Go through BSE Odisha Class 6 Social Science Notes Odia Medium Chapter 7 ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଧାର to understand important topics more clearly.
6th Class Social Science Chapter 7 Notes Odia Medium
BSE Odisha Class 6 Social Science Chapter 7 Notes Odia Medium
ଭାଗ ସମ୍ପର୍କରେ
ଭାରତର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତି ରହିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ଏହାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ, ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ନୀତି ଏବଂ ଭାରତ ଇତିହାସରେ ଏହା କିପରି ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି ଏବଂ ଏହା କିପରି ଆମକୁ ଆମ ସମୟର ସମସ୍ୟାର ମୁକାବିଲା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛି ତାହା ଏହି ଭାଗରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ଵେଷଣ କରିବା ଏହି ବିଷୟବସ୍ତୁର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଯାହାଦ୍ଵାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଛାତ୍ର ଆମ ସଭ୍ୟତାର କିଛି ସାଂସ୍କୃତି ଭିତ୍ତିଭୂମିକୁ ବୁଝିବା ସହିତ ଏହାର ମୂଲ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିପାରିବେ ।
ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଧାର
‘ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ସମ୍ପଭି ଓ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଧନ ଯାହା ଚୋରି ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ଶାସକମାନେ ବାଜ୍ୟାପ୍ତି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, …. ଯାହା ଏକ ବୋଝ ନୁହେଁ କାରଣ ଏହାର କୌଣସି ଓଜନ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସର୍ବଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।”
ଶୁଭାଷିତ (ନୀତି ଶତକ)
ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଅନେକ ସହସ୍ରାବ୍ଦର ପୁରୁଣା ଅଟେ । ଏହାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଏକତ୍ରିତ ଅଟେ ।
ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ବିଜ୍ଞାନ, ଦର୍ଶନ, ଚିକିତ୍ସା ଓ ଔଷଧ, ଧର୍ମ, ଶାସନ କଳା, ଯୁଦ୍ଧକଳା ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ବିଷୟରେ ଶାଖା ରହିଛି । ଏଠାରେ ଦର୍ଶନ କହିଲେ ଆମେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସନ୍ଧାନୀ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ବୁଝାଏ ଯେଉଁମାନେ ମାନବ ଜୀବନ ତଥା ଜଗତ ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଥାନ୍ତି ।
ଅନେକ ପ୍ରକୃତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଏବଂ ପଣ୍ଡିତ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ ଭାରତର କିଛି ସାଂସ୍କୃତିକ ମତ ମୂଳ ସିନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ହରପ୍ପା କିମ୍ବା ସିନ୍ଧୁ–ସରସ୍ଵତୀ ସଭ୍ୟତା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ।
ବେଦ ଓ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତି : (କ) ବେଦ କ’ଣ ?
ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ‘ବିଦ୍’ରୁ ‘ବେଦ’ ଶବ୍ଦର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଅଛି । ବେଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ । ବେଦ ଚାରିପ୍ରକାରର ଅଟେ, ଯଥା ଋଗ୍ଵେଦ, ସାମ୍ବବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଏବଂ ଅଥର୍ବ ବେଦ । ଋଗ୍ଵେଦ ବିଶ୍ଵର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଟେ ।
ବେଦର ଅନ୍ୟନାମ ଶ୍ରୁତି ଅଟେ । ଏଥୁରେ ହଜାର ହଜାର ମନ୍ତ୍ର ରହିଛି, ଯାହାକି ଗୀତ ଆକାରରେ ଗାନ କରାଯାଏ । ବିଶେଷଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମତରେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୫ମରୁ ୨ୟ ସହସ୍ରାବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବେଦର ରଚନା ହୋଇଥିଲା ।
୨୦୦୮ ମସିହାରେ ୟୁନେସ୍କୋ ବୈଦିକ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ମାନବିକତାର ମୌଖକ ଏବଂ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଐତିହ୍ୟର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠକୃତି ଭାବରେ ସ୍ଵୀକୃତି ଦେଇଥିଲା ।
ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଋଷି ଏବଂ ଋଷିକାଙ୍କଦ୍ଵାରା ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା । ଏଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ମିତ୍ର, ସରସ୍ଵତୀ ଆଦି ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କୁ କବିତାତ୍ମକ ରୂପରେ ସମ୍ବୋଧୂ କରାଯାଇଛି ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଋଷି ଓ ଋଷିକାମାନେ ସେହି ଦେବଦେବୀମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ନୁହେଁ ବରଂ ଏକ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ । ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି – ‘ଏବଂ ସତ୍ ବିପ୍ରା ବହୁଧା ବଦନ୍ତି ।’’ ଅର୍ଥାତ୍ ପରମ ସଭା (ପରମ ବାସ୍ତବତା) ଗୋଟିଏ କିନ୍ତୁ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଅନେକ ନାମ ଦିଅନ୍ତି ।
ଋକ୍ବେଦର ଶେଷ ମନ୍ତ୍ର (ପଦ) ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ପାଇଁ ଆହ୍ଵାନ ଦେଇଥାଏ ।
“ଏକତ୍ରିତ ହୁଅ, ଏକତ୍ରିତ କଥା ହୁଅ, ତୁମର ମନ ଏକ ହେଉ, ତୁମର ଚିନ୍ତାଧାରା ଏକ ହେଉ …. ଏକଜୁଟ ହେବା ତୁମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉ, ତୁମର ହୃଦୟକୁ ଏକଜୁଟ କର…. ତୁମର ଚିନ୍ତାଧାରା ଏକ ହେଉ, ସମସ୍ତେ ସହମତି ହୁଅ ।’’
ଆଧ୍ୟାମିକ (Spiritual) – ଆତ୍ମା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ (ସଂସ୍କୃତ ଏବଂ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଭାଷାରେ ଆତ୍ମନ୍) ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ହେଉଛି ଆମର ବର୍ତ୍ତମାନର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ବାହାରେ ଏକ ଗଭୀର କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ଦିଗର ଅନୁସନ୍ଧାନ ।
ସାଧକ (Seeker) – ଯିଏ ଏ ଦୁନିଆର ସତ୍ୟକୁ ଖୋଜୁଛି । ସେ ଜଣେ ଋଷି, ସାଧୁ, ଯୋଗୀ, ଦାର୍ଶନିକ ଇତ୍ୟାଦି ହୋଇପାରନ୍ତି ।
ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) – ୟୁନେସ୍କୋର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ ଶିକ୍ଷା, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଙ୍ଗଠନ । ଏହା ଶିକ୍ଷା, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଙ୍ଗଠନ । ଏହା ଶିକ୍ଷା, ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବାର୍ତ୍ତାଳାପକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ ।
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ (Cosmos) – ସଂସାର ବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଏବଂ ସୌହାର୍ଘ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ ।
ବିଶ୍ଵଦର୍ଶନ (Worldview) – ପୃଥିବୀ, ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି, କିମ୍ବା ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିଷୟରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ।
(ଖ) ବୈଦିକ ସମାଜ :
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୈଦିକ ସମାଜ ବିଭିନ୍ନ ‘ଜନ’ ବା ‘ବଂଶ’ରେ ଅର୍ଥାତ୍ ବୃହତ୍ତର ଜନଗୋଷ୍ଠୀରେ ସଙ୍ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ।
କେବଳ ଋକ୍ ବେଦରେ ଏଭଳି ୩୦ରୁ ଅଧିକ ‘ଜନ’ଙ୍କୁ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- ଭରତ, ପୁରୁଷ କୁରୁ, ଯଦୁ, ତୁର୍ବସସ୍ ପ୍ରମୁଖ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବଂଶ ଉପମହାଦେଶର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାଗର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ ।
ଏହି ଜନମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସମାଜକୁ କିପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ ସେ ବିଷୟରେ ଅଧିକ କିଛି ଜଣାନାହିଁ । ବେଦରେ ଆମକୁ କେବଳ ରାଜା (ରାଜା ବା ଶାସକ), ସଭା ଓ ସମିତି ଭଳି ଶବ୍ଦ ମାଧ୍ୟମରେ କିଛି ସୂତ୍ର ମିଳେ, ଯାହା ଉଭୟ ସାମୂହିକ ସମାବେଶକୁ ସୂଚାଇଥାଏ ।
ବୈଦିକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଅନେକ ବୃତ୍ତି ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ଯେପରିକି କୃଷିବିତ୍, ବୁଣାକାର, କୁମ୍ଭାର, ନିର୍ମାତା, ବଢ଼େଇ, ବୈଦ, ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ, ବାରିକ, ପୂଜକ ଇତ୍ୟାଦି ।
ବୈଦ (Healer) – ଯିଏ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ଉପଶମ ପାଇଁ ପାରମ୍ପରିକ ଉପଚାର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ।
(ଗ) ବୈଦିକ ଚିନ୍ତାଧାରା :
ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତିରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କିମ୍ବା ସାମୂହିକ ଲାଭ ଏବଂ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନେକ ରୀତିନୀତି ‘ଯଜ୍ଞ’ ଆଦି ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଦୈନନ୍ଦିନ ରୀତିନୀତି ସାଧାରଣତଃ ଅଗ୍ନି ସହ ଜଡ଼ିତ ଦେବତା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଅର୍ପଣ ଆକାରରେ ହେଉଥୁଲା ଯାହାକି ସମୟକ୍ରମେ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଜଟିଳ ହୋଇଗଲା ।
ବୈଦିକ ଧାରଣା ଉପରେ ରଚିତ ‘ଉପନିଷଦ’ ନାମକ ଏକ ଗ୍ରନ୍ଥ ମଣିଷର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଏବଂ କର୍ମ ଘେନି ଫଳ ଉପରେ ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ । ଉପନିଷଦ ମଧ୍ଯ ଆତ୍ମାର ଧାରଣା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରଚାର କରିଥାଏ । ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରୋଗ ଏବଂ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାପାଇଁ କାମନା କରିଥାଏ ।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ବେଦରୁ ଆହୁରି ଅନେକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । ସେଥୁମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଥିଲା ଯୋଗ, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିର ଚେତନାରେ ବ୍ରହ୍ମର ଅନୁଭବ ହାସଲ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରାଗୁଡ଼ିକ ସନାତନ ଧର୍ମର ମୂଳଭିଭି, ଯାହାକୁ ଆମେ ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିନେଇଛୁ ।
ଚେତନା (Consciousness) – ସଚେତନ ହେବାର ଗୁଣ ବା ଅବସ୍ଥା, ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ସ୍ଵୟଂ ସମ୍ପର୍କରେ ଅବଗତ ହେବା ।
ଉପନିଷଦର କାହାଣୀ : ଶ୍ଵେତକେତୁ ଏବଂ ବାସ୍ତବତାର ବୀଜ (ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦ)
ଋଷି ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ବେଦ, ଶିଖୁବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ ଏକ ଗୁରୁକୁଳକୁ ପଠାଇଥିଲେ । ୧୨ ବର୍ଷ ପରେ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ଵେତକେତୁ ଫେରିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ, ସେ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ନେଇ ବହୁତ ଗର୍ବିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । ତେଣୁ ଉଦ୍ଦାଳକ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରି ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଯାହାର ଉତ୍ତର ଶ୍ଵେତକେତୁ ଦେଇପାରି ନଥିଲେ ।
ଉଦ୍ଦାଳକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଯେ, ବ୍ରହ୍ମ ଅଦୃଶ୍ୟ ଯେମିତି ବରଫଳର ମଞ୍ଜିକୁ ଯଦି ଖୋଲିବା ତାହା ଶୂନ୍ଯ ରହିଛି କିମ୍ବା ଯେମିତି ଗୋଟିଏ ମାଟିର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପାତ୍ର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁସ୍ଥାନରେ କିପରି ଅଛନ୍ତି, ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ତା’ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ୟତର ବରଗଛ ତିଆରି କରାଯାଇପାରିବ ।
ସେହିଭଳି ଆମ ଆଖପାଖରେ ଥିବା ସବୁ କିଛି ସେହି ସମାନ ତତ୍ତ୍ଵରୁ ଉଭା ହୋଇଛି, ତାହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ । ସେ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ଶେଷ କରିଥିଲେ, ‘ସବୁକିଛି ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ଵରେ ଗଠିତ ।…. ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ଵେତକେତୁ ।’’
ନଚିକେତା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁସନ୍ଧାନ (କଥୋପନିଷଦ)
ଥରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଏକ ଯଜ୍ଞରେ ଦାନ ଦେଉଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନଚିକେତା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ଯେ, ସେ ତାଙ୍କୁ କେଉଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବେ ? ପିତା କ୍ରୋଧୃତ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ‘ମୁଁ ତମୁକୁ ଯମକୁ ଦେବି’’ – ଅର୍ଥାତ୍ ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତାଙ୍କୁ ।
ତା’ପରେ ନଚିକେତା ଯମଙ୍କ ଦୁନିଆକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯମ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ । ତାଙ୍କ ମନରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା – ‘ଦେହର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ହୁଏ ?’’
