Go through BSE Odisha Class 6 Social Science Notes Odia Medium Chapter 6 ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରାରମ୍ଭ to understand important topics more clearly.
6th Class Social Science Chapter 6 Notes Odia Medium
BSE Odisha Class 6 Social Science Chapter 6 Notes Odia Medium
‘ହରପ୍ପା, ସିନ୍ଧୁ ବା ସିନ୍ଧୁ-ସରସ୍ଵତୀ ସଭ୍ୟତା ନାମରେ ପରିଚିତ ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ବାସ୍ତବରେ, ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଥିଲା … (ଏହା ଦର୍ଶାଏ) ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଜୀବନଯାପନ – ଯେଉଁଥରେ ଧନୀ ଏବଂ ଗରିବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ ନଥିଲା, ସାରାଂଶରେ ହରପ୍ପାର ସାମାଜିକ ଦୃଶ୍ୟ ‘ଶୋଷଣ’ର ନୁହେଁ, ବରଂ ପାରସ୍ପରିକ ସହାବସ୍ଥାନର ଥିଲା ।’- ବ୍ରଜବାସୀ ଲାଲ (B.B.Lai)
ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ସଭ୍ୟତା କ’ଣ ?
ମାନବ ସମାଜର ଏକ ଉନ୍ନତ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ସଭ୍ୟତା କୁହାଯାଏ । ମାନବ ଗୋଷ୍ଠୀ ପ୍ରଥମେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ବସବାସ କରି ସେଠାରେ କୃଷି ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ କିଛି ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଯଥା ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ, ଧାତୁବିଜ୍ଞାନ, ପରି ବହନ ଇତ୍ୟାଦିର ବିକାଶ କରି ନିଜ ନିଜର ଜୀବନଶୈଳୀକୁ ଉନ୍ନତ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ ଏହାହିଁ ମାନବ ସଭ୍ୟତା । ନିମ୍ନରେ ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି ।
ଏକ ଅଧ୍ବକ ଜଟିଳ ସମାଜ ଏବଂ ଏହାର ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପରିଚାଳନା କରିବାପାଇଁ ସରକାର ଏବଂ ପ୍ରଶାସନର କିଛି ରୂପ ।
ସହରୀକରଣ – ସହର –ଯୋଜନା, ସହରର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଏହାର ପରିଚାଳନା, ଯେଉଁଥରେ ସାଧାରଣତଃ ଜଳ ପରିଚାଳନା ଏବଂ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଟେ ।
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଶିଳ୍ପ– କଞ୍ଚାମାଲ (ଯେପରିକି ପଥର କିମ୍ବା ଧାତୁ) ପରିଚାଳନା ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସାମଗ୍ରୀ (ଯେପରିକି ଅଳଙ୍କାର ଏବଂ ଉପକରଣ) ଉତ୍ପାଦନ ସମେତ ବିଭିନ୍ନ କାରିଗରୀ ବିଦ୍ୟାର ବିନିମୟ ।
ଉଭୟ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ (ଏକ ସହର କିମ୍ବା ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ) ଏବଂ ବାହ୍ୟ (ଦୂର ଅଞ୍ଚଳ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ସହିତ) ବାଣିଜ୍ୟଦ୍ଵାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସାମଗ୍ରୀର ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ କରିବା ।
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରଚନା-ରେକର୍ଡ଼ ବା ଲିପିବଦ୍ଧ କରି ରଖୁବା ଏବଂ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବାପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ ।
ସାଂସ୍କୃତିକ ଧାରଣା କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ସାହିତ୍ୟ, ମୌ ଜୀବନ ଏବଂ ଜଗତ ବିଷୟରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ଧାରଣା ଏକ ଉତ୍ପାଦନଶୀଳ କୃଷି – କେବଳ ଗାଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅଟେ ।
ଧାତୁବିଜ୍ଞାନ (Metallurgy) : ପ୍ରକୃତିରୁ ଧାତୁ ବାହାର କରିବା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା କିମ୍ବା ମିଶ୍ରଣ କରିବାର କୌଶଳ ସହିତ ଧାତୁ ଏବଂ ଏହାର ଗୁଣର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅଧ୍ୟୟନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
