରଣ ଓ ଯାନ୍ତ୍ରିକୀକରଣ ସମାଜରେ ବହୁ ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟା ଉପୁଜାଇ ଅସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟକର ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରୁଅଛି ।

(୧) ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭାବ :
(କ) ସାମାଜିକ ସମବେଦନାର ହ୍ରାସ – ସହରର ଜନସଂଖ୍ୟା ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବାରୁ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ସହାନୁଭୂତିଶୀଳତା ଓ ସମବେଦନା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇ ନଥାଏ । ଫଳରେ ସହରରେ ବାସ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପରର ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିଥା’ନ୍ତି । ତେଣୁ ସହରାଭିମୁଖୀ ହୋଇ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ବାର୍ଥକୈନ୍ଦ୍ରିକ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥିତି ପ୍ରତି କ୍ଷଣେମାତ୍ର ସଚେତନ ହୋଇ ନ ଥାଏ ବା ସହାନୁଭୂତିଶୀଳ ହୋଇ ନ ଥାଏ ।

(ଖ) ପାରିବାରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ହ୍ରାସ – ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ହେବା ଫଳରେ ପାରିବାରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ହ୍ରାସ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ । ରକ୍ଷଣଶୀଳ ମନୋଭାବ ସହରାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇନଥାଏ । ସହରରେ ସଂରଚନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏକକ ଭାବରେ ହୋଇପାରି ନଥାଏ । ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଅଭାବ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ । ଏପରିକି ସହରୀକରଣ ପରିବାର ସଂଜ୍ଞାକୁ ନୂତନ ରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଅଛି, ଯାହା କୁହାଯାଏ ସହରୀକରଣର ପ୍ରଭାବରେ ପରିବାରର ସଂରଚନାରେ ଏକକ ରୂପ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୌଥ ରୂପ ଥାଏ ।

କେତେକ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ ନିମନ୍ତେ ପରିବାର ସଙ୍ଗରେ ନ ଆଣି ଏକୁଟିଆ ଆସିଥା’ନ୍ତି ଓ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ଗ୍ରାମର ଯୌଥ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କରିଥା’ନ୍ତି । ଯାହାଫଳରେ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱଚ୍ଛଳତା ବ୍ୟତୀତ ବ୍ୟାବହାରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ପରିବାରର ଭୂମିକା ଗୌଣ ହୋଇଯାଏ । ସହରରେ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ନ ଥିବାରୁ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଏକାକୀ ଜୀବନ ବିତାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଥାଏ । ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ସେ ଅବସରକାଳୀନ ସମୟକୁ କୁସଙ୍ଗୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିତାଇ ନାନା ଅପ୍ରୀତିକର ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

(ଗ) ପରିବାର ସଂରଚନାରେ ପରିବର୍ତ୍ତେ – ସହରମାନଙ୍କରେ ଯୌଥ ପରିବାର ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏକକ ପରିବାର ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱାମୀ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଅବିବାହିତ ସନ୍ତାନ ଓ ସନ୍ତତିମାନେ ବାସ କରିଥା’ନ୍ତି । ପରିବାରକୁ ଆର୍ଥିକ ପରୋକ୍ଷରେ ଯୌଥ ପରିବାରର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏକ ସ୍ବାଧୀନ ଜୀବନ ବିତାଇ ପାରୁଅଛନ୍ତି । ସମୟକ୍ରମେ କ୍ଷୁଦ୍ର ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରି ନିର୍ଜନତା ଅନୁଭବ କରି ମାନସିକ ଅଶାନ୍ତି ଭୋଗ କରୁଅଛନ୍ତି । ଅଧ୍ଵ ଜନବସତି ହେତୁ ରହିବାରେ ସୁବିଧାଜନକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥାଏ ।

ଅନେକ ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ବାସ କରିବା କଷ୍ଟକର ବ୍ୟାପାର ହୋଇଥାଏ । ବୃହତ୍ ସହର ବା ମେଗା ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୟନୀୟ ହୋଇଥାଏ । ଫଳସ୍ୱରୂପ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରୁଥିବାରୁ ଅସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟକର ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଏପରିକି ବହୁ ଲୋକ ଅଣସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଯା’ନ୍ତି । ସଙ୍ଗ ଦୋଷରେ ନିଶାଖୋର ହୋଇ ସହରୀ ଅବସ୍ଥାକୁ କଳୁଷିତ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(ଘ) ପାରିପାର୍ଶ୍ବକ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ଚଳଣି ବା ପ୍ରୟୋଜନାନୁଯାୟୀ ବାସସ୍ଥାନର ଅଭାବ – ଅଧୂକ ଜନବସତି ହେତୁ ରହିବାରେ ସୁବିଧାଜନକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥାଏ । ଅନେକ ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ବାସ କରିବା କଷ୍ଟକର ବ୍ୟାପାର ହୋଇଥାଏ । ବୃହତ୍ ସହର ବା ମେଗା ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୟନୀୟ ହୋଇଥାଏ । ଫଳସ୍ୱରୂପ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରୁଥିବାରୁ ଅସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଏପରିକି ବହୁ ଲୋକ ଅଣସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଯା’ନ୍ତି । ସଙ୍ଗ ଦୋଷରେ ନିଶାଖୋର ହୋଇ ସହରୀ ଅବସ୍ଥାକୁ କଳୁଷିତ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(ଙ) ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ – ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୁରାତନ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ କୁଠାରାଘାତ କରିଥାଏ । ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ଵ ତୁଲାଇବାକୁ ବ୍ୟକ୍ତି କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରିଥାଏ । ସହରରେ ଅବସରକାଳୀନ ସମୟ ବିତାଇବାପାଇଁ ନାନା କୁପଥ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ । ବୈବାହିକ ଜୀବନକୁ ସଂସ୍କାରମୂଳକ ଭାବରେ ବିତାଇବାକୁ ଅନିଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ । ବିବାହକୁ ଏକ ଚୁକ୍ତି ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିନେଇଥାଏ । ଏକତ୍ର ସହାବସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ ଯାହା ପାରମ୍ପରିକ ବୈବାହିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଗୁରୁତ୍ଵ ଓ ପରିତ୍ରତାକୁ କ୍ଷୁଣ୍ଣ କରିଥାଏ ।

(ଚ) ଧର୍ମୀୟ ପ୍ରଭାବରେ ହ୍ରାସ · ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ । ସହରୀ ଜୀବନ ବିତାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ସାଧାରଣତଃ ନିଜର ସ୍ବାର୍ଥସାଧନରେ ସମୟକୁ ବିନିଯୋଗ କରିଥା’ନ୍ତି । ପ୍ରାୟତଃ ସେମାନେ ବସ୍ତୁବାଦୀ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଅନ୍ଧବିଶ୍ଵାସ, ଧର୍ମୀୟ ବିଶ୍ଵାସକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହନ୍ତି ବା ସମୟର ଅଭାବରୁ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିବାରେ ଅକ୍ଷମ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷବାଦଦ୍ୱାରା ସହରର ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପରର ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥା’ନ୍ତି । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଧର୍ମକୁ ମାଧ୍ୟମ କରି ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରୁଅଛନ୍ତି ଯାହା ସମାଜକୁ ବିଘଟିତ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(ଛ) ନାରୀ ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହରମାନଙ୍କରେ ନାରୀ ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ଆଶାନୁରୂପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଅଛି । ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ସେମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଅଛି । ଆର୍ଥନୀତିକ ସ୍ଵାଧୀନତା ପାଇବାପାଇଁ ସେମାନେ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା କରିଥା’ନ୍ତି । ନିଯୁକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଆର୍ଥନୀତିକ ସ୍ଵାଧୀନତା ତଥା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାଧୀନତା ହାସଲ କରିଥା’ନ୍ତି । ଫଳସ୍ବରୂପ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ପିତୃକୈନ୍ଦ୍ରିକ ପରିବାରର ଗୁରୁତ୍ଵ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ । ସେମାନଙ୍କୁ ଭିଭିକରି ପାରିବାରିକ କନ୍ଦଳ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।

ଛାଡ଼ପତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ପରିବାର ବିଘଟନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଅଛି । ଦେଖାଯାଇଥାଏ ଅଧିକାଂଶ ବିବାହିତା ମହିଳା ନିଜର ସ୍ଵାଧୀନତା, ସ୍ୱାଭିମାନକୁ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇ ପାରମ୍ପରିକ ପରିବାରରେ ନିଜକୁ ଆବଦ୍ଧ ନକରି ଛାଡ଼ପତ୍ରର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇ ପରିବାରକୁ ବିଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(ଜ) ଆମୋଦପ୍ରମୋଦର ଢାଞ୍ଚାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ – ସହରୀକରଣର ପ୍ରଭାବରେ ଆମୋଦପ୍ରମୋଦର ବ୍ୟବସାୟୀକରଣ ହୋଇଯାଉଅଛି ଏବଂ ଏହି ଆମୋଦପ୍ରମୋଦ ପାଇଁ ସହରାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ; ଯଥା- ସିନେମା, କ୍ଲବ୍ ଇତ୍ୟାଦି ମାଧ୍ୟମରେ ।

(୨) ସାମାଜିକ ଆର୍ଥନୀତିକ ପ୍ରଭାବ :
(କ) ଉଚ୍ଚ ଜନସଂଖ୍ୟାର ଘନତ୍ବ – ସହରରେ ଜନସଂଖ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧି ଅସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟକର ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଏହାର ଜନବହୁଳତା ଜମି, ଗୃହସମସ୍ୟା ଆଦି ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ସହରର ଲୋକମାନେ ଜମି ନିଜ ଅଧୀନକୁ ଆଣି ବ୍ୟବହାର କରିଥା’ନ୍ତି ।

(ଖ) ବସ୍ତି ବୃଦ୍ଧି – ସହରରେ ବାସସ୍ଥାନର ଅଭାବରୁ ଅନେକ ବସ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରେ ଲାଗିଅଛି । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଯେଉଁ ନିମ୍ନବର୍ଗର ଲୋକମାନେ ନିଜର ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥାର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ସହର ଆସିଥା’ନ୍ତି ସେମାନେ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ଭଡ଼ାଘରେ ବାସ ନ କରି ବସ୍ତି ଅଞ୍ଚଳରେ ରହିବାକୁ ଅଧ୍ବକ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି । ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ ନିମନ୍ତେ ଅନେକ କୁକାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି, ଯଥା- ଚୋରି, ବାଳଅପରାଧ ଇତ୍ୟାଦି । କାର୍ଯ୍ୟର ଅବସ୍ଥାରେ ବୀତସ୍ପୃହ ହୋଇ ସେମାନେ ମଦ୍ୟପାନ କରିଥାନ୍ତି ।

(ଗ) ଦୁର୍ନୀତି, ସଂଘର୍ଷ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବୃଦ୍ଧି – ସହରାଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ମାତ୍ରା ଅଧ୍ଵ ଥାଏ । ସେହି ପ୍ରତିଯୋଗିତାରୁ ସଂଘର୍ଷ ଉପୁଜିଥାଏ ଏବଂ ସେହି ପ୍ରତିଯୋଗିତାରୁ କଳାବେପାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଅର୍ଥ ଲାଳସାରେ, ବିଳାସପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ଯାପନ ପାଇଁ ସେମାନେ ଦୁର୍ନୀତିର ପଥ ଅନୁସରଣ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(ଘ) ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତି – ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଗତିଶୀଳତା ମାଧ୍ୟମରେ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସହରାଭିମୁଖୀ କରାଇଥାଏ । କେତେକ ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଉନ୍ନତି ଦୁର୍ନୀତି ଓ ସଂଘର୍ଷ ତଥା ପ୍ରତିଯୋଗିତା ମାଧ୍ୟମରେ ଆଣିଥା’ନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ଛାଡ଼ି ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତି ପାଇଁ ସହରକୁ ଆସିଥାନ୍ତି ଓ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ, ଯଥା- ବସ୍ ରହିବା ସ୍ଥଳୀ, ରେଳଷ୍ଟେସନ ପର୍ଯ୍ୟଟନସ୍ଥଳୀ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଭିକ୍ଷା ବୃତ୍ତି କରି ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରିଥାନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଭିକ୍ଷୁକ ଅର୍ଥ ଆଶାରେ ପକେଟମାର, ଟଙ୍କା ଛଡ଼େଇବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏପରିକି ଅଣସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଏହା ସହର ପରିବେଶକୁ କଳୁଷିତ କରିଥାଏ ।

(ଙ) ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା – ସହରର ଜନବହୁଳତା ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଗତିଶୀଳତା ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ । ଅନେକ ଚାକିରି ଆଶାରେ ସହରାଭିମୁଖୀ ହୋଇଥା’ନ୍ତି କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ବିଫଳ ହୋଇ ସେଠାରେ ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସାମାଜିକ ତଥା ଆର୍ଥିକ ପରିବେଶକୁ କଳୁଷିତ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(୩) ପରିବେଷ୍ଟନୀର ପ୍ରଭାବ : ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ଅଧୂକସଂଖ୍ୟାରେ ସହରାଞ୍ଚଳକୁ ଆସିଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ପରୋକ୍ଷରେ ପରିବେଶକୁ କଳୁଷିତ କରିଥା’ନ୍ତି ଓ ପରିବେଶଗତ ଗୁଣ ହ୍ରାସ ହୋଇଥାଏ ।

(କ) ରକ୍ତାଧ୍ବ ବା କଫ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥା । ଶ୍ଵାସରୁଦ୍ଧ ପରିବେଶ – ସହରରେ ଅତ୍ୟଧ୍ଵ ଯାନବାହନ ଚଳାଚଳ ଓ ଏହାର ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ପରିବେଶର କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇଥାଏ । ବ୍ୟକ୍ତି ନାନା ରୋଗର ଶିକାର ହୋଇଥାଏ । ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ; ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ଇତ୍ୟାଦି ପରିବେଶକୁ ଦୂଷିତ କରି ବ୍ୟକ୍ତିର ଶରୀର ଉପରେ କୁପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତି ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

(ଖ) ଗୃହ ସମସ୍ୟା – ସହରରେ ବାସ କରିବାପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମନମୁତାବକ ଘର ମିଳୁ ନଥିବାରୁ ଅନେକ ନିମ୍ନବର୍ଗର ଲୋକମାନେ ବସ୍ତି ଅଞ୍ଚଳରେ ବାସ କରିଥା’ନ୍ତି । ତା’ଛଡ଼ା ଘରୋଇ ସେବା ନିମନ୍ତେ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରୁ ଆସିଥିବା ଅନେକ ପରିବାର ବସ୍ତି ଅଞ୍ଚଳକୁ ନିଜର ବାସସ୍ଥଳୀ କରିନେଇଥା’ନ୍ତି । ସେଠାରେ ନର୍ଦ୍ଦମାଦ୍ୱାରା ମଇଳା ନିର୍ଗମର ସୁବ୍ୟବସ୍ଥା ନ ଥିବାରୁ ନିଷ୍କାସିତ ଅଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥ ପରିବେଶକୁ ବହୁ ପରିମାଣରେ ଦୂଷିତ କରାଇଥାଏ । ଅସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟକର ପରିବେଶ ଓ ବାସଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ବହୁ ଲୋକ ବାସ କରିଥା’ନ୍ତି । ଫଳରେ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ।

(ଗ) ଜଳ ସମସ୍ୟା – ସହରରେ ଜଳ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ଯଦିଓ ବିଶୋଧ ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଅଛି ତଥାପି ଜନବହୁଳତା ଏତେ ଅଧିକ ଯେ ପାନୀୟ ଜଳଯୋଗାଣ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣରେ ଯୋଗାଇ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏପରିକି ଅସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟକର ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରୁ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ କରି ବ୍ୟବହାର ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟପକ୍ଷେ କ୍ଷତିକାରକ ହୋଇଥାଏ । ନାଳନର୍ଦ୍ଦମା ଏବଂ କଳକାରଖାନାର ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ, ଜଳ, ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ କରିଥାଏ । ଫଳରେ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷିତ ହୋଇଥାଏ ।

(୪) ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରଭାବ : ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ଭଳି ସହରାଞ୍ଚଳ ମଧ୍ଯ ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଟେ । ଶିଳ୍ପୀକରଣର ପ୍ରଭାବରେ ସହରୀକରଣର ଗତିଶୀଳତା ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲା । ଫଳରେ ସହରରେ ଥ‌ିବା କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ କ୍ଷେତରେ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ିଉଠିଲା । ପରିବେଶ ସଂକୁଚିତ ହୋଇଗଲା । ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତି ଆଦର ସହର ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରାଇପାରିଲା । ଗ୍ରାମର ମୁକ୍ତ ପରିବେଶର ଅଧିବାସୀମାନେ ସହରାଞ୍ଚଳାଭିମୁଖୀ ହୋଇ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କଲେ । କୃଷି ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିଯୁକ୍ତି ଜୀବନର ଧାରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଲା । ସହରାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ବୃଦ୍ଧି ହେବାରେ ଲାଗିଲା । ଗମନାଗମନ ସୁବିଧା ସହର ପରିବେଶକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରିବା ସହିତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସମ୍ପଦର ଅପଚୟ କରାଇବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରିଲା ।

ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉଭୟ ସକାରାତ୍ମକ ଏବଂ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ସମାଜ ଉପରେ ପକାଇଥାଏ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଧୂକ ତ୍ବରାନ୍ବିତ କରିବାପାଇଁ ସହରାଞ୍ଚଳର ପଦ୍ଧତିଗତ ଉନ୍ନତି ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଅଛି ଯାହା ଆଞ୍ଚଳିକ ତଥା ସହର ନବୀକରଣ ଯୋଜନାର ପ୍ରଣୟନ ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ଭବପର ହୋଇପାରିବ । ତେଣୁ ସଂରଚନାର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣରୁ ଅର୍ଥାତ୍ ସହରର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରୁ ସ୍ଥାନୀୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ସହରକୁ କ୍ଷମତା, ଅଧିକାର ଇତ୍ୟାଦି ହସ୍ତାନ୍ତର ସହରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ କରିପାରିବ ।

୫। ଜଗତୀକରଣ କ’ଣ ? ଏହାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଲେଖ ।
Answer:
ଜଗତୀକରଣ ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ, ଯାହାଦ୍ଵାରା ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଅନୁଭୂତ, ପ୍ରସାରିତ ପଣ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ବିଚାରସମୂହକୁ ବିଶ୍ବବ୍ୟାପୀ ଏକ ମାନଯୁକ୍ତ କରାଇ ପାରିଥାଏ । ରୁଚିସମ୍ପନ୍ନ ଯୋଗାଯୋଗ, ଗମନାଗମନରେ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବିଜ୍ଞାନଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରୟୋଗ ଏବଂ ସେବା, ସାମୂହିକ ବାସ ନିମିତ୍ତ ପ୍ରବାସ ଯାତ୍ରା, ଜନସାଧାରଣଙ୍କର ଗତିବିଧ, ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ସ୍ତର ଇତ୍ୟାଦିଗୁଡ଼ିକ ଜାତୀୟ ବଜାରରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି ହେବାରେ ଲାଗିଅଛି ।

ଜଗତୀକରଣକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରାଇବାରେ ଶିଳ୍ପାୟତନ ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଦଳୀୟ ସହଯୋଗର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଅଛି । ଏହା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବକୁ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗ୍ରାମରେ ପରିଗଣିତ କରାଇବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରୁଅଛି।

(୧) ରୋଲାଣ୍ଡ ରବର୍ଟସନ – ରୋଲାଣ୍ଡ ରବର୍ଟସନ୍ ଜଗତୀକରଣ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗର ଜନକ ଅଟନ୍ତି । ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ବର ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତି ଯିଏ କି ଜଗତୀକରଣ ଶବ୍ଦର ମୌଳିକ ଧାରଣା ସୂଚାଇଥିଲେ । ରବର୍ଟସନ୍‌ଙ୍କ ଭାଷାରେ ‘ଜଗତୀକରଣ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଏକ ଆଧୁନିକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଭାବେ ପରିଦୃଷ୍ଟ ଘଟଣା ବା ସତ୍ୟ ଅଟେ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଘନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ଆଧୁନିକତା, ଆଧୁନିକୀକରଣ, ପ୍ରାକ୍ ଆଧୁନିକତା ଏବଂ ପ୍ରାକ୍ ଆଧୁନିକୀକରଣ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଟେ । ତେଣୁ ଜଗତୀକରଣ ଏକ ବ୍ୟାପକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ ।’’

(୨) ମାଲକମ୍ ୱାଟରସଙ୍କ ଭାଷାରେ, ‘ଜଗତୀକରଣ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ, ଯେଉଁଥରେ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଭୌଗୋଳିକ କଟକଣା ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଯେଉଁଥରେ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ଅଧ‌ିକ ମାତ୍ରାରେ ସଚେତନ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତା ପଛକୁ ହଟିଯାଉଅଛି ।’’

ଉପରୋକ୍ତ ସଂଜ୍ଞାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ଜଗତୀକରଣ ଏକ ପ୍ରଣାଳୀ ବା ଧାରା ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଆଦର୍ଶ, ଚିନ୍ତା, ସୂଚନା, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ଆବଶ୍ୟକୀୟ ପଦାର୍ଥ ଓ ସେବାରେ ପାରସ୍ପରିକ ହସ୍ତାନ୍ତରୀକରଣ ସମ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରଚଳିତ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ଵୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ । ସଂସ୍କୃତି, ପ୍ରଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଜ୍ଞାନ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାରେ, ବାଣିଜ୍ୟ ବେପାରରେ ସୁବିଧା କରାଇବାରେ ପଦ୍ଧତି ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଇ ଯୋଗାଯୋଗ, ଗମନାଗମନରେ ଆଧୁନିକୀକରଣ କରାଇବାରେ ତଥା ରାଜନୀତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସହଯୋଗିତା ସ୍ଥାପନ କରି ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ଯମରେ ବିଶ୍ବକୁ ଏକ ‘ବିଶ୍ଵ ବ୍ୟାପ୍ତି ଗ୍ରାମ’ରେ ପରିଣତ କରାଇପାରିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥାଏ ।

‘ବିଶ୍ବ ଗ୍ରାମ’ ଶବ୍ଦଟି ପ୍ରଥମେ ମାର୍ଶାଲ୍ ମ୍ୟାକ୍ ଲୁହାନ ୧୯୬୦ ଦଶକରେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ସେ ନିଜର ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ମାଧ୍ୟମରେ ସୂଚାଇଥିଲେ ଯେ, ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବିପ୍ଳବ ନିଶ୍ଚିତଭାବରେ ବିଶ୍ଵରେ ସମୟ ଓ ସୀମାକୁ ହ୍ରାସ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରିବ ।

ଜଗତୀକରଣର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
ଗୋରାନ ଥରବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ମତାନୁଯାୟୀ ଜଗତୀକରଣରେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ, ଯଥା-

(୧) ଜଗତୀକରଣ ବ୍ୟାପକ ଅଟେ – ଜଗତୀକରଣ ଏକ ବିଶ୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ଯମରେ ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ରାଷ୍ଟ୍ର ଆର୍ଥନୀତିକ, ରାଜନୀତିକ, ସାମାଜିକ ତଥା ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ଵିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ପରିସୀମା ସୁଦୂରପ୍ରସାରୀ ଅଟେ । ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ଦେଶ ନିଜ ନିଜର ପ୍ରଚେଷ୍ଟାରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ, ବିନିମୟ ବିଶ୍ବବଜାର ମାଧ୍ୟମରେ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିଥାଏ ।

(୨) ଜଗତୀକରଣ ଏକ ପୁରାତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ ଜଗତୀକରଣ ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଆସୁଅଛି । ଏହି ଶବ୍ଦ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ୧୯୬୦ ମସିହାରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଆୟମାରମ୍ଭ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଅଛି । ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ‘ଇଉରୋପୀୟ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ’ର ରୂପ ଦିଆଯିବାସ୍ଥଳେ ଦ୍ବିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ ଅପସାରିତ ଉପନିବେଶବାଦର ରୂପ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।

୧୯୭୦ ଦଶକର ଶେଷ ଭାଗରେ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଉଦାର ଆଦର୍ଶବାଦ ଏବଂ ୧୯୮୦ ଦଶକ ଏହି ଜଗତୀକରଣର ଆୟମାରମ୍ଭ ବୋଲି ମଧ୍ଯ ବିବେଚନା କରାଯାଇଥାଏ । ଏପରିକି ରବର୍ଟସନ୍‌ଙ୍କ ମତାନୁଯାୟୀ ‘ଜଗତୀକରଣ’ ୧୯୮୦ ଦଶକର ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାବହାରିକ ଶବ୍ଦରୂପେ ବିଦ୍ବାନୀଙ୍କଦ୍ଵାରା ସ୍ଵୀକୃତି ଲାଭ କରିପାରି ନଥିଲା । କିନ୍ତୁ ସମୟକ୍ରମେ ଏହା ବିଶ୍ଵ ସମାଜରେ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲାଭ କରିପାରିଥିଲା । ତେବେ ରବର୍ଟସନ୍‌ଙ୍କ ମତରେ ‘ଜଗତୀକରଣ’ର ଇତିହାସ ପୁରାତନ ଅଟେ ।

(୩) ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ତର ମଧ୍ଯରେ ଗତି କରିଥାଏ – ରବର୍ଟସନ୍‌ଙ୍କ ମତରେ ଜଗତୀକରଣର ବିକାଶ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଞ୍ଚଗୋଟି ସ୍ତର ମଧ୍ୟଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ, ଯଥା-
ପର୍ଯ୍ୟାୟ ୧କୁ ଜର୍ମିନାଲ ଫେଜ୍ (ଇଉରୋପ ୧୪୦୦-୧୭୫୦) କୁହାଯାଏ । ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟାପାରିକ ସମ୍ପର୍କର ମୂଳଭିଭି ଇଉରୋପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । ଚର୍ଜଗୁଡ଼ିକ ବିଶ୍ଵବ୍ୟାପକତା ଲାଭ କରିଥିଲା । ତେଣୁ ଜଗତୀକରଣ ଇଉରୋପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ ।

ଦ୍ଵିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ଇନ୍‌ସିପିଏଣ୍ଟ ଫେଜ ବା ଆଦ୍ୟ ଅବସ୍ଥା (ଇଉରୋପ, ୧୭୫୦-୧୮୨୫) କୁହାଯାଏ । ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଔପଚାରିକ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ପର୍କର ରୂପରେଖ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା । ଜାତିଭିଭିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଉତ୍ପ, ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ବୁଝାମଣା, ରାଷ୍ଟ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ କୂଟନୀତିକ ସମ୍ପର୍କ, ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସାହାଯ୍ୟ ଓ ସହଯୋଗ ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନବାଦର ବିଚାରଧାରା ଜଗତୀକରଣକୁ ସ୍ବୀକୃତି ଦେବାରେ ସହଯୋଗ କରିଥିଲା ।

ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ଟେକ୍ ଅଫ୍ ଫେଜ୍ ବା ଅପସାରିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (୧୮୭୫-୧୯୨୫) କୁହାଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସମାଜର ଗ୍ରହଣୀୟ ବିଚାର ଆସିପାରିଥିଲା । ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ବିଶ୍ଵବ୍ୟାପକତା, ଯୋଗାଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଦ୍ରୁତ ବିଶ୍ବବ୍ୟାପକତାରେ ଉନ୍ନତି ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା । ଏଥ୍‌ସହିତ ଏକ ଏକକ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସମାଜର ଧାରଣା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ସାଧାରଣ ମାନବୀୟ ଧର୍ମର ସ୍ଥାନ ନିରୂପଣ ହୋଇପାରିଥିଲା ।

ଚତୁର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ଷ୍ଟୁଗଲ ଫର୍ ହିଗେମୋନି ବା ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଅନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ଉପରେ ସଂଘର୍ଷ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଧୂପତ୍ୟ ବିସ୍ତାରର ପର୍ଯ୍ୟାୟ (୧୯୨୫-୧୯୬୯) ରୂପେ ପରିଗଣିତ କରାଯାଏ । ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଜଗତୀକରଣର ବିଦ୍ବେଷ ତଥା ଯୁଦ୍ଧର ରୂପରେଖ ନେଇ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲା । ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା । ଅଣୁବୋମା, ଅପରାଧ, ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧକୁ ମାଧ୍ୟମ କରି ବ୍ୟକ୍ତି, ସମାଜ ଓ ସାମାଜ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ତିକ୍ତତା ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥିଲା ।

ପଞ୍ଚମ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ଅନ୍ସଟର୍ନିଟି ଫେଜ୍ ବା ଅନିଶ୍ଚିତତା ପର୍ଯ୍ୟାୟ (୧୯୬୯-୧୯୯୨) କୁହାଯାଏ । ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ବିଶେଷତଃ ମହାକାଶ ଅନୁସନ୍ଧାନ, ପ୍ରାକ୍ ବସ୍ତୁବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା, ବିଶ୍ବସମୁଦାୟ, ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ସମ୍ପର୍କ, ବିଶ୍ୱ ପରିବେଶଗତ ସମସ୍ୟା, ମହାକାଶ ପ୍ରଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ବିଦ୍ୟା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଟେ । ଏହି ମାଧ୍ୟମ ଦେଇ ଜଗତୀକରଣ ନିଜର ସ୍ଥିତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରିଅଛି ।
ଅଦ୍ୟାବଧୂ ଜଗତୀକରଣ ଏହି ଅନିଶ୍ଚିତତା ପର୍ଯ୍ୟାୟର ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ସମାଜରେ ସମଭାବରେ ପରିଦୃଷ୍ଟ କରାଇବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇଅଛି ।

(୪) ଜଗତୀକରଣ ବହୁବିଧ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣାକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ – ଏମ୍.ଏସ୍.ଆର୍କରଙ୍କର ସୁଚିନ୍ତିତ ଚିନ୍ତାଧାରା ଜଗତୀକରଣ ଯୁଗରେ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବର ଗୁରୁତ୍ଵକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରିଥାଏ । ତାଙ୍କରି ଭାଷାରେ ସମାଜଗୁଡ଼ିକ ସମାଜଶାସ୍ତ୍ରର ଏକ ବିଶ୍ଵ ଅଟେ, ଯାହା ସୂଚାଇଦିଏ ଯେ, ବିଶ୍ଵ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଆଂଶିକ ଭାବରେ ସାମାଜିକ ବାସ୍ତବତା ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ସଙ୍ଗଠନକ୍ଷମ ଅଟେ । ମାଲକମ୍ ୱାଟରସ୍ ଏବଂ ଅନେକ ସମାଜଶାସ୍ତ୍ରବିତ୍ ମତପୋଷଣ କରିଅଛନ୍ତି ଯେ, ଜଗତୀକରଣର ସାଧାରଣତଃ ତିନିଗୋଟି ଦିଗ ରହିଅଛି, ଯଥା-

• ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଜଗତୀକରଣ
• ରାଜନୀତିକ ଜଗତୀକରଣ
• ସାଂସ୍କୃତିକ ଜଗତୀକରଣ

(i) ଆର୍ଥନୀତିକ ଜଗତୀକରଣ – ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଆର୍ଥନୀତିକ ଜଗତୀକରଣର ଏକ ଯାନ କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବନାହିଁ । ବିଶ୍ୱ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟାପାର, ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଶ୍ରମବିଭାଜନ, ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଉଦ୍ୟୋଗ, ସାଙ୍ଗଠନିକ ବିଭାଗ, ମୁଦ୍ରାର ବୈଦେଶିକ ବିନିମୟ ଓ ଅର୍ଥ ପରିଚାଳନା, ଦ୍ୱି-ପାକ୍ଷିକ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗତ ଶ୍ରେଣୀସମୂହ ଇତ୍ୟାଦି ଆର୍ଥନୀତିକ ଜଗତୀକରଣର ଅଟେ । ବିକଶିତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଅନୁନ୍ନତ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ କିପରି ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପର୍କ ରଖାଯିବ ଏହା ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଟେ ।