ଯମ ଉତ୍ତର ନଦେଇ, ଟାଲିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ବାଳକଟି ଅଟଳ ରହିଲା । ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଯମ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଆତ୍ମା ସବୁ ଜୀବଙ୍କ ଭିତରେ ଗୁପ୍ତରେ ରହିଥାଏ । ଏହା ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ, ନା ମରିଥାଏ । ଏହା ଅମର ଅଟେ । ଏହି ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ହାସଲ କରିବା ପରେ ନଚିକେତା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଆସିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଖୁସିରେ ସ୍ଵାଗତ କରିଥିଲେ ।
ଗାର୍ଗୀ ଏବଂ ଯାଜ୍ଞବଲ୍ୟ ସମ୍ବାଦ (ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ)
ଥରେ ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ଜନକ ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ବିତର୍କର ବିଜେତାଙ୍କୁ ପୁରସ୍କାର ଘୋଷଣା କଲେ । ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଋଷି ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଦରବାରକୁ ଆସି ଅନେକ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଋଷିକା ଗାର୍ଗୀ ତାଙ୍କୁ ସଂସାରର ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମର ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରି ନଥିଲେ ।
ଏହି ସମୟରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା ବନ୍ଦ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଗାର୍ଗୀ ନିଜର ପ୍ରଶ୍ନ ପୁନର୍ବାର ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ଯାଜ୍ଞବଲ୍ୟ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ସଂସାର, ଯାହାକି ଋତୁ, ନଦୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସବୁକିଛିର ମୂଳ କାରଣ ଅଟନ୍ତି ।
ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ :
ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ ବେଦର କର୍ତ୍ତୃତ୍ଵକୁ ଅନେକ ଧର୍ମ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରା ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ ଏବଂ ନିଜର ବିକାଶ କରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ଅନ୍ୟତମ ଥିଲା । ଆଜିକୁ ପ୍ରାୟ ଅଢ଼େଇ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ବା ଗୌତମ ନେପାଳର କପିଳବାସ୍ତ ନଗରର ଲୁମ୍ବିନିଠାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯେକି ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଥିଲେ ।
୨୯ ବର୍ଷ ବୟସରେ ରଥରେ ସହର ପରିକ୍ରମା କରୁଥିଲାବେଳେ ଚାରିଗୋଟି ଦୃଶ୍ୟ ବୁଦ୍ଧଦେବଙ୍କ ଜୀବନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା । ଏହି ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଥୁଲା, ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି, ଅସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି, ମୃତବ୍ୟକ୍ତିର ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଏବଂ ଗୃହତ୍ୟାଗୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ । ଏସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ସଂସାର ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟଭାବ ଜାତ କରିଥିଲା ଏବଂ ସେ ରାଜମହଲ ତ୍ୟାଗ କରି ସତ୍ୟର ଅନୁସନ୍ଧାନ ପାଇଁ ନିଷ୍ପଭି ନେଇଥିଲେ ।
୩୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ବୋଧଗୟାଠାରେ ଏକ ପିପ୍ପଳ ଗଛ ତଳେ ଅନେକ ଦିନ ଧ୍ୟାନ କରିବାପରେ ସେ ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତି କରିଥିଲେ ।
ସେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଯେ, ଅବିଦ୍ୟା ଏବଂ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖର ଉତ୍ସ ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟି କାରଣକୁ ଦୂର କରିବାପାଇଁ ଏକ ନିୟମ ପରିକଳ୍ପନା କରିଥିଲେ । ଏହାପରଠାରୁ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ବୁଦ୍ଧ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଲା ‘ଜାଗ୍ରତ ବ୍ୟକ୍ତି’ ।
ବୁଦ୍ଧଦେବ ନିଷ୍ଠାପରଭାବେ ଆନ୍ତରିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ତଥା ସଂଯମତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଅହିଂସାର ସୂତ୍ର ନିହିତ ଥିଲା ।
‘ଜଳଦ୍ଵାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଅନେକ ଲୋକ ପବିତ୍ର ନଦୀରେ ଗାଧୋଇ ଥାଆନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସେ ହିଁ ପବିତ୍ର, ଯାହା ପାଖରେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ବାସ କରେ । ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହଜାରେ ଲୋକଙ୍କୁ ହଜାର ଥର ଜିତିବାଠାରୁ ନିଜକୁ ନିଜେ ଜିତିବା ହେଉଚି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଉପଲବ୍ଧି ।’’ ଏହି କଥା ତାଙ୍କ କଥାକୁ ସରଳ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରେ ।
ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଏ ବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସିନୀମାନଙ୍କପାଇଁ ବୁଦ୍ଧଦେବ ମଠ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ ।
ବୁଦ୍ଧ ସଂଘ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଯାହା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବା ଭିକ୍ଷୁ (ଏବଂ ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ, ଭିକ୍ଷୁଣୀ ବା ସାୟୀ) ମାନଙ୍କର ଏକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ବାଣୀ ଓ ଉପଦେଶର ଅଭ୍ୟାସ ଏବଂ ପ୍ରସାର ପାଇଁ ନିଜକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଥିଲେ ।
ଭାରତ ଏବଂ ସମଗ୍ର ଏସିଆ ଉପରେ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ବହୁମାତ୍ରାରେ ଥିଲା । ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଆଜି ବି ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରୁଛି ।
ସନ୍ନ୍ୟାସୀ (Ascetic) – ଯିଏ ଉଚ୍ଚ ଚେତନାପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ କଠୋର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ନିୟୋଜିତ ହୁଏ ।
ଆକର୍ଷଣ (Attachment) – ସାଧାରଣତଃ ଭାବନା ବା ଅଭ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ କାହା ସହିତ କିମ୍ବା କୌଣସି ଜିନିଷ ସହିତ ବନ୍ଧନରେ ରହିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ।
ସାଧୁ (Monk) – ଏମିତି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯିଏ ସଂସାରର ସ୍ଵାଭାବିକ ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଧାର୍ମିକ କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରନ୍ତି । ଜଣେ ସାଧୁ ସାଧାରଣତଃ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଜୀବନ ପାଇଁ କଠୋର ନିୟମ ପାଳନ କରିବାକୁ ନିଜକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଅନ୍ତି ।
ସାଧୁ (Nun) – ଜଣେ ସାଧୁଙ୍କ ସମକକ୍ଷର ନାରୀ ।
ଜୈନ ଧର୍ମ :
ଜୈନଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଥିଲେ ବର୍ଦ୍ଧମାନ ମହାବୀର ।
ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକ ରାଜପରିବାରରେ ଆଧୁନିକ ବିହାରର ବୈଶାଳୀ ସହରରେ ରାଜକୁମାର ବର୍ତମାନ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ମାତ୍ର ୩୦ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ସନ୍ଧାନରେ ଯିବାକୁ ସ୍ଥିରକରି ସେ ଗୃହତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୨ ବର୍ଷ ପରେ ଅସୀମ ଜ୍ଞାନ ବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ହାସଲ କରିଥିଲେ । ସେ ମହାବୀର ବା ମହାନାୟକ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଅର୍ଜିତ ଜ୍ଞାନରୁ ଯାହା ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ତାହା ପ୍ରଚାର କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।
ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ଅହିଂସା, ଅନେକାନ୍ତବାଦ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଓ ବେଦାନ୍ତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ ବହୁ ମାତ୍ରାରେ ସମାନ ହୋଇଥିବା ଏହି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଅଟେ । ମହାବୀରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ବିଚାରଧାରାକୁ ଏହି ଉକ୍ତିଦ୍ଵାରା ବୁଝାଯାଇପାରେ –
‘‘ ନି ଶ୍ଵାସ ନେଉଥିବା, ବିଦ୍ୟମାନ୍, ଜବିତ, ସମ୍ବେଦନଶୀଳ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହିଂସା ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅପମାନ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କଷ୍ଟ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ହେୟଜ୍ଞାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।’’
ଅପରିଗ୍ରହର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ଅନ-ଅଧିକାର’ ଏବଂ ଏହା ଭୌତିକ ସମ୍ପଭିଠାରୁ ଅଲଗା ହେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଏ, ଜୀବନରେ ପ୍ରକୃତରେ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ ସେଥିରେ ନିଜକୁ ସୀମିତ ରଖୁବା ଉଚିତ । ଜୈନଧର୍ମ ମଧ୍ଯ ମନୁଷ୍ୟଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଦୃଶ୍ୟ ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପରସ୍ପର ସହ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରେ, କାରଣ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପର ବିନା ବଞ୍ଚି ପାରିବେ ନାହିଁ । ପ୍ରକୃତି, ଉଭିଦ ଓ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ଉପରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଏହି ଗଭୀର ସତ୍ୟକୁ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରମାଣିତ କରିଛନ୍ତି ।