ଉପରୋକ୍ତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ସହରୀକରଣ ସହର – ଯୋଜନା, ସହରର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଏହାର ପରିଚାଳନା, ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଣ ଓ ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ପଦ୍ଧତି ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ବିକାଶପାଇଁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅଟେ ।
ଉପରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଜି ପୃଥିବୀର ଅଧୁକାଂଶ ସମାଜରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଇତିହାସରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଅନେକ ସଭ୍ୟତାର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ।
ଆଜକୁ ଛଅହଜାର ବର୍ଷତଳେ ମେସୋପଟାମିଆ ସଭ୍ୟତା ଆଧୁନିକ ଇରାକ୍ ଏବଂ ସିରିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା ଏବଂ ଏହାର କିଛି ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ପ୍ରାଚୀନ ଇଜିପ୍ଟରେ ମିଶରୀୟ ସଭ୍ୟତାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।
ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ଚିତ୍ରରେ ଆମେ ଭାରତୀୟ ଉପମହ। ଦେ ଶକୁ ଦେଖିବା ଏବଂ ଏହାର ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମଞ୍ଚଳ ହେଉଛି ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରୁ ଆମ ସଭ୍ୟତାର ସୂତ୍ରପାତ ହୋଇଛି ।
ଗାଁରୁ ସହର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ :
ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ ପଞ୍ଜାବର ବିଶାଳ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ପାକିସ୍ତାନର ସିନ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଏବଂ ଏହାର ଉ ପ ନ ଦୀ ଦ୍ଵା। ର। ହୋଇଥାଏ ।
କିଛି ଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଆଉ ଏକ ନଦୀ ସରସ୍ୱତୀ, ହିମାଳୟର ପାଦଦେଶରୁ ହରିୟାଣା, ପଞ୍ଜାବ, ରାଜସ୍ଥାନ ଏବଂ ଗୁଜରାଟର କିଛି ଅଂଶ ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା । ଫଳରେ ସମତଳଭୂମି ଉର୍ବର ହେବାସହ କୃଷି ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ହୋଇଥିଲା । ଏହିସବୁ ଅଞ୍ଚଳ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୫୦୦ରୁ କାଳକ୍ରମେ ଗ୍ରାମରୁ ସହରକୁ ପରିଣତ ହେବାରେ ଲାଗିଲା ।
ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୬୦୦ ବେଳକୁ ବିଭିନ୍ନ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିନିମୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହିତ ଏହି ସହରଗୁଡ଼ିକ ବୃହତ୍ ସହରରେରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା ।
ପ୍ରନୃତତ୍ତ୍ଵବିତ୍ମାନେ ଏହି ସଭ୍ୟତାକୁ ସିନ୍ଧୁ, ହରପ୍, ଇନ୍ଦ୍ରସ୍-ସରସ୍ଵତୀ ବା ସିନ୍ଧୁ-ସରସ୍ଵତୀ ସଭ୍ୟତା ନାମରେ ନାମିତ କରିଛନ୍ତି । ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତାର ବାସିନ୍ଦାଙ୍କୁ ହରପିୟାନ୍ସ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ସଭ୍ୟତା ପୃଥିବୀର ସର୍ବପୁରାତନ ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ।
ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତାର ବାସିନ୍ଦାମାନଙ୍କୁ ‘ହରସ୍କାନସ୍’ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ହରପ୍ପା ସହର (ବର୍ତ୍ତମାନ ପାକିସ୍ତାନର ପଞ୍ଜାବରେ) ଏହି ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରଥମ ସହର । ୧୯୨୦-୨୧ ମସିହାରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ଖୋଳା ହେଲାପରେ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ, ବହୁବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଏଠାରେ ଏକ ସହରୀ ସଭ୍ୟତା ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା ।