(ii) ରାଜନୀତିକ ଜଗତୀକରଣ – ରାଜନୀତିକ ଜଗତୀକରଣରେ ଅଧିକାଂଶ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ଆର୍ଥନୀତିକ ପରିଚାଳନା ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଓ ଆନ୍ତଃସରକାରୀ ନିୟମ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ବୃହତ୍ ରାଜନୀତିକ ସଂସ୍ଥା ସହିତ ସହବନ୍ଧିତ, ଯଥା- ଇଉରୋପୀୟ ସଂଘ, ଆସୋସିଏସନ ଅଫ୍ ସାଉଥ-ଇଷ୍ଟ ଏସିଆନ୍ ନ୍ୟାସନାଲ, ନାଟୋ (ନର୍ଥ ଆଟଲାଣ୍ଟିକ୍ ଟ୍ରିଟି ଅର୍ଗାନାଇଜେସନ୍, ଅର୍ଗାନାଇଜେସନ ଅଫ୍ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ଏକ୍ସପୋର୍ଟିଙ୍ଗ କଣ୍ଟ୍ରିଜ୍, ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସଙ୍ଗଠନ, ଯଥା- ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର, ବିଶ୍ଵବାଣିଜ୍ୟ ସଙ୍ଗଠନ, ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଅର୍ଥ ପାଣ୍ଠି ଇତ୍ୟାଦି । ଉପରୋକ୍ତ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଦମନମୂଳକ ଓ ଆଇନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରେ । ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବର ରାଜନୀତିରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଆଣିବାରେ ଜଗତୀକରଣ ବିଶେଷ ସହାୟକ ହେଉଅଛି ଏବଂ ବିଶ୍ବସ୍ତରରେ ରାଜନୀତିକ ସ୍ଥିରତା ଆଣିପାରୁଅଛି ।

(iii) ସାଂସ୍କୃତିକ ଜଗତୀକରଣ – ସାଂସ୍କୃତିକ ଜଗତୀକରଣ ବିଶ୍ଵ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଅନେକାଂଶରେ ପ୍ରଭାବିତ ଏବଂ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ କରାଇଥାଏ, ଯାହାର ଫଳସ୍ବରୂପ ଜଗତୀକରଣର ତୃତୀୟ ପ୍ରବାହ, ଯଥା- କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଓ ଶିଳ୍ପଭିଭିକ ପ୍ରବାହରୁ

ଜ୍ଞାନଭିଭିକ ପ୍ରବାହରେ ପହଞ୍ଚିପାରିଅଛି । ଏହି ପ୍ରକାର ଜଗତୀକରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସାଧାରଣ ଅତ୍ୟଧିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧସୂଚକ ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ଯରୁ ଐକ୍ୟଭାବ ଜାଗ୍ରତ କରାଇବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇପାରୁଅଛି ଏବଂ ସଂସ୍କୃତୀକରଣର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ ରୂପେ ନିଜକୁ ପରିଗଣିତ କରାଇପାରୁଅଛି । ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କର ନିଜସ୍ବ ଜୀବନଶୈଳୀ ବିଶ୍ଵ ବଜାରର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇପାରୁଅଛି । ଫଳସ୍ବରୂପ ଭାରତୀୟ ପ୍ରସାରିତ ସଂସ୍କୃତି ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ଯୋଗାଯୋଗ ପଦ୍ଧତିରେ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିପ୍ଳବ ଆଣିପାରୁଅଛି ।

ଏହା ଉଭୟ ସମୟ ଓ ଦୂରତ୍ୱକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରାଇବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରୁଅଛି । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମାଜଶାସ୍ତ୍ରବିତ୍ ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର ସିଂହଙ୍କ ମତରେ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରକାର, ଯଥା- ପରିବାର, ପଡ଼ୋଶୀ ଏବଂ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ଯରେ ସକାରାତ୍ମକ ଓ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରୁଅଛି । ସାଂସ୍କୃତିକ ଜଗତୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ତଥା ଭାଷାଗତ ସ୍ତରରେ ଏକ ନୂତନ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ମିଳିପାରୁଅଛି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଅଧୂକ ମାତ୍ରାରେ ଦୃଢ଼ତାର ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ଵ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରି ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ୀଭୂତ କରିପାରୁଅଛି ।

ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନାରୁ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, ଜଗତୀକରଣ ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ; ଯଥା- ଆର୍ଥନୀତିକ, ରାଜନୀତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଭାଗ ସହିତ ସୁସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷାକରି ବ୍ୟକ୍ତିର ଚିନ୍ତା ଓ ଚେତନାର ଧାରାକୁ ପରିମାର୍ଜିତ ଓ ବିସ୍ତୃତ କରାଇବା ସହିତ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦୃଢ଼ୀଭୂତ କରାଇ ପାରୁଅଛି ।

(୫) ଜଗତୀକରଣ ସାର୍ବଜନୀନ ମାନବୀୟ ସମୁଦାୟ ଗଠନ କରିଥାଏ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଅଛି ମାନବଜାତିର ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକତାଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣ ରୂପେ ବିଶ୍ବସମାଜରେ ଉପଲବ୍ଧ କରାଇବା । ଜଗତୀକରଣର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବିଶ୍ଵ ଗ୍ରାମ ବା ସମୁଦାୟ ମାଧ୍ୟମରେ ମାନବୀୟ ସ୍ବାଧୀନତା, ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ସମତା ପ୍ରଦାନ କରିବା ।

(୬) ଜଗତୀକରଣ ସମୟ ଓ କ୍ଷେତ୍ର ବା ପରିସରକୁ ସଂକୁଚିତ କରାଇଥାଏ ଜଗତୀକରଣ ସମୟ ଓ ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ଦୂରତ୍ୱକୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ସହାୟତା ମାଧ୍ୟମରେ ସଂକୁଚିତ ବା ହ୍ରାସ କରିଥାଏ । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଆଜିର ଜଗତୀକରଣ ଯୁଗରେ ସ୍ଥାନ, କାଳ ଓ ପାତ୍ର ସହିତ ବ୍ୟକ୍ତି ସମନ୍ଵୟ ରକ୍ଷା କରି ନିଜକୁ ଖାପଖୁଆଇ ବିଶ୍ବସମାଜକୁ ଏକ ବିଶ୍ବଗ୍ରାମରେ ପରିଣତ କରାଇଥାଏ ଏବଂ ସମାଜ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରସ୍ଥିତି ବଜାୟ ରଖ୍ ପରିସରର ସ୍ଥିତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ ।

(୭) ଜଗତୀକରଣ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଅଗ୍ରଗତି ସହ ସହବନ୍ଧିତ ଅଟେ – ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଅଗ୍ରଗତି ଜ୍ଞାନଭିତ୍ତିକ ସମାଜର ପରିସରକୁ ବ୍ୟାପକ ଓ ବିସ୍ତାରିତ କରାଇପାରିଅଛି । ଖବରକାଗଜ, ରେଡ଼ିଓ, ଟି.ଭି., ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଇତ୍ୟାଦି ବାର୍ତ୍ତାବାହକ ସଂସ୍ଥାସମୂହ ବା ବାର୍ତ୍ତାର ମାଧ୍ୟମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉଦ୍ୟୋଗ ଓ ଲାଭ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହେଉଥ‌ିବା ରାଜନୀତିକ ଓ ଆର୍ଥନୀତିକ ପଦ୍ଧତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇପାରୁଅଛି ।

(୮) ଜଗତୀକରଣ ଏକ ଏକକ ବିଶ୍ବବଜାର ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ – ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ଗମନାଗମନର ସୁବିଧା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବବାସୀଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ କରିବାରେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟତର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଆସୁଅଛି । ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏବଂ ଏକ ମିଳିତ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ରୂପେ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରିଆସୁଅଛନ୍ତି । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସହଯୋଗ ଏକ ଏକକ ବିଶ୍ଵବଜାର ସୃଷ୍ଟି କରିପାରୁଅଛି । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକ୍ଷେତ୍ରରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ ବିଶ୍ଵବଜାରରେ ଉପଲବ୍ଧ କରି ଏବଂ ବିନିଯୋଗ କରି ଦେଶ ତଥା ବିଶ୍ଵର ବିକାଶ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଆଣିବା ।

ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଜଗତୀକରଣ ଏକ ପୁରାତନ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇ ନପାରେ । ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରୁ ଏବଂ ବିଳମ୍ବିତ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜଗତୀକରଣ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା ।

୬। ଭାରତରେ ଜଗତୀକରଣର ସକରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
Answer:
ସ୍ଵାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିଳ୍ପନୀତି ଭାରତରେ ଭଗତୀକରଣର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା । ‘ବିଶ୍ବବ୍ୟାପ୍ତ’ ଶବ୍ଦଟି ବିଶ୍ବକୁ ଏକ ଅନୁଶୀଳନ, ପ୍ରତିଫଳନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପଦ୍ଧତିର ଏକକ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ମାନବୀୟ ଭାବଧାରା, ଯଥା- ‘ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକମ୍’କୁ ଆଧାରିତ କରି ଜଗତୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ତଥା ବିଶ୍ଵ ଜନକଲ୍ୟାଣର ସ୍ଵପ୍ନକୁ ସାକାର କରିବାର ପ୍ରୟାସ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ୱରରେ ‘ସର୍ବେ ଭବନ୍ତୁ ସୁଖୀନଃ, ସର୍ବେ ସଂନ୍ତୁ ନିରାମୟା, ସର୍ବେ ଭଦ୍ରାଣି ପଶ୍ୟନ୍ତୁ, ମା କଶ୍ଚିତ୍ ଦୁଃଖଭାଗ୍ ଭବେତ୍’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସୁନାର ବିଶ୍ଵର ସ୍ବପ୍ନକୁ ସାକାର କରିବାପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ ଅବ୍ୟାହତ ରଖେ ।

ଜଗତୀକରଣର ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ :
ଜଗତୀକରଣର ବିଚାରଧାରା ଉଭୟ ଗ୍ରହଣୀୟ ଏବଂ ସମାଲୋଚିତ ହୋଇଆସୁଅଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା ।

(୧) ଜଗତୀକରଣ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ – ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ । ରାଜନୀତିକ ପାଣ୍ଠି, ବିଶ୍ବବ୍ୟାଙ୍କ, ଆର୍ଥନୀତିକ ସହଯୋଗିତା ସଙ୍ଗଠନ, ବିଶ୍ବବାଣିଜ୍ୟ ସଙ୍ଗଠନ ଇତ୍ୟାଦି । ଏହି ସଙ୍ଗଠନଗୁଡ଼ିକୁ ଅଂଶୀଦାର ସରକାରମାନେ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟାପାରକୁ ପରିଚାଳନା ତଥା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଅର୍ପଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ସେହିପରି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭିତ୍ତିରେ ଅନେକ ରାଜନୀତିକ ସଙ୍ଗଠନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ, ଯଥା- ଇଉରୋପିଆନ୍ ସଂଘ, ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ ରାଷ୍ଟ୍ରସଂଘ, ଦକ୍ଷିଣ-ଏସିଆ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଭା ଇତ୍ୟାଦି ।

ଏହି ସଙ୍ଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକତା ଭିଭିରେ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜର ସ୍ଵାର୍ଥରକ୍ଷା ତଥା ପାରସ୍ପରିକ ସହଯୋଗିତା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହି ସଙ୍ଗଠନଗୁଡ଼ିକଦ୍ୱାରା ରାଷ୍ଟ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥ‌ିବା ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟାପାରର ବିକାଶ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମ୍ପର୍କ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇପାରିଥାଏ | ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏକ ବିଶ୍ବନିୟମଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

(୨) ଜଗତୀକରଣ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରସାର କରେ – ସାଂପ୍ରତିକ ସମୟରେ ଆମେ ଯେଉଁ ସଂସ୍କୃତିରେ ବାସ କରୁଛ ଏକ ମିଶ୍ର ସଂସ୍କୃତି ଅଟେ । ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ମିଳନ ଫଳରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ସଂସ୍କୃତିରୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ପ୍ରଥା ପରମ୍ପରାକୁ ବାଦ୍ ଦେଇ ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିର ସମୟ ଉପଯୋଗୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତିଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବାଦ୍ଵାରା ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ଭାଷା, ଖାଦ୍ୟପେୟ, ପୋଷାକପତ୍ର, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ସିନେମା ଇତ୍ୟାଦିରେ ସମନ୍ବୟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଅଛି ।

ଜଗତୀକରଣ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଅଛି । ଜାତିପ୍ରଥା, ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ପଛୁଆବର୍ଗ ଓ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ସକାରାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଅଛି । ଜଗତୀକରଣ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି କ୍ଷମତାସମ୍ପନ୍ନ କରିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରା, ଭାବଧାରା, କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରିଅଛି ।

(୩) ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆର୍ଥନୀତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ – ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ବିଶ୍ୱବଜାର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶର ଉତ୍ପାଦ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବଜାରରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥାଏ । ଘରୋଇ ବଜାରରେ ତିଷ୍ଠି ରହିବାପାଇଁ ଘରୋଇ ଉତ୍ପାଦର ଗୁଣବତ୍ତା ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥାଏ । ସେହିପରି ବିଦେଶ ବଜାରରେ ନିଜର ଚାହିଦା ବଜାୟ ରଖିବାପାଇଁ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟର ମାନ ବିଶ୍ବସ୍ତରୀୟ କରିବାକୁ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ଜାତୀୟ ତଥା ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଏହାଦ୍ଵାରା ଖାଉଟୀମାନେ ଉତ୍ତମ ମାନର ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ପାଇପାରିଥା’ନ୍ତି ।

(୪) ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଭାରତ ଭଳି ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ଓ ମାନବ ସମ୍ବଳ ମହଜୁଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ପୁଞ୍ଜିର ଅଭାବ ହେତୁ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇପାରି ନଥାଏ । ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ବାରା ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶ ଓ ପୁଞ୍ଜି ପ୍ରବାହ କ୍ଷେତ୍ରରେ କୋହଳନୀତି ଅନୁସରଣ ଦେଶରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଶିଳ୍ପ ବ୍ୟତୀତ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଓ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବୈଦେଶିକ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରି ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ହ୍ରାସ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ଦରିଦ୍ରତମ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟାପାରଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟର ଅଭିବୃଦ୍ଧି କରାଇଥାଏ ।

ଭାରତ ଏକ ବିକାଶଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ର ହୋଇ ଅନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରି ଆର୍ଥିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ସହିତ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟରେ ମଧ୍ୟ ଉନ୍ନତି ଆଣିଥାଏ । ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କୁ ପରସ୍ପର ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟାପାରରେ ଲିପ୍ତ ରହିବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥାଏ । ଫଳସ୍ଵରୂପ, ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଧାରଣର ମାନଦଣ୍ଡରେ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଓ ଉନ୍ନତି ହୋଇପାରିଥାଏ । ଜଗତୀକରଣ ଘରୋଇ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି, ପରିବାରର ଆୟ, ଏପରିକି ବଞ୍ଚିବାର ମାନକରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିଥାଏ ।

(୫) ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରସାର ହୋଇଥାଏ – ପୃଥ‌ିବୀର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭାବନ ଓ ଆବିଷ୍କାରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଥମେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ହୋଇଥିଲା । ସେଥ୍ ନିମିତ୍ତ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟର ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଉନ୍ନତ ଦେଶ ଅଟନ୍ତି । ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଅବାଧ ଜ୍ଞାନର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରିଛି । ଯେକୌଣସି ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପୃଥ‌ିବୀର ଯେକୌଣସି ଦେଶରେ ସହଜରେ ଶିକ୍ଷା ଓ ଗବେଷଣା କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରୁଅଛି । ଏହାଦ୍ଵାରା ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନର ବିନିମୟ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରିଛି ।

ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଭାରତରେ ବିଦେଶୀ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକର ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ୍ ଔଷଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନ ଆଦୃତ ହେଉଥ‌ିବାସ୍ଥଳେ ଭାରତୀୟ ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ଯୋଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ଞାନ ବିଦେଶରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ହୋଇଛି । ଆର୍ଥନୀତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଉନ୍ନତ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକଠାରୁ କଞ୍ଚାମାଲ ବିନିମୟରେ ବିକାଶଶୀଳ ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ଭାରତ ନିଜର କାରିଗରୀ କୌଶଳରେ ଦକ୍ଷତା ଜଗତୀକରଣ ମାଧମରୁ ହିଁ ହାସଲ କରିଥାଏ । ଅଧ ା’ ନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଯାନ୍ତ୍ରିକ ସହାୟତାରେ ଭାରତ ନିଜକୁ ପ୍ରଦ୍ୟୋଗାତ୍ମକ ବିକାଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ କରାଇପାରୁଅଛି ।

(୬) ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରେ – ଜଗତୀକରଣ ଅନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ପରି ଭାରତୀୟ ଆର୍ଥନୀତିକ ଦକ୍ଷତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ । ବିକାଶର ଅଭିବୃଦ୍ଧି କରାଇ ଲାଭ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନର ପରିମାଣର ବୃଦ୍ଧି କରାଇଥାଏ । ଭାରତର କୁଶଳୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବିଦେଶରେ ଓ ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥାଏ । ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ବତନ୍ତ୍ରୀକରଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ଏବଂ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟାପାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ସଙ୍ଗଠିତ ଦ୍ରୁତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଯୋଗୁଁ ଉତ୍ପାଦନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ । ଏହାଦ୍ଵାରା ନୂତନ ଜ୍ଞାନକୌଶଳରେ ତାଲିମପ୍ରାପ୍ତ ହେବାଦ୍ୱାରା ଭାରତୀୟ ଶ୍ରମ ଶକ୍ତିର ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥାଏ ।

ଉପରୋକ୍ତ ଜଗତୀକରଣର ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ଆଲୋଚନାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁମେୟ ଯେ ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଆର୍ଥନୀତିକ ସହଯୋଗ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶ୍ବର ବିଭିନ୍ନ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ନିକଟତର କରିପାରିଅଛି ଏବଂ ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ପ୍ରତିବନ୍ଧକର ଉଚ୍ଛେଦ ହେତୁ ସାରା ବିଶ୍ଵ ସଂସ୍କୃତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମାନତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଅଛି ।

୭ । ଜଗତୀକରଣର ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ଉଲ୍ଲେଖ କର ?
Answer:
ଜଗତୀକରଣ ଯଦିଓ ଏକ ବିଶ୍ବ ଗ୍ରାମ ଗଠନ କରିପାରି ବିଶ୍ୱବାସୀଙ୍କୁ ଏକତା ସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧି ରଖୂରିଅଛି, ଏହାର ବାସ୍ତବତାକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ବିଶେଷଭାବରେ ଅନୁମେୟ ହୁଏ ଯେ, ଏହି ଜଗତୀକରଣ ଭାରତ ପରି ବିକାଶଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ର ଉପରେ ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ସହିତ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟ ପକାଇ ଆସୁଅଛି । ଏହି ଜଗତୀକରଣ ବିପକ୍ଷରେ ଅନେକ ଯୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଅଛି ଏବଂ ଏହାର ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ଓ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି –

(୧) ଜଗତୀକରଣ ଶ୍ରେଣୀ ଅସମାନତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ – ବଜାର ଗତି ବୃଦ୍ଧିର ପରିଣାମରେ ସମାଜରେ ଅସମାନତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ । ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ବଜାର ମୁକ୍ତ ବଜାରର ଗତି ବୃଦ୍ଧି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଫଳସ୍ଵରୂପ, ଧନିକ ଶ୍ରେଣୀୟ କ୍ଷମତାଶାଳୀ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପଦର ବୃଦ୍ଧି କରିଥା’ନ୍ତି । ସେମାନେ ହେଲେ ‘ନୋ ବାର୍ଗେନ୍ ଶ୍ରେଣୀୟ’ । ସେମାନେ ପୁଞ୍ଜିର ବୃଦ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ଆଭିଜାତ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀୟ ହୋଇ ରହିଥା’ନ୍ତି । ତେବେ ଜଗତୀକରଣ ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚ ଧନିକ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ମଧ୍ୟବର୍ଗୀୟ ତଥା ଚାଷୀ, ଆଦିବାସୀ, ହରିଜନ, କ୍ଷୁଦ୍ର ବ୍ୟବସାୟୀ, ଗ୍ରାମ୍ୟ କାରିଗର ବର୍ଗୀୟ ମଧ୍ୟରେ ଆର୍ଥନୀତିକ ଓ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବଧାନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଏହା ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶର ପ୍ରଗତିରେ ଅନ୍ତରାୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

(୨) ଜଗତୀକରଣ ପରିବେଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ – ପରିବେଶବିତ୍ଵସମୂହ ଯଥା – ‘ଫ୍ରେଣ୍ଡସ୍ ଅଫ୍ ଆର୍ଥ’ ଏବଂ ଗ୍ରୀନପିସ୍ ଯୁକ୍ତି ଦର୍ଶାଇଅଛନ୍ତି ଯେ, ‘ଜଗତୀକରଣ ପରିବେଶ ଉପରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ ।’’ ସେମାନଙ୍କ ମତରେ, ‘‘ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର କ୍ଷୟରେ ସହାୟକ ବିଷାକ୍ତ ରାସାୟନିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଜୈବ କୃଷି ଓ ପଶୁପାଳନର କ୍ଷୟକ୍ଷତି କରିଥାଏ ।’’ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ମଧ୍ୟ ମତପୋଷଣ କରିଅଛନ୍ତି ଯେ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ, ଗମନାଗମନର ସୁବିଧା, ନୂତନ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଯାନର ବ୍ୟବହାର, କଳକାରଖାନା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରୋକ୍ଷରେ ପରିବେଶକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରିଥାଏ ।

ହାଇଡ୍ରୋକାର୍ବନ ଏବଂ ଯାନ ଓ ଶିଳ୍ପାନୁଷ୍ଠାନରୁ ନିର୍ଗତ ସଲଫର ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ଼ର ପ୍ରଭାବରେ ଏସିଡ୍ ବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ । ଏପରିକି ଯେତେବେଳେ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ପରିବେଶରେ ଅଧ‌ିକ ମାତ୍ରାରେ ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ପୃଥ‌ିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ତଳଭାଗରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିଯିବା ହେତୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି କରାଇ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ପରିବେଶକୁ ବନ୍ୟା ଓ ମରୁଡ଼ିର ରୂପ ଦେଇ ଭୟଭୀତ କରାଇଥାଏ । ଏହା ମାନବ ସଭ୍ୟତା ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ଅଟେ ।

(୩) ଜଗତୀକରଣ କୃଷି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ – ସାଧାରଣତଃ ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । କୃଷିଭିଭିକ ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ଦେଶରେ ବିଶ୍ଵ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କ୍ଷେତ୍ର ବନ୍ଦରରୁ ସାହାଯ୍ୟ ପାଉଥବା ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଅଧିକାରଭୁକ୍ତ କରାଇ ଅଧିକ ଲାଭବାନ୍ ହୋଇପାରୁଅଛନ୍ତି । ପରୋକ୍ଷରେ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ଆର୍ଥିକ, ମାନସିକ ଚାପରେ ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବନ ବିତାଉଅଛନ୍ତି । କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଧୂକ ରାସାୟନିକ ସାର ଓ ପୋକମରା ଔଷଧ ବ୍ୟବହାର ଗ୍ରାମର ଜଳସମ୍ପଦକୁ ଦୂଷିତ କରାଉଅଛି ।

(୪) ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀଙ୍କ ଶୋଷଣ ମନୋଭାବ – ସମାଲୋଚକଙ୍କ ମତାନୁଯାୟୀ, ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ ସୁଯୋଗ ଦେଇଅଛି । ସେମାନେ ଏହି କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣତଃ ଗରିବ ଏବଂ ବିକାଶଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କରେ ସ୍ଥାପନ କରି ସ୍ଵଳ୍ପ ଅର୍ଥ ବିନିଯୋଗ କରି ଅଧ୍ବକ ମାତ୍ରାରେ ଲାଭବାନ୍ ହୋଇପାରୁଅଛନ୍ତି । ଏପରିକି ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଅଧିକାର ଓ ସୁଯୋଗ ପାଉଅଛନ୍ତି । ଫଳରେ ଦେଶର ଉନ୍ନତି ଓ ପ୍ରଗତିରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଅଛି । ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ନଷ୍ଟ କରିବାରେ ଲାଗିଅଛନ୍ତି ଓ ଖଣିର ଉନ୍ନତି ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ରାଷ୍ଟ୍ରର ଖଣିଜ ସମ୍ପଦର ବିଲୋପ କରୁଅଛନ୍ତି ।

(୫) ଜଗତୀକରଣ ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କର ସ୍ଵାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷାରେ ସାର୍ବଭୌମତା ଆଣିଥାଏ – ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କର ଉପଭୋଗ ଚାହିଦାର ଅତ୍ୟଧ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ଦେଶର ବିକାଶ ପଥରେ ଅନ୍ତରାୟ ବା ବାଧକ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ତେଣୁ ଖଚୁରା ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇପଡ଼ୁଅଛି । ନିମ୍ନ ଓ ମଧ୍ୟବର୍ଗୀୟମାନଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ଅଭାବ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଅଛି । ବଡ଼ ବଡ଼ କମ୍ପାନୀମାନଙ୍କର ଅବାଧ ପ୍ରବେଶ ଆଭିଜାତ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଅଛି । ପୁଞ୍ଜିକୁ ଭିତ୍ତି କରି ଦେଶବିଦେଶରେ ବାଦବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଅଛି । ଦେଶବିଦେଶର ବଡ଼ ବଡ଼ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ବୃଥା ଆଶ୍ବାସନା ଖାଉଟୀ, ଚାଷୀ, ଖୁଚୁରା ବ୍ୟବସାୟୀ, ନିମ୍ନ ଓ ମଧ୍ୟବର୍ଗୀୟ ସ୍ଵଳ୍ପବେତନଧାରୀଙ୍କ ସ୍ବାର୍ଥର ବାଧକ ହେଉଅଛି ।

ଉପଭୋକ୍ତା ସଂସ୍କୃତି ଉଚ୍ଚବର୍ଗୀୟ ଭାରତୀୟ ପରିବାରକୁ ପ୍ରତୀକ ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରଦାନ ଯୋଗାଇଥାଏ ଏବଂ ସେହି ବର୍ଗୀୟ ନିଜକୁ ପୁଞ୍ଜିପତି ଓ କ୍ଷମତାଶାଳୀ ରୂପେ ପରିଚିତ କରାଇଥା’ନ୍ତି । ଏହି ଉପଭୋକ୍ତା ସଂସ୍କୃତିର ସାର୍ବଭୌମତା ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ ଅଧ୍ଵ ଆଶା କରିଥା’ନ୍ତି । ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ ଏହି ସଂସ୍କୃତି ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ଆଧୁନିକତାର ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୀତିକ ସଂରଚନାକୁ ରଦ୍ଦ କରିଦେଇଥାଏ ବା ଅସିଦ୍ଧ କରିଦିଏ ।

(୬) ବିଶ୍ବ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂଯୋଜିତ ଗୋଷ୍ଠୀ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ବାଧକ ଅଟନ୍ତି – ଜଗତୀକରଣ ବିଶ୍ବ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରସାରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଏପରିକି ଭାରତ ଭଳି ବିକାଶଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବିଶ୍ଵ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରବେଶ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ମୂଲ୍ୟବୋଧରେ ଆଞ୍ଚ ଆଣିଥାଏ । ଅଳ୍ପ କେତେକ ସଦସ୍ୟ ନିଜ ସଂସ୍କୃତି, ସଂସ୍କାରକୁ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେବାସ୍ଥଳେ ଅଧିକାଂଶ ନିଜ ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା, ମୌଳିକ ବିଚାରଧାରା, ବ୍ୟାବହାରିକ ପଦ୍ଧତିଠାରୁ ଦୂରେଇଯାଇ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟକରଣ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରସାରଣଦ୍ଵାରା ଅନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସଂସ୍କୃତିକୁ ଆପଣେଇ ନେଇଅଛନ୍ତି, ଯଥା- ଚୀନ୍ ଦେଶର ଖାଦ୍ୟ, ବିଦେଶୀ ପିଢା, ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ, ଆଫ୍ରିକୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଇତ୍ୟାଦି ବିଶ୍ୱବଜାରରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ହାସଲ କରି ସାର୍ବଜନୀନ ବିଶେଷ ମାନର ସ୍ଥାନ ପାଇଅଛି ।

ଏପରିସ୍ଥଳେ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତି ନିଜ ପରିଚୟ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥାଏ । ଭାରତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଦେଶୀ ସଙ୍ଗୀତ, ବିଚାରଧାରା ଭାରତୀୟ ସିନେମା ତଥା ଟେଲିଭିଜନରେ ଖୁବ୍ ଲୋକପ୍ରିୟ ହୋଇପାରିଅଛି । ଫଳସ୍ୱରୂପ ରାଷ୍ଟ୍ରର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର, ଯଥା- ପଞ୍ଜାବର ଭାଙ୍ଗ୍ରା, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ପୀଣ୍ଡବାଣୀ, ଓଡ଼ିଶାର ଦଣ୍ଡନୃତ୍ୟ, ଛଉନୃତ୍ୟ, ଲୋକଗୀତ ଇତ୍ୟାଦି ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆସିପାରୁ ନାହିଁ । ସମ୍ଭବପର ହେଉଅଛି ।

(୭) ରାଜନୀତିକ ଜଗତୀକରଣ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦିଏ – ଯଦିଓ ରାଜନୀତିକ ଜଗତୀକରଣ ଉଦାରବାଦ, ଗଣତନ୍ତ୍ର ପୁଞ୍ଜିବାଦକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ପରୋକ୍ଷରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଥା’ନ୍ତି । ରାଷ୍ଟ୍ରର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱରେ ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ ସ୍ଵାଧୀନତା ନଥାଏ । କାରଣ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସାର୍ବଭୌମତା ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ କଟକଣା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ ଏବଂ ତଦନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ ହେବାପାଇଁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ ।

(୮) ଜଗତୀକରଣ ନିଯୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆଣିଥାଏ – ଜଗତୀକରଣରେ ଧନିକ ଶ୍ରେଣୀ ନିଜର ସ୍ଥିତି ରକ୍ଷା କରିପାରୁଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅପରପକ୍ଷରେ ଗରିବଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଶୋଚନୀୟ ହୋଇପଡ଼ିଅଛି । ଭାରତରେ ନୂତନ ଅର୍ଥନୀତି ୧୯୯୧ର ପ୍ରଣୟନ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରି ସମାଜକୁ ବିଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିଆସୁଅଛି । ଭାରତର ଉଦୟମାନ ନାଗରିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତାତ୍ମକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଗ୍ରହଣ କରି ଜାତୀୟ ସଂସ୍ଥାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ ନ କରି ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଂସ୍ଥାମାନଙ୍କରେ ଉଚ୍ଚ ବେତନ ପାଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଅଛନ୍ତି ।

ଅପରପକ୍ଷରେ ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ହାସଲ ନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଯୁକ୍ତି ନ ପାଇ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ସୀମାରେଖା ତଳେ ରହି ନାନା ଅସୁବିଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଅଛନ୍ତି । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଇଅଛି ଯେ ସହରୀକରଣ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ସହରାଭିମୁଖୀ କରାଇ ଆର୍ଥନୀତିକ ସ୍ୱଚ୍ଛଳତା ଆଣିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନାନା ଅପରାଧ କର୍ମ ମାଧ୍ଯମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅପରାଧୀ କରି ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଦୁର୍ବିସହ କରିପକାଉଅଛି ।