‘ଜୈନ୍ ବା ଜୈନ ଶବ୍ଦଟି ‘ଜିନ’ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ବିଜେତା’ । ଏହା କୌଣସି ସ୍ଥାନ ବା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟକୁ ବୁଝାଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଅଜ୍ଞତା ଏବଂ ମୋହର ବିଜୟକୁ ସୂଚିତ କରେ, ଯାହାଦ୍ଵାରା କି ଜ୍ଞାନର ପ୍ରାପ୍ତି ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ ।
ଏକ ବୌଦ୍ଧ କାହାଣୀ :
ଭାରତୀୟ ପିଲା ଓ ବୟସ୍କଙ୍କ ପିଢ଼ିକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିଥିବା ଜାତକ କାହାଣୀକୁଗଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର କାହାଣୀ କହେ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସରଳ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ ।
ଏକ ଜଣାଶୁଣା କାହାଣୀରେ ବୁଦ୍ଧ ମାଙ୍କଡ଼ମାନଙ୍କର ଏକ ବିଶାଳ ସୈନ୍ୟବାହିନୀର ରାଜା ଥିଲେ । ସେମାନେ ଏକ ବିରାଟ ଗଛ ନିକଟରେ ରହୁଥିଲେ ଯାହା ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ଵାଦିଷ୍ଟ ଫଳଯୁକ୍ତ ଥିଲା । ମାଙ୍କଡ଼ ରାଜାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ବିନା କୌଣସି ଫଳ ତୋଳା ହେଉ ନଥୁଲା, ତା’ ସତ୍ତ୍ୱେ ଦିନେ ତଳେ ବହିଯାଉଥୁବା ଝରଣାରେ ଏକ ପାଚିଲା ଫଳ ଖସିପଡ଼ିଲା । ସ୍ରୋତରେ ବହିଯାଇ ଏହା ଜାଲରେ ଲାଗିବାରୁ ମହଲକୁ ନିଆଯାଇଥିଲା । ରାଜା ଏହାର ସ୍ଵାଦରେ ଏତେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ ଯେ ସେ ତାଙ୍କ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେହି ଗଛକୁ ଠାବ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଯେଉଁଥୁରୁ ଏହା ଆସିଥିଲା ।
ବହୁ ଖୋଜାଖୋଜି କରିବା ପରେ ସେମାନେ ଗଛଟିକୁ ପାଇଲେ ଏବଂ ମାଙ୍କଡ଼ମାନେ ଗଛର ଫଳକୁ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବାର ଦେଖିଲେ । ସୈନିକମାନେ ମାଙ୍କଡ଼ମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । ମାଙ୍କଡ଼ ରାଜା ନିଜ ମାଙ୍କଡ଼ମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବାର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ଥିଲା ଯେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଝରଣା ଅତିକ୍ରମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ନିଜେ ତାହା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ବହୁତ ବଡ଼ ହୋଇଥିବାରୁ ମାଙ୍କଡ଼- ରାଜା ଅନ୍ୟ କୂଳରେ ଥିବା ଏକ ଗଛକୁ ଧରି ନିଜ ଶରୀରକୁ ଝରଣା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ପୋଲ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଯଦିଓ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସେ ଗୁରୁତର ଆହତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ଯ ଘଟିଥିଲା ।
ଦୂରରୁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଥିବା ରାଜା, ମାଙ୍କଡ଼-ରାଜାଙ୍କ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର ବଳିଦାନରେ ବହୁତ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ରାଜାର ଭୂମିକା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ।
ଏକ ଜୈନ କାହାଣୀ :
ରୋହିଣେୟ ଜଣେ ଅସାଧାରଣ ଦକ୍ଷ ଚୋର ଥିଲା । ତାଙ୍କୁ ଧରିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସକୁ ବିଫଳ କରି ଦେଇଥିଲା । ଏକ ସହରକୁ ଯିବା ବାଟରେ ସେ ହଠାତ୍ ମହାବୀରଙ୍କ ଏକ ଉପଦେଶରୁ କିଛି ବାକ୍ୟ ଶୁଣିଲା ଯାହା କି ଅଜ୍ଞାନ ରୂପକ ଅଜ୍ଞାନତାର ସାଧାରଣ ଜୀବନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଦେଉଥିଲେ ।
ସହରରେ ରୋହିଣେୟଙ୍କ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇ ଗିରଫ କରାଗଲା । ସେ ଜଣେ ସରଳ କୃଷକ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇଥିଲେ । ଜଣେ ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ନିଜର ପରିଚୟ ସ୍ଵୀକାର କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଚତୁର ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ରୋହିଣେୟ ମହାବୀରଙ୍କ କଥାକୁ ମନେ ପକାଇ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଯୋଜନାକୁ ଠାବ କରି ଏହାକୁ ବିଫଳ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇଥିଲେ ।
ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରି ରୋହିଣେୟ ମହାବୀରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ନିଜର ଅପରାଧ ସ୍ଵୀକାର କରିବା ସହ ସେ ଚୋରି କରିଥିବା ଧନ ଫେରସ୍ତ କରିବା ସହ କ୍ଷମା ମାଗିଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ସାଧୁ ହୋଇଗଲେ, ସେ ଯେଉଁ ଭ୍ରମରେ ରହୁଛନ୍ତି ତାହା ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ ।
କାହାଣୀଟି ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସଠିକ୍ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଗୁରୁତ୍ଵକୁ ଦର୍ଶାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୀବନରେ ଦ୍ଵିତୀୟ ସୁଯୋଗ ମିଳିବା ଉଚିତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ ।