ସିନ୍ଧୁନଦୀ କୂଳରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ଏହି ବିକାଶକୁ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସହରୀକରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଉପନଦୀ (Tributary) : ଏକ ନଦୀ ଯାହା ଏକ ପ୍ରଧାନ ନଦୀକୁ ଜଳ ଯୋଗାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ଯମୁନା ହେଉଛି ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଉପନଦୀ, ସେହିପରି ଇବ୍ ଓ ତେଲ୍ ମଧ୍ୟ ମହାନଦୀର ଉପନଦୀ ଅଟନ୍ତି ।
ସରସ୍ଵତୀ ନଦୀ :
ମାନଚିତ୍ର (ଚିତ୍ର ୬.୩)ରେ ଇଣ୍ଡସ୍ (ବା ସିନ୍ଧୁ) ଏବଂ ଏହାର ପାଞ୍ଚଟି ମୁଖ୍ୟ ଶାଖା ନଦୀକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି । ମହେଞ୍ଜୋଦାରୋ ଏବଂ ହରପ୍ପା ଭଳି ନଦୀପାର୍ଶ୍ଵରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ସହରଗୁଡ଼ିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା ।
ସରସ୍ଵତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନ ଏବେ ଭାରତରେ ‘ଘଗର’ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନରେ ‘ହାକ୍ରା’ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ନଦୀକୁ ‘ଘଗର-ହାକୁ’ ନଦୀ କୁହାଯାଏ । କେବଳ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଏହି ନଦୀର ପାଣି ଅସୁଥିବାରୁ ଏହା ଏକ ଋତୁକାଳୀନ ନଦୀ ଅଟେ ।
ସରସ୍ଵତୀ ନଦୀ ବିଷୟରେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରାର୍ଥନା ‘ଋକ୍ ବେଦ’ରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସରସ୍ଵତୀଙ୍କୁ ଉଭୟ ଦେବୀ ଏବଂ ‘ପର୍ବତରୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ନଦୀ’ ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ ।
ସହର ଯୋଜନା :
ଦୁର୍ଗପ୍ରାଚୀର ( Fortification) : ଫୋର୍ଟିଫିକେସନ୍ ସାଧାରଣତଃ ସୁରକ୍ଷା ଭଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ବସ୍ତି କିମ୍ବା ସହର ଚାରିପଟେ ଏକ ବିଶାଳ କାନ୍ଥ ।
ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ (Elite) ଏଲିଟ୍ ଏଠାରେ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ସମାଜର ଉଚ୍ଚସ୍ତର, ଯେପରିକି ଶାସକ, ଅଧିକାରୀ ପ୍ରଶାସକ ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ପୂଜକମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଏ ।
୧୯୨୪ ମସିହାରେ ଭୂଖନନ ପରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପାକିସ୍ତାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତାର ଦୁଇଟି ସହର ହରପ୍ପା ଏବଂ ମୋହେଞ୍ଜୋଦାରୋ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି ।
ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାରେ ଏହି ସଭ୍ୟତା ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତା’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ ।
ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ କେତେକ ପ୍ରମୂଖ ସହର ଯଥା ଧୋଲାବିରା (ଗୁଜରାଟ), ରାକ୍ଷୀଗଡ଼ୀ (ହରିୟାଣା) ଗାନୱେରିୱାଲା (ପାକିସ୍ତାନର ଚୋଲିଲି . ମରୁଭୂମିର) ଏବଂ ଶତାଧିକ କ୍ଷୁଦ୍ର ସ୍ଥାନ (ଯେପରିକି ଗୁଜୁରାଟର ଲୋଥାଲ୍) ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା ଓ କିଛି ଅଂଶ ଖୋଦିତ କରାଯାଇଥିଲା ।
ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ ସରସ୍ଵତୀ ନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ଅନେକ ଛୋଟ ସହର ହରିୟାଣାର ଫର୍ମାନା, ରାଜସ୍ଥାନର କାଲିବଙ୍ଗନ ଏବଂ କିଛି ବଡ଼ ସହର ଯଥା ହରିୟାଣାର ଭିରାନା ଏବଂ ବନୱାଲୀ, ରାକ୍ଷୀଗଡ଼ା ଏବଂ ଗାନୱେରିୱେଲା ଆଦି ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି । ଦିଆଯାଇଥିବା ମାନଚିତ୍ର (ଚିତ୍ର ୬.୩)ରେ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚ ଘନତ୍ଵକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ।