କେତେକ ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଂସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ବୃଥା ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ କର୍ମନିଯୁକ୍ତି ଦେଇଥା’ନ୍ତି ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଆର୍ଥନୀତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲେ କର୍ମଚ୍ୟୁତ କରାଇଥା’ନ୍ତି । ଫଳରେ କର୍ମଚ୍ୟୁତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜର ମାନସିକ, ଆର୍ଥିକ ତଥା ସାମାଜିକ ଭାରସାମ୍ୟ ହରାଇ ବସି ନାନା ଅସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ରହି ସମାଜକୁ ବିଘଟିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(୯) ଉଦାରବାଦ ଅର୍ଥନୀତିରେ ସଙ୍କଟ ସୃଷ୍ଟିକରେ – ଉଦାରବାଦ କହିଲେ ବୁଝାଯାଏ ବ୍ୟାପାର, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ବିନିଯୋଗରେ ସରକାରଙ୍କର ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ବୁଝାଏ । ଉଦାରବାଦର ପ୍ରୟୋଗରେ ଘରୋଇ ଅଞ୍ଚଳ ବା ଅଂଶର ବ୍ୟାପାର ଓ ବିନିଯୋଗରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଆସୁଅଛି । ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରପକ୍ଷେ କ୍ଷତିକାରକ ଅଟେ । ଅପରପକ୍ଷରେ ଉଦାରୀକରଣ ଭାରତୀୟ ରାଜକୋଷୀୟ ସମସ୍ୟା ସହିତ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ଓ ବଦ୍ଧିତ ସୁଧହାର ମଧ୍ୟରେ ଫାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

ସେହି ବିତ୍ତୀୟ ସମସ୍ୟା ଭାରସାମ୍ୟ ହିଁ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କର ଆୟ ଓ ବିନିଯୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ଭାରସାମ୍ୟ ସ୍ଥାପନରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହୋଇଥାଏ । ଭାରତରେ ନୂତନ ଆର୍ଥନୀତିରେ ଆଇନ ୧୯୯୧ର ପ୍ରଣୟନ ବାସ୍ତବକ୍ଷେତ୍ରରେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରାଧାନ୍ୟରେ ହ୍ରାସ ଘଟାଇଅଛି । ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ଯାହା ଏକଦା ସମାଜବାଦର ବାହକ ଥିଲା ତାହା ଆଜି ଘରୋଇ କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟରେ ନିଜର ସ୍ଥିତି ହରାଇବସିଅଛି ।

(୧୦) ଘରୋଇକରଣର ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ – ଜଗତୀକରଣର ପ୍ରଭାବରେ ଦେଶର ପ୍ରାୟ ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଘରୋଇ ଉଦ୍ୟୋଗର ପରିଚାଳନା ଦାୟିତ୍ଵରେ ରହିଯାଉଅଛି । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ଲେଖା ଅରୁନ୍ଧତୀ ରାୟଙ୍କ ଭାଷାରେ, ହୋଇଥାଏ । ସେହି ସମ୍ପଦଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ- ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ, ସ୍ଥାନ, ଜଙ୍ଗଲ, ବାୟୁ ଓ ଜଳ ଇତ୍ୟାଦି । ଏହିଗୁଡ଼ିକ ରାଜ୍ୟ ତଥା ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମ୍ପଦ ଅଟେ, ଯାହା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ।’’

ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିକ ନେତାମାନେ ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ ଘରୋଇକରଣ ନାମରେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଦେଶକୁ ବନ୍ଧା ପକାଇଥା’ନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା କୋଟି କୋଟି ଟଙ୍କା ଋଣ ଆକାରରେ କିସ୍ତି ହାରରେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର ଋଣ ପରିଶୋଧ କରିବାରେ ଲାଗିଅଛି । ଅପରପକ୍ଷରେ ଘରୋଇକରଣର ପୁଞ୍ଜି ରପ୍ତାନୀରେ ସାହାଯ୍ୟ କରି ଦେଶକୁ ଦରିଦ୍ରରୁ ଦରିଦ୍ରତମ କରିବାରେ ପ୍ରୟାସୀ ହେଉଅଛି ।

ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ପୃଥ୍ବୀ ଅଭୂତପୂର୍ବ ଭାବରେ ଜଳବାୟୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ, ଜୈବ ବିଭିନ୍ନତା, ଆତଙ୍କବାଦୀଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଅଣୁ-ପରମାଣୁ ବୋମାର ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧି ବିଶ୍ଵ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଏକ ଆହ୍ବାନ ହୋଇଆସୁଅଛି ସେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହୋମସାପିଆନ ବା ଏକପ୍ରକାର ଜୀବରୂପେ ମାନବ ଜାତି ପରିବାରର ସଦସ୍ୟରୂପେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରହଣ କରିନେଲେ ବିଶ୍ବ ଭ୍ରାତୃତ୍ୱଭାବ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରନ୍ତା ଏବଂ ପୃଥ‌ିବୀରେ ସୁସ୍ଥ ସମାଜ ଫେରିଆସିପାରନ୍ତା ।

୮। ଆଧୁନିକୀକରଣ କ’ଣ ? ଏହାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
Answer:
ଆଧୁନିକୀକରଣ ଏକ ଜଟିଳ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଫଳରେ ପୁରାତନ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ ଓ ନୂତନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ହୁଏ । ଆଧୁନିକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶିଳ୍ପୀକରଣ, ଯାନ୍ତ୍ରିକୀକରଣ ଓ ସହରୀକରଣ ସହ ଓତପ୍ରୋତ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଜଗତରେ ଯନ୍ତ୍ରଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ଯୋଗୁଁ ଶିଳ୍ପ ବିପ୍ଳବ ଘଟି ବୃହତ୍ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ହେଲା, ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରସାର ଘଟିଲା, ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୈପ୍ଳବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲା । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଏହିସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଯେଉଁ ନୂତନ ସାମାଜିକ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା, ତାହାର ଫଳସ୍ୱରୂପ ଆଧୁନିକୀକରଣ ଜନ୍ମନେଲା । କେବଳ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ସୀମିତ ହୋଇ ରହିନାହିଁ ।

ଏହା ସାଂସ୍କୃତିକ, ନୈତିକ, ରାଜନୈତିକ, ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ଵିକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି । ଏପରିକି ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକୀକରଣ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଛି । ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମତରେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ହେଉଛି ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ବହୁଳ ପ୍ରୟୋଗ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ । ମନସ୍ତତ୍ତ୍ବବିତ୍‌ମାନେ ଆଧୁନିକୀକରଣକୁ ଏକ ବିଶେଷ ମନୋବୃତ୍ତି, ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ କର୍ମପନ୍ଥା ହିସାବରେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି । ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ତଥା ନୃତତ୍ତ୍ବବିତ୍‌ମାନେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ଏକ ବିକାଶଶୀଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏହା କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଆବଦ୍ଧ ନୁହେଁ ।

ପ୍ରଫେସର ଡାନିଏଲ୍‌ ଲଣ୍ଡର ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ‘ପାରମ୍ପରିକ ସମାଜରେ ପ୍ରଥା’ରେ ଆଧୁନିକୀକରଣର ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପଣ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ନିବନ୍ଧ ‘ଆଧୁନିକୀକରଣରେ, ଯୋଗାଯୋଗ ତତ୍ତ୍ବ, ସପକ୍ଷରେ ଆଧୁନିକୀକରଣର ସ୍ବରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ । ତାଙ୍କ ମତରେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହାଦ୍ଵାରା ଉନ୍ନତ ସମାଜର ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିକାଶଶୀଳ ସମାଜ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଆନ୍ତି ।

ଯୋଗେନ୍ଦ୍ର ସିଂହଙ୍କ ମତରେ, ‘ଆଧୁନିକୀକରଣ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ନ ସୂଚାଇ ସାର୍ବଜନୀନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସାମାଜିକ ଘଟଣା ଏବଂ ତାହାର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ପ୍ରତି ଯୁକ୍ତିବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀକୁ ସୂଚାଇଥାଏ । ଏହା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦେଶ ବା ପ୍ରଜାତି ବା ସାଂସ୍କୃତିକ ସମୂହରୁ ନିଃସୃତ ନ ହୋଇ ସମଗ୍ର ମାନବଜାତି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ।’’ ଆଇଜେନ୍‌ଷ୍ଟାଗ୍ ଆଧୁନିକୀକରଣର ଉଦ୍ଭବ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଆଧୁନିକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକ ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ।

ଏହା ପ୍ରଥମେ ଇଉରୋପର ପଶ୍ଚିମାଞ୍ଚଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ଯରେ ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକା, ଏସିଆ ଓ ଆଫ୍ରିକାର ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାପିଥିଲା । ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ସ୍ମେଲ୍ସସରଙ୍କ ଭାଷାରେ, ଆଧୁନିକୀକରଣ ଏକ ଜଟିଳ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସୂଚନା ଦିଏ । ଆଧୁନିକୀକରଣର ଅନେକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅଛି । ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ସାମୁଏଲ୍ ହଣ୍ଡିଙ୍ଗଟନ୍ ତାଙ୍କ ନିବନ୍ଧ ‘ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ : ଆଧୁନିକୀକରଣ, ପ୍ରଗତି ଓ ରାଜନୀତି’’ରେ ଆଧୁନିକୀକରଣର ନଅଗୋଟି ଉପାଦାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ନିମ୍ନରେ କେତେକ ବିଶେଷ ଉପାଦାନ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ।

(୧) ଆଧୁନିକୀକରଣ ଏକ ବୈପ୍ଳବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏହାଫଳରେ ସାମାଜିକ ସଙ୍ଗଠନ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଆମୂଳଚୂଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ।
(୨) ଆଧୁନିକୀକରଣ ଏକ ଜଟିଳ ଓ ବହୁମୁଖୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏଥ‌ିରେ ନଗରୀକରଣ, ଧର୍ମେତରୀକରଣ, ଔଦ୍ୟୋଗୀକରଣ,
(୩) ଏହା ଏକ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିରନ୍ତର ଚାଲୁ ରହିଥାଏ ଓ ଏହାର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟସୀମା ନାହିଁ ।
(୪) ଏହା ଏକ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏହା ସମାଜରେ ଏକ ସମୟରେ ନାନା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟାଇଥାଏ ।
(୫) ଏହା ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତରରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଦେଖ‌ିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।
(୬) ଏହା ଏକ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏଥିରେ ସର୍ବଦା ବିକାଶ ଦିଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ । ବିକାଶ ପଥରେ
(୭) ଏହା ଏକ ସମଗୋଷ୍ଠୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏଥ‌ିରେ ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ସମୂହରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ ।
(୮) ଆଧୁନିକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାଯୋଗୁଁ ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୁଏ । ନୂତନ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ କୌଶଳ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶୀଘ୍ର ଉପଲବ୍‌ଧ ହେଉଥ‌ିବାରୁ ଜଗତୀକରଣ ସହଜ ହୁଏ ।
(୯) ଏହା ଏକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏହାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥ‌ିବା ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ ।
(୧୦) ଏହା ଏକ କ୍ରମୋନ୍ନତ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏକ ସ୍ତରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ତରୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ସମ୍ପୂର୍ଣ ଆଧୁନିକୀକରଣ ପୂର୍ବରୁ ନାନା ସ୍ତରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ।
(୧୧) ଏହା ଏକ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ପରମ୍ପରା ବିରୋଧୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏହାଯୋଗୁଁ ପ୍ରଚଳିତ ବିଶ୍ଵାସ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ ଏବଂ ନୂତନ ଯୁକ୍ତିବାଦୀ ଓ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରଚଳିତ ହୁଏ ।
(୧୨) ଏହା ଏକ ଗତିଶୀଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏହାଦ୍ବାରା ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ଵିକ ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନାନା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ ।

୯। ସମାଜ ଉପରେ ଆଧୁନିକୀକରଣର ପ୍ରଭାବ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
Answer:
ଆଧୁନିକୀକରଣର ପ୍ରଭାବ ସୁଦୂରପ୍ରସାରୀ । ଏହା-ସମାଜ, ଅର୍ଥନୀତି, ରାଜନୀତି ତଥା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟାଇବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବନକୁ ବିଶେଷଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ । ନିମ୍ନରେ ଆଧୁନିକୀକରଣର କେତେକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଉଛି ।

(୧) ଶିଳ୍ପୀକରଣ : ଯନ୍ତ୍ରଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ଘଟିବା ଯୋଗୁଁ ଶିଳ୍ପକ୍ଷେତ୍ରରେ ବୈପ୍ଳବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଇଛି । ନାନା ଶିଳ୍ପସଂସ୍ଥା ଗଢ଼ିଉଠିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳରେ ଘନ ଜନବସତି ଗଢ଼ିଉଠିଛି । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରୁ ଲୋକମାନେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଆସି ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାୟୀ ବା ଅସ୍ଥାୟୀଭାବେ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଆଧୁନିକୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ତଥା ଜନସଂଖ୍ୟାର ପୁନର୍ବଣ୍ଟନ ହେଉଅଛି ।

(୨) ସହରୀକରଣ : ସହରୀକରଣ ଶିଳ୍ପୀକରଣରୁ ଜନ୍ମଲାଭ କରିଛି । ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳରେ ଘନ ଜନବସତି ଗଢ଼ିଉଠିଥ‌ିବାରୁ ନୂତନ ସହରମାନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ସହରୀ ଜୀବନର ଶୈଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି । ପାରିବାରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ, ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସାମାଜିକ ରୀତିନୀତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି । ସହରୀ ଲୋକେ ସ୍ବାର୍ଥସର୍ବସ୍ୱ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି । ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାର୍ଥକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇ ସମୂହ ସ୍ବାର୍ଥକୁ ଭୁଲିଯାଉଛନ୍ତି ।

(୩) ବିଜ୍ଞାନ : ଆଧୁନିକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯୋଗୁଁ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଔଦ୍ୟୋଗିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିକାଶ ଘଟିଛି । ବିଜ୍ଞାନର ବହୁଳ ପ୍ରସାର ଓ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗୁଁ ମାନବ ଜୀବନ ସରଳ ଓ ସୁଗମ ହୋଇପାରିଛି । ଜୀବନଧାରଣର ମାନ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି, ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ହେଉଅଛି ।

(୪) ଶିକ୍ଷା : ଆଧୁନିକୀକରଣ ପ୍ରଭାବରେ ଶିକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରେଣୀ ଭିତରେ ସୀମାବଦ୍ଧ ନ ରହି ଗଣଶିକ୍ଷାର ରୂପ ନେଇଛି । ବୈଜ୍ଞାନିକ କଳାକୌଶଳ, ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ, ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଜ୍ଞାନ, ପରିଚାଳନା ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଆଦି ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଘଟିଛି । ଗତାନୁଗତିକ ଶିକ୍ଷା ପରିବର୍ତ୍ତେ ବିଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଲାଭକରିଛି । ଆଧୁନିକୀକରଣରେ ଯୋଗ୍ୟତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ବ ଦିଆଯାଉଥ‌ିବାରୁ ଶିକ୍ଷାର ବହୁଳ ପ୍ରସାର ଘଟୁଛି ଓ ନିରକ୍ଷରତା ଦୂର ହୋଇପାରୁଛି ।

(୫) ଗଣଯୋଗାଯୋଗ : ଆଧୁନିକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଗଣଯୋଗାଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ କରିଛି । ସମ୍ବାଦପତ୍ର, ରେଡ଼ିଓ, ଟେଲିଭିଜନ୍, କମ୍ପ୍ୟୁଟର ଓ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଆଦି ଗଣମାଧ୍ୟମର ବିକାଶ ଯୋଗୁଁ ନୂତନ ଜ୍ଞାନ, ନୂତନ ଆଭିମୁଖ୍ୟ, ନୂତନ ବୈଷୟିକ କୌଶଳ ସହଜରେ ଓ ଶୀଘ୍ର ଉପଲବ୍‌ଧ ହୋଇପାରୁଛି ।

(୬) ଗତିଶୀଳତା : ଆଧୁନିକୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ଗତିଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧିପାଇଛି । ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଯାନର ବିକାଶ ଘଟିବା ହେତୁ ଲୋକମାନେ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ସହଜରେ ଯାତାୟାତ କରିପାରୁଛନ୍ତି । ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରୁ ସହରାଞ୍ଚଳକୁ ଗତିଶୀଳତା ନିମନ୍ତେ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଓ ପ୍ରତିଭା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଆଯାଉଥ‌ିବାରୁ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି । ଆଧୁନିକୀକରଣ ଫଳରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସମାଜତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଲଣ୍ଡର ‘ମାନସିକ ଗତିଶୀଳତା’ ରୂପେ ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି । ଶିଳ୍ପଭିଭିକ ସମାଜ ଗଠନବେଳେ ଏ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ସମାଜର ଅର୍ଥନୀତି, ଶିକ୍ଷା, ପରମ୍ପରା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚାଲିଥିବା ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଆଧୁନିକୀକରଣ ବୋଲି ସ୍ମେଲ୍‌ସର୍‌ ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି ।

(୭) ବୈଷୟିକ କାର୍ଯ୍ୟନିପୁଣତା : ବୈଷୟିକ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି ଆଧୁନିକୀକରଣର ଏକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ । ବୃତ୍ତିଗତ ଓ ପରିଚାଳନାଗତ ଦକ୍ଷତା ଆଧୁନିକୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି । ଏହା ଶିଳ୍ପୀକରଣର ପରିଣାମ ।
(୮) ରାଜନୀତି : ଆଧୁନିକୀକରଣ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବହୁ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଛି । ସମାଜର ପରମ୍ପରାଗତ ଶାସନ ପଦ୍ଧତି ଯଥା ରାଜତନ୍ତ୍ର, ବଂଶଗତ ଶାସନ ଇତ୍ୟାଦିର ଅବସାନ ଘଟିଛି । ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବିକାଶ ଘଟିଛି ।

(୯) ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ : ଆଧୁନିକୀକରଣ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଫଳତା ଉପରେ ଅଧ‌ିକ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇଛି । ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରତିଭା ଓ ଅଧ୍ୟବସାୟ ବଳରେ ବ୍ୟକ୍ତି ସାମାଜିକ ପାବଚ୍ଛରେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ହେବାକୁ ସୁଯୋଗ ପାଇଛି । ଏହା ଫଳରେ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି ।

(୧୦) ଜନବିବରଣ : ଆଧୁନିକୀକରଣ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଛି । ଉନ୍ନତ ପରିବେଶ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇପାରିଛି । ଫଳରେ ମୃତ୍ୟୁହାର ଯଥେଷ୍ଟ ହ୍ରାସପାଇଛି ତଥା ଜୀବନାବଧୂ ବୃଦ୍ଧିପାଇଛି ।

(୧୧) ସ୍ଵାଧୀନ ଚିନ୍ତାଧାରା : ଆଧୁନିକୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ସ୍ବାଧୀନ ଚିନ୍ତାଧାରାର ବିକାଶ ଘଟିଛି । ପରମ୍ପରାଗତ ଚିନ୍ତାଧାରା ଭାଗ୍ୟରେ ବିଶ୍ଵାସ କରେ । ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ତର୍କଭିଭିକ । ଆଧୁନିକ ମଣିଷ ସ୍ବାଧୀନ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁଛି । ଲଣ୍ଡରଙ୍କ ମତରେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ବ୍ୟକ୍ତିର ଚିନ୍ଦାଧାରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣେ । ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱାଧୀନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ନୂତନତ୍ବ ଓ ମୁକ୍ତ ବିବେଚନା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଏ ।

(୧୨) ଧର୍ମ : ଆଧୁନିକୀକରଣ ହେତୁ ଧର୍ମାନ୍ଧତା ହ୍ରାସ ପାଇଛି । ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ଯୁକ୍ତିବାଦ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ବିକାଶ ଘଟୁଥ‌ିବାରୁ ଧର୍ମୀୟ ଭାବନା ହ୍ରାସ ପାଇଛି ।

(୧୩) ମୂଲ୍ୟବୋଧ : ଆଧୁନିକୀକରଣ ଫଳରେ ନୂତନ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ପ୍ରସାର ଘଟିଛି । ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ମାନବବାଦ, ବାସ୍ତବବାଦ, ବିଜ୍ଞାନରେ ବିଶ୍ବାସ ଇତ୍ୟାଦି ମୂଲ୍ୟବୋଧର ବିକାଶ ଆଧୁନିକୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଛି । ଲିୱିଙ୍କ ମତରେ ଆଧୁନିକରଣ ଫଳରେ ସମାଜରେ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ନୈତିକତା ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଛି ।

(୧୪) ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରଗତି : ଆଧୁନିକୀକରଣ ଫଳରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ କୌଶଳ ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇପାରିଛି । କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧିପାଇଛି । ସମସ୍ୟା ସମାଧାନର ପନ୍ଥା ସହଜରେ ମିଳିପାରୁଛି । ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି । ଫଳରେ ସମାଜରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଉନ୍ନତି ଘଟିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଜୀବନଧାରଣର ମାନ ଉନ୍ନତ ହୋଇଛି ।

(୧୫) ଆଦର୍ଶଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ : ଲଣ୍ଡରଙ୍କ ମତରେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ମୁଖ୍ୟତଃ ନୂତନତ୍ବ ନିମନ୍ତେ ଏକ ମାନସିକ ପ୍ରସ୍ତୁତି । ଏହା ଫଳରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଆଶା ଆକାଂକ୍ଷା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ତା’ର ଆଭିମୁଖ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବଦଳିଯାଏ । ପାରମ୍ପରିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଜୀବନ ଶୈଳୀ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ୟକ୍ତି ନୂତନ ଜୀବନ ଶୈଳୀ ଓ ଅଭିନବ ଚିନ୍ତାଧାରା ଆଦରି ନିଏ ।

ଏହିପରି ଭାବରେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ରାଜନୈତିକ, ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ଵିକ, ବୈଷୟିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ । ସାମାଜିକ ସ୍ତରରେ ସାକ୍ଷରତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ଦ୍ରୁତ ସହରୀକରଣ ଘଟେ । ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦ୍ରୁତ ଶିଳ୍ପୀକରଣ ହୋଇ ଶ୍ରମବିଭାଜନ, ସଫଳ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବଣ୍ଟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ପରିଚାଳନାଗତ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଯୋଗୁଁ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଗତି ଘଟେ । ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଚେତନା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

ଏହା ସହିତ ମଣିଷର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ । ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ବାଧୀନ ଚିନ୍ତା, ସ୍ଵାଧୀନ ଜୀବନଶୈଳୀ, ସମସ୍ୟା ସମାଧାନର ସ୍ଵାଧୀନ ପନ୍ଥା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ବଦେଇ ନିଜ ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ସଫଳ ରୂପାୟନ ନିମନ୍ତେ ନିରନ୍ତର ଉଦ୍ୟମ କରେ । ଆଲ୍‌ଭିନ୍‌ ଟଫଲର୍‌ଙ୍କ ମତରେ ମଣିଷ ସମାଜ ଆଧୁନିକୀକରଣ ଫଳରେ ଏକ ନୂତନ ଦିଗବଳୟ ଆଡ଼କୁ ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ । ସେ ଆଧୁନିକୀକରଣକୁ ‘ତୃତୀୟ ତରଙ୍ଗ’ ଆଖ୍ୟା ଦେଇଛନ୍ତି ।

୧୦ । ସହରୀକରଣ ବା ପୌରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉପରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରଚନା ଲେଖ ।
Answer:
ଭାରତରେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ସହରୀକରଣ ବା ପୌରୀକରଣ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ ପରିଚିତ ଅଟେ । କାରଣ ସହରୀ ଜନସଂଖ୍ୟାର ଦ୍ରୁତ ବୃଦ୍ଧି ଫଳରେ ସହରୀକରଣର ଦ୍ରୁତ ପ୍ରସାର ଘଟି ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂଘଟିତ ହୋଇଛି । ସହରୀକରଣର ଅର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ହେଲେ ପ୍ରଥମେ ଆମକୁ ସହରର ଅର୍ଥ ବୁଝିବାକୁ ହେବ । ସାଧାରଣତଃ ସହର କହିଲେ ଆମେ ଅଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟାର ଘନତ୍ଵ ଥିବା ଏକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଏବଂ ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଜୀବନଶୈଳୀକୁ ବୁଝିଥାଉ । ଏହା ମଧ୍ୟ ସେହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ବୁଝାଏ ଯେଉଁଠାରେ କର୍ମଜୀବୀ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ 75 ଭାଗରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵ ଅଣକୃଷି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଥ‌ିବେ ।

ସଂଜ୍ଞା– (କ) ଫେୟାର ଚାଇଲ୍ଡଙ୍କ ମତରେ, ‘ସହରୀକରଣ ସହରୀ ହେବାର ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଏ, ସହରକୁ ଲୋକମାନଙ୍କର ଗତିଶୀଳତାକୁ ବୁଝାଏ ଏବଂ ସହରର ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।’’
(୨) ଜି.ଏସ୍.ଘୂରେ ଙ୍କ ମତରେ, ‘ସହରୀକରଣ କହିଲେ ଗ୍ରାମରୁ ସହରକୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଏବଂ ସେହି ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣକାରୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର ଉପରେ ଏବଂ ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ଗତିଶୀଳତାର ପ୍ରଭାବକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।’’

ସହରୀକରଣର ଲକ୍ଷଣ- ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟାଭାବେ ସହରୀକରଣ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଲକ୍ଷଣଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିତ କରିଥାଏ । ଆଣ୍ଡରସନ୍‌ଙ୍କ ମତରେ, ସହରୀକରଣର ମୁଖ୍ୟତଃ ୫ଟି ଲକ୍ଷଣ ରହିଛି; ଯଥା-
(୧) ଟଙ୍କା ଅର୍ଥନୀତି
(୨). ନାଗରିକ ପ୍ରଶାସନ
(୩) ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ
(୪) ଲିଖ୍ ତଥ୍ୟ
(୫) ନୂତନତାର ପ୍ରଚଳନ

ଉପରୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟତୀତ ସହରୀକରଣର ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଲକ୍ଷଣମାନ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ; ଯଥା-
(୧) ଅଣକୃଷିଭିଭିକ ବୃତ୍ତି
(୨) ଔପଚାରିକ ସମ୍ପର୍କ
(୩) ବ୍ୟକ୍ତିବାଦର ବିକାଶ
(୪) ପ୍ରତିବର୍ଷ ବଢୁଥ‌ିବା ଜନସଂଖ୍ୟା
(୫) ପରିବାର, ଜାତି ଏବଂ ଧର୍ମ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ପାରମ୍ପରିକ ବନ୍ଧନ ଦୁର୍ବଳ ହେବା
(୬) ଜନସଂଖ୍ୟାର ଅଧିକ ଘନତ୍ଵ

ସହରୀକରଣର କାରଣ (Causes of Urbanisation) ସହରୀକରଣ ଏକ ବିଶ୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ସହରର ଜନସଂଖ୍ୟା ଦ୍ରୁତଗତିରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରେ ଲାଗିଛି । ସମ୍ପ୍ରତି ଭାରତରେ ଶତକଡ଼ା 30 ଭାଗରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବ ଲୋକ ସହରରେ ବାସ କରନ୍ତି । ଏହି ଦୃତ ସହରୀକରଣ ପାଇଁ ଏକାଧ୍ଵକ କାରଣ ଦାୟୀ ଅଟେ । ସେହି କାରଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେତୋଟି ପ୍ରମୁଖ କାରଣକୁ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା; ଯଥା-

(୧) ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ (Migration) ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ସହରୀକରଣର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଅଟେ । ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଲୋକମାନଙ୍କର ଗତିକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଭୌଗୋଳିକ ସଞ୍ଚଳନତାକୁ ବୁଝାଏ । ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଗ୍ରାମରୁ ସହରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ସେହିପରି ଉତ୍ତମ ପରିବେଶ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରୁ ସହରାଞ୍ଚଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରକାର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ସହରୀକରଣର ପ୍ରସାରରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।

(୨) ଜନସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରାକୃତିକ ବୃଦ୍ଧି– ବିଶ୍ୱର ଜନସଂଖ୍ୟା ଦ୍ରୁତଗତିରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରେ ଲାଗିଛି । ଏହି ବର୍ଷିତ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯୋଗାଇବାପାଇଁ ଅନେକ ଶିଳ୍ପାନୁଷ୍ଠାନମାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଛି ଓ ଶିଳ୍ପର ପ୍ରସାର ଯୋଗୁଁ ସହରମାନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ଓ ସହରର ବ୍ୟାପକତା ଯୋଗୁଁ ସହରୀକରଣର ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଛି ।

(୩) ଶିଳ୍ପୀକରଣ (Industrialization) ଜନସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରାକୃତିକ ବୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପରି ଶିଳ୍ପୀକରଣ ମଧ୍ଯ ସହରୀକରଣର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଧାନ କାରଣ ଅଟେ । ସହରୀକରଣର ପ୍ରସାରରେ ଶିଳ୍ପର ପ୍ରସାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥ‌ିବା ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ସହର ଗଢ଼ି ଉଠେ । ଅଧିକରୁ ଅଧ୍ଵ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଯୋଗୁଁ ସହରମାନ ଗଢ଼ି ଉଠେ ଯାହାକି ସହରୀକରଣର ପ୍ରସାରରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।

୧୧ । ଜଗତୀକରଣ କ’ଣ ? ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର ।
Answer:
ଜଗତୀକରଣ ଏକ ବିସ୍ତୃତ, ଜଟିଳ ଏବଂ ବହୁମୁଖୀ ପଦକ୍ଷେପ । ତେଣୁ ଏହାର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରଦାନ କରିବା ବହୁ କଷ୍ଟକର ବ୍ୟାପାର । ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ପାରସ୍ପରିକ ଆର୍ଥିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଏବଂ ବଜାରର ଜଗତୀକରଣ ପାଇଁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ବଜାରରେ ଏକ ଉନ୍ନତି ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଛି । ତଥାପି ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ, ଜଗତୀକରଣ ଏକ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ । ଯଦିଓ ପୂର୍ବରୁ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇନଥିଲା, ତଥାପି ସୀମାପାର ବ୍ୟବସାୟ ଚାଲି ଆସୁଥିଲା ।

ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ବ୍ୟବସାୟ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷଣ କରିବାକୁ ଜଗତୀକରଣ ବୁଝାଏ, ଯାହାକି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବଜାରରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇଥାଏ । ବଜାରର ଯଥେଷ୍ଟ ଉପଯୋଗ କରିବା ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିବାକୁ ଜଗତୀକରଣ କୁହାଯାଏ । ବିଦେଶୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପାଇଁ ଅର୍ଥ ବିନିଯୋଗ କରିବା ମଧ୍ୟ ଜଗତୀକରଣ । ଜଗତୀକରଣର ଅର୍ଥ ବିଶ୍ବର ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଅର୍ଥ ବିନିଯୋଗ କରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା, ଏଥୁସହିତ କଞ୍ଚାମାଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏବଂ ପରିଚାଳନାର ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ ହେବାର ପ୍ରୟାସ କରିବା ।