ଉଭୟ ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ଧର୍ମରେ ଅହିଂସା ହେଉଛି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ପଶୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଶାରୀରିକ ହିଂସା ନ କରିବା ଠାରୁ ଅଧିକ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଚିନ୍ତାରେ ହିଂସାରୁ ସଂଯମ ରହିବା, ଯେପରିକି କାହା ପ୍ରତି ଖରାପ ଭାବନା ନ ରଖୁବା । ଯଦି ଆମେ ନିଜକୁ ଧାନର ସହ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଥାଉ, ତେବେ ଆମେ ଏଭଳି ନକରାତ୍ମକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିପାରିବା ଏବଂ ଏହାକୁ ସକାରାତ୍ମକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ପରିଣତ କରିବାକୁ ଶିଖୁପାରିବା । ବେଳେବେଳେ ଏଭଳି ନକାରାତ୍ମକ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହୋଇଥାଏ ।
ଉଭୟ ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନଧର୍ମରେ ସାଧୁ ଓ ବେଳେ ବେଳେ ସାଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଶିକ୍ଷାକୁ ଦୂର ଦୂର । ନ୍ତ ରେ ପ୍ର ସା ର କରିବାପାଇଁ ଦେଶବ୍ୟାପୀ ଭ୍ରମଣ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରି ଥ୍ଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଦୂର ସ୍ଥାନରେ ନୂତନ ମଠ ସୃ ଷ୍ଟି କରିଥିବାବେଳେ ଆଉ କେତେକ ପଥରରେ କଟାଯାଇଥିବା ଗୁମ୍ଫାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଜୀବନ ବିତାଉଥିଲେ ।
ସେହି ସମୟରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟ ଥିଲା । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଯାହାକୁ ‘ଚାର୍ବାକ’ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ (ବେଳେବେଳେ ‘ଲୋକାୟତ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତ ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ଜିନିଷ ଯାହା ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁପରେ କୌଣସି ଜୀବନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟଟି ବିଶେଷ ଲୋକପ୍ରିୟତା ହାସଲ କରିପାରି ନଥିଲା ଏବଂ ସମୟ କ୍ରମେ ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା ।
ଇଂରାଜୀରେ ହିନ୍ଦୁ, ବୌଦ୍ଧ, ଜୈନ ଓ ଶିଖ୍ ଧର୍ମକୁ ‘ଧର୍ମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତା ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ‘ଧର୍ମ ଶବ୍ଦ’ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ବୋଲି ଅନେକ ପଣ୍ଡିତ ଏକମତ ହୁଅନ୍ତି ।
ଜୈନ ଧର୍ମ ଓ ଖାରବେଳ :
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳଙ୍କ ରାଜତ୍ଵ ସମୟରେ ଜୈନଧର୍ମକୁ ଅଧୀକ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ମିଳିଥିଲା । ସେ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ (CE) ରେ କଳିଙ୍ଗରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ । ଭୁବନେଶ୍ଵର ନିକଟସ୍ଥ ଉଦୟଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ଖୋଦିତ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖରୁ ଏହାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ ।
ସେ ଜୈନ ଆଦର୍ଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ, ଜୈନ ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ସହିତ ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ଜୈନଧର୍ମର ପ୍ରସାରରେ ଅବଦାନ ରଖୁଥିଲେ ।
ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିରେ ପ୍ରାକୃତ ଶିଳାଲେଖ ତାଙ୍କ ରାଜତ୍ଵ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରେ ।
ସେ ପୂର୍ବ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଜୈନମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଥିଲେ । ବିଶେଷକରି ଉଦୟଗିରି ଏବଂ ଖଣ୍ଡଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ଥିବା ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା ଏବଂ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ ।
ଖାରବେଳ ଜୈନ ତପସ୍ଵୀ (ଶ୍ରମଣ)ଙ୍କ ପ୍ରତିପାଳନ ପାଇଁ ଭୂମି ଏବଂ ସମ୍ପଦ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଜୈନ ଧର୍ମର ଧାର୍ମିକ ଭିତ୍ତିଭୂମିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରି ଜୈନ ଶ୍ରାବକ ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସମ୍ମାନ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିଥିଲେ ।
ଖାରବେଳଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ଉଦୟଗିରି ଖଣ୍ଡିଗିରି ଅଞ୍ଚଳରେ ଜୈନ ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ପଥରକଟା ଗୁମ୍ଫା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଥିଲା ।
ରାଣୀଗୁମ୍ଫା, ହାତୀଗୁମ୍ଫା, ଏବଂ ଗଣେଶ ଗୁମ୍ଫା ଭଳି ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଗୁମ୍ଫାରେ ଜୈନ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଥିବା ଶିଳାଲେଖ ଏବଂ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଉଦୟଗିରି ଏବଂ ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫାର ଇତିହାସ :