ନଗର ଯୋଜନା :
ହରପ୍ପା ଥିଲା ଏକ ସୁପରିକଳ୍ପିତ ସହର ବା ନଗର । ସେଗୁଡ଼ିକର ଓସାରିଆ ରାସ୍ତା ଥିଲା । ଏହି ସହର ଅଗଣିତ ଅଟ୍ଟାଳିକାରେ ଅଳଂକୃତ ହୋଇଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା ସାର୍ବଜନୀନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ।
ଏକ ବିଶାଳ କାନ୍ଥ ବା ଦୁର୍ଗ ଅଧିକାଂଶ ସହରକୁ ଘେରି ରହିଥିବା ଜଣାପଡ଼ିଛି ଏବଂ ଏହାର ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଥୁଲା- ‘ଉପର ସହର’, ଯେଉଁଠାରେ ସମ୍ଭବତଃ ସ୍ଥାନୀୟ ଏଲିଟ୍ ବା ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ସମାଜ ରହୁଥିଲେ ଏବଂ ନି ମ୍ନ ସହର, ଯେଉଁଠାରେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ରହୁଥିଲେ ।
ସହରର ଉପର ଭାଗରେ ଥିବା କେତେକ ବଡ଼ କୋଠା ସାମୂହିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ପରି ମନେହୁଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ଗୋଦାମ ଘର, ଯେଉଁଠାରେ ପରି ବହ ନ ସାମଗ୍ରୀ ଗଚ୍ଛିତ ଭାବରେ ରଖାଯାଉଥିଲା ।
ସହରର ସମସ୍ତ ଗଳିରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଘରମାନ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ଥୁଲା କି, ଛୋଟବଡ଼ ଘର ପାଇଁ ନିର୍ମାଣର ମାନ ସମାନ ଥିଲା ।
ସହରର ସମସ୍ତ କୋଠା ସାଧାରଣତଃ ଇଟାରେ ନିର୍ମିତ ହେଉଥିଲା ।
କାଲିବାଙ୍ଗାନ୍ ଏବଂ ଧୋଲାବିରାର ସମସ୍ତ କୋଠାର ମୂଳଦୁଆ ପଥରରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ଓସାରିଆ ରାସ୍ତା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥୁଲା ଯାହାକି ପ୍ରାୟତଃ ମୁଖ୍ୟ ଦିଗକୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଉଥିଲା ।
ସହରର ଭଗ୍ନରୂପରୁ ଏକ ବିରାଟ ସ୍ନାନାଗାର ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଛି । ଏଥିରେ ଏକ ବିରାଟ ଚଟାଣ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ଜଳଭଣ୍ଡାର ଓ ତା’ର ଚାରିପଟରେ ଗ୍ୟାଲେରୀ ଓ ଛୋଟ ଛୋଟ କୋଠରି ରହିଥିବାର ଦେଖାଯାଏ । ମୋହେଞ୍ଜୋଦାରୋର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରେଟ୍ ବାଥ୍ ବା ମହାସ୍ନାନାଗାରର ମାପ ୧୨ × ୭ ମିଟର ଥିଲା ଏବଂ ଏଥିରେ ସତର୍କତାର ସହ ରଖାଯାଇଥିବା ଇଟା ଉପରେ ଜଳ ନିରୋଧକ ପଦାର୍ଥ (ଯେପରିକି ପ୍ରାକୃତିକ ବିଟୁମେନ୍, ଏକ ପ୍ରକାର ଆଲକାତରା) ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଥିଲା ।
ସ୍ନାନାଗାରକୁ କେତେକ ଛୋଟ ଛୋଟ କୋଠରୀର ଘେରି ରହିଥିଲା, ସେଥୁମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏରେ ଏକ କୂଅ ଥିଲା । ସ୍ନାନାଗାରର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଏକ ଡ୍ରେନ୍ ବା ନାଳ ଥୁଲା, ଏହାକୁ ସମୟ ସମୟରେ ଖାଲି କରି ମଧୁର ଜଳ ଭର୍ତ୍ତି କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା ।
ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ରୀତିନୀତି ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଏଭଳି ଢାଞ୍ଚାକୁ ନେଇ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ମାନେ ଅନେକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସର୍ବସାଧାରଣ ସ୍ନାନ, କେତେକ ରାଜପରିବାର ପାଇଁ ସ୍ଥାନ, କିମ୍ବା ହେଉଥିବା ପୋଖରୀ । ଏହି ସହରରେ ଅଧିକାଂଶ ଘରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶୌଚାଳୟ ଥିବାରୁ ପ୍ରଥମ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ଏବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରାଯାଇଛି ।
ଜଳ ପରିଚାଳନା :