ଜଗତୀକରଣ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵକୁ ଏହାର ବଜାର ବୋଲି ବିବେଚନା କରେ । ଜଗତୀକରଣ ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ସଙ୍ଗତି ଏବଂ ବଦ୍ଧିତ ଆର୍ଥିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତାର ବୃଦ୍ଧିକୁ ହିଁ ବୁଝାଏ । ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ବିଶ୍ବ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ । ଏହା କେବଳ ସୀମାପାର ଦ୍ରବ୍ୟ, ସେବା, ପୁଞ୍ଜି, ଯାନ୍ତ୍ରିକ କୌଶଳ, ସୂଚନା ଏବଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଦ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧିସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନୁହେଁ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ଆର୍ଥିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସଙ୍ଗଠନ ଯାହା ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରେ ସେଥୁପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ।

ଜଗତୀକରଣ କହିଲେ ଏକ ନୂଆ ବିଶ୍ୱକୁ ବୁଝାଯାଏ, ଯେଉଁଥ‌ିରେ କି ଦେଶଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଥାର ହ୍ରାସ ହୋଇଥାଏ । ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ ଜଗତୀକରଣ ଏକ ବିଶ୍ବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚିନ୍ତା, ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ବିଶ୍ୱବଜାର ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ବୁଝାଏ ।

ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଉପରେ ଜଗତୀକରଣର ପ୍ରଭାବ- ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଉପରେ ଜଗତୀକରଣର ପ୍ରଭାବ ଆଲୋଚନା କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଜାଣିବା ଉଚିତ ହେବ ଯେ, ଭାରତ କେତେବେଳେ ଜଗତୀକରଣ ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲା । ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ମୁଦ୍ରାପାଣ୍ଠି, ବିଶ୍ଵବ୍ୟାଙ୍କ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଯୋଜନାକାରୀ ନେତୃବର୍ଗ ଏବଂ ଶାସକମାନେ ହୃଦ୍‌ବୋଧ କଲେ ଯେ, ବାସ୍ତବରେ ଜଗତୀକରଣ ଭାରତର ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ ପାଇଁ ମହୌଷଧ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟକରିବ ।

1980 ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଜଗତୀକରଣ ପାଇଁ ଉନ୍ମକ୍ତ କରାଗଲା । ନୀତି ନିୟମର ପୁନର୍ଗଠନ, ଶିଳ୍ପଭିତ୍ତିକ ଉତ୍ପାଦନ, ପୁଞ୍ଜିଭିତ୍ତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ, ବର୍ହିତ ବୈଦେଶିକ ସହଯୋଗ ଏବଂ ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜିର ବିନିଯୋଗ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ବିଶ୍ୱବିକାଶ ନିମନ୍ତେ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା । ଯାହା ହେଉନା କାହିଁକି ଜଗତୀକରଣର ନିମ୍ନଲିଖ ପ୍ରଭାବମାନ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ।

(୧) ମୁକ୍ତ ବଜାର୍ ଅର୍ଥନୀତି- ଜଗତୀକରଣ ପ୍ରତିଯୋଗୀ ଭାବରେ ମୁକ୍ତ ବଜାର ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରେ । ମୁକ୍ତ ବଜାରରେ ଅର୍ଥନୀତିର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଘଟାଏ ।
(୨) ବିଦେଶୀ ବିନିଯୋଗର ଉତ୍ସାହ- ଜଗତୀକରଣ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ବିଦେଶୀ ବିନିଯୋଗର ଉତ୍ସାହ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିଦେଶୀ କମ୍ପାନୀ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ । କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ବଜାରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହାଦ୍ଵାରା ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିର ସମୃଦ୍ଧି ହୋଇଥାଏ ।
(୩) ଅଧୁକ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ- ଜଗତୀକରଣର ପ୍ରସାର ଫଳରେ ଭାରତରେ ଅନେକ ଶିଳ୍ପସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ି ଉଠିଛି । ଏହାର ଫଳସ୍ଵରୂପ ଭାରତରେ ଅନେକ କର୍ମନିଯୁକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ହୋଇପାରିଛି । ଉଭୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ କର୍ମନିଯୁକ୍ତି ମିଳିପାରିଛି ।

୧୨ । ଉଦାରୀକରଣ କ’ଣ ? ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର ।
Answer:
ସାଧାରଣ ଅର୍ଥରେ ଉଦାରୀକରଣ କହିଲେ ବୈଦେଶିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପାଇଁ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଉନ୍ମ କ୍ତ କରିବାକୁ ବୁଝାଏ । ଏହି ମତବାଦଟି ବଜାରର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପଯୋଗ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ସହଯୋଗିତାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଶକ୍ତି ସପକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥାଏ । ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବଜାର ସମ୍ପାଦନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାପାଇଁ ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଅଧିକାର ଦେଇଥାଏ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବସାଧାରଣ ଦ୍ରବ୍ୟର ସ୍ଥାୟିତ୍ଵ କିମ୍ବା ଘରୋଇ ଅର୍ଥନୈତିକ ଉଦ୍ୟୋଗ ଏବଂ ବଜାର ସୁପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ନୀତିନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିବା । ଉଦାରୀକରଣ ଲାଇସେନ୍ସ, ପରମିଟି ସବ୍‌ସିଡ଼ି ପଦ୍ଧତିର ପରିସମାପ୍ତି ଘଟାଇ, ଘରୋଇ ଉଦ୍ୟୋଗ ପାଇଁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂମିକା ନେବାକୁ ଏହା ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖୁଥାଏ । ଏହା ମୁକ୍ତ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ ।

ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଉଦାରୀକରଣର ପ୍ରଭାବ- ନୂତନ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ଉଦାରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଉପରେ ବହୁତ ପ୍ରଭାବ ରହିଛି । ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥାଏ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା –
(୧) ଶିଳ୍ପୀକରଣର ବିକାଶ- ଉଦାରୀକରଣ ପରେ ପରେ ଭାରତରେ ଶିଳ୍ପୀକରଣ ଠିଆ ହେଲା । ଯେହେତୁ ଉଦାରୀକରଣ ଚିଠା ଅନୁମୋଦନ ଓ ଲାଭାଂଶ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅମଲାତନ୍ତ୍ରର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହା ବେସରକାରୀ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶିଳ୍ପସଂସ୍ଥାରେ ଆଗେଇବା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କଲା ।
(୨) ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ବଜାର- ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ବଜାରରେ ଗ୍ରାହକ ଅଧିକ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ପାଇଥାଏ । ଏହି ଉଦାର ଅର୍ଥନୀତି ବହୁତ ଖୋଲା ଓ ମୁକ୍ତ ଯାହାକି ଅରାଜକତା ବଢ଼ାଇବାରେ ଆଗ୍ରହ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
(୩) ରାଷ୍ଟ୍ରର ସୀମିତ ହସ୍ତକ୍ଷେପ- ଉଦାରୀକରଣ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ବଳ୍ପ ମଧ୍ୟସ୍ଥିରେ ହିଁ ବିଶ୍ଵାସ କରେ । ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରର କ୍ଷମତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ କମ୍ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । ଏହା କେବଳ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ସହଯୋଗ କରେ ଯାହାକି ବଜାରରେ ସର୍ବସାଧାରଣ ଦ୍ରବ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିପାରିବେ ।
(୪) ବେସରକାରୀ ଉଦ୍ୟୋଗ- ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାହେଲା ଉଦାରୀକରଣ ନୀତି ହେଉଛି ବେସରକାରୀ ଉଦ୍ୟୋଗ ସଂସ୍ଥା । ଏହାଦ୍ୱାରା ବେସରକାରୀ ଉଦ୍ୟୋଗ ମନୁଷ୍ୟର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ।
(୫) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜିଲଗାଣ- ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ । ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଭାବେ ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜିକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥା’ନ୍ତି । କାରଣ ଭାରତୀୟ କମ୍ପାନୀ ଖୋଲା ବଜାର ସହିତ ସଂଘର୍ଷ ପାଇଁ ବାଟ ଖୋଲିଥାଏ ।
(୬) ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିର ପୁନର୍ଜୀବନ- ଆଉ ଏକ ଜରୁରୀ ଉଦାରୀକରଣ ଦିଗ ହେଲା ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିର ପୁନର୍ଜୀବନ । ଏହି ଉଦାରୀକରଣ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିର ଉନ୍ନତିର ସୂଚନା ଦିଏ । ଏହାର ଫଳସ୍ବରୂପ ଜାତୀୟ ଆୟର ଆକଳନ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଆୟର ଆକଳନ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି ।

ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନାରୁ ଆମେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଉପନୀତ ହେଲୁ ଯେ, ଉଦାରୀକରଣର ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଉପରେ ଯେଉଁସବୁ ପ୍ରଭାବ ରହିଛି ସେହି ପ୍ରଭାବ ଫଳରେ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି ।

୧୩ । ଆଧୁନିକୀକରଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରବନ୍ଧ ଲେଖ ।
Answer:
ଆଧୁନିକୀକରଣ ଶବ୍ଦର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନରେ ଆଧୁନିକୀକରଣକୁ ଚାରୋଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଚାର କରାଯାଇଥାଏ । ପ୍ରଥମତଃ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରେରଣା ଓ ମନୋବୃତ୍ତି ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ବ ଆରୋପ କରିଥାଏ । ଅନ୍ୟଭାଷାରେ ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିର ଚିନ୍ତାଧାରା, ବିଶ୍ୱାସ, ମତାମତ, ଭାବବୃତ୍ତି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ପ୍ରଣାଳୀ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଟେ । ଦ୍ଵିତୀୟତଃ ପ୍ରତିମାନୀୟ ପଦ୍ଧତି ପ୍ରତିମାନ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଉପରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ।

ଏହି ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ତାର୍କିକବାଦ, ସାର୍ବଜନୀନବାଦ, ବ୍ୟକ୍ତିବାଦ, ମାନବବାଦ, ବ୍ୟାବହାରିକତାବାଦ, ଉଦାରବାଦ ଏବଂ ଧର୍ମୋତରତା ଆଦି ସାମାଜିକ ପ୍ରତିମାନ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଅଟେ । ତୃତୀୟତଃ ସଂରଚନାତ୍ମକ ପଦ୍ଧତି ସମାଜର ସଂରଚନାତ୍ମକ ଉପାଦାନ; ଯଥା – ଅମଲାତନ୍ତ୍ର, ଅର୍ଥ ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂଘ ଉପରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇଥାଏ । ଚତୁର୍ଥରେ ପ୍ରାଦ୍ୟୋଗିକ ପଦ୍ଧତି ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନରେ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତିର ବ୍ୟବହାରକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ତେଣୁ ଉପରୋକ୍ତ ୪ଟି ଯାକ ପଦ୍ଧତି ଆଧୁନିକୀକରଣର ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇଥାଆନ୍ତି ।

ଏସ୍.ଏନ୍. ଏସନଦତ୍ତ କହିଛନ୍ତି, ଐତିହାସିକ ଭାବେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ, ଯଦ୍ବାରା ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ଯରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଇଉରୋପ ଓ ଉତ୍ତର ଆମେରିକାରେ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଘଟିଛି । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇଉରୋପୀୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରସାରଲାଭ କରିଛି ଏବଂ ଊନବିଂଶ ଓ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକା, ଏସୀୟ ଏବଂ ଆଫ୍ରିକୀୟ ମହାଦେଶକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି ।’’

ଆଧୁନିକୀକରଣର ଗୁଣ – ଆଧୁନିକୀକରଣର କେତେକ ଗୁଣକୁ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା ।
(୧) ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା – ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହାଦ୍ଵାରା ପୁରୁଣା ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଉପାଦାନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ ନୂତନ ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥାଏ । ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ଆଧୁନିକୀକରଣର ଏକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ।

(୨) ସାମାଜିକ ପ୍ରଭେଦୀକରଣ – ସାମାଜିକ ପ୍ରଭେଦୀକରଣ ହେଉଛି ଆଧୁନିକୀକରଣର ଅନ୍ୟ ଏକ ଗୁଣ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଜଟିଳତା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଗତି ଘଟିଥାଏ । ଉଦ୍ୟୋଗୀକରଣ ହେଉଛି ଆଧୁନିକୀକରଣର ଫଳ । ରାଜନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଙ୍ଗଠନରେ ଜଟିଳତା ଦେଖାଯାଏ । ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ହୁଏ ।

ତେଣୁ ଆଧୁନିକୀକରଣ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଏକ ବାଟ ଫିଟାଏ । ଆଧୁନିକୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ଦର୍ଶନ, ଧର୍ମ, ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସାହିତ୍ୟ ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନୂତନ ଭାବଧାରା ଦେଖାଯାଏ । ମୋଟ ଉପରେ ଆଧୁନିକୀକରଣର ବୃଦ୍ଧି ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଘଟିଥାଏ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକରେ ଅଧିକ ଭାବରେ ପ୍ରଭେଦୀକରଣ ଦେଖାଯାଇଥାଏ ।

(୩) ସରଂଚନାତ୍ମକ ପ୍ରଭେଦୀକରଣ ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ – ଆଧୁନିକୀକରଣର ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ହେଲା ସରଂଚନାତ୍ମକ ପ୍ରଭେଦୀକରଣ ଏବଂ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ । ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୁରୁଣା ସଙ୍ଗଠନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ନୂଆ ସଙ୍ଗଠନ ଦେଖାଯାଏ । ରାଜନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନୂଆ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଘଟେ । କୁଟୀର ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକର ହ୍ରାସ ଘଟି ବୃହତ୍ କଳ କାରଖାନା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ । ଉତ୍ପାଦନରେ ନୂତନ ପ୍ରଣାଳୀର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଘଟେ । ବହୁ ନୂଆ ନୂଆ ବ୍ୟବସାୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଉତ୍ପାଦନ

(୪) ସାଙ୍ଗଠନିକ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥିତି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ – ଆଧୁନିକୀକରଣ ବହୁ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗଠନଗୁଡ଼ିକୁ ଜନ୍ମଦିଏ । ଅତ୍ୟଧ୍ଵ ଭାବରେ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ଦେଖାଯାଏ । ନିକଟ ଜ୍ଞାତିତ୍ବ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥ‌ିବା ସଙ୍ଗଠନଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ଵ ହ୍ରାସ ପାଏ । ଦ୍ରୁତ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ଏବଂ ପରବାରରେ ବିରାଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ । ସମାଜରେ ନୂଆ ନୂଆ ଶ୍ରେଣୀର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଘଟେ ।

(୫) ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆନ୍ଦୋଳନ – ଆଧୁନିକୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ନେଇ ନୂଆ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆନ୍ଦୋଳନର ସୂତ୍ରପାତ ହୁଏ । ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଯୋଗୁଁ ପୁରୁଣାକାଳିଆ ବିଶ୍ଵାସ, ପ୍ରଥା ଦୂରୀଭୂତ ହୁଏ ।

(୬) ବ୍ୟାପକ ଏବଂ ବହୁବିଧ ଶିକ୍ଷା – ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ହେଉଛି ଆଧୁନିକୀକରଣର ଅନ୍ୟ ଏକ ଗୁଣ । ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି । ଆଧୁନିକୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ସାଧାରଣ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରାବିଧ‌ିକ ଏବଂ ବ୍ୟାବସାୟିକ ଶିକ୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ଵ ବଢ଼େ । ଫଳରେ ବହୁ ପ୍ରବିଧ‌ିକ ବ୍ୟାବସାୟିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଗଢ଼ିଉଠେ ।

(୭) ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସହଯୋଗିତା ଅଭିବୃଦ୍ଧି – ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସହଯୋଗିତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଆଧୁନିକୀକରଣର ଅନ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ବହୁ ଜାତିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି ଜାତି ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବାପାଇଁ ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।

୧୪ । ଭାରତରେ ଆଧୁନିକୀକରଣର ପ୍ରଭାବକୁ ଲେଖ ।
Answer:
ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଆଧୁନିକୀକରଣ ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦାୟୀ । ଏହି ଆଧୁନିକୀକରଣ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତାର ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ହିଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ବ୍ରାହ୍ମ ସମାଜ ପରି କେତେକ ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତିମାନକୁ ଏବଂ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଢାଞ୍ଚାର ଚାଲିଚଳନକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ । ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାକୁ ଆଧୁନିକୀକରଣ କରିବାରେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଭୂମିକା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ । ବ୍ରିଟିଶ୍ମାନେ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ବହୁତଗୁଡ଼ିଏ ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରଚଳନ କରି ଆଧୁନିକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ କରିଥିଲେ ।

ଇଂରେଜମାନେ ଭାରତବର୍ଷରେ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ-ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ । ଏହା ଯୁକ୍ତିବାଦ, ବ୍ୟକ୍ତିବାଦ ନିୟମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲା ଯାହା ହିନ୍ଦୁ ଏବଂ ମୁସଲିମ୍ ଆଇନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିରୋଧ କରୁଥିଲା । ଏମାନେ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିବା ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ, ପରୀକ୍ଷଣ ଏବଂ ପୁନଃ-ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଭୃତି ବୈଜ୍ଞାନିକ ନିୟମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲା । ଏହି ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ସ୍ଵାଧୀନତା, ସମାନତା ଓ ମାନବବାଦ ପରି ଆଧୁନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ ।

ବ୍ରିଟିଶ୍ମାନେ ଭାରତରେ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ପରିବହନ ସୁବିଧାର ଉନ୍ନତି କରିଥିଲେ । ସମ୍ବାଦପତ୍ର, ପୋଷ୍ଟ ଅଫିସ୍, ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର, ରେଡ଼ିଓ ପ୍ରଭୃତି ଗଣମାଧ୍ୟମ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ରେଳପଥ, ବସ୍, ମଟର ପ୍ରଭୃତିର ପ୍ରଚଳନ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଧୁନିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ପ୍ରସାରଣକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା । ପାରମ୍ପରିକ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ସେମାନେ ବହୁ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆଣିଥିଲେ ।

ଭାରତରେ ଆଧୁନିକୀକରଣର ପ୍ରଭାବ :
(୧) ଉଦ୍ୟୋଗୀକରଣ – ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ କଳକାରଖାନାର ଦ୍ରୁତ ପ୍ରସାର ଘଟିଛି । ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଢାଞ୍ଚାକୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଉଛି । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଆଧୁନିକୀକରଣରେ ଭାରତକୁ ବିଶେଷଭାବେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ।

(୨) ପୌରୀକରଣ – ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ଭାରତରେ ସହରୀ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରସାର ଘଟିଛି । ଦ୍ରୁତ ଉଦ୍ୟୋଗୀକରଣ ଏବଂ ପୌରୀକରଣ ବସ୍ତି ଅଞ୍ଚଳ, ଅପରାଧ ପରି ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ସମାଧାନ କରିବା ନିମିତ୍ତ ସହର ଯୋଜନା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପଡ଼ିଛି ।

(୩) ଧର୍ମେତରୀକରଣ – ପୌରୀକରଣର ଫଳସ୍ଵରୂପ ଧର୍ମେତରୀକରଣର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଘଟିଥାଏ । ଭାରତୀୟମାନେ ଧର୍ମେତରୀକରଣର ଆଦର୍ଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି ଯାହାଦ୍ୱାରାକି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ତା’ର ନିଜ ପସନ୍ଦ ମୁତାବକ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାର ସ୍ଵାଧୀନତା ଲାଭ କରିଅଛି । ଆଧୁନିକ ସମାଜ ବହୁବାଦୀ ଅଟେ । ଦୟା, ଅନୁକମ୍ପା ଓ ସହନଶୀଳତା ଆଧୁନିକୀକରଣର ମୁଖ୍ୟ ଗୁଣ ।

(୪) ନୂତନ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀର ଅଭ୍ୟୁଦୟ – ଭାରତୀୟ ପାରମ୍ପରିକ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଜାତି ପ୍ରଥା ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଏହି ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରସ୍ଥିତି ତା’ର ଜନ୍ମଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରଥା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ବିରୋଧୀ ଅଟେ । ମାତ୍ର ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ରାଜନୀତିକରଣ ଯୋଗୁଁ ଜାତିର ଗୁରୁତ୍ଵ ବଢ଼ିଥିଲେ ହେଁ, ଅନ୍ୟସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାର ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ପ୍ରାଧାନ୍ୟରେ ହ୍ରାସ ଘଟିଛି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଉଭୟ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ସହରରେ ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ଯାହାକି ଜାତି ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ବିଚାର ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।

ଏହି ଉଚ୍ଚ, ମଧ୍ୟମ ଏବଂ ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣଭାବେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଭିଭି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଟନ୍ତି । ଅର୍ଥନୈତିକ ବିଚାର ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ ବଂଶଗତ ନୁହଁନ୍ତି । ଏକ ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଶ୍ରମ, ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅଧ୍ୟବସାୟ ବଳରେ ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀରେ ପରିଣତ ହୋଇ ପାରୁଅଛି । ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଅର୍ଥର ଗୁରୁତ୍ବ ବଢ଼ିଛି ।

ଭାରତରେ ଶିଳ୍ପୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀର ସଙ୍ଗଠନ ଫଳରେ ପୁଞ୍ଜିପତି ଶ୍ରେଣୀ ନିଜର ସ୍ବାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ବହୁ ସଂଘ ଗଠନ କରିଛନ୍ତି ।
(୫) ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ – ଆଧୁନିକୀକରଣ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ବେଗକୁ ଦ୍ରୁତତର କରିଥାଏ । ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଘଟଣା ଆଦିରେ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କର ଧାରଣା ଓ ବିଶ୍ୱାସକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଛି । ଯୁବ ଆନ୍ଦୋଳନ ଯୁବକମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଆଶାଆକାଂକ୍ଷାରେ ବୈପ୍ଳବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଛି । ଏଗୁଡ଼ିକ ପାରମ୍ପରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଦୂରକରି ନୂତନ ଆଦର୍ଶରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହେବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଛି । ଭାରତରେ ଏହି ଯୁବ ଆନ୍ଦୋଳନ ଛାତ୍ର ଆନ୍ଦୋଳନ ରୂପରେ ଦେଖାଦେଇଛି ।

(୬) ପାଶ୍ଚାତ୍ୟକରଣ – ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସମାଜରେ ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମଲାଭ କରି ବିଭିନ୍ନ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସମାଜକୁ ବିଜ୍ଞାନୀୟ ଓ ଆଧୁନିକ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛି ଏବଂ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରସାର ଲାଭ କଲେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂଘଟିତ ହୁଏ । ଭାରତବର୍ଷରେ ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ରାଜନୈତିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆମ୍ଭେମାନେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛୁ । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟକରଣ ଆଧୁନିକୀକରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

ଆଧୁନିକୀକରଣ ସମାଜର ଆଦର୍ଶକୁ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସମାଜ ଯୋଗାଇଛି । ବେଶଭୁଷା, ଚାଲିଚଳନ, ବ୍ୟବହାର ଶୈଳୀ, ସହର ଯୋଜନା ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆମେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସମାଜକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛୁ । ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଚଳନ, ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରସାର, ସତୀଦାହ ପ୍ରଥା ଲୋପ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଭିନ୍ନ ଆଇନର ପ୍ରଚଳନ ଇତ୍ୟାଦି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟକରଣର ଫଳ ଅଟେ ।

(୭) ଗଣତାନ୍ତ୍ରୀକରଣ – ଗଣତାନ୍ତ୍ରୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଧୁନିକୀକରଣର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତବର୍ଷ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନୀତିନିୟମ ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଏଠାରେ ସାବାଳକ ଭୋଟ ପ୍ରଥା ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାବାଳକ ତା’ର ପ୍ରତିନିଧ‌ିକୁ ନିର୍ବାଚିତ କରିବାକୁ ଅଧିକାର ଲାଭ କରିଛି । ଆଇନ ଆଗରେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ଉପଭୋଗ କରିବାର ଅଧିକାର ଲାଭ କରିଛନ୍ତି ।

ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ତାରତମ୍ୟକୁ ହ୍ରାସ କରିବାପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଉଛି । ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ସାକ୍ଷରତାର ହାର ବଢ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ସମାନତା, ସ୍ବତନ୍ତ୍ରତା, ଭ୍ରାତୃଭାବ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି ।

ଆଧୁନିକୀକରଣର ସମସ୍ୟା – ଆଧୁନିକୀକରଣ ସାମାଜିକ ପରବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ । ଏହି ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଫଳସ୍ୱରୂପ ପୁରୁଣା ସଙ୍ଗଠନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ନୂତନ ସଙ୍ଗଠନ ଦେଖାଯାଉଛି । ନୂଆ ନୂଆ ଦଳ ଏବଂ ନୂତନ ଭାବଧାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି । ଏହା ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଗତି ଆଣୁଥିବାବେଳେ, ବହୁ ସମସ୍ୟାକୁ ମଧ୍ଯ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି । ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସାମାଜିକ ବିଘଟନ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି । ସମାଜରେ ଶ୍ରେଣୀ-ସଂଘର୍ଷ ଦେଖାଦେଇଛି । ଭାରତବର୍ଷରେ ଯୌଥ ପରିବାରର ବିଘଟନ ଘଟୁଛି ଏବଂ ଏକକ ପରିବାରର ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି।

ବିବାହର ଭିଭି ଆଉ ଧର୍ମୀୟ ହୋଇ ରହିନାହିଁ, ମାତ୍ର ଏହା ସାମାଜିକ ଚୁକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ବିବାହ-ବିଚ୍ଛେଦ ଘଟଣା ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି । ଯୌନ ସମ୍ପର୍କରେ ଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଥା, ନୀତିନିୟମରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି । ଉଭୟ ପୁଅଝିଅ ଅବାଧରେ ମିଳାମିଶା କରିବାପାଇଁ ଅଧିକ ସୁବିଧା ପାଉଥବାରୁ, ପାରମ୍ପରିକ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଲଙ୍ଘନ କରାଯାଉଛି । ଆଧୁନିକୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ମଧ୍ଯ ବେକାରୀ ସମସ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଛି । ନୂଆ କଳକାରଖାନାର ପ୍ରସାର ଫଳରେ ପାରମ୍ପରିକ ବାଣିଜ୍ୟ, ବ୍ୟବସାୟର ଅଧୋପତନ ଘଟୁଛି । ଏହାଫଳରେ ବହୁ ବ୍ୟକ୍ତି ବେକାର ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି । ରାଜନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ ଦେଖାଦେଇଛି ।

୧୫ । ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରକଗୁଡ଼ିକୁ ଲେଖ ।
Answer:
ଭାରତରେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର କେତେକ କାରକ ବିଷୟରେ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି ।
(୧) ସ୍ଥାନାନ୍ତରୀଣକରଣ – କେତେଗୁଡ଼ିଏ କାରଣ ଯୋଗୁଁ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଆଉ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରୀକରଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସୁବିଧାସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ ନକଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ନିଜର ଜୀବନ ଓ ଜୀବିକାପାଇଁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଗତି କରିଥାଏ । ନୂତନ ସ୍ଥାନରେ ଥ‌ିବା ସୁବିଧା ତାକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ । ତେଣୁ ସେ ପୁରାତନ ସ୍ଥାନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ । ନୂତନ ସ୍ଥାନରେ ନୂତନ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ହାସଲ କରି ନିଜର ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିଥାଏ ।

ଉଦାହରଣସରୂପ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ଲୋକମାନେ କାମଧନ୍ଦା ନ ପାଇ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଯା’ନ୍ତି । ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଜମି ବାଡ଼ି କିଣି ନିଜର ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିଥା’ନ୍ତି । ସେହିପରି ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ସହରାଭିମୁଖୀ ହୋଇଛନ୍ତି । ସହରରେ ବାଣିଜ୍ୟ, ବ୍ୟବସାୟ ତଥା ବିଭିନ୍ନ ବୃଷ୍ଟି ଅବଲମ୍ବନ କରି ନିଜର ସାମାଜିକ ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ଉନ୍ନତି ଆଣୁଛନ୍ତି । ଭାରତୀୟ ଲୋକମାନେ ବେଶୀ ପରିମାଣରେ ଆମେରିକା ଯିବାପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ହେଉଛନ୍ତି । ତେଣୁ ଏହି ସ୍ଥାନାନ୍ତରୀକରଣ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଅଛି ।

(୨) ଉଦ୍ୟୋଗୀକରଣ – ଉଦ୍ୟୋଗୀକରଣ ବା ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରକାରର ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି ଜଲା । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ ଉପଯୋଜିତ କରିବାକୁ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲା । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସହର ବଜାରମାନଙ୍କରେ କାରଖାନାମାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା । କଳକାରଖାନାରୁ ବହୁ ପରିମାଣରେ ଓ ଶସ୍ତା ଦାମ୍‌ରେ ଦ୍ରବ୍ୟମାନ ତିଆରି ହେଲା । ଏହାଦ୍ବାରା କ୍ଷୁଦ୍ରଶିଳ୍ପମାନ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ । ଏହି ଶିଳ୍ପୀମାନେ ସହରାଭିମୁଖୀ ହେଲେ । ନୂତନ ପ୍ରକାର ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଲାଭ କଲେ ଓ ନୂତନ ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧାନରେ ରହିଲେ । ନିଜ କୌଶଳ ଓ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଯୋଗୁ ସେମାନେ ସାମାଜିକ କ୍ରମରେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବକୁ ଗତି କରେ । ତେଣୁ ଉଦ୍ୟୋଗୀକରଣ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ଵିତ କଲା ।

(୩) ସହରୀକରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସହରଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ । ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଔପଚାରିକ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଭଲଭାବରେ ଜାଣି ନଥା’ନ୍ତି । ଲୋକମାନେ କେବଳ ସେମାନଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଟନ୍ତି । ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ଜାତି ଅଜଣା ଥାଏ । ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଦକ୍ଷତାଦ୍ବାରା ନିଜ ପ୍ରସ୍ଥିତି ଲାଭ କରିଥାଏ । ଏଠାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରସ୍ଥିତି ତା’ର ଶିକ୍ଷା, ବୃତ୍ତି ଓ ଆୟ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଟେ । ସେହି ପ୍ରସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ସେ ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରିଥାଏ । ତେଣୁ ସହରୀକରଣ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିଜର ସମ୍ମାନ, ପ୍ରସ୍ଥିତି, ସ୍ଥାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବାରୁ ଏହା ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ ।

(୪) ଆଇନ – ଆଇନ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ । ଆଇନ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯାହାକି ସମାଜକୁ ପରିଚାଳିତ କରେ ଏବଂ ଏହାଦ୍ଵାରା ପ୍ରଣୀତ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକମାନେ ମାନିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ପ୍ରଣୀତ ଆଇନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ । ଆଇନଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଜମିଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉଚ୍ଛେଦ ହେଲା, ସେତେବେଳେ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର ଜମି ହଳିଆମାନେ ଜମିର ମାଲିକ ହୋଇପାରିଲେ ।

ସ୍ଥାନ ସଂରକ୍ଷଣ ଆଇନ ଯୋଗୁ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି, ଉପଜାତିର ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପଦପଦବୀରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିପାରିଲେ । ସେହିପରି ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟମାନଙ୍କର ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାନ ସଂରକ୍ଷଣ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥିତିରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ସୃଷ୍ଟି କଲା ।

(୫) ରାଜନୀତିକରଣ – ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉନ୍ନତି ଯୋଗୁଁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପକ ଯୋଗାଯୋଗ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରୁଛି । ଏହାଦ୍ଵାରା ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଚେତନ ହୋଇପାରୁଛନ୍ତି । ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଚେତନ କରୁଅଛନ୍ତି । ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ହାସଲ ପାଇଁ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇ ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନ କରି ଦାବି ହାସଲ କରୁଅଛନ୍ତି । ଏହାଦ୍ଵାରା ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥିତିକୁ ଉନ୍ନତ କରି ପାରୁଅଛନ୍ତି।

(୬) ଆଧୁନିକୀକରଣ – ଆଧୁନିକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଓ ଯନ୍ତ୍ରପାତିର ବ୍ୟବହାରକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଏହା ମଧ୍ଯ ଯୁକ୍ତିକରଣ ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ବିକାଶ ଯୋଗୁ କମ୍ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରୁଥିବା ବୃତ୍ତିରେ ନିୟୋଜିତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ଅଶୌଚ ବୃତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଯେଉଁ ବୃତ୍ତିରେ ଛୁଆଁ ଅଛୁଆଁ ଭେଦଭାବ ନଥବ, ସେ ବୃଦ୍ଧିକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ । ସେହିପରି ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରସ୍ଥିତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ସମାଜ ପ୍ରତିଯୋଗୀମୁଖୀ ହୋଇ ଉପାର୍ଜିତ ପ୍ରସ୍ଥିତି ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟିତ ହେଲେ । ତେଣୁ ଉଭୟ ବିକଶିତ ଓ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ । ତେଣୁ ଆଧୁନିକୀକରଣ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ କଲା ।

Odisha State Board BSE Odisha 6th Class Science Important Questions Chapter 10 ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ଦୂରତାର ମାପନ Important Questions and Answers.

BSE Odisha Class 6 Science Important Questions Chapter 10 ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ଦୂରତାର ମାପନ

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

Question 1.
ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଏକକ ପଦ୍ଧତି କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
ଉ –

• ପୃଥ‌ିବୀର ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାର ମାନକ ଏକକ ମାପନ ପଦ୍ଧତି ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି । ତାହାକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଏକକ ପଦ୍ଧତି କୁହାଯାଏ ।
• ଏହି ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଏକକ ପଦ୍ଧତିର ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଏକକ ମିଟର ଅଟେ ।

Question 2.
କେଉଁଥ‌ିପାଇଁ ମାନକ ଏକକର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଲା ?
ଉ –

• ଆଗକାଳରେ ପାଦର ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ଚାଖଣ୍ଡ ଏବଂ ହାତର ଦୈର୍ଘ୍ୟକୁ ଦୂରତା ମାପିବାର ଏକକ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା ।
• ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିର ହାତ, ପାଦ ଓ ଚାଖଣ୍ଡର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସମାନ ନ ଥ‌ିବାରୁ ଏଥୁରୁ ସମସ୍ତଙ୍କଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ମାପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିହେଲାନାହିଁ । ବରଂ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତକର ତଥ୍ୟ ଦେଲା । ଏଇଥିପାଇଁ ମାନକ ଏକକର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଲା ।

Question 3.
ମାପନ କାହାକୁ କହନ୍ତି ?
ଉ –

• ମାପନ ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ଜଣାଥ୍‌ ରାଶିସହ ଅନ୍ୟ ଅଜଣା ରାଶିର ତୁଳନା କରିବା । ଏହି ଜଣାଥୁବା ରାଶିକୁ ଏକକ ରୂପେ ନିଆଯାଏ ।
• ମାପନର ଫଳାଫଳକୁ ଯେଉଁ ଭୌତିକ ରାଶିରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ ତାହାର ଦୁଇଟି ଅଂଶ ଥାଏ । ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟଟି ତାହାର ଏକକ ।

Question 4.
୫.୪ ମିଟର = କେତେ ମିଲିମିଟର ?
ଉ –
୧ ମିଟର = ୧ooo ମି.ମି.
୫.୪ ମିଟର = (୫.୪ × ୧000) ମି.ମି. = 8800 ମି.ମି.

ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠ ପ୍ରଶୋଉର

Question 1.
ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।
(କ) ମାପଫିତାର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଗଣନ ହେଲା ……………. ।
(ଖ) ସାଧାରଣତଃ ଦୂରତା ମାପିବାର ଦୃହତ୍ତର ଏକକ ହେଉଛି ………….. ।
(ଗ) ଦୈର୍ଘ୍ୟ ମାପ ପାଇଁ ……………. କୁ ମାନକ ଏକକ ଭାବେ ଧରାଯାଇଛି ।
(ଘ) ଏକ ମିଟରର ହଜାର ଭାଗର ଏକ ଭାଗକୁ …………… କୁହାଯାଏ ।
(ଙ) ଦୈର୍ଘ୍ୟ ମାପନେଲାବେଳେ ଆଖୁ ମାପନ ବିନ୍ଦୁର …………… ରେ ରହିବା ଉଚିତ ।
ଉ –
(କ) ସେଣ୍ଟିମିଟର
(ଖ) କିଲୋମିଟର
(ଗ) ମିଟର
(ଘ) ଏକ ମିଲିମିଟର
(ଙ) ଭୂଲମ୍ବ

Question 2.
ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ବାଛି ଲେଖ ।

(କ) ଏକ ମିଟର କେତେ ମିଲିମିଟର ?
(i) 10
(ii) 100
(iii) 1000
(iv) 200
ଉ –
(iii) 1000

(ଖ) ଦୈର୍ଘ୍ୟର କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ଏକକ ହେଉଛି
(i) ସେ.ମି.
(ii) ମିଟର
(iii) ମି.ମି.
(iv) ଡେସି.ମି.
ଉ –
(iii) ମି.ମି.

(ଗ) ଦୂରତାର ବୃହତ୍ତମ ଏକକ ହେଉଛି
(i) ସେଣ୍ଟିମିଟର
(ii) ଡେସିମିଟର
(ii) ମିଟର
(iv) କିଳୋମିଟର
ଉ –
(iv) କିଳୋମିଟର

(ଘ) ଆଗ କାଳରେ କେଉଁ ଦେଶର ଲୋକେ ହାତମାପକୁ ଦୂରତାର ଏକକ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ?
(i) ଆମେରିକା
(ii) ଚୀନ୍
(iii) ଇଜିପ୍‌ଟ
(iv) ଭାରତ
ଉ –
(iii) ଇଜିପ୍‌ଟ

(ଙ) ଦରଜିର ମାପ ଫିତାର ଲମ୍ବ କେତେ ମିଟର ଅଟେ ?
(i) 2
(ii) 3
(iii) 4
(iv) 5
ଉ –
(iv) 5

Question 3.
ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵର ସଂପର୍କକୁ ଦେଖ୍ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ଵର ସଂପର୍କ ଲେଖ ।
(କ) ବଢ଼େଇ : କରତ :: ଦରଜି : …………… ।
(ଖ) ଦରଜି : ମାପଫିତା :: ଅମିନ : …………… ।
(ଗ) ମାପଦଣ୍ଡ : 100 ସେଣ୍ଟିମିଟର :: ଜ୍ୟାମିତି ବାକ୍ସ ସ୍କେଲ୍ : …………… ।
(ଘ) 1 କିଲୋମିଟର : 1000 ମିଟର :: 1 ମିଟର : …………… ।
ଉ –
(କ) କଇଁଚି
(ଖ) ଚେନ୍‌ ଓ କଡ଼ି
(ଗ) 15 ସେଣ୍ଟିମିଟର
(ଘ) 1000 ମି.ମି.

Question 4.
ରେଖାଙ୍କିତ ପଦ ନ ବଦଳାଇ ଭ୍ରମ ଥିଲେ ସଂଶୋଧନ କର ।
(କ) ଦୁଇଟି ସହର ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ମିଟର ଏକକରେ ମପାଯାଏ ।
(ଖ) ୬୦ ପାଦରେ ୬୦ ପାଦ ହେଉଛି ମିଟର ।
(ଗ) ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଏକକ ପଦ୍ଧତିରେ ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଏକକ ସେଣ୍ଟିମିଟର ।
(ଘ) ମାପ ନେଲାବେଳେ ଆଖୁ ମାପନ ବିନ୍ଦୁର ଭୂଲମ୍ବରେ ରହିବା ଉଚିତ ।
(ଙ) ମାନକ ମାପର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ ।
ଉ –
(ଖ) ୬୦ ପାଦରେ ୬୦ ପାଦ ହେଉଛି ସଂଖ୍ୟା ।
(ଗ) ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଏକକ ପଦ୍ଧତିରେ ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଏକକ ମିଟର ।
(ଘ) ମାପ ନେଲାବେଳେ ଆଖୁଟି ମାପନ ବିନ୍ଦୁର ଭୂଲମ୍ବରେ ରହିବା ଉଚିତ ।
(ଙ) ମାନକ ମାପର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି ।

Question 5.
‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭ ସହିତ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭର ସଂପର୍କ ବାଛ ।

ଉ –

Odisha State Board BSE Odisha 6th Class Science Important Questions Chapter 9 ଉଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ Important Questions and Answers.

BSE Odisha Class 6 Science Important Questions Chapter 9 ଉଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

Question 1.
ମୂଳତ୍ରାଣ କ’ଣ ? ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ ।
ଉ –

• ମୂଳର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଟୋପିଭଳି ଥ‌ିବା ଅଂଶକୁ ମୂଳତ୍ରାଣ କୁହାଯାଏ ।

Question 2.
ଦୁଇଟି ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଓ ଦୁଇଟି ଜାଲକ ଶିରାବିନ୍ୟାସ ପତ୍ରର ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।
ଉ –

• କଦଳୀପତ୍ର ଓ ଧାନ ପତ୍ରରେ ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଦେଖାଯାଏ ।
• ଆମ୍ବ ଓ ପଣସ ପତ୍ରରେ ଜାଲକ ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଦେଖାଯାଏ ।

Question 3.
ଭଣ୍ଡାର ମୂଳ କ’ଣ ? ଏହାର ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।
ଉ –

• କେତେକ ଉଭିଦର ପ୍ରଧାନମୂଳ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଭଣ୍ଡାରମୂଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
• ଦୁଇଟି ଭଣ୍ଡାର ମୂଳର ଉଦାହରଣ ହେଲା – ମୂଳା, ଗାଜର ।

Question 4.
ଆସ୍ଥାନିକ ରୂପାନ୍ତରିତ ମୂଳ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –

• ବରଗଛର ଓହଳ ବାହାରି ମାଟି ଭିତରକୁ ଯାଇଥାଏ । ଏହା ବରଗଛକୁ ଟେକିରଖୁଥାଏ । ଏହାକୁ ସ୍ତମ୍ଭମୂଳ କହନ୍ତି ।
• କିଆଗଛରୁ ବାହାରିଥିବା ମୂଳ କିଆଗଛକୁ ଠେସିରଖେ । ଏହାକୁ ଠେସମୂଳ କୁହାଯାଏ ।
  ଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମୂଳକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ ମୂଳ କୁହାଯାଏ ।

Question 5.
ବୃନ୍ତର ଉପସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ପତ୍ରକୁ କେତେ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ? ସେଗୁଡ଼ିକର ନାମ ସହ ଉଦାହରଣ ଲେଖ ।
ଉ –

• ବୃନ୍ତର ଉପସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ପତ୍ର ଦୁଇପ୍ରକାର; ଯଥା – ସବୃନ୍ତକ ପତ୍ର ଓ ଅବୃନ୍ତକ ପତ୍ର ।
• ଆମ୍ବ ଓ ପଣସ ଗଛର ପତ୍ର ସବୃନ୍ତକ ପତ୍ର ଏବଂ ରଙ୍ଗଣୀ ଗଛର ପତ୍ର ଅବୃନ୍ତକ ପତ୍ର ।

Question 6.
କଖାରୁ କାଣ୍ଡକୁ ଦୁର୍ବଳ କାଣ୍ଡ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ ?
ଉ –

• କଖାରୁ ଏକ ଲତାଜାତୀୟ ଉଭିଦ ଓ ଏହାର କାଣ୍ଡ ସରୁ ଓ ନରମ ।
• ତେଣୁ କଖାରୁଗଛ ସିଧା ଭୂମି ଉପରେ ଠିଆହୋଇପାରେ ନାହିଁ ଓ ଆକର୍ଷୀ ସହାୟତାରେ ଗୁଡ଼ାଇହୋଇ ଉଠେ । ତେଣୁ କଖାରୁ କାଣ୍ଡକୁ ଦୁର୍ବଳ କାଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ ।

ଦୀର୍ଘ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

Question 1.
ମୂଳତ୍ରାଣ ଓ ମୂଳଲୋମ ମଧ୍ଯରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।
ଉ –

Question 2.
ମୌଳିକ ପତ୍ର ଓ ଯୌଗିକ ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।
ଉ –

Question 3.
କାଣ୍ଡର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉ –

• କାଣ୍ଡର ଯେଉଁ ଅଂଶରୁ ପତ୍ର ବାହାରିଥାଏ, ତାହାକୁ ଗଣ୍ଠି କହନ୍ତି ।
• ଦୁଇଟି ଗଣ୍ଠିର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ପବ କହନ୍ତି ।
• ଗଣ୍ଠିର ଯେଉଁଠାରୁ ପତ୍ର ବାହାରିଥାଏ ସେହିଠାରେ କାଣ୍ଡ ଓ ପତ୍ରର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ କକ୍ଷ କହନ୍ତି । ଏହି କକ୍ଷରେ କଢ଼ି ବା କଳିକା ଥାଏ ।
• ଏହି କକ୍ଷ କଳିକାଗୁଡ଼ିକ ଶାଖା, କାଣ୍ଡ ଓ ଫୁଲରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି ।

Question 4.
ଚିତ୍ରସହ ଗୋଟିଏ କୃଷ୍ଣଚୂଡ଼ା ଫୁଲର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶର ନାମ ଲେଖୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।
ଉ –
କୃଷ୍ଣଚୂଡ଼ା ଫୁଲର ଗୋଟିଏ ବୃନ୍ତ ଅଛି । ବୃନ୍ତବ୍ୟତୀତ ଫୁଲର ଆଉ ଚାରିପ୍ରକାର ଅଂଶ ଥାଏ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି-ବୃତ୍ତିଚକ୍ର, ପାଖୁଡ଼ା ବା ଦଳଚକ୍ର, ପୁଂକେଶର ଓ ଗର୍ଭକେଶର ।
ବୃତ୍ତିଚକ୍ର – ଫୁଲଟି କଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ବୃଭିଚକ୍ର ହିଁ ବାହାରକୁ ଦେଖାଯାଏ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ଚକ୍ର କୁହାଯାଏ ।
ଦଳଚକ୍ର – କଢ଼ ବଡ଼ ହେଲାପରେ ଦଳଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ । ପୁଂକେଶର ଚକ୍ର ଚାରିପାଖରେ ଦଳଚକ୍ର ଘେରିରହିଥାଏ । ଏଥ‌ିରେ ପାଞ୍ଚଟି ଦଳ ବା ପାଖୁଡ଼ା ଥାଏ । ଦଳଚକ୍ରକୁ ବୃତ୍ତିଚକ୍ର ଘେରିରହିଥାଏ । ଏହା ରଙ୍ଗୀନ ହୋଇଥିବାରୁ ଫୁଲଟି ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ ।
ପୁଂକେଶର ଚକ୍ର – କୃଷ୍ଣଚୂଡ଼ା ଫୁଲର ଭିତରକୁ ଗର୍ଭଚକ୍ର ଥାଏ । ଗର୍ଭଚକ୍ରକୁ ଘେରିରହିଥାଏ ପୁଂକେଶର ଚକ୍ର । ଏଥ‌ିରେ ଦଶଟି ପୁଂକେଶର ଅଛି । ଫୁଲର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁଂକେଶରରେ ଗୋଟିଏ ଦଣ୍ଡ ଓ ତା’ ଅଗରେ ଗୋଟିଏ ପରାଗପେଟିକା ଥାଏ । ପରାଗପେଟିକାରେ ପରାଗ ପୂର୍ଣ୍ଣହୋଇ ରହିଥାଏ ।

ଗର୍ଭକେଶର ଚକ୍ର – ଫୁଲର ଭିତରକୁ ଥ‌ିବା ଗର୍ଭଚକ୍ର ଗୋଟିଏ ଗର୍ଭକେଶରକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ପ୍ରତି ଗର୍ଭାଶର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଗର୍ଭଶୀର୍ଷ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଗର୍ଭଦଣ୍ଡ ଏବଂ ତଳ ଭାଗରେ ଗର୍ଭଶୟ ଥାଏ । ପାକଳ ପରାଗ ପରିପକ୍ବ ଗର୍ଭଶୀର୍ଷରେ ପଡ଼ିଲେ ପରାଗ ସଙ୍ଗମ ହୁଏ । ପରାଗସଙ୍ଗମର କିଛିଦିନ ପରେ ଗର୍ଭାଶୟଟି ଫଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଗର୍ଭାଶୟ ମଧ୍ଯରେ ଗୋଟିଏ ବା ଗୁଡ଼ିଏ ଡିମ୍ବକୋଷ ରହିଥା’ନ୍ତି । ଫଳ ମଧ୍ୟରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ବୀଜରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି ।

ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠ ପ୍ରଶୋଉର

Question 1.
ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।
(କ) ମୂଳର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଥିବା ଅତିକ୍ଷୁଦ୍ର ଟୋପିଭଳି ଅଂଶକୁ ………………. କୁହାଯାଏ ।
(ଖ) ଆଖୁ ଗଛର ଦୁଇଗଣ୍ଠି ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ଅଂଶକୁ ………………. କୁହାଯାଏ ।
(ଗ) କଲରା, କଖାରୁ, ପୋଇ ଆଦି ଗଛର କାଣ୍ଡ ……………… କୁହାଯାଏ ।
(ଙ) ଧାନ ଗଛ ପତ୍ରରେ …………….. ଶିରାବିନ୍ୟାସ ହୋଇଥାଏ ।
(ଚ) ସାରୁ ଓ ଓଲୁଅ ଉଭିଦର …………. ।
(ଛ) ମୂଳା ଓ ଗାଜର ଉଦ୍ଭଦର …………. ।
(ଜ) କଖାରୁ ଗଛର ଆକର୍ଷୀ ଗଛର …………. ।
(ଝ) କିଆ ଗଛର କାଣ୍ଡରୁ ବାହାରିଥ‌ିବା ଚେରକୁ …………… ମୂଳ କୁହାଯାଏ ।
(ଞ) ………… ଓ ………… କୁ ଉଭିଦର ଜନନ ଅଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ ।
ଉ –
(କ) ମୂଳତ୍ରାଣ
(ଖ) ପବ
(ଗ) ଦୁର୍ବଳ
(ଙ) ପତ୍ରକ
(ଚ) ରୂପାନ୍ତରିତ କାଣ୍ଡ
(ଛ) ରୂପାନ୍ତରିତ ମୂଳ
(ଜ) ରୂପାନ୍ତରିତ କାଣ୍ଡ
(ଝ) ଠେସ
(ଞ) ଫୁଲ, ଫଳ

Question 2.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନତଳେ ଦିଆଯାଇଥବା ଚାରିଗୋଟି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖ ।

(କ) ଉଦ୍ଭଦ ମୂଳରେ ଥ‌ିବା କେଉଁ ଅଂଶ ମାଟିରୁ ଜଳ ଶୋଷଣ କରେ ?
(i) ଶାଖାଚେର
(ii) ପ୍ରଶାଖାଚେର
(iii) ମୂଳତ୍ରାଣ
(iv) ମୂଳଲୋମ
ଉ –
(କ) ମୂଳଲୋମ

(ଖ) ଅମୃତଭଣ୍ଡାର ପତ୍ର କେଉଁ ପ୍ରକାର ପତ୍ର ?
(i) ସରଳ
(ii) ଜଟିଳ
(iii) ମୌଳିକ
(iv) ଯୌଗିକ
ଉ –
(ଖ) ମୌଳିକ

(ଗ) ନିମ୍ନଲିଖ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ପତ୍ରରେ ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଦେଖାଯାଏ ?
(i) ଅମୃତଭଣ୍ଡା
(ii) କଖାରୁ
(iii) କଦଳୀପତ୍ର
(iv) କଲରା
ଉ –
(ଗ) କବଳୀପତ୍ର

(ଘ) ଫୁଲର ତୃତୀୟ ଚକ୍ରକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ
(i) ପୁଂକେଶର
(ii) ଗର୍ଭକେଶର
(iii) ବୃରିମଣ୍ଡଳ
(iv) ଦଳମଣ୍ଡଳ
ଉ –
(ଘ) ପୁଂ-କେଶର

(ଙ) ନିମ୍ନଲିଖ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ରୂପାନ୍ତରିତ ମୂଳ ?
(i) ଆଳୁ
(ii) ପିଆଜ
(iii) ଗାଜର
(iv) ଅଦା
ଉ –
(ଡ) ଅବା

Question 3.
ବାମ ପାର୍ଶ୍ବର ଶବ୍ଦଦ୍ୱୟର ସମ୍ପର୍କକୁ ଦେଖ୍ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ବର ଶବ୍ଦ ସହିତ ଖାପଖାଇଥ‌ିବା ଶବ୍ଦକୁ (?) ଚିହ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଲେଖ ।

(କ) ସପ୍ତଫେଣୀ ଗଛର କଣ୍ଟା : ରୂପାନ୍ତରିତ ପତ୍ର :: ହଳଦୀ : (?) ।
(ଖ) ଅଦା : ରୂପାନ୍ତରିତ କାଣ୍ଡ :: ସାଲଗମ୍ : (?) ।
(ଗ) ଶିମ୍ବ : ଯୌଗିକ ପତ୍ର :: ଆମ୍ବ : (?)
(ଘ) ଅମୃତଭଣ୍ଡା ପତ୍ର : ଜାଲକ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ :: କଦଳୀପତ୍ର : (?) ।
(ଙ) ପଣସ : ମୌଳିକ ପତ୍ର :: ନିମ୍ବ : (?) ।
(ଚ) ପୋଇ : ଦୁର୍ବଳ କାଣ୍ଡ :: ବାଇଗଣ : (?) ।
(ଛ) କିଆ : ଠେସମୂଳ :: ବରଗଛର ଓହଳ : (?) ।
(ଜ) ଫୁଲର ପ୍ରଥମ ଚକ୍ର : ବୃତ୍ତିଚକ୍ର :: ଦ୍ଵିତୀୟ ଚକ୍ର : (?) ।
ଉ –
(କ) ରୂପାନ୍ତରିତ କାଣ୍ଡ
(ଖ) ରୂପାନ୍ତରିତ ମୂଳ
(ଗ) ମୌଳିକ ପତ୍ର
(ଘ) ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରାବିନ୍ୟାସ
(ଙ) ଯୌଗିକ ପତ୍ର
(ଚ) ସବଳ କାଣ୍ଡ
(ଛ) ସ୍ତମ୍ଭ ମୂଳ
(ଜ) ଦଳଚକ୍ର

Question 4.
ରେଖାଙ୍କିତ ପଦ ନ ବଦଳାଇ ଭ୍ରମ ଥିଲେ ସଂଶୋଧନ କର ।
(କ) ଅଦା ଏକ ରୂପାନ୍ତରିତ ମୂଳତ୍ରାଣ ।
(ଖ) ଡିମ୍ବକୋଷ ଗର୍ଭାଶୟରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
(ଗ) ପତ୍ରର ଓସାରିଆ ଅଂଶକୁ କକ୍ଷକଳିକା କହନ୍ତି ।
(ଘ) ଦୁଇଟି ଗଣ୍ଠିର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ନାଭିସୂତ୍ର କହନ୍ତି ।
(ଙ) ପୋଇର କାଣ୍ଡ ସବଳ ।
ଉ –
(କ) ଅଦା ଏକ ରୂପାନ୍ତରିତ କାଣ୍ଡ ।
(ଖ) ଡିମ୍ବକୋଷ ବୀଜରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
(ଗ) ପତ୍ରର ଓସାରିଆ ଅଂଶକୁ ଫଳକ କହନ୍ତି ।
(ଘ) ଦୁଇଟି ଗଣ୍ଠିର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ପବ କହନ୍ତି ।
(ଙ) ବାଉଁଶର କାଣ୍ଡ ସବଳ ।

Question 5.
ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ପାଖରେ (✓) ଚିହ୍ନ ଓ ଭୁଲ୍ ଉତ୍ତର ପାଖରେ (✗) ଚିହ୍ନ ଦିଅ ।
(କ) ଉଦ୍ଭଦର ମୂଳ ମାଟି ଭିତରେ ଥାଏ । (✓)
(ଖ) କାଣ୍ଡର ଯେଉଁ ଅଂଶରୁ ପତ୍ର ବାହାରି ଥାଏ, ତାହାକୁ ପବ କୁହାଯାଏ । (✗)
(ଗ) ପୋଇର କାଣ୍ଡ ସବଳ କାଣ୍ଡ । (✗)
(ଘ) ଅଦା ଏକ ରୂପାନ୍ତରିତ କାଣ୍ଡ । (✓)
(ଙ) ମୂଳା ଓ ଗାଜର ଉଭିଦର ଗୁଚ୍ଛମୂଳ । (✗)
(ଚ) ଧାନର ମୂଳ ରୂପାନ୍ତରିତ ମୂଳ । (✗)
(ଛ) ଅମୃତଭଣ୍ଡାର ପତ୍ର ଯୌଗିକ ପତ୍ର । (✗)

Question 6.
‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭ ସହିତ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭର ସଂପର୍କ ବାଛ ।
(କ)

ଉ –

(ଖ)

ଉ –

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Optional Odia Solutions Chapter 19 ଅଳଙ୍କାର Textbook Exercise Questions and Answers.

+2 2nd Year Odia Optional Chapter 19 ଅଳଙ୍କାର Question Answer

(କ) ୧ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟ ବା ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନବଳୀ ।

Question ୧।
ସାହିତ୍ୟରେ ଅଳଙ୍କାର କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
ଉ –
କାବ୍ୟ କବିତାକୁ ସରସ, ସୁନ୍ଦର ଓ ରମଣୀୟ କରିବାକୁ ଯେଉଁ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟବର୍ଷକ ଉପାଦାନର ପ୍ରୟୋଜନ ହୁଏ ବା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ତାହାକୁ ‘ଅଳଙ୍କାର’ କୁହାଯାଏ ।

Question ୨।
ସାହିତ୍ୟରେ ଅଳଙ୍କାର ମୁଖ୍ୟତଃ କେତେପ୍ରକାର ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
ଉ –
ସାହିତ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥ‌ିବା ଅଳଙ୍କାର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର । ସେହି ଦୁଇଟି ହେଉଛି – ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର ଓ ଅର୍ଥାଳଙ୍କାର ।

Question ୩ ।
ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ଶବ୍ଦର ବୈଚିତ୍ର୍ୟ କାରକ ଧର୍ମକୁ ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

Question ୪।
ଅର୍ଥାଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ଯେଉଁ ଅଳଙ୍କାରଦ୍ୱାରା କାବ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ତଥା ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ ଅର୍ଥାଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

Question ୫।
ଅନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାରର ସଂଜ୍ଞା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କର ?
ଉ –
ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରକାର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣର ପୁନଃପୁନଃ ଆବୃତ୍ତିକୁ ଅନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

Question ୬ ।
ଛେକାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ଅନେକ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣର ସାମ୍ୟ ରହି କ୍ରମାନୁସାରେ ଥରେ ମାତ୍ର ପୁନରାବୃତ୍ତି ହେଲେ ତାହା ଛେକାନୁପ୍ରାସ ହୁଏ ।

Question ୭ ।
ବୃତ୍ୟନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ଯେବେ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ କିମ୍ବା ଏକାଧ୍ଵ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ କ୍ରମାନୁସାରେ ବା କ୍ରମ ନ ଥାଇ ବାରମ୍ବାର ଆଚରି ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ବୃତ୍ୟନୁପ୍ରାସ ହୁଏ ।

Question ୮। ଶ୍ରୁତ୍ୟାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର କ’ଣ ?
ଉ –
ଯେଉଁଠି କଣ୍ଠ, ତାଳୁ, ମୂର୍ଦ୍ଧା, ଓଷ୍ଠ ଓ ଦନ୍ତ ପ୍ରଭୃତି ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ଏକତ୍ର ଉଚ୍ଚାର୍ଯ୍ୟ ହେତୁକ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ସାଦୃଶ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ତାହା ଶ୍ରୁତ୍ୟାନୁପ୍ରାସ ହୁଏ ।

Question ୯
ଲାଟାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର କ’ଣ ?
ଉ –
ଯେଉଁଠାରେ ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥଗତ ସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଭିପ୍ରାୟର ଦ୍ୟୋତକ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ଲାଟାନୁପ୍ରାସ ହୁଏ ।

Question ୧୦ ।
ଅନ୍ୟାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ପଦ୍ୟରେ ଅନ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉପାନ୍ତ ସ୍ବରର ସମତା ରହି ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲେ ଅନ୍ୟାନୁପ୍ରାସ ହୁଏ ।

Question ୧୧ ।
‘ଯମକ’ ଅଳଙ୍କାର କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
ଉ –
ଭିନ୍ନାର୍ଥବୋଧକ ଏକ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦର ପୁନରାବୃତ୍ତିକୁ ‘ଯମକ’ କୁହାଯାଏ ।

Question ୧୨ ।
‘ଆଦ୍ୟଯମକ’ ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ପାଦର ଆଦ୍ୟରେ ଯମକ ରହିଲେ ଆଦ୍ୟ ଯମକ ହୁଏ ।

Question ୧୩ ।
‘ମଧ୍ୟଯମକ’ ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ପାଦର ମଧ୍ୟରେ ଯମକ ଥିଲେ ‘ମଧ୍ୟଯମକ’ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୧୪ ।
‘ପ୍ରାନ୍ତଯମକ’ ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ପଦର ପ୍ରାନ୍ତରେ ଯମକ ରହିଲେ ‘ଅନ୍ତ୍ଯ’ ବା ପ୍ରାନ୍ତ ଯମକ ‘ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

Question ୧୫ ।
‘ମାଳଯମକ’ ଅଳଙ୍କାର କ’ଣ ?
ଉ – କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ନକାରାତ୍ମକ ଊର୍ଜ୍ଜା ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ କେବେ ବି ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ କି ସେଠି କୌଣସି ଉନ୍ନତି ହୋଇ ନଥାଏ।

Question ୧୬ ।
‘ସର୍ବଯମକ’ ଅଳଙ୍କାର କ’ଣ ?
ଉ –
ପଦର ସର୍ବତ୍ର ଯମକ ରହିଲେ ସର୍ବଯମକ ବା ମହାଯମକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୧୭ ।
‘ଶ୍ଳେଷ’ ଅଳଙ୍କାର କ’ଣ ଉଲ୍ଲେଖ କର ?
ଉ –
ଯେଉଁ ସ୍ଥଳରେ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ଥରେମାତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ଦୁଇ ବା ତହିଁରୁ ଅଧ‌ିକ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଥାଏ, ସେଠାରେ ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୧୮।
‘ଶ୍ଳେଷ’ ଅଳଙ୍କାର କେତେ ପ୍ରକାର ଓ କ’ଣ କ’ଣ ଲେଖ ।
ଉ –
ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାର ତିନିପ୍ରକାରର । ଯଥା – (i) ଅଭଙ୍ଗ, (ii) ସଭଙ୍ଗ (iii) ଭଙ୍ଗାଭଙ୍ଗ

Question ୧୯ ।
ଉପମା ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?

Question ୨୦ ।
ଉପମେୟ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
କାବ୍ୟ କବିତାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତ ବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ବସ୍ତୁକୁ ତୁଳନା ଦିଆଯାଇଥାଏ ତାହାକୁ ‘ଉପମେୟ’ କୁହାଯାଏ ।

Question ୨୧ ।
ଉପମାନ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
କାବ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁକୁ ଯାହା ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ ତାହାକୁ ‘ଉପମାନ’ କହନ୍ତି ।

Question ୨୨ ।
ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ କ’ଣ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
ଉ –
ପମା ବାଚକ ଶବ୍ଦ । ଯଥା – ପରି, ତୁଲ୍ୟ, ସଦୃଶ, ପ୍ରାୟ ଇତ୍ୟାଦି ଉପମା ବାଚକ ଶବ୍ଦ ବା ସାଦୃଶ୍ୟ ବାଚକ ଶବ୍ଦ !