ହରପ୍ପାବାସୀମାନେ ଜଳର ସ୍ଵଚ୍ଛତା ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଉଥିଲେ ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ହରପ୍ପାବାସୀଙ୍କ ଗୃହରେ ସ୍ନାନାଗାର ରହିଥିଲା । ଏହା ଏକ ବୃହତ୍ ଡ୍ରେନ୍ ବା ନାଳ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଥିଲା, ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ରାସ୍ତା ତଳକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲା ଏବଂ ବର୍ଜ୍ୟଜଳକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରୁଥିଲା ।
ମୋହେ ଞ୍ଜୋଦାରେ! ରେ ଲୋକ ମା ନେ ଇଟାରେ ନିର୍ମିତ ଶତାଧ୍ଵକ କୂଅରୁ ପାଣି ଆଣି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୋଖରୀ, ଝରଣା କିମ୍ବା କୃତ୍ରିମ ଜଳଭଣ୍ଡାରର ପାଣି ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନେ ନିତ୍ୟ ନୈମିତିକ ଜୀବନରେ ବ୍ୟବହାରରେ ଲଗାଉଥିଲେ ।
ଗୁଜରାଟର କଚ୍ଛ ଜିଲ୍ଲାର ଧୋଲାବିରା ଅଞ୍ଚଳରୁ ଏକ ବୃହତ୍ ଜଳଭଣ୍ଡାର ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି । ଏହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୭୩ ମିଟର ଅଟେ । ପଥର କ ଟା ଯାଇ ଏ ହି ଣ୍ଡା ର ନି ର୍ମି ତ ହୋଇଥିଲା ।
ଧୋଲାବିରାଠାରେ ଅତି କମ୍ରେ ଛଅଟି ବଡ଼ ଜଳଭଣ୍ଡାର ପଥରରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା କିମ୍ବା ଶିଳାକୁ କାଟି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ବିତରଣ ପାଇଁ ଭୂତଳ ନାଳ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲା ।
ହରପ୍ପାନ୍ମାନେ କ’ଣ ଖାଉଥିଲେ ?
ହରପ୍ପାବାସୀମାନେ ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ ନଦୀ କୂଳରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ।
ନଦୀକୂଳର ଉର୍ବର ମୃତ୍ତିକା କୃଷି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ଥିଲା । ହରପ୍ତାନ୍ମାନେ ଡାଲି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପନିପରିବା ବ୍ୟତୀତ ବାର୍ଲି, ଗହମ, କିଛି ବାଜରା ଏବଂ ବେଳେବେଳେ ଧାନପରି ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିଲେ ।
ୟୁ ରେ ସି ଆରେ ପ୍ରଥମେ ହର ୱାନ୍ ମାନେ କପାଚାଷ କରିଥିଲେ, ଯାହାକି ସେମାନଙ୍କୁ ପୋଷାକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା ।
କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ କୃଷିର ଉପକରଣ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କରି ସେମାନେ ତାକୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗାଉଥିଲେ, ଯେଉଁଥୁରୁ କିଛି ଆଧୁନିକ ସମୟର କୃଷକମାନେ ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି ।
ଏହି ସମସ୍ତ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ ଶହ ଶହ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗ୍ରାମ ସମୀପରେ ବା ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିଲା ।
ଭୂଖନନରୁ ଆବିଷ୍କୃତ ବହୁସଂଖ୍ୟକ ପଶୁର ଅସ୍ଥି ଏବଂ ମାଛକଣ୍ଟାରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ହରୱାନ୍ମାନେ ମାଂସାହାରୀ ଥିଲେ । ସେମାନେ ଉଭୟ ନଦୀ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରରେ ମାଛ ଧରୁଥିଲେ ।
ହରପ୍ପାବାସୀମାନେ ମାଟିର ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ବୈଜ୍ଞାନିକ ପରୀକ୍ଷଣରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଦୁଗ୍ଧଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ହଳଦୀ, ଅଦା ଏବଂ କଦଳୀକୁ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ଏଥିରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟରେ ବିବିଧତା ଥିଲା । ସେମାନେ ବହୁ ପ୍ରକାର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଖାଉଥିଲେ ।
ଏକ ଦ୍ରୁତ ବାଣିଜ୍ୟ :