Question ୨୩ ।
ସାଧାରଣ ଧର୍ମ କ’ଣ ?
ଉ –
ରମଣୀୟ, ବର୍ଭୁଳ ଇତ୍ୟାଦି ।

Question ୨୪ ।
ମାଳୋପମା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ଉପମେୟ ସହିତ ଅନେକ ଉପମାନ ଦିଆଯାଏ ସେଠାରେ ମାଳୋପମା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୨୫ ।
ପୂର୍ଣ୍ଣୋପମା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ଯେଉଁଠାରେ ଉପମେୟ, ଉପମାନ, ଉପମା ବାଚକ ଶବ୍ଦ ଓ ସାଧାରଣ ଧର୍ମର ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଲ୍ଲେଖ ଥାଏ, ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣୋପମା ହୁଏ ।

Question ୨୬ ।
ଲୁପ୍ରୋପମା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ଯେଉଁଠାରେ ଉପମାନ, ଉପମେୟ, ସାଧାରଣଧର୍ମ ଓ ସାଦୃଶ୍ୟବାଚକ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିକର ବା ଦୁଇଟିର ଲୋପ ହୋଇଥାଏ ତାହକୁ ଲୁପ୍ରୋପମା କହନ୍ତି ।

Question ୨୭ ।
ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର କ’ଣ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
ଉ –
ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟର ଅଭେଦ କଥନକୁ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

Question ୨୮ ।
ସାଙ୍ଗ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାରର କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
ଉ –
ଯେଉଁଠାରେ ଅଙ୍ଗରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଆରୋପ କରାଯାଇ ତାହାର ଅଙ୍ଗୀଭୂତ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କରେ ଅନ୍ୟ ସବୁ ବସ୍ତୁର ଆରୋପ କରାଯାଇଥାଏ, ସେଠାରେ ସାଙ୍ଗରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୨୯ ।
ନିରଙ୍ଗରୂପକ ଅଳଙ୍କାରର ସଂଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
ଉ –
ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ଉପମେୟରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଉପମାନର ଆରୋପ ହୋଇଥାଏ ଅଥବା ଅଭେଦ କଳ୍ପନା କରାଯାଇଥାଏ, ସେଠାରେ ନିରଙ୍ଗ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୩୦ ।
ପରମ୍ପରିତ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାରର ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପଣ କର ।
ଉ –
ଯେଉଁଠାରେ ଆରୋପ ଅନ୍ୟ ଏକ ଆରୋପର ହେତୁ ହୁଏ ସେଠାରେ ‘ପରମ୍ପରିତ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୩୧ ।
ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ଉପମାନଠାରୁ ଉପମେୟର ଆଧ‌ିକ୍ୟ ଅଥବା ନୂନତା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୩୨ ।
ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁରେ ଅପ୍ରାକୃତ ବସ୍ତୁର ସମ୍ଭାବନା କରାଗଲେ, ସେଠାରେ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୩୩ ।
ବିଭାବନା ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
କାରଣ ନ ଥାଇ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲେ ବିଭାବନା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୩୪ ।
ଭିନ୍ନାର୍ଥବୋଧକ ସମୋଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦର ପୁନରାବୃତ୍ତିକୁ କେଉଁ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
‘ଯମକ’ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

Question ୩୫ ।
ପଦର ସର୍ବତ୍ର ଯମକ ରହିଲେ କେଉଁ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ?
ଉ –
ସର୍ବଯମକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୩୬ ।
ଏକ ପ୍ରକାର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣର ବାରମ୍ବାର ଆବୃତ୍ତି ହେଲେ କେଉଁ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ?
ଉ –
ବୃତ୍ତାନୁପ୍ରାସ ।

Question ୩୭ ।
ପଦ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ଏକାଧ୍ଵକ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ କେଉଁ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ?
ଉ –
ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାର ।

Question ୩୮ ।
ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନର ସାଦୃଶ୍ୟ କଥ୍ତ ହେଲେ କେଉଁ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ?
ଉ –
ଉପମା ଅଳଙ୍କାର ।

Question ୩୯ ।
ଗୋଟିଏ ଉପମେୟର ଏକାଧ‌ିକ ଉପମାନ ଥିଲେ, କେଉଁ ଉପମା ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଥାଏ ?
ଉ –
ମାଳୋପମା ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

Question ୪୦ ।
ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ଯରେ ଅଭେଦ କଥନକୁ କେଉଁ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ?
ଉ –
ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

Question ୪୧ ।
କାରଣ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲେ କେଉଁ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ?
ଉ –
ବିଭାବନା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

Question ୪୨ ।
ଉପମାନଠାରୁ ଉପମେୟର ଆଧ‌ିକ୍ୟ କଥ୍ ହେଲେ କେଉଁ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ?
ଉ –
ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ।

Question ୪୩ ।
ନିମ୍ନଲିଖ ପଦର ଅଳଙ୍କାର ନିରୂପଣ କର ।
(କ) ଉତ୍କଳ-କମଳା-ବିଳାସ ଦୀର୍ଘିକା
ମରାଳ-ମାଳିନୀ-ନୀଳାମ୍ବୁ ଚିଲିକା ।
ଉ –
ବୃତ୍ୟନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ।

(ଖ) “କଷ୍ଟ ମହୀଧର ମହୀଧର କଣ୍ଟକ
କଳମଷ ବାରଣ ବାରଣ ଅନ୍ତକ ।’’
ଉ –
ଲାଟାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ।

(ଗ) ‘ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ଧଳା ମେଘ ସୁନୀଳ ଅମ୍ବରେ
ଭାସଇ ବୋଇତ ଯଥା ନୀଳ ସମୁଦ୍ରରେ ।”
ଉ –
ପୂର୍ଣ୍ଣୋପମା ଅଳଙ୍କାର ।

(ଘ) ନୀଳିମାରେ ବାମା ଚାରୁ କେଶପାଶ
ତୋ ନୀଳ ବୀଚିକୁ କଲା ଉପହାସ ।’’
ଉ –
ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାର ।

(ଙ) “ଶ୍ଵେତାଙ୍ଗ ଚଢ଼େଇଗୁହା ସମୁଦ୍‌ଗତ
ନୀର ଭେଦି କିବା ଉଠେ ଐରାବତ ।”
ଉ –
ବାତ୍‌କ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ।

(ଚ) “ବାବୁ ନାକଶିରୀ ଦାନ ଯୋଗ୍ୟ ଯୋଷାକୁ
ବିହର କାନନ କର ଆଲିଙ୍ଗନକୁ ।’’
ଉ –
ଭଙ୍ଗାଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାର ।

(ଛ) “ଦେଖରେ ନଳିନି ନଳିନୀ ନଳିନୀରେ ପୂରିତ
ଭ୍ରମନ୍ତି ଭ୍ରମରେ ଭ୍ରମରେ ଏ ଶୋଭିତ ।”
ଉ –
ମଧ୍ଯ ଯମକ ଅଳଙ୍କାର ।

(ଜ) “ବରଜୀବ ରସେ ଦେଇ ମାନସ
ବରଜି ବରଷେ ଅମେଧ୍ୟ ଗ୍ରାସ ।”
ଉ –
ଆଦ୍ୟ ଯମକ ଅଳଙ୍କାର ।

(ଝ) “ଭବ ତଳେ ବିଭୁଦୟା ମୂର୍ତିମତୀ
ଧଉଳି ଦର୍ପଣ ଦୟା ସ୍ରୋତସ୍ଵତୀ ।”
ଉ –
ନିରଙ୍ଗ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ।

(ଞ) “ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ଜଳ ରହିଛି ଚାରୁ କୁଟିଳ ବାଳେ,
ତୁଷାର ବୃଷ୍ଟି କି ହୋଇଛି ନବ ତମାଳ ଦଳେ ।”
ଉ –
ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ।

(ଖ) ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନବଳୀ । (୫ ନମ୍ବର ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ।)

Question ୧।
ସଂଜ୍ଞା ଓ ସ୍ଵରୂପ ସହ ଅନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାରର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଅ ।
ଉ –
ଅନୁପ୍ରାସ ଏକ ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର । ଏହାଦ୍ଵାରା ବର୍ଣ୍ଣଗତ ଶ୍ରୁତିମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ ।
ଲକ୍ଷଣ : ପଦ ମଧ୍ଯରେ ଏକ ବା ଏକାଧିକ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ତାହାକୁ ‘ଅନୁପ୍ରାସ’ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ :
ଉତ୍କଳ-କମଳା-ବିଳାସ ଦୀର୍ଘିକା
ମରାଳ-ମାଳିନୀ-ନୀଳାମ୍ବୁ ଚିଲିକା ।’’(ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଦୁଇଟିଯାକ ପାଦରେ ‘କ/ଳ/ମ’ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ବାରମ୍ବାର ଆବୃତ୍ତ ହୋଇଛି । ତେଣୁ ଏହିଟିରେ ‘ଅନୁପ୍ରାସ’ ଅଳଙ୍କାର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି ।
ଅନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାରକୁ ଛେକାନୁପ୍ରାସ, ବୃତ୍ୟନୁପ୍ରାସ – ଏପରି ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ ।

(୧) ଛେକାନୁପ୍ରାସ : ବହୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣର ସାମ୍ୟରହି କ୍ରମାନୁସାରେ ବାରମ୍ବାର ଆବୃତ୍ତ ହେଲେ ଛେକାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ।
ଉଦାହରଣ :
“ଦେଖ୍ ନବ କଳିକା ବକାଳିକାମାଳିକା ଆଳି କାଳିକା କାନ୍ତ ସ୍ମରି
ରକ୍ଷା କେମନ୍ତ କରି କରିବା ମତ୍ତକରୀ ଗତିକି ଏମନ୍ତ ବିଚାରି,
ଗୋ ସହଚରୀ !” (ଲାବଣ୍ୟବତୀ – ଉପେନ୍ଦ୍ରଭଞ୍ଜ)
ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ‘ଳ’ ଓ ‘ର’ ‘କ’ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଥ‌ିବାରୁ ଏହା ଛେକାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

(୨) ବୃତ୍ତାନୁପ୍ରାସ : ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ହେଉ ବା ନ ହେଉ ଯେବେ ଗୋଟିଏ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ଯରେ ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ତେବେ ତାକୁ ବୃତ୍ୟନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
ଉତ୍କଳ-କମଳା-ବିଳାସ ଦୀର୍ଘିକା
ମରାଳ-ମାଳିନୀ-ନୀଳାମ୍ବୁ ଚିଲିକା ।’’(ଚିଲିକା – ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ‘କ’ ଓ ‘ଳ’ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣର ବାରମ୍ବାର ଆବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥିବାରୁ ବୃତ୍ତାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

(୩) ଶୃତ୍ୟନୁପ୍ରାସ : ସାଧାରଣତଃ କଣ୍ଠ, ତାଳୁ, ମୂର୍ଦ୍ଧା, ଦନ୍ତ, ଓଷ୍ଠ ପ୍ରଭୃତି ମଧ୍ୟରୁ ଯେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଷ ମାନଙ୍କର ଆବୃଦ୍ଧିକୁ ଶ୍ରୁତ୍ୟନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ । ଏହା ଶ୍ରୁତିପ୍ରିୟ ହେତୁ ଏହାର ନାମ ଶ୍ରୁତ୍ଯାନୁପ୍ରାସ ।

ଉଦାହରଣ :
“ପର ପରଜାଙ୍କ ବିତ୍ତ ହରିଲେ ବଲେ
ସୁର ସୁରଦ୍ବେଷ ତ୍ରାସେ ବିରସ ହେଲେ ।” (ବିଦଗ୍‌ଧ ଚିନ୍ତାମଣି -ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର)

ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ଓଷ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ‘ପ’ ଓ ‘ବ’ ଓ ଦ୍ବିତୀୟ ପାଦରେ ଦନ୍ତ୍ଯ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ‘ସ’ର ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଶ୍ରୁତ୍ୟନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

(୪) ଲାଟାନୁପ୍ରାସ : ଏହା ପଦଗତ ଅନୁପ୍ରାସ ଅଟେ । ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଉଭୟଙ୍କ ପୁନରୁକ୍ତି ହେବା ସତ୍ତ୍ବେ ସେ

“କଷ୍ଟ ମହୀଧର ମହୀଧର କଣ୍ଟକ
କଳମଷ ବାରଣ ବାରଣ ଅନ୍ତକ ।” (ରସ କଲ୍ଲୋଳ – ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ‘ମହୀଧର’, ‘ବାରଣ’ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କରେ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟଗତ ପ୍ରଭେଦ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାରୁ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

(୫) ଅନ୍ୟାନୁପ୍ରାସ : ପାଦର ଅନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉପାନ୍ତବର୍ଣ୍ଣ (ଅନ୍ତଃ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣର ପୂର୍ବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ)ର ସମତା ରହି ଆବୃତ୍ତ କରାଗଲେ ଅନ୍ତାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

“ଅପ୍ରାକୃତ ପ୍ରେମ ତା‘ ନାମ କାମ
ଆୟଭ ରହେକି ସେ ହେଲେ ବାମ ।” (ବିଦଗ୍‌ଧ ଚିନ୍ତାମଣି – ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଦର ଅନ୍ତଃ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ‘ମ୍’ର ଉପାସ୍ଥ୍ୟ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ‘ଆ’ ଓ ‘ଅ’ ସହ ଆବୃତ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଅନ୍ୟାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

Question ୨।
ସଂଜ୍ଞା ଓ ସ୍ଵରୂପ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଯମକ ଅଳଙ୍କାରର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଅ ।
ଉ –
ଯମକ ଏକ ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର । କବିତା ପଡ୍‌ ରେ ଭିନ୍ନାର୍ଥବୋଧକ ଏକ ଶବ୍ଦର ଅଳଙ୍କାର’ କୁହାଯାଏ । ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରିପ୍ରକାରର । ନିମ୍ନମତେ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇ ଚାରିପ୍ରକାର ଯମକ ବିଷୟରେ ସୂଚେଇ ଦିଆଯାଉଛି ।

(କ) “ବରଜୀବ ରସେ ଦେଇ ମାନସ
ବରଜି ବରଷେ ଅମେଧ୍ୟ ଗ୍ରାସ ।”

ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାଡ଼ିର ଆଦ୍ୟରେ ‘ବରଜୀବ ରସେ|ବରଜି ବରଷେ’ ସମୋଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଘଟିଛି । ପ୍ରଥମ ଧାଡ଼ିର ବରଜୀବ ରସେ – ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ଗୋରସ’ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାଡ଼ିର ବରଜି ବରଷେ – ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ଏକ ବର୍ଷ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗକରି’ । ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ଏକାଧ୍ଵବାର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ପାଦର ଆଦ୍ୟରେ ଥାଇ ଶବ୍ଦ ଚମତ୍କାରିତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିରୁ ଏଠାରେ ‘ଆଦ୍ୟଯମକ ଅଳଙ୍କାର’ ହୋଇଛି ।

(ଖ) “ଦେଖରେ ନଳିନୀ ନଳିନୀ, ନଳିନିରେ ପୂରିତ
ଭ୍ରମନ୍ତି ଭ୍ରମରେ ଭ୍ରମରେ ଭ୍ରମରେ ଏ ଶୋଭିତ ।”

ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ପତ୍ତିରେ ମଝିରେ ‘ନଳିନୀ’ ଓ ନଳିନି’ ଶବ୍ଦଟି – ‘ରାଜକନ୍ୟା, ପୁଷ୍କରିଣୀ, ପଦ୍ମଫୁଲ’ ଏପରି ତିନୋଟି ଅର୍ଥରେ ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି । ସେହିପରି ଦ୍ବିତୀୟ ପଙ୍‌କ୍ତିରେ ‘ଭ୍ରମରେ’ ଶବ୍ଦଟି ମଝିରେ – ‘ଭଅଁର, ଭୁଲରେ, ‘ଭଉଁରୀବତ୍’ ଏ ପ୍ରକାର ତି ନୋଟି ଅର୍ଥରେ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି । ତେଣୁ ପାଦ ମଝିରେ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ବାରମ୍ବାର ଚମତ୍କାରିତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥ୍ରୁ ‘ମଧ୍ୟଯମକ ଅଳଙ୍କାର’ ହୋଇଛି ।

(ଗ) “ସରବେ ନାଚିଲେ ସଲିଳେ
ଅପୂର୍ବ ଶୋଭାସେ ସଲୀଳେ ।”

ଏଠାରେ ଉଭୟ ପକ୍ତିରେ ଶେଷରେ ବା ପ୍ରାନ୍ତରେ ‘ସଲିଳେ|ସଲୀଳେ’ ଶବ୍ଦ ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି ଓ ‘ଜଳରେ ଲୀଳାର ସହିତ’- ଏ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନାର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି । ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦର ପ୍ରାନ୍ତରେ ଭିନ୍ନାର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ଚମତ୍କାରିତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥ୍ରୁ ‘ପ୍ରାନ୍ତଯମକ ଅଳଙ୍କାର’ ହୋଇଛି ।

ଅହି ମକର ତାପ ନାଶେ ଶୋଭାସାରସ ଚକ୍ରେ ।’’

ଏଠାରେ ଉଭୟ ପାଦର ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ଭିନ୍ନାର୍ଥବୋଧକ ହୋଇ ଏକପ୍ରକାର ଶବ୍ଦର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଘଟିଛି । ତେଣୁ ଏହି ପଙ୍‌କ୍ତିରେ ‘ସର୍ବଯମକ ଅଳଙ୍କାର’ ହୋଇଛି । ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ‘ସର୍ପ, ମଗରମାଛ, ପଦ୍ମସମୂହ’ ଅର୍ଥରେ ଓ ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଦରେ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାରସମଣ୍ଡଳୀ ବା ହଂସପ’କୁ ବୁଝାଉଛି । ମାତ୍ର ଏକ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦମେଳି ଶାବ୍ଦିକ ଚମତ୍କାରିତା

Question ୩ ।
ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାରର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ? ଉଦାହରଣ ସହ ଦର୍ଶାଅ ?
ଉ –
ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାର :
ଲକ୍ଷଣ : ‘ଶ୍ଳେଷ’ ଏକ ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର । ଏଥରେ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ଥରେ ପରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ମାତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦ୍ଵିତ୍ଵ ଅର୍ଥ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ଦ୍ବିତ୍ଵ ଅର୍ଥ ପ୍ରଦାନ କରୁଥ‌ିବା ଶବ୍ଦକୁ ‘ଶ୍ଳିଷ୍ଟ’ ଶବ୍ଦ କୁହାଯାଏ ।
ସୁତରାଂ ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଥରେ ମାତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଚାତୁରୀର ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କଲେ ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।
ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାର ତିନିପ୍ରକାରର; ଯଥା – (୧) ସଭଙ୍ଗ, (୨) ଅଭଙ୍ଗ, (୩) ସଭଙ୍ଗାଭଙ୍ଗ ବା ଭଙ୍ଗାଭଙ୍ଗ ।
ଶବ୍ଦକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦ୍ବିତ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲେ ‘ସଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ’ ହୁଏ ।
ଶବ୍ଦକୁ ନଭାଙ୍ଗି ଦ୍ବିତ୍ଵ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲେ ‘ଅଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ’ ହୁଏ ।
ଶବ୍ଦକୁ ଭାଙ୍ଗି ଓ ନଭାଙ୍ଗି ଦ୍ବିତ୍ଵ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲେ ‘ସଭଙ୍ଗାଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ’ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ –
“ବାବୁ ନାକଶିଣୀ ଦାନ ଏ ଯୋଗ୍ୟ ଯୋଷାକୁ
ବିହର କାନନ କର ଆଲିଙ୍ଗନକୁ ।”

ବ୍ୟାଖ୍ୟା – ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ଅଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି । ‘ନାକଶିରୀ ଦାନ’ ଏ ଶବ୍ଦଟିକୁ ନଭାଙ୍ଗି ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ସ୍ବର୍ଗଶିରୀ ଦାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି – ନାସିକା ଛେଦନ କରିବା । ଶବ୍ଦଟିକୁ ନଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥ‌ିବାରୁ ଏଠାରେ ‘ଅଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ’ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

ଦ୍ବିତୀୟ ପାଦରେ ‘ବିହର କାନନ କର’ ପଦଟିକୁ ଭାଙ୍ଗିଲା ପରେ ଦ୍ବୈତାର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି – କାନ ହରଣ କର ଓ ଆଲିଙ୍ଗନ କର ନାହିଁ । ପଦକୁ ଭାଙ୍ଗି ଅର୍ଥ କରାଯାଉଥ‌ିବାରୁ ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଦଟିରେ ‘ସଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ’ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

ପୁନଶ୍ଚ ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ଅଭଙ୍ଗ ରୀତିରେ ଓ ଦ୍ବିତୀୟ ପାଦରେ ସଭଙ୍ଗ ରୀତିରେ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥ‌ିବାରୁ ସମୁଦାୟ କବିତା ପଲ୍ଲିଟି ‘ଭଙ୍ଗାଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ’ ଅଳଙ୍କାରର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ହୋଇପାରିଛି ।

Question ୪।
ଉପମା ଅଳଙ୍କାରର ସଂଜ୍ଞା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଉଦାହରଣ ମାଧ୍ଯମରେ ବୁଝାଇ ଲେଖ ?
ଊ –
ସମାନଧର୍ମ ଥ‌ିବା ଭିନ୍ନଜାତୀୟ ବସ୍ତୁରୁ ସାଦୃଶ୍ୟ କଥନକୁ ‘ଉପମା’ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ । ଉପମା ସାଦୃଶ୍ୟ ଧର୍ମ । ଯାହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ ତାହା ‘ଉପମେୟ’ । ଉପମେୟକୁ ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ ତାହା ‘ଉପମାନ’ । ଯେଉଁ ଗୁଣ ବା ଧର୍ମକୁ କେନ୍ଦ୍ରକରି ତୁଳନା ହୁଏ – ତାହା ସାଧାରଣ ଧର୍ମ । ସାଧାରଣ ଧର୍ମକୁ ସୂଚିତ କରୁଥ‌ିବା ପଦକୁ ଉପମାର୍ବାଚକ ଶବ୍ଦ (ଯଥା, ତଥା, ଯେହ୍ନେ ତେହ୍ନେ, ଯେପରି ସେପରି, ଆଦି) କୁହାଯାଏ । ଏହି ଚାରୋଟି ଉପାଦାନର ଗୁରୁତ୍ଵକୁ ନେଇ ଉପମା ଅଳଙ୍କାର ମୁଖ୍ୟତଃ ପୂର୍ଣ୍ଣୋପମା, ଲୁୟୋପମା ଓ ମାଲୋପମା – ଏପରି ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ –

(୧) ପୂର୍ଣ୍ଣୋପମା : ଯେଉଁ ଉପମା ଅଳଙ୍କାରରେ ଚାରୋଟିଯାକ ଉପମା ଅଳଙ୍କାରର ଉପାଦାନ ଥାଇ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ ସାଦୃଶ୍ୟ କଥିତ ହୋଇଥାଏ ତାକୁ ‘ପୂର୍ଣ୍ଣୋପମା ଅଳଙ୍କାର’ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ଧଳା ମେଘ ସୁନୀଳ ଅମ୍ବରେ
ଭାସଇ ବୋଇତ ଯଥା ନୀଳ ସମୁଦ୍ରରେ ।” (ଶରତ – ମଧୁସୂଦନ ରାଓ)

ବ୍ୟାଖ୍ୟା : କବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓ ଶରତ କବିତାରେ ଶରତ ଋତୁର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଆକାଶରେ ଭାସିଯାଉଥିବା ମେଘ । ତେଣୁ ମେଘ ହେଲା ଉପମେୟ । ସୁନୀଳ ଅମ୍ବରରେ ଭାସି ଯାଉଥିବା ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ଧଳାମେଘକୁ କବି ସମୁଦ୍ରରେ ଭାସୁଥିବା ବୋଇତ ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି । ଏଠାରେ ବୋଇତ ହେଉଛି ଉପମାନ । କାରଣ ଅଧିକ ଭାସିବା ପ୍ରାକୃତିକ ଗୁଣଧର୍ମୀ ବସ୍ତୁ ହେଲା ‘ବୋଇତ’ । ମେଘ ବାୟୁରେ ଭାସୁଥିବା ବେଳେ ବୋଇତ ଜଳରେ ଭାସେ । ଜଳ ସହିତ ହିଁ ଭାସିବା ଗୁଣ ଅଧିକ ସମ୍ପୃକ୍ତ । ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ହେଉଛି ‘ଭାସିବା’, ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ଯଥା’- । ଅତଏବ ଏଠାରେ ଉପମେୟ, ଉପମାନ, ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ବା ଗୁଣ ଏବଂ ଉପମାବାଚକ ଚିହ୍ନ ବିଦ୍ୟମାନ ଥ‌ିବାରୁ ଏହା ‘ପୂର୍ଣ୍ଣୋପାମା ଅଳଙ୍କାର’ ।

ଲୁସ୍ତୋପମା ଅଳଙ୍କାର :
ଉପମା ଅଳଙ୍କାରର ଚାରୋଟି ଉପାଦାନ ଉପମେୟ, ଉପମାନ, ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ ଓ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ବା ଏକାଧ୍ଵକ ଉପାଦାନ ଯଦି ଲୁପ୍ତ ରହେ ତେବେ ତାହାକୁ ‘ଲୁପ୍ତପମା ଅଳଙ୍କାର’ କୁହାଯାଏ ।

ଯଥା –
“ଅଦୃଶ୍ୟେ ସୋମଫୁଲ ବିତରେ ବାସ
ସାତ୍ତ୍ଵିକର ନଥାଏ ନାମେ ପ୍ରୟାସ ।’’ (ତୁଳସୀ ସ୍ତବକ-ରାଧାନାଥ)

ଏଠାରେ ଉପମେୟ-ସୋମଫୁଲ, ଉପମାନ-ସାତ୍ତ୍ଵିକ, ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ (ଲୁପ୍ତ ଅଛି), ସାଧାରଣ ଧର୍ମ-ମହନୀୟତା (ଲୁପ୍ତ) ଏଣୁ ଏହା ଲୁପ୍ତପମା ଅଳଙ୍କାରର ଏକ ସାର୍ଥକ ଉଦାହରଣ ।

ମାଳୋପମା ଅଳଙ୍କାର : ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ଉପମେୟ ପାଇଁ ଏକାଧ୍ଵକ ଉପମା ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ‘ମାଳୋପମା ଅଳଙ୍କାର’ ହୋଇଥାଏ ; ଯଥା –

“ମିଶିଯାଏ ଯଥା ପ୍ରଭାତୀତାରା ରବି କିରଣେ,
ମିଶିଯାଏ ଯଥା ଜୀବାତ୍ମା ବିଶ୍ବା ଆତ୍ମା ଚରଣେ,
ମିଶିଯାଏ ଯଥା ଚପଳା ନୀଳ ଜଳଦ ଅଙ୍ଗେ,
ମିଶିଗଲା ତଥା ଅବଳା ସେହି ନୀଳ ତରଙ୍ଗେ ।” (ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା – ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏଠାରେ ଉପମେୟ ହେଉ ଅବଳା ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଯିଏ ସମୁଦ୍ରର ନୀଳ ତରଙ୍ଗରେ ଲମ୍ଫ ଦେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି । କବି ଏହାକୁ ଏକାଧ୍ଵକ ଉପମାନ ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରଭାତୀତାରା ଯେପରି ରବିକିରଣରେ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇ ଆକାଶରେ ମିଶିଯାଏ; ଜୀବାତ୍ମା ଯେପରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଦେହେରେ ମିଶି ମୋକ୍ଷପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଓ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ କରିଦିଏ; ଯେପରି ଚପଳା ବା ବିଜୁଳି ନୀଳମେଘ ଅଙ୍ଗରେ ଚମକି ଉଠି ପୁଣି ବିଲୀନ… ହୋଇଥାଏ; ସେପରି ଅବଳା ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୁପ୍ତି ଘଟିଛି । ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ଉପମେୟପାଇଁ ଏକାଧ୍ଵ ଉପମାନର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିବାରୁ ‘ମାଳୋପମା ଅଳଙ୍କାର’ ହୋଇଛି ।

Question ୫।
ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ? ଉଦାହରଣ ସହ ପ୍ରତିପାଦନ କର ?
ଉ –
ଯେଉଁଠାରେ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଭେଦ କଥ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ସେଠାରେ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ । ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁହିଁଙ୍କୁ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ଏଥିରେ ଉପମେୟଠାରେ ଉପମାନର ଆରୋପ କରାଯାଏ । ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ଯଥା – (୧) ପରମ୍ପରିତ ରୂପକ, (୨) ସାଙ୍ଗ ରୂପକ, (୩) ନିରଙ୍ଗ ରୂପକ ।

(୧) ପରମ୍ପରିତ ରୂପକ : ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁର ଆରୋପ ନିମିତ୍ତ ଅନ୍ୟ ଏକ ବସ୍ତୁର ଆରୋପ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ, ସେଠାରେ ପରମ୍ପରିତ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ଆଶା ପାରିଜାତ ଫୁଟିବ ହୃଦ ନନ୍ଦନ ବନେ
ଜ୍ଞାନ-ଭକ୍ତ-କର୍ମ ସୌରଭ ବ୍ୟାପିଯିବ ଭୁବନେ ।” (କୁସୁମାଞ୍ଜଳି – ମଧୁସୂଦନ ରାଓ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଆଶାକୁ ପାରିଜାତ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାରୁ ହୃଦୟରେ ନନ୍ଦନବନର ଆରୋପ କରାଯାଇଛି

(୨) ସାଙ୍ଗ ରୂପକ : ଯେଉଁଠାରେ ଉପମେୟର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗରେ ଉପମାନର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଆରୋପିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସାଙ୍ଗ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“କବିତା ବନିତା କବି ତା ପିତା,
କହିବା ଲୋକ ତା’ର ଉପମାତା,
କଲେ ତାକୁ ଭୋଗ ରସିକ ନେତା,
କେତେ ହେଁ ଅବା ରହଇ ଯୋଗ୍ୟତା,
କୁମତି ଗୁଆଁର,
କେବଳ ବଇମାତ୍ର ଭାଇ ତାର ।”

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ‘କବିତା’ରେ ‘ବନିତା’ର ଆରୋମ କରାଯିବାରୁ, ସେହି ଅନୁସାରେ କବିଙ୍କୁ ତା’ର ପିତା, କହିବା ଲୋକଙ୍କୁ ତା’ର ଉପମାତା, ପାଠକଙ୍କୁ ତା’ର ଉପଭୋକ୍ତା ଏବଂ ଗୁଆଁର (ମୂର୍ଖ)କୁ ତା’ର ବୈମାତ୍ରେୟ ଭାବରେ ଆରୋପିତ କରାଯାଇଛି । ତେଣୁ ଏହା ସାଙ୍ଗରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ।

(୩) ନିରଙ୍ଗ ରୂପକ : ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ଉପମେୟରେ ଗୋଟିଏ ଉପମାନର ଆରୋପ ହୋଇଥାଏ, ସେଠାରେ ନିରଙ୍ଗ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ।

ଉଦାହରଣ :
“ଭବତଳେ ବିଭୁଦୟା ମୂର୍ତିମତୀ
ଧଉଳି-ଦର୍ପଣ ଦୟା ସ୍ରୋତସ୍ଵତୀ ।” (ଚିଲିକା – ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଦୟା ନଦୀରେ ବିଭୁଦୟାର ଅଭେଦ ପରିକଳ୍ପିତ ହୋଇଥିବାରୁ ନିରଙ୍ଗ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

Question ୬ ।
ଉପମା ଓ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ସଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦର୍ଶାଅ ?
ଉ –
ଉପମା ଓ ରୂପକ ଉଭୟ ଅର୍ଥାଳଙ୍କାର । ଉଭୟରେ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟର ଉପସ୍ଥିତି ଥାଏ । ଉପମା ଅଳଙ୍କାରରେ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ ସାଦୃଶ୍ୟ କଥା ହୁଏ । ମାତ୍ର ରୂପକ ଅଳଙ୍କାରରେ ଏ ଉଭୟ ମଧ୍ୟରେ ଉପମାନର ଉତ୍କର୍ଷ – ଅପକର୍ଷଗୁଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦିଆଯାଏ । ଉପମା ଓ ରୂପକ ଉଭୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ଥାଏ । ଉପମାରେ ସାଦୃଶ୍ୟ ବା ସାଧାରଣ ଧର୍ମକୁ ନେଇ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ ସାଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ମାତ୍ର ରୂପକରେ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ଓ ଉଭୟ ଭିତରେ ଅଭେଦ କଥନକୁ କବିମାରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି।