ହରପ୍ପା ସମାଜ ଯେ କେବଳ ମାତ୍ର କୃଷି ଓ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରଧାନ ଥିଲା ତା’ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ ।
ସେମାନେ ଭାରତ ଭିତରେ ଏବଂ ଭାରତ ବାହାରେ ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟତା ଏବଂ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ସକ୍ରିୟ ବାଣିଜ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ ।
ସେମାନେ ଅଳଙ୍କାର, କାଠ, ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହୃତ କିଛି ଜିନିଷ, ସମ୍ଭବତଃ ସୁନା ଏବଂ କପା ଏବଂ ସମ୍ଭବତଃ କିଛି ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ରପ୍ତାନି କରୁଥୁଲେ ।
ଗୁ ଜରାଟରେ ମି ଳୁଥିବ। କର୍ନେଲି ଆନ୍ ର ମଣି ହରପ୍ମାନଙ୍କର ପସନ୍ଦଯୋଗ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ଥିଲା ।
ସେମାନେ ଶଙ୍ଖ ଖୋଳପାରେ ସୁନ୍ଦର ବୁଡ଼ି ତିଆରି କରୁଥିଲେ ।
ରପ୍ତାନି ସାମଗ୍ରୀ ବଦଳରେ ହରପ୍ପା ମାନେ କ’ଣ ଆମଦାନୀ କରୁଥିଲେ ତାହା ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ । ଏଥୁରେ ବୋଧହୁଏ ତମ୍ବା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥୁଲ, କାରଣ ଏହି ଧାତୁ ସେତେବେଳେ ଘରେ ଘରେ ଏତେ ସାଧାରଣ ନଥିଲା ।
ହରପ୍ପାମାନେ ତମ୍ବା, – ଏକ ନରମ ଧାତୁ, କାମ କରିବାର କଳାରେ ପାରଦର୍ଶିତା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ । ଯଦି ତମ୍ବାରେ ଟିଣ ମିଶାଯାଏ, ତାହା ବ୍ରୋଞ୍ଜ୍ (କଂସା)ରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଯାହା ତମ୍ବାଠାରୁ କଠିନ ଅଟେ । ହରପ୍ପାମାନେ ବ୍ରୋଞ୍ଜ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଯନ୍ତ୍ରପାତି, ପାତ୍ର ଏବଂ ମାପ ତରାଜୁ ତିଆରି କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଆମେ ଦେଖୁ ଯେ କିଛି ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରୁଥିଲେ ।
ହରପ୍ପାବାସୀମାନେ ଉଭୟ ସ୍ଥଳପଥ ଏବଂ ଜଳପଥରେ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ କରୁଥିଲେ ।
ଗୁଜରାଟର ଲୋଥାଲଠାରେ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିବା ୨୧୭ ମିଟର ଲମ୍ବ ଏବଂ ୩୬ ମିଟର ପ୍ରସ୍ତ ଥିବା ପୋତାଶ୍ରୟରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ସେ ସମୟରେ ପଣ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ ପରିବହନ ପାଇଁ ନୌକାରେ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ଆଣିବା ବା ପଠାଇବା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉଥିଲା । ଏହି ପୋତାଶ୍ରୟର ଲମ୍ବ ଦୁଇଟି ଫୁଟବଲ୍ ପଡ଼ିଆଠାରୁ ଟିକେ ଅଧୂକ । ଏହି ଅବବାହିକା ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ପୋତାଶ୍ରୟ ହୋଇଥିବ, ଯେଉଁଠାରୁ ପଣ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ପରିବହନ ପାଇଁ ନୌକାରେ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣିବା ବା ପଠାଇବା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉଥିଲା ।
ଖନନରୁ ବାହାରିଥିବା ହଜାର ହଜାର ଛୋଟ ସିଲ୍ ବା ମୋହର ଏହାର ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ ଅଟେ ।
ଲିଖନ ପ୍ରଣାଳୀ ଓ ଲିପି :
ସେ ସମୟରେ ସିଲ୍ଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଷ୍ଟେଟାଇଟ୍ରେ (ନରମ ଖଡ଼ିରେ) ନିର୍ମିତ ହେଉଥିଲା, ଯାହା ଏକ ନରମ ପଥର, ତାହା ଗରମ ହେବାଦ୍ଵାରା ଟାଣ ହେଉଥିଲା ।
ମୋହରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଵଳ୍ପ ସେଣ୍ଟିମିଟର ବିଶିଷ୍ଟ ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ସେମାନଙ୍କର ଲିଖନ ପ୍ରଣାଳୀର କିଛି ସଙ୍କେତ ସହିତ ପଶୁମାନଙ୍କର ଚିତ୍ର ଖୋଦିତ ହେଉଥିଲା । ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ବିଷୟ ଏହିକି ଯେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଲିପି ବୋଧଗମ୍ୟ ହୋଇପାରିନାହିଁ ।
ସମାପ୍ତ-ନା–ଏକ ନୂତନ ପ୍ରାରମ୍ଭ ?
ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୯୦୦ ବେଳକୁ ଏହି ସିନ୍ଧୁ-ସରସ୍ଵତୀ ସଭ୍ୟତାର ବିଲୟ ଘଟିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା । ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ସହର ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଧୀରେ ଧୀରେ ହରପ୍ମାନଙ୍କର ହଜାର ହଜାର ସଂଖ୍ୟାର କ୍ଷୁଦ୍ର ଗ୍ରାମୀଣ ବସ୍ତି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ନିମ୍ନଲିଖୂତ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗୁଁ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ବିଲୟ ଘଟିଥିଲା ।
- ପ୍ରଥମତଃ, ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୨୦୦ ପରଠାରୁ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପୃଥିବୀର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା, ଯାହା ବୃଷ୍ଟିପାତକୁ ହ୍ରାସ କରିଥିଲା ଏବଂ ଶୁଖୁଲା ବା ଶୁଷ୍କ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା । ଏହାଦ୍ଵାରା କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟରେ ବାଧା ଉପୁଜିଥିଲା ଓ ସହରକୁ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଣ ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା ।
- ଦ୍ଵିତୀୟତଃ, ସରସ୍ଵତୀ ନଦୀ ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅବବାହିକାରେ ଶୁଖୁଲା, ଯାହାଫଳରେ କାଲିବଙ୍ଗନ ବା ବନୱାଲୀ ଭଳି ସହରଗୁଡ଼ିକ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇଗଲା ।
ଏତଦ୍ବ୍ୟତୀତ, ଆହୁରି ଅନେକ କାରଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇଟି ଘଟଣା ଆମକୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ ଯେ, ଆମେ ଆମର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଜଳବାୟୁ ଏବଂ ପରିବେଶ ଉପରେ କେତେକ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର ବିଲୟ ଘଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହରପ୍ପା ସଂସ୍କୃତି ଓ ସେମାନଙ୍କର ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ସୂଚାଇଦିଏ ଯେ ଆଜିକୁ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ତଳେ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ନଗର ସଭ୍ୟତା ଗଢ଼ିଉଠିଥିଲା ।
ବିଷୟ ସାରାଂଶ
ସିନ୍ଧୁ, ହରପ୍ପା ବା ସିନ୍ଧୁ-ସରସ୍ଵତୀ ସଭ୍ୟତା ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । ଏହାର ବାସିନ୍ଦା ହରପ୍ପାମାନେ ଦକ୍ଷ ଜଳ ପରିଚାଳନା, ବିବିଧ କାରିଗରୀ ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ବାଣିଜ୍ୟ ସହିତ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ସହର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ।
ଏକ ଉତ୍ପାଦନଶୀଳ କୃଷି ସହରକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫସଲ ଆଣିଥିଲା ।
ସମ୍ଭବତଃ ଜଳବାୟୁ ଏବଂ ପରିବେଶ ପରିବର୍ଭନ କାରଣରୁ ସଭ୍ୟତା ଶେଷରେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା, ଲୋକମାନେ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନଶୈଳୀକୁ ଫେରି ଆସିଲେ ।