ଉପମା ଅନ୍‌ଙ୍କାରରେ ‘ଯଥା, ତଥା’ ଆଦି ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ ଥାଏ । ରୂପକ ଅଳଙ୍କାରରେ ‘ପ୍ରାୟ, ପରି, ଭଳି, ସମ, ଯେହ୍ନେ’ ଆଦି ରୂପକସୂଚକ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ।

ଅଭେଦ କଥନର ଢଙ୍ଗକୁ ନେଇ ରୂପକ ପରମ୍ପରିତ, ନିରଙ୍ଗ ଓ ସାଙ୍ଗରୂପକ – ଏପରି ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ସାଦୃଶ୍ୟ କଥନ ଓ ଏଥିପାଇଁ ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ-ଅପ୍ରୟୋଗକୁ ନେଇ ଉପମା ଅଳଙ୍କାର ମୁଖ୍ୟତଃ ପୂର୍ଣ୍ଣୋପମା, ଲୁପ୍ତପମା, ମାଳୋପମା – ଏପରି ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

(କ) ଉପମା ଅଳଙ୍କାରର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ :
ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ଧଳାମେଘ ସୁନୀଳ ଅମ୍ବରେ
ଭାସଇ ବୋଇତ ଯଥା ନୀଳ ସମୁଦ୍ରରେ (ଶରତ – ମଧୁସୂଦନ)

ଏଠାରେ ‘ମେଘ’- ଉପମେୟ
ଏଠାରେ ‘ବୋଇତ’- ଉପମାନ
ସାଧାରଣ ଧର୍ମ – ଭାସିବା
ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ – ଯଥା

ସୁତରାଂ ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ ‘ଯଥା’ର ଉପସ୍ଥିତିରେ ‘ଭାସିବା’ ସାଧାରଣ ଧର୍ମକୁ ନେଇ ସୁନୀଳ ଅମ୍ବରର ଧଳାମେଘ ଓ ନୀଳସମୁଦ୍ରର ବୋଇତ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଥାତ୍ ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନ ଭିତରେ ସାଦୃଶ୍ୟ କଥା ହୋଇଛି । ଏଠାରେ ଉପମାନ, ଉପମେୟ, ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ ଓ ଉପମାସୂଚକ ଧର୍ମ – ସବୁର ଉପସ୍ଥିତି ଥ‌ିବାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣୋପମା ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

ରୂପକ ଅଳଙ୍କାରର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ :
“ଆଶା ପାରିଜାତ ଫୁଟିବ ହୃଦ ନନ୍ଦନ ବନେ
ଜ୍ଞାନ ଭକ୍ତି କର୍ମ ସୌରଭ ବ୍ୟାପିଯିବ ଭୁବନେ ।” (ମଧୁସୂଦନ)

ଏଠାରେ ଆଶାକୁ ପାରିଜାତ ଓ ହୃଦୟକୁ ନନ୍ଦନର ବନ ରୂପେ ଅଭେଦ ଢଙ୍ଗରେ କଳ୍ପନା କରାଯାଇଛି । ତେଣୁ ‘ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର’ ହୋଇଛି ।

Question ୭ ।
ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାରର ସଂଜ୍ଞା ଓ ସ୍ବରୂପ ସଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ କର ?
ଉ –
ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାର :
ଲକ୍ଷଣ : ବ୍ୟତିରେକ ଏକ ଉତ୍କର୍ଷ ଅପକର୍ଷ କଥନଧର୍ମୀ ଅର୍ଥାଳଙ୍କାର । ଉପମାନଠାରୁ ଉପମେୟର ଆଧ୍ୟା ଅଥବା ନୂନତା ପ୍ରକାଶ ପାଇଲେ ‘ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାର’ ହୋଇଥାଏ ।
ଅଥବା, ଯେଉଁ ଅଳଙ୍କାରଦ୍ୱାରା ଉପମାନଠାରୁ ଉପମେୟର ଆଧ‌ିକ୍ୟ ବା ଉତ୍କର୍ଷ ଅଥବା ନ୍ୟୁନତା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ‘ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାର’ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ନୀଳିମାରେ ବାମା ଚାରୁକେଶ ପାଶ
ତୋ ନୀଳ ବିଚିକି କଲା ଉପହାସ ।”

ବ୍ୟାଖ୍ୟା : ଏଠାରେ ଉପମାନ ‘ଚିଲିକାର ନୀଳବିଚି’ । ଉପମେୟ ନାୟିକା ‘ପଦ୍ମାବତୀର କେଶପାଶ’ । ଉପମେୟ ‘କେଶପାଶ’ର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ତା’ର ଉତ୍କର୍ଷ ଗୁଣରେ ‘ଚିଲିକାର ନୀଳବିଚି’କା ଉପହାସ କରୁଛି । ଉପମାନଠାରୁ ଉପମେୟର ଆଧ୍ୟାକ୍ୟ କଥା ହୋଇଥିବାରୁ ଏ ପକ୍ତିଟିରେ ‘ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାର’ ହୋଇଛି ।

Question ୮ ।
ସଂଜ୍ଞା, ଲକ୍ଷଣ ଓ ଉଦାହରଣ ସହ ବିଭାବନା ଅଳଙ୍କାର ବୁଝାଇ ଦିଅ ।
ଉ –
ବିଭାବନା ଅଳଙ୍କାର : କାରଣ ନ ଥାଇ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲେ ବିଭାବନା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“କେ ବୋଲଇ ମୁହିଁ ଅଟଇ ପୁଲିଶ
ବିନା ମେଘେ ସୃଜି ପାରଇ କୁଳିଶ ।” (ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ କାରଣ (ମେଘ) ବିନା କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି (କୁଳିଶ ସୃଜିବା) ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେବାରୁ ବିଭାବନା ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

Question ୯।
ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର ।
ଉ –
ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁରେ ଅପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁର ସମ୍ଭାବନା କରାଗଲେ, ସେଠାରେ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ । ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର । ଯଥା – (୧) ବାତ୍‌କ୍ଷା, (୨) ପ୍ରତୀୟମାନ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ।

(୧) ବାତ୍‌କ୍ଷା : ଯେଉଁଠାରେ ବାଚକ ଶବ୍ଦ (କି, କିବା, ଅବା, ବା, ସତେ, ଯେପରି, ଯେହ୍ନେ, ସିନା ଇତ୍ୟାଦି) ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁକୁ ଅପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁରୂପେ ସମ୍ଭାବନା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ବାଚ୍ଯାତ୍ମକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ଚୁମ୍ବି ଚରଣକୁ ଚିକୁରରାଜି ଦୋଳେ ଚରମେ
ମଦନ କେତନ ଉଡ଼ଇ କିବା ଶୋଭା ଆଶ୍ରମେ ।” (ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା – ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପ୍ରକୃତବସ୍ତୁ (ନାୟିକା ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା)ର ଚିକୁରରାଜି (କେଶଗୁଚ୍ଛ)କୁ ମଦନ କେତନ ଓ ଚରମ ବାଚ୍ୟକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

(୨) ପ୍ରତୀୟମାନ ଉକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର : ଯେଉଁଠାରେ ବାଚକ ଶବ୍ଦ ଉହ୍ୟ ରହି ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁକୁ ଅପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁରୂପେ ସମ୍ଭାବନା କରାଯାଇଥାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରତୀୟମାନ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ନ ହେଲେ ଏ ଘନକୁନ୍ତଳା ଘନ ସହିତ ତାରା
ଖସି ପଡ଼ିବାରୁ ଧରାରେ ବହିଯାଉଛି ଧାରା ।’’ (ତପସ୍ବିନୀ – ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଉପମେୟ ଘନକୁନ୍ତଳା (ସୀତା)ଙ୍କୁ ଉପମାନ ଘନ ସହିତ ତାରା ରୂପେ ସମ୍ଭାବନା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ବାଚକ ଶବ୍ଦ ନଥିବାରୁ ପ୍ରତୀୟମାନ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

Introduction :

ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣରେ ଅଳଙ୍କାରର ପରିଭାଷା ହେଉଛି – ‘ଅଳଂକରୋତି ଇତି ଅଳଙ୍କାରଃ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହା କାବ୍ୟକୁ ଅଳଙ୍କୃତ ବା ସୁଶୋଭିତ କରେ, ତାହା ହେଉଛି ଅଳଙ୍କାର । ସେହିପରି ‘ଅଳଂକ୍ରିୟତେ ଅନେନ ଇତି ଅଳଙ୍କାରଃ’’ ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହାଦ୍ଵାରା ଅଳଙ୍କୃତ ବା ଭୂଷିତ କରାଯାଏ, ତାହା ଅଳଙ୍କାର । ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦଣ୍ଡୀ ତାଙ୍କ ‘କାବ୍ୟାଦର୍ଶ’ ଗ୍ରନ୍ଥରେ କହିଛନ୍ତି – “କାବ୍ୟ-ଶୋଭାକରାନ୍ ଧର୍ମାନ୍ ଅଳଂଙ୍କାରାନ୍ ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଯତେ” ଅର୍ଥାତ୍‌ ଯେଉଁ ଧର୍ମ କାବ୍ୟର ଶୋଭା ବା ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଦ୍ଧିତ କରେ, ତାହାହିଁ ଅଳଙ୍କାର ।

ଅଳଙ୍କାରର ସଂଜ୍ଞା, ସ୍ଵରୂପ ଓ ପ୍ରକାର :

ସଂଜ୍ଞା :

ଯାହା ମଣ୍ଡନ କରେ ତାହା ଅଳଙ୍କାର । ଶରୀର ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ବାରା ଭୂଷିତ ହେଉଥ‌ିବାରୁ ତାହା ସୁନ୍ଦର ହୋଇଥାଏ । ସେହିପରି କାବ୍ୟ-କବିତାକୁ ଯାହା ସରସ ସୁନ୍ଦର ଓ ରମଣୀୟ କରେ ସେହି ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ଉପାଦାନକୁ ‘ଅଳଙ୍କାର’ କୁହାଯାଏ । ଶବ୍ଦଯୁକ୍ତ ଓ ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ପଦର ଶୋଭା ବୃଦ୍ଧି କରେ । ଏହାକୁ ଶୁଣି ବୁଝି ପାଠକ ମନ ଆମୋଦିତ ହୁଏ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଅଳଙ୍କାରକୁ କାବ୍ୟର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ।

(କ) ଶବ୍ଦ ଅଳଙ୍କାର (ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର)
(ଖ) ଅର୍ଥ ଅଳଙ୍କାର (ଅର୍ଥାଳଙ୍କାର)

(କ) ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର :

ଯେଉଁ ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ବାରା ଶବ୍ଦ ସରସ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଶ୍ରୁତିମଧୁର ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ ‘ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର’ କୁହାଯାଏ । ଅନୁପ୍ରାସ, ଯମକ ଓ ଶ୍ଳେଷ ପ୍ରଭୃତି ଏକ ଏକ ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର ।

୧. ଅନୁପ୍ରାସ :

ଅନୁପ୍ରାସ ଏକ ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର । ଏହାଦ୍ଵାରା ବର୍ଣ୍ଣଗତ ଶ୍ରୁତିମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ ।
ଲକ୍ଷଣ : ପଦ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବା ଏକାଧିକ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ତାହାକୁ ‘ଅନୁପ୍ରାସ’ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ଉତ୍କଳ-କମଳା-ବିଲାସ ଦୀର୍ଘିକା
ମରାଳ-ମାଳିନୀ-ନୀଳାମ୍ବୁ – ଚିଲିକା ।” (ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଦୁଇଟିଯାକ ପାଦରେ ‘କ/ଳ/ମ’ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ବାରମ୍ବାର ଆବୃତ୍ତ ହୋଇଛି । ତେଣୁ ଏହିଟିରେ ‘ଅନୁପ୍ରାସ’ ଅଳଙ୍କାର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି ।
ମନେରଖୁବାକୁ ହେବ – ଅନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାରକୁ ଛେକାନୁପ୍ରାସ, ବୃତ୍ୟନୁପ୍ରାସ, ଶ୍ରୁତ୍ୟନୁପ୍ରାସ, ଲାଟାନୁପ୍ରାସ ଓ ଅନ୍ୟାନୁପ୍ରାସ ଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ ।

(୧) ଛେକାନୁପ୍ରାସ : ବହୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣର ସାମ୍ୟରହି କ୍ରମାନୁସାରେ ବାରମ୍ବାର ଆବୃତ୍ତ ହେଲେ ଛେନାକୁପ୍ରାନ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ।

“ଦେଖି ନବ କଳିକା ବକାଳିକାମାଳିକା ଆଳି କାଳିକା କାନ୍ତ ସ୍ମରି
ରକ୍ଷା କେମନ୍ତ କରି କରିବା ମତ୍ତକରୀ ଗତିକି ଏମନ୍ତ ବିଚାରି,
ଗୋ ସହଚରୀ !” (ଲାବଣ୍ୟବତୀ -ଉପେନ୍ଦ୍ରଭଞ୍ଜ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ‘ଳ’ ଓ ‘ର’ ‘କ’ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଛେକାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର

(୨) ବୃତ୍ୟନୁପ୍ରାସ : ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ହେଉ ବା ନହେଉ ଯେବେ ଗୋଟିଏ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ତେବେ ତାକୁ ବୃତ୍ୟନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ଉତ୍କଳ-କମଳା-ବିଲାସ ଦୀର୍ଘିକା
ମରାଳ-ମାଳିନୀ-ନୀଳାମ୍ବୁ ଚିଲିକା ।” (ଚିଲିକା – ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ‘କ’ ଓ ‘ଳ’ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣର ବାରମ୍ବାର ଆବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥିବାରୁ ବୃଧ୍ୟାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

(୩) ଶ୍ରୁତ୍ୟନୁପ୍ରାସ : କଣ୍ଠ, ତାଳୁ, ମୂର୍ଷା, ଦନ୍ତ ଓ ଓଷ୍ଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ମାନଙ୍କର ଆବୃତ୍ତିକୁ ଶ୍ରୁତ୍ୟନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ପର ପରଜାଙ୍କ ବିଭ ହରିଲେ ବଳେ
ସୁର ସୁରଦ୍ବେଷ ତ୍ରାସେ ବିରସ ହେଲେ ।” (ବିଦଗ୍‌ଧ ଚିନ୍ତାମଣି-ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର)

ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ଓଷ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ‘ପ’ ଓ ‘ବ’ ଓ ଦ୍ବିତୀୟ ପାଦରେ ଦତ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ‘ସ’ର ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଶ୍ରୁତ୍ୟନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

(୪) ଲାଟାନୁପ୍ରାସ : ଏହା ପଦଗତ ଅନୁପ୍ରାସ ଅଟେ । ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଉଭୟଙ୍କ ପୁନରୁକ୍ତି ହେବା ସତ୍ତ୍ବେ ସେ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥିଲେ ଲାଟାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ।

ଉଦାହରଣ :
“କଷ୍ଟ ମହୀଧର ମହୀଧର କଷ୍ଟକ
କଳମଷ ବାରଣ, ବାରଣ ଅନ୍ତକ ।” (ରସ କଲ୍ଲୋଳ – ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ‘ମହୀଧର’, ‘ବାରଣ’ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କରେ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟଗତ ପ୍ରଭେଦ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଲାଟାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

(୫) ଅନ୍ୟାନୁପ୍ରାସ : ପାଦର ଅନ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉପାନ୍ତବର୍ଣ୍ଣ (ଅନ୍ତଃ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣର ପୂର୍ବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ)ର ସମତା ରହି ଆବୃତ୍ତ କରାଗଲେ ଅନ୍ତାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ଅପ୍ରାକୃତ ପ୍ରେମ ତା’ ନାମ କାମ
ଆୟତ୍ତ ରହେକି ସେ ହେଲେ ବାମ ।” (ବିଦଗ୍ଧ ଚିନ୍ତାମଣି – ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର )

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଦର ଅନ୍ତଃ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ‘ମ୍’ର ଉପାସ୍ଥ୍ୟ ସ୍ଵରବର୍ଣ୍ଣ ‘ଆ’ ଓ ‘ଅ’ ସହ ଆବୃତ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଅନ୍ତାନୁପ୍ରାସ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

୨. ଯମକ :

ଯମକ ଏକ ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର । ଏହି ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାରରେ ସମାନ ଶବ୍ଦର ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର ଘଟିଥାଏ; ସୁତରାଂ –
ଭିନ୍ନାର୍ଥବୋଧକ ଏକପ୍ରକାର ଶବ୍ଦର ବାରମ୍ବାର ଆବୃତ୍ତିକୁ ଯମକ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ବରଜୀବ ରସେ ଦେଇ ମାନସ
ବରଜି ବରଷେ ଅମେଧ୍ୟ ଗ୍ରାସ ।” (କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ରଥ)

ଏଠାରେ ବରଜୀବ ରସେ | ବରଜି ବରଷେ – ସମୋଚ୍ଚାରଣର ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଥର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି । ମାତ୍ର ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଛି । ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ‘ବରଜୀବ ରସେ’ ଅର୍ଥ ବରଜୀବ ବା ଗାଈର ରସକୁ (ଗାଈକ୍ଷୀର ) ବୁଝାଉଛି । ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଦରେ ‘ବରଜି ବରଷେ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ବର୍ଜନ କରି ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି । ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ବାରମ୍ବାର ଆବୃତ୍ତ ହୋଇ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ପ୍ରଦାନ କରୁଥ‌ିବାରୁ ଏ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟିରେ ‘ଯମକ’ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

ମନେରଖ : ଏହି ଯମକ ଅଳଙ୍କାର ମୁଖ୍ୟତଃ ୫ ପ୍ରକାରର; ଯଥା – ଆଦ୍ୟ ଯମକ, ମଧ୍ଯ ଯମକ, ପ୍ରାନ୍ତ ଯମକ, ମାଳ ଯମକ ଓ ସର୍ବ ଯମକ ।

(୧) ଆଦ୍ୟଯମକ : ପାଦର ଆରମ୍ଭରେ ଯମକ ରହିଲେ, ତାହାକୁ ଆଦ୍ୟ ଯମକ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ବିପଦ ବି ପଦ ଚଞ୍ଚୁ ଘାତରେ ବିହାନ୍ତେ
ବୀର ସେ ବିରସେ ତମ କାମଶର କୃତେ ।” (ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ – ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ଥ‌ିବା ବିପଦ ଓ ବି ପଦ ଦ୍ବିତୀୟ ପାଦରେ ଥ‌ିବା ବୀର ସେ ବିରସେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମାନ । ମାତ୍ର ବିପଦର ଅର୍ଥ ବିପତ୍ତି, ବି ପଦର ଅର୍ଥ ପକ୍ଷୀର ପାଦ ଏବଂ ବୀର ସେ ର ଅର୍ଥ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବୀର, ବିରସେର ଅର୍ଥ ମନଦୁଃଖରେ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ହେବାରୁ ଯମକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି । ପାଦର ଆଦ୍ୟରେ ଥ‌ିବାରୁ ଏହା ଆଦ୍ୟ ଯମକ ଅଳଙ୍କାର ।

(୨) ମଧ୍ୟଯମକ : ଭିନ୍ନାର୍ଥବୋଧକ ସମୋଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦର ପୁନରାବୃତ୍ତି ପାଦର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟଯମକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ବ୍ୟାକୁଳ ସଲିଳ – ଚର ସଲୀଳ ତେଜିଲେ
ବାଡ଼ ଲେଖା ଲେଖାଚିତ୍ର ଭାବକୁ ଭଜିଲେ ।”

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପ୍ରଥମ ପାଦ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ‘ସଲିଳ’ର ଅର୍ଥ ଜଳ ଏବଂ ‘ସଲୀଳ’ର ଅର୍ଥ କ୍ରୀଡ଼ା । ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ‘ଲେଖା’ର ଅର୍ଥ ଚିତ୍ର ଏବଂ ‘ଲେଖା’ର ଅର୍ଥ ଲେଖାଯାଇଥିବା । ପାଦର ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବାରୁ ଏହା

(୩) ପ୍ରାନ୍ତଯମକ : ଭିନ୍ନାର୍ଥବୋଧକ ସମ୍ମୋଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦର ପୁନରାବୃତ୍ତି ପାଦର ଶେଷରେ ଥିଲେ ପ୍ରାନ୍ତଯମକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ।

ଉଦାହରଣ :
“କ୍ଷେପଣୀ କ୍ଷେପଣେ ତୋହରି ସଲିଳେ
ହୀରକର ଉତ୍ସ ଉଠିଲା ସଲୀଳେ ।”

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପ୍ରଥମ ପାଦ ପ୍ରାନ୍ତରେ ବ୍ୟବହୃତ, ‘ସଲିଳେ’ର ଅର୍ଥ ଜଳରେ ଏବଂ ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଦ ପ୍ରାନ୍ତରେ ‘ସଲୀଳେ’ର ଅର୍ଥ ଲୀଳା ସହିତ ଭିନ୍ନାର୍ଥବୋଧକ ସମ୍ମୋଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଥିବାରୁ ପ୍ରାନ୍ତଯମକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

(୪) ମାଳଯମକ : ଭିନ୍ନାର୍ଥବୋଧକ ସମ୍ମୋଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦସମୂହ ପାଦ ମଧ୍ୟରେ ମାଳବଦ୍ଧ ଭାବରେ ଥିଲେ ମାଳଯମକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ।

ଉଦାହରଣ :
“ବୃହଭାନୁ ଭାନୁ ଭାନୁ ପ୍ରଭା ତାପ ନାହିଁ
ବୃତ ତମାଳମାଳ ମାଳତୀ ଲତା ଯହିଁ ।” (ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ – ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ‘ଭାନୁ’ ଓ ‘ମାଳ’ ଶବ୍ଦ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିବାରୁ ମାଳଯମକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି । ବୃହଭାନୁ -ଅଗ୍ନି, ଭାନୁ-ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭାନୁପ୍ରଭା-କିରଣ, ତମାଳ-ବୃକ୍ଷବିଶେଷ, ମାଳ-ସମୂହ, ମାଳତୀ-ଲତାବିଶେଷ ।

(୫) ସର୍ବଯମକ : ପଦର ସମସ୍ତ ପାଦରେ ସମାନ ସମାନ ଶବ୍ଦ ପୃଥକ ପୃଥକ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥିଲେ ସର୍ବଯମକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ।

ଉଦାହରଣ :
“ଅହି-ମକର ତାପ ନାଶେ ଶୋଭା ସାରସଚକ୍ରେ
ଅହିମକର ତାପ ନାଶେ ଶୋଭା ସାରସଚକ୍ରେ ।” (ଲାବଣ୍ୟବତୀ – ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ଅହି-ସାପ, ମକର-କୁମ୍ଭୀର, ତାପ-ଦୁଃଖ, ସାରସ-ପଦ୍ମ, ଚକ୍ରେ- ସମୂହରେ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଦରେ ଅହିମକର-ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାପ-ଉଷ୍ମତା, ସାରସ-ହଂସ, ଚକ୍ର-ଚକ୍ରବାକ ଆଦି ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବାରୁ ସର୍ବଯମକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

୩. ଶ୍ଳେଷ :

ଶ୍ଳେଷ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର ।

ଲକ୍ଷଣ : ଯେଉଁ ଅଳଙ୍କାରରେ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ଦୁଇ ବା ତହିଁରୁ ଅଧ୍ଵ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରେ ତାହାକୁ ‘ଶ୍ଳେଷ’ ଅଳଙ୍କାର କୁହାଯାଏ ।
ମନେରଖ : ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାରରେ ଯେଉଁ ମୂଳ ଶବ୍ଦଟି ଏକାଧିକ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଥାଏ ତାହାକୁ କ୍ଳିଷ୍ଟପଦ କୁହାଯାଏ । ଶ୍ଳିଷ୍ଟପଦର ଅର୍ଥକରଣ ଭଙ୍ଗୀକୁ ନେଇ ଏହି ଅଳଙ୍କାରକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ; ଯଥା – ଅଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ, ସଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ ଓ ଭଙ୍ଗାଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ ।

ଉଦାହରଣ :
“ବାବୁ ନାକଶିରୀଦାନ ଯୋଗ୍ୟ ଯୋଷାକୁ
ବିହର କାନନ କର ଆଲିଙ୍ଗନକୁ ।’’ (ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ଥ‌ିବା ‘ନାକଶିରୀ’ ଓ ‘ଦାନ’ ପଦ ଦୁଇଟି କ୍ଲଷ୍ଟପଦ । ଏ ପଦ ଦୁଇଟି ଅଭଙ୍ଗ (ନଭାଙ୍ଗି) ରୂପେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି ।

(୧) ଅଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ – ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦକୁ ନ ଭାଙ୍ଗି ଭିନ୍ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଅଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ମନ୍ଦାକ୍ଷରେ କାହା ମୁଖ ତୁ ଚାହିଁବୁ ନାହିଁ,
ଧୀଆନରେ ତାପରା ରସିବୁ ଅବା କାହିଁ ।”

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ମନ୍ଦାକ୍ଷ – ଲଜ୍ଜା, ମନ୍ଦାକ୍ଷ – ସଂକୁଚିତ ନେତ୍ର, ଧୀଆନ – ଧ୍ୟାନ, ଧୀଆନରେ – ଅନ୍ଯବୁଦ୍ଧିରେ । ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ମନ୍ଦାକ୍ଷ ଓ ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଦରେ ଧୀଆନ ଶବ୍ଦ ଅଭଙ୍ଗଭାବେ ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବାରୁ ଅଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

(୨) ସଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ : ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦକୁ ଭାଙ୍ଗି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ କରାଯାଏ ସେଠାରେ ସଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ମଧୁପର ପଦ ଅନନ୍ତ ଶେଯେ
ପଦ୍ମାକାରର ମଣ୍ଡନତା ସର୍ଭେ ।” (ପ୍ରବନ୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର – କବି ଯଦୁମଣି)

ମଧୁପର (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କର ପଦ ଅନନ୍ତ (ଅନନ୍ତ ନାଗ) ଶେଯେ ଥିବାବେଳେ ପଦ୍ମାକାରର (ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ହାତ)ର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବିଧାନ କରେ । କାରଣ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏଠାରେ ପଦକୁ ଭାଙ୍ଗି ଅର୍ଥ କରାଯାଇଥିବାରୁ ସଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

(୩) ଭଙ୍ଗାଭଙ୍ଗ : ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ରଚନାରେ ଅଭଙ୍ଗ ଏବଂ ସଭ୍ୟଙ୍ଗ ଉଭୟ ଶ୍ଳେଷଥାଏ ଓ ଦ୍ବିବିଧ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଥାଏ, ତାହାକୁ ଭଙ୍ଗାଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ବାବୁ ନାକଶିରୀ ଦାନ ଯୋଗ୍ୟ ଯୋଷାକୁ
ବିହର କାନନ କର ଆଲିଙ୍ଗନକୁ ।” (ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ – ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ)

ପଦର ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ଥ‌ିବା ‘ନାକଶିରୀ’ ଏବଂ ‘ଦାନ’ ପଦ ଦୁଇଟିକୁ ନଭାଙ୍ଗି ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଅଛି –
ନାକଶିରୀ – ସ୍ଵର୍ଗ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ନାସିକାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ
ଦାନ – ଦେବା ଏବଂ ଛେଦନ କରିବା
ପଦକୁ ନ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବାରୁ ଏହା ଅଭଙ୍ଗ ଶ୍ଳେଷ ।

ପଦର ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଦରେ ଥ‌ିବା ‘ବିହର’ ଓ ‘କାନନ’ ପଦ ଦ୍ଵୟକୁ ନଭାଙ୍ଗି ଗୋଟିଏ ଅର୍ଥ ଏବଂ ଏହି ପଦକୁ ଭାଙ୍ଗି ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି ।
ଅଭଙ୍ଗ ଅର୍ଥ – ‘ବିହର କାନନ କର ଆଲିଙ୍ଗନକୁ’ ଅର୍ଥ ହେଲା – କାନନରେ ବିହାର କରି ଆଲିଙ୍ଗନ କର ।
ସଭଙ୍ଗ ଅର୍ଥ – ‘ବି-ହର କାନ-ନ କର ଆଲିଙ୍ଗନକୁ’ ଅର୍ଥ ହେଲା – କାନକୁ ଛେଦନ କର ଓ ଆଲିଙ୍ଗନ କର ନାହିଁ ।

(ଖ) ଅର୍ଥାଳଙ୍କାର :

ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ବ ଆରୋପ କରି ଯେଉଁ ଅଳଙ୍କାରର ସୃଷ୍ଟି, ତାହା ଅର୍ଥାଳଙ୍କାର । ଅର୍ଥାଳଙ୍କାରର ଭିଭିଭୂମି ହେଉଛି ଅର୍ଥ ବା ଭାବ । ଯାହାଦ୍ୱାରା କାବ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ଅର୍ଥ ରମଣୀୟ । ଓ ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ହୋଇଥାଏ ।

କାବ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥାଳଙ୍କାର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଉପମା, ରୂପକ, ବ୍ୟତିରେକ, ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା, ଇତ୍ୟାଦି ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

ଉପମା :
ସମଧର୍ମବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜାତୀୟ ବସ୍ତୁର ସାଦୃଶ୍ୟ କଥିତ ହେଲେ ଉପମା ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଥାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନର ସାଦୃଶ୍ୟ କଥିତ ହେଲେ ଉପମା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ । ଉପମାର ଚାରୋଟି ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି – ଉପମେୟ, ଉପମାନ, ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ ଓ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ।

ଉପମେୟ – ଯାହା ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ ବା ଯେଉଁ ବସ୍ତୁକୁ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ତାହା ଉପମେୟ ।
ଉପମାନ – ଯାହା ସହିତ ଉପମେୟକୁ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ତାହା ଉପମାନ ।
ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ – ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାଧାରଣ ଧର୍ମକୁ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ, ତାହା ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ ବା ଶବ୍ଦ । ଯଥା – ପ୍ରାୟ, ପରି, ଯଥା, ତଥା, ଯେହ୍ନେ, ଯେସନ, ତୁଲ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ।
ସାଧାରଣ ଧର୍ମ – ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନକୁ ଯେଉଁ ସାଧାରଣ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ତୁଳନା କରାଯାଏ, ତାହା ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ଅଟେ ।

ଉଦାହରଣ :
“ମୁହଁଟି ଚନ୍ଦ୍ରପରି ସୁନ୍ଦର ।’’
ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ‘ମୁହଁ’, ତୁଳନୀୟ; ତେଣୁ ଏହା ଉପମେୟ । ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଉଥିବାରୁ ‘ଚନ୍ଦ୍ର’ ହେଉଛି ଉପମାନ । ‘ପରି’ ଶବ୍ଦ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାରୁ ଏହା ଉପମା ବାଚକ ଶବ୍ଦ । ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ସାଧାରଣ ଧର୍ମ, ଯାହା ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନକୁ ସାଧାରଣ ଗୁଣଦ୍ଵାରା ତୁଳନା କରାଯାଇଥାଏ ।

ଉପମା ଅଳଙ୍କାରକୁ ସାଧାରଣତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ । ଯଥା –
(୧) ପୂଣ୍ଡୋପମା (୨) ଲୁପ୍ରୋପମା (୩) ମାଳୋପମା ।
(୧) ପୂର୍ଣ୍ଣୋପମା : ଯେଉଁଥିରେ ଉପମେୟ, ଉପମାନ, ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଧର୍ମର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥାଏ, ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣୋପମା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ଧଳା ମେଘ ସୁନୀଳ ଅମ୍ବରେ
ଭାସଇ ବୋଇତ ଯଥା ନୀଳ ସମୁଦ୍ରରେ ।”

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ସୁନୀଳ ଅମ୍ବରରେ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ଧଳା ମେଘ ଉପମେୟ; ବୋଇତ ନୀଳ ସମୁଦ୍ରରେ ଉପମାନ; ଭାସିବା – ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ଓ ‘ଯଥା’ ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ । (ନୀଳ ସମୁଦ୍ରରେ ବୋଇତ ଭାସିବା ପରି ଆକାଶରେ ଧଳାମେଘ ଭାସୁଛି ।)

(୨) ଲୁପ୍ତପମା : ଯେଉଁଠାରେ ଉପମାନ, ଉପମେୟ, ଉପମା ବାଚକ ଶବ୍ଦ ଓ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ବା ଏକାଧ୍ଵକ ଅଙ୍ଗର ଲୋପ ହୋଇଥାଏ, ସେଠାରେ ଲୁସ୍ତୋପମା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ଯେତେ ରୁଣ୍ଡ ହୋଇଛନ୍ତି ନୃପତିଗଣ
ତୁଳାରାଶି ଅଗ୍ନି ଆମ୍ଭ ସାୟକ ଜାଣ ।” (ରୁକ୍ମିଣୀ ବିଭା କାର୍ତ୍ତିକ ଦାସ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଉପମେୟ – ନୃପତିଗଣ, ଉପମାନ – ତୁଳାରାଶି, ସାଧାରଣ ଧର୍ମ – ରୁଣ୍ଡହେବା, ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା ଲୁପ୍ରୋପମା ଅଳଙ୍କାର ।

(୩) ମାଳୋପମା : ଗୋଟିଏ ଉପମେୟର ଏକାଧିକ ଉପମାନ ଥିଲେ ସେଠାରେ ମାଳୋପମା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ମିଶିଯାଏ ଯଥା ପ୍ରଭାତୀ ତାରା ରବି କିରଣେ
ମିଶିଯାଏ ଯଥା ଜୀବାତ୍ମା ପରମାତ୍ମା ଚରଣେ
ମିଶିଯାଏ ଯଥା ଚପଳା ନୀଳ ଜଳଦ ଅଙ୍ଗେ
ମିଶିଗଲା ଯଥା ଅବଳା ସେହି ନୀଳ ତରଙ୍ଗେ ।

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଏକମାତ୍ର ଉପମେୟ ‘ଅବଳା’ ଏବଂ ଏକାଧ୍ଵକ ଉପମାନ ‘ପ୍ରଭାତୀ ତାରା’, ‘ଜୀବାତ୍ମା’ ଓ ‘ଚପଳା’ ଆଦି ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି । ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ମିଶିଯିବା ଏବଂ ବାଚକ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ଯଥା’ ଓ ‘ତଥା’; ତେଣୁ ଏହା ମାନୋପମା ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଅଛି ।

ରୂପକ :

ଯେଉଁଠାରେ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଭେଦ କସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ, ସେଠାରେ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ । ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁହିଁଙ୍କୁ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ଏଥ‌ିରେ ଉପମେୟଠାରେ ଉପମାନର ଆରୋପ କରାଯାଏ । ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ଯଥା – (୧) ପରମ୍ପରିତ ରୂପକ, (୨) ସାଙ୍ଗ ରୂପକ, (୩) ନିରଙ୍ଗ ରୂପକ ।

(୧) ପରମ୍ପରିତ ରୂପକ : ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁର ଆରୋପ ନିମିତ୍ତ ଅନ୍ୟ ଏକ ବସ୍ତୁର ଆରୋପ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ, ସେଠାରେ ପରମ୍ପରିତ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ଆଶା ପାରିଜାତ ଫୁଟିବ ହୃଦ ନନ୍ଦନ ବନେ
ଜ୍ଞାନ-ଭକ୍ତ-କର୍ମ ସୌରଭ ବ୍ୟାପିଯିବ ଭୁବନେ ।” (କୁସୁମାଞ୍ଜଳି – ମଧୁସୂଦନ ରାଓ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଆଶାକୁ ପାରିଜାତ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାରୁ ହୃଦୟରେ ନନ୍ଦନବନର ଆରୋପ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଜ୍ଞାନ-ଭକ୍ତ-କର୍ମକୁ ପାରିଜାତର ସୌରଭ ସହ ଅଭେଦ କଳ୍ପନା କରାଯାଇଛି । ତେଣୁ ଏହା ପରମ୍ପରିତ ରୂପକ ହୋଇଛି ।

(୨) ସାଙ୍ଗ ରୂପକ : ଯେଉଁଠାରେ ଉପମେୟର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗରେ ଉପମାନର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଆରୋପିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସାଙ୍ଗ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“କବିତା ବନିତା କବି ତା ପିତା,
କହିବା ଲୋକ ତା’ର ଉପମାତା,
କଲେ ତାକୁ ଭୋଗ ରସିକ ନେତା,
କେତେ ହେଁ ଅବା ରହଇ ଯୋଗ୍ୟତା,
କୁମତି ଗୁଆଁର,
କେବଳ ବଇମାତ୍ର ଭାଇ ତାର ।” (ରସକଲ୍ଲୋଳ – ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ‘କବିତା’ରେ ‘ବନିତା’ର ଆରୋମ କରାଯିବାରୁ, ସେହି ଅନୁସାରେ କବିଙ୍କୁ ତା’ର ପିତା, କହିବା ଲୋକଙ୍କୁ ତା’ର ଉପମାତା, ପାଠକଙ୍କୁ ତା’ର ଉପଭୋକ୍ତା ଏବଂ ଗୁଆଁର (ମୂର୍ଖ)କୁ ତା’ର ବୈମାତ୍ରେୟ ଭାବରେ ଆରୋପିତ କରାଯାଇଛି । ତେଣୁ ଏହା ସାଙ୍ଗରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ।

(୩) ନିରଙ୍ଗ ରୂପକ : ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ଉପମେୟରେ ଗୋଟିଏ ଉପମାନର ଆରୋପ ହୋଇଥାଏ, ସେଠାରେ ନିରଙ୍ଗ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ।

ଉଦାହରଣ :
“ଭବତଳେ ବିଭୁଦୟା ମୂର୍ତିମତୀ
ଧଉଳି – ଦର୍ପଣ ଦୟା ସ୍ରୋତସ୍ୱତୀ ।” (ଚିଲିକା – ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଦୟା ନଦୀରେ ବିଭୁଦୟାର ଅଭେଦ ପରିକଳ୍ପିତ ହୋଇଥିବାରୁ ନିରଙ୍ଗ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର :

ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁରେ ଅପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁର ସମ୍ଭାବନା କରାଗଲେ, ସେଠାରେ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ । ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର । ଯଥା – (୧) ବାତ୍‌କ୍ଷା, (୨) ପ୍ରତୀୟମାନ ଉକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ।

(୧) ବାତ୍‌କ୍ଷା : ଯେଉଁଠାରେ ବାଚକ ଶବ୍ଦ (କି, କିବା, ଅବା, ବା, ସତେ, ଯେପରି, ଯେହ୍ନେ, ସିନା ଇତ୍ୟାଦି) ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁକୁ ଅପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁରୂପେ ସମ୍ଭାବନା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ବାତ୍‌କ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ଚୁମ୍ବି ଚରଣକୁ ଚିକୁରରାଜି ଦୋଳେ ଚରମେ
ମଦନ କେତନ ଉଡ଼ଇ କିବା ଶୋଭା ଆଶ୍ରମେ ।” (ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା – ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ପ୍ରକୃତିବସ୍ତୁ (ନାୟିକା ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା)ର ଚିକୁରରାଜି (ପୃଷ୍ଠଦେଶ)କୁ ଶୋଭାଶ୍ରମ ରୂପେ ସମ୍ଭାବନା କରାଯାଇଥିବାରୁ ଏବଂ ବାତ୍ୟେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

(୨) ପ୍ରତୀୟମାନ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର : ଯେଉଁଠାରେ ବାଚକ ଶବ୍ଦ ଉହ୍ୟ ରହି ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁକୁ ଅପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁରୂପେ ସମ୍ଭାବନା କରାଯାଇଥାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରତୀୟମାନ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ନ ହେଲେ ଏ ଘନକୁନ୍ତଳା ଘନ ସହିତ ତାରା
ଖସି ପଡ଼ିବାରୁ ଧରାରେ ବହିଯାଉଛି ଧାରା” (ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା – ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାର :
ଉପମାନଠାରୁ ଉପମେୟର ଆଧ‌ିକ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“ନୀଳମାରେ ବାମା ଚାରୁ କେଶପାଶ
ତୋ ନୀଳ ବୀଚିକି କଲା ଉପହାସ ।” (ଚିଲିକା – ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଉପମାନ ‘ଚିଲିକାର ନୀଳ ବୀଚି’ ଅପେକ୍ଷା ଉପମେୟ ‘ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ କେଶପାଶ’ର ଆଧ୍ୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିବାରୁ ବ୍ୟତିରେକ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

ବିଭାବନା ଅଳଙ୍କାର : କାରଣ ନ ଥାଇ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲେ ବିଭାବନା ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ :
“କେ ବୋଲଇ ମୁହିଁ ଅଟଇ ପୁଳିଶ
ବିନା ମେଘେ ସୃଜି ପାରଇ କୁଳିଶ ।” (ଦରବାର – ରାଧାନାଥ ରାୟ)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ କାରଣ (ମେଘ) ବିନା କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି (କୁଳିଶ ସୃଜିବା) ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେବାରୁ ବିଭାବନା ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଛି ।

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 8 ନାମଧାତୁ ପ୍ରକରଣ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Solutions Chapter 8 ନାମଧାତୁ ପ୍ରକରଣ

(୮) ନାମିକଖାଡ଼ ପକରଣ

ନାମ ଅର୍ଥାତ୍‌ ବିଶେଷ୍ୟ- ବିଶେଷଣାଦି ବାଚକ ଶବ୍ଦ ଯେଉଁ ଧାତୁର ଅଂଶ ତାହା ନାମଧାତୁ । ଉଦାହରଣସରୂପ-
ଶଫରୀ ଫର୍‌ଫରାୟତେ । ( ଛୋଟ ମାଛ ଫର୍‌ଫର୍‌ ହୁଏ) ଫର୍‌ଫର- ଫର୍ଫରାୟତେ । ସୁବନ୍ତ ପ୍ରାତିପଦିକରୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନଅର୍ଥରେ କ୍ଯଚ୍‌, କ୍ୟଙ୍‌ ଓ କ୍ଵିପ୍‌ ପ୍ରଭୃତି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକୃତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟୟ ସମୁଦାୟର ଧାତୁସଂଜ୍ଞା ହେବା ସହିତ’ସୁପୋଧାତୃପାତିପଦିକୟୋଃ? ( ଅଷ୍ଠାଧାୟୀ- ୨ /୪/ ୭୧ ) ସୂତ୍ର ବଳରେ ସୁପ୍‌ ବିଭକ୍ତିର ଲୋପ ହୁଏ । ଯଥା- ଚନ୍ଦ୍ରଃ + କ୍ଯଙ୍‌ = ଚନ୍ଦ୍ରାୟ । ସୁଖମ୍‌ + କ୍ଯଚ୍‌ = ସୁଖୀୟ । ନାମଧାତୁର ରୂପସିଵି ଭ୍ବାଦି- ଗଣୀୟ ଧାତୁର ରୂପସିଦ୍ଧି ସଦୃଶ ।

୧ । କର୍ମବୋଧକ ସୁବନ୍ତରୁ ନିଜ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ଅର୍ଥରେ “କ୍ୟଚ୍‌! ପ୍ରତ୍ୟୟ ବିକଳ୍ପରେ ହୁଏ । “କ୍ୟଚ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟ ପରେ ଥ୍‌ଲେ ପୂର୍ବବର୍ଭୀ ଅ-କାର ବା ଆ-କାରର “ଭ’ ହୁଏ । “କ୍ଯଚ୍‌’ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ଧାତୁ ପରସ୍ପୈପଦୀ ହୁଏ । ( କ୍ୟଚି ଚ-୭/୪/ ୩୩)
ଉଦାହରଣ – ପୁତ୍ରମ୍‌ + କ୍ଯଚ୍‌ ( ଯ) = ପୁତ୍ରୀୟ + ତିପ୍‌ ( ତି) = ପୁତ୍ରୀୟତି ।
ଗୋବିନ୍ଦଃ ପୂତ୍ରୀୟତି ( ଗୋବିନ୍ଦଃ ଆତ୍ଜନଃ ପୁତ୍ରମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି) । – ଗୋବିନ୍ଦ ନିଜ ପିଲାପରି ଇଚ୍ଛାକରୁଛି।
ସେହିପରି ମାଳାମ୍‌ + କ୍ୟଚ୍‌ = ମାଳୀୟତି । – ମାଳାପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ଏଠାରେ ବାକ୍ୟରେ କର୍ଭା ଗୋବିନ୍ଦ ନିଜପାଇଁ ପୁଅଟିଏ କାମନା କରିବା ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି । ଅନ୍ୟ କାହାରି ପୁଅଟିଏ ହେଉ ବୋଲି ଇଚ୍ଛା କଲେ କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହେବ ନାହିଁ। ଯଥା- ଗୋବିନ୍ଦ ରାମସ୍ୟ ପୁତ୍ରମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି। ମାନ୍ତପ୍ରକୃତିକୁ ସୁବନ୍ତରୁ କ୍ୟଚ୍‌ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯଥା- କିମିଚ୍ଛତି ।

୨ । କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ପରେ ଥୁଲେ ‘ଇ’ ର “ଭ” ର ‹ଉ” ର ‘ର” ର “ରୀ’, “ଓ” ର “ଅବ୍‌” ଏବଂ ‹3 ର ‘ଆବ୍‌’ ହୁଏ । ଯଥା- କବି – କବୀୟତି, ସାଧୁ – ସାଧୂୟତି, କର୍ଭୂ – କର୍ରୀୟତି, ଗୋ – ଗବ୍ଯତି, ନୌ – ନାବ୍ୟତି ।
କବିପିର ଆଚରଣ କରୁଛି, ସାଧୁ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି, କର୍ତାପରି ଆଚରଣ କରୁଛି, ଗାଭପରି ଆଚରଣ କରୁଛି, ନୌକାପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।

୩। କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ପରେ ଥୁଲେ “ନ୍‌” ର ଲୋପ ହୁଏ । ଯଥା-
ରାଜନ୍‌ + କ୍ୟଚ୍‌ + ତିପ୍‌ = ରାଜ + ଯ + ତି = ରାଜୀୟତି ।
ରାଜାଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।

୪। କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ପରେ ଥଲେ ‘ଅ’ କାରର – ଆ/ ଭ ହୁଏ ।
ଯଥା- ଅଶନ ଶବ୍ଦରୁ ବୁଭୁକ୍ଷା ଅର୍ଥରେ- ବୁଭୁକ୍ଷୁଃ ଅଶନାୟତି । ( ଭୋକିଲା ଲୋକ )
(ସଦ୍ୟଃ ଭୋକ୍ଡୁମ୍‌ ଅଶନମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି) ମାତ୍ର କିଛିକାଳ ପରେ ଭୋଜନେଚ୍ଛା ବୁଝାଇଲେ ବୁଭୁକ୍ଷୁଃ ଅଶନୀୟତି । ସେହିପରି ଉଦକ ଶବ୍ଦରୁ ପାନ ଇଚ୍ଛା ଅର୍ଥରେ- ଉଦନ୍ୟତି ତୃଷାର୍ଭଃ । ( ତୃଷାଉ୍ଭ ପାଣି ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ) ମାତ୍ର ସ୍ବାନ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛାରେ- ଉଦକୀୟତି । (ସ୍ଵାନ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ) ସେହିପରି ଧନ ଶବ୍ଦରୁ ଲୋଭ ଅର୍ଥରେ – ଧନାୟତି ( ଧନେ ସତ୍ୟପି ଧନମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି ) । ମାତ୍ର ଦରିଦ୍ରଃ ଧନୀୟତି ଏଠାରେ ଲୋଭ ବଦଳରେ ଧନାଭାବପୂରଣେଛ୍ଛା ବିଦ୍ୟମାନ ।

୫। କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯେଉଁ ଅର୍ଥରେ ହୁଏ କାମ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମଧ୍ଯ ସେହି ଅର୍ଥରେ ହୁଏ ।
ଯଥା- ବୀରଃ ରଣକାମ୍ୟତି ( ଆତ୍ମନଃ ରଣମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି) – ବୀର ନିଜର ରଣ ଇଚ୍ଛାକରୁଛି ।
ସର୍ବଃ ଯଶସ୍କାମ୍ୟତି । ଯାଜ୍ଜିକଃ ସର୍ପିଷ୍କାମ୍ୟତି। – ସମସ୍ତେ ଯଶକାମନା କରନ୍ତି । ଯାଜ୍ଞିକ ଘୃତ କାମନା କରେ ।

୬ । କର୍ମ ବା ଅଧ୍କରଣବୋଧକ ଉପମାନବାଚକ ପଦରୁ ଆଚରଣ ବା ବ୍ୟବହାର ଅର୍ଥରେ କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ । ଯଥା-
ଗୁରୁଃ ଶିଷ୍ୟ ପୁତ୍ରୀୟତି ( ପୁତ୍ରମ୍‌ ଇବ ଆଚରତି ବ୍ୟବହରତି ବା” । ଏଠାରେ ପୁତ୍ର କର୍ମ ଏବଂ ଉପମାନ । ସାଧୁଃ କୁଟୀରେ ପ୍ରାସାଦୀୟତି । ଏଠାରେ ପ୍ରାସାଦ ଅଧ୍କରଣ ଓ ଉପମାନ ।
ପୁତ୍ରଃ ଇବ ଆଚରତି- ପୁତ୍ରାୟତେ । (ନିଜେ ପୁଅ ପରି ଅଚରଣ କରୁଛି)

୭ । ନମସ୍‌ ଶବ୍ଦରୁ ପୂଜା କରିବା ଓ ବରିବସ୍‌ ଶବ୍ଦରୁ ସେବା କରିବା ଅର୍ଥରେ କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ ।
ଯଥା- ଦେବାନ୍‌ ନମସ୍ୟତି ( ପୂଜୟତି) । (ନମଃ କରୋତି = ନମସ୍ୟତି)
ଗୁରୂନ୍‌ ବରିବସ୍ୟତି ( ସେବତେ) । ( ବରିବଃ ( ସେବାଂ) କରୋତି = ବରିବସ୍ଯତି ।

୮ । କର୍ଭା ଉପମାନ ହୋଇଥୁଲେ ତହିଁରୁ ଆଚରଣ ଅର୍ଥରେ କ୍ୟଙ୍‌ ( ମ) ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ। କ୍ୟଙ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟାୟାନ୍ତ ନାମଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ । ଯଥା- କ୍ରୀଡ଼ସ୍ତୁ ବାଳକେଷୁ ଏକଃ କୃଷ୍ଣାୟତେ ( କୃଷ୍ଣ ଇବ ଆଚରତି ) , ( ଖେଳୁଥ୍ବା ପିଲାଙ୍କ ମଧରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କପରି ଅଭିନୟ କରୁଛି) ଅପରେ ଗୋପାୟନ୍ତେ। (ଗୋପା ଇବ ଆଚରନ୍ତି) । ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ଗୋପ କର୍ତା ଏବଂ ଉପମାନ ।

୯ । ଆଚରଣ ଅର୍ଥରେ ସବୁ ପ୍ରାତିପଦିକରୁ କ୍ଵିପ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ବିକଳ୍ପରେ ହୁଏ । କ୍ଵିପ୍‌ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋପ ହୁଏ ଓ କ୍ଵିବନ୍ତ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ହୁଏ । ଯଥା ଅସ୍ମିନ୍‌ ନାଟକେ ଧନଞ୍ଜୟଃ କୃଷ୍ଣତି ( କୃଷ୍ଣ ଇବ ଆଚରତି ) ମାଧବର୍ଣ୍ଠ ନନ୍ଦତି ( ନନ୍ଦଇବ ଆଚରତି) । ସେହିପରି-

ମାଳା ଇବ ଆଚରତି = ମାଳାତି ମାଳପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
କବିଃ ଇବ ଆଚରତି = କବୟତି କବି ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ଶ୍ରୀଃ ଇବ ଆଚରତି = ଶ୍ରୟତି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ପିତା ଇବ ଆଚରତି = ପିତରତି ପିତାଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ମାତା ଇବ ଆଚରତି = ମାତରତି ମାତାଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ଗୁରୁଃ ଇବ ଆଚରତି = ଗୁରବତି ଗୁରୁଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।

୧୦ । କର୍ମ ରୂପେ ଥ୍‌ବା ବାଷ୍ପ, ଉଷ୍ମନ୍‌ ଓ ଫେନ ଶବ୍ଦରୁ ଉଦ୍‌ବମନ ଅର୍ଥରେ ବିକଳ୍ପ, ରେ କ୍ୟଙ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ । ଯଥା ଶିଶୁଃ ବାଷ୍ଠାୟତେ ( ଲୋତକମ୍‌ ଉଦ୍‌ବମତି = କ୍ରନ୍ଦତି ) । ସେହିପରି ଉଷ୍ମାୟତେ ପର୍ବତଃ । ପେନାୟତେ ଘୋଟକଃ ।

୧୧ । କର୍ମଦ୍ବିତୀୟାନ୍ତ ଶବ୍ଦ ( ଧ୍ଵନି), ବୈର, କଳହ, ସୁଦିନ, ଦୁର୍ଦ୍ଦିନ ଶବ୍ଦରୁ ବିକଳରେ କ୍ଯଙ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ । ଯଥା- ଶଙ୍ଦଂ କରୋତି = ଶବ୍ଦାୟତେ ଏହିପରି ବୈରାୟତେ, କଳାହାୟତେ, ସୁଦିନାୟତେ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦନାୟତେ ।

୧୨ । କର୍ତ୍ତା ନିଜେ ସୁଖ ଦୂଃଖାଦି ଅନୁଭବ କରୁଥୁଲେ କର୍ମଦ୍ଵିତୀୟାନ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖ ପ୍ରଭୃତି ଶବ୍ଦରୁ କ୍ୟଙ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ । ଯଥା ରାମଃ ସୁଖାୟତେ ଦୁଃଖାୟତେ ବା ( ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ବା ଅନୁଭବତି ରାମଃ ଇତ୍ୟର୍ଥଃ) । (ରାମ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛି।)

୧୩ । କେତେକ ଶବ୍ଦରୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ଣିଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ ।
ବ୍ରତ + ଣିଚ୍‌ = ବ୍ରତୟତି – ଅଶ୍ବାତି/ ବର୍ଜୟତି ଖାଉଛି ର୍ବଜନ କରୁଛି ।
ସଂବସ୍ତ୍ର + ଣିଚ୍‌ = ସଂବସ୍ତୟତି – ଆଚଛ୍ଛାଦୟତି ଘୋଡ଼ାଇ ଦେଉଛି ।
ଘଟ + ଣିଚ୍‌ = ଘଟୟତି – ଘଟଂ କରୋତି/ ଅୟଂ ଘଟଃ ଇତି ଘୋଷୟତି । ଏହା ଘଟ ବୋଲି, ଘୋଷଣା କରୁଛି ।
ଉପଶ୍ଲୋକ + ଣିଚ୍‌ = ଉପଶ୍ଳୋକୟତି – ସ୍ତୌତି ଶ୍ଲଳୋକେନ ଶ୍ଳୋକରେ ସ୍ମୃତି କରୁଛି ।
ଦୂର + ଣିଚ୍‌ = ଦୂରୟତି – ଦୂରଂ କରୋତି । ଦୂର କରୁଛି ।
ଅନ୍ତିକ + ଣିଚ୍‌ = ନେଦୟତି – ଅନତିକଂ କରୋତି । ନିକଟତର କରୁଛି।
ସତ୍ୟ + ଣିଚ୍‌ = ସତ୍ୟାପୟତି/ ସତ୍ୟାପୟତେ – ସତ୍ୟମ୍‌ ଆଚଷ୍ଟେ ( କଥୟତି ) କରୋତି ବା ।
ସତ୍ୟ କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି ।

ଅଭ୍ୟାସ:

୧ । ଏକପଦୀ କୁରୂତ। (ଏକପଦରେ ପରିଣତକର।) ଆତ୍ମନଃ ଯଶଃ ଇଚ୍ଛତି। ପ୍ରାସାଦେ ଇବ ଆଚରତି। ସତ୍ୟମ୍‌ ଆଚଷ୍ଟେ। ଲୋଭାତ୍‌ ଧନମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି। ସ୍ବାନାର୍ଥମ୍‌ ଉଦକମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି। ଗୋପ ଇବ ଆଚରତଚି। ମିଶ୍ରଂ କରୋତି ।
Answer:
ଆତ୍ମନଃ ଯଶଃ ଇଚ୍ଛତି ଯଶସ୍କାମ୍ୟତି ପ୍ରାସାଦେ ଇବ ଆଚରତି – ପ୍ରାସାଦୟତି
ସତ୍ୟମ୍‌ ଆଚଷ୍ଟେ- ସତ୍ୟାୟତେ ଲୋଭାତ୍‌ ଧନମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି- ଧନାୟତି
ସ୍ନାନାର୍ଥମ୍‌ ଉଦକମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି- ଉଦକୀୟତି ଗୋପ ଇବ ଆଚରତି- ଗୋପାୟତେ
ମିଶ୍ରଂ କରୋତି- ମିଶ୍ରୟତି

୨ । ଅର୍ଥଭେଦଂ ପ୍ରଦର୍ଶୟତି। (ଅର୍ଥଭେଦ ପ୍ରଦର୍ଶନ କର।)
ପୁତ୍ରୀୟତି – ପୂତ୍ରାୟତେ, ଅଶନାୟସି – ଅଶନୀୟସି, ଭଦନ୍ୟାମି – ଭଦକୀୟାମି, ଧନାୟସି – ଧନୀୟସି ।
Answer:
ପୁତ୍ରୀୟତି = ପୁତପରି ବ୍ୟବହାର କରୁଛି, ।
ପୁତ୍ରାୟତେ = ନିଜପୁଅ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ଅଶନାୟସି =ସଦ୍ୟଃ ଭୋକ୍କୁମ୍‌ ଅଶନମ୍‌ ଇଚ୍ଛସି ।
ଅଶନୀୟସି = କିଛିକାଳ ପରେ ଭୋଜନ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ,
ଉଦନ୍ୟାମି = ମୁଁ ପାଣି ପିଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।
ଉଦକୀୟାମି = ମୁଁ ସ୍ନା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।
ଧନାୟସି = ତ୍ଵଂ ଧନେ ସତ୍ୟପି ଧନମ୍‌ ଇଚ୍ଛସି ।
ଧନୀୟସି= ଧନିଭାବଂ ପୂରୟିତୁଂ ତ୍ଵମ୍‌ ଇଚ୍ଛସି ।

୩। ସଂଶୋଧୟତ । (ସଂଶୋଧନ କର!)
ରଷିଃ ବନେ ତପାତି। ଘୋଟକଃ ଫେନ ୟତି ।
ରାମଃ ଅଦ୍ୟ ଚପଳାୟତି। ପରସ୍ତିୟଂ ମାତ୍ରାୟତେ ।
Answer:
ରଷିଃ ବନେ ତପାତି – ରଷିଃ ବନେ ତପତି ।
ଘୋଟକଃ ଫେନୟତି – ଘୋଟକଃ ପେନାୟତେ ।
ରାମଃ ଅଦ୍ୟ ଚପଳାୟତି – ରାମଃ ଅଦ୍ୟ ଚପଳୟତି
ପରସ୍ତିୟଂ ମାତ୍ରାୟତେ – ପରସ୍ତ୍ରୟଂ ମାତରତି ।

୪। ପଦାନି ବ୍ଯବହୃତ୍ଯ ବାକ୍ଯାନି ରଚୟତ। (ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବାକ୍ଯ ରଚନା କର।)
ହରିଣାୟତେ, ପୁତ୍ରୀୟତି, ଧନକାମ୍ୟତି, ସୁଖାୟତେ ।
Answer:
ହରିଣାୟତେ – ମୃଗେନ୍ଦ୍ରଃ ନ ହରିଣାୟତେ ।
ପୁତ୍ରୀୟତି – ଗୁରୁଃ ଶିଷ୍ୟଂ ପୁତ୍ରୀୟତି ।
ଧନକାମ୍ୟତି – ରାଜା ଧନକାମ୍ୟତି ।
ସୁଖାୟତେ – ରାମଃ ସୁଖାୟତେ ।

୫। ଉତ୍କଳଭାଷୟା ଅନୁବଦତ । (ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କର।)
(କ) ପ୍ରାସାଦୀୟତି ଯଃ କୁଟ୍ୟାଂ ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କୀୟତି ମଞ୍ଚକେ ।
ତସ୍ୟ ସନ୍ତୋଷଶୀଳସ୍ୟ କୁବ୍‌ଜିକାପ୍ୟସ୍ତ୍ରରାୟତେ ।
(୧) ବହ୍ମିସ୍ତସ୍ୟ ଜଳାୟତେ ଜଳନିଧ୍ଃ କୁଲ୍ୟାୟତେ ତତ୍‌କ୍ଷଣା-
ନ୍ଖେରୁଃ ସନ୍ପଶିଳାୟତେ ମୃଗପତିଃ ସଦ୍ୟଃ କୁରଙ୍ଗାୟତେ ।
ବ୍ୟାଳୋ ମାଲ୍ୟଗୁଣାୟତେ ବିଷରସଃ ପୀୟୂଷବର୍ଷାୟତେ
ଯସ୍ୟାଙ୍ଗେଃଖୂଳଲୋକ ବଲ୍ଲଭତରଂ ଶୀଳଂ ସମୁନ୍ଜୀଳତି।।
(ଗ) ବଧ୍ରୟତି କର୍ଶ୍ବିବରଂ ବାଚଂ ମୂଳୟତି ନୟନମନ୍ଧୟତି ।
ବିକୃତୟତି ଗାତ୍ରଯଷ୍ଟିଂ ସମ୍ପଦ ରୋଗୋଃୟମଦ୍‌ଭୂତୋ ରାଜନ୍‌ ।
Answer:
(କ) ଯିଏ କୁଡ଼ିଆରେ ରହି ମଧ୍ଯ ପ୍ରାସାଦ ମନେ କରେ ମଞ୍ଚରେ ଶୋଇମଧ୍ଯ ପଲଙ୍କ ମନେ କରେ ସେହି ସନ୍ତୋଷଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିର କୁବ୍‌ଜାକୁ ମଧ୍ଯ ଅପସରା ମନେ ହୁଏ ।
(ଖ) ତା’ର ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ । ସାଗର ନାଳରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଳ୍ପଶିଳା ସଦୃଶ ହୋଇଥାଏ ସିଂହ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ହରିଣ ହୋଇଥାଏ ଅଡ଼ୁଆସୁତା ମାଳତିଆରି ନିମନ୍ତେ ସଜଡ଼ା ଯାଇପାରେ । ବିଷରସ ଅମୃତ ବର୍ଷା କରିପାରେ ଯାହାର ଅଙ୍ଗରେ ଅଖ୍‌ଳଲୋକ ସାମୀ ସେ ଚରିତ୍ର ଉନ୍ମୀଳନ କରନ୍ତୁ ।
(ଗ) କର୍ଣ୍ବିବରକୁ ବଧ୍ରା କରୁଛି ବାଚାଳକୁ ମୂକ କରୁଛି ଆଖ୍ଥ୍ବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ କରୁଛି ଶରୀର ଦଣ୍ଡକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରୁଛି ହେ ରାଜା ଏହା ହିଁ ଅଦ୍ଭୁତ ସମ୍ପଦ ରୋଗ ।