ଖଣ୍ଡଗିରି ଏବଂ ଉଦୟଗିରି ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଉପକଣ୍ଠରେ ମହାମେଘବାହନ ରାଜବଂଶର ରାଜା ଖାରବେଳଙ୍କ ଆଦେଶରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଜୈନ ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ରାମ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ କରିବାପାଇଁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଯୋଗାଇବା ପାଇଁ ଏହି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା ।
ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ମୋଟ ୧୧୭ଟି ଗୁମ୍ଫା ଥୁଲା, ଯାହା ମଧ୍ଯରୁ ଆଜି କେବଳ ୩୩ଟି ଗୁମ୍ଫା ଦେଖାଯାଉଛି । ଏହି ୩୩ଟି ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରୁ ୧୫ଟି ଖଣ୍ଡଗିରି ପାହାଡରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୧୮ଟି ଉଦୟଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଯମଜ ଗୁମ୍ଫା ଦୁଇଟି ସଂଲଗ୍ନ ପାହାଡରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା କୁମାରୀ ପର୍ବତମାଳାର ଅଂଶବିଶେଷ ।
ଏହି ବହୁସ୍ତରୀୟ ପଥର-କଟା ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସରେ ଜୈନ ଧର୍ମର ଗୁରୁତ୍ଵକୁ ଦର୍ଶାଏ । ପୂର୍ବରୁ କଟକ କିମ୍ବା କଟକ ଗୁମ୍ଫା ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା, ଉଦୟଗିରି ଏବଂ ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକୁ ୧୯ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜଣେ ଯୁବ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀ ଆଣ୍ଠୁ ଷ୍ଟର୍ଲିଙ୍ଗ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ।
ଜୈବ ଭିକ୍ଷୁମାନେ ଯାଯାବର ଜୀବନଯାପନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ । ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ସେମାନଙ୍କର ରହଣି ସମୟରେ, ରାଜା ଖାରବେଳ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏବ ସ୍ଥାନ ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ବିଶ୍ରାମ ନେବେ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ କରିପାରିବେ ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ଉତ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଛୋଟ ନାଳ ଆକାରରେ ପାଣି ମିଳୁଥିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁମ୍ଫାରେ ସହଜ ଯୋଗାଯୋଗ ପାଇଁ ଗାତ ଥିଲା, ଦୀପ ଜଳାଇବାପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ବିଶ୍ରାମ ଭାବରେ କାମ କରିବାପାଇଁ ଏକ ମହଲା ସାମାନ୍ୟ ଢଳିଥିଲା । ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକର ଉପର କୋଠରୀ ଥୁଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏ ଯେ ଭିକ୍ଷୁମାନେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ସେଠାକୁ ଯାଉଥିଲେ ।
ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ, ଏପରି ଏକ ସମୟ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଜୈନ ଧର୍ମର ୨୪ତମ ତୀର୍ଥଙ୍କର (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁ) ମହାବୀର ଜୈନ କୁମାରୀ ପର୍ବତକୁ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ । ସେହି ସମୟଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଜୈନ ଧର୍ମର ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ହୋଇଆସିଛି ।
ଶିଳାଲେଖ – ଏହି ଗୁମ୍ଫାର କାନ୍ଥରେ ଅନେକ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି । ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ ଅନ୍ୟତମ ଯାହାକି ରାଜା ଖାରବେଳଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏ ।
ଜନଜାତି :
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଜନଜାତି ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ନଥୁଲା — ଜନଜାତିମାନେ କେବଳ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିବେଶରେ ଯେପରିକି ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ପର୍ବତରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ‘ଜନ’ ଥିଲେ । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ଇଂରାଜୀରେ ‘ଟ୍ରାଇବ୍’ ଓ ‘ଟ୍ରାଇବାଲ୍ କମ୍ୟୁନିଟି’ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀରେ ‘ଜନଜାତି’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି ।
ସରକାରୀ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ୨୦୧୧ରେ ଭାରତ ଅଧିକାଂଶ ରାଜ୍ୟରେ ୭୦୫ଟି ଜନଜାତି ଥିଲେ, ଯାହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ୧୦୪ ନିୟୁତ ଥିଲା, ଯାହାକି ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଏବଂ ବ୍ରିଟେନ୍ର ଜନସଂଖ୍ୟାଠାରୁ ଅଧୂକ ।
ଭାରତୀୟ ଗଣରାଜ୍ୟର ସମ୍ବିଧାନରେ, ଆମ ଭାଷା ଓଡ଼ିଶା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ମୋଟ ୬୪ଟି ଭିନ୍ନ ଜନଜାତିକୁ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଭାବରେ ସ୍ଵୀକୃତି ଦେଇଛି, ଏହି ୬୪ଟି ଭିନ୍ନ ଜନଜାତିକୁ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଭାବରେ ସ୍ଵୀକୃତି ଦେଇଛି । ଏହି ୬୪ଟି ଜନଜାତି ମଧ୍ୟରୁ, ୧୩ଟି ‘ବିଶେଷକରି ଦୁର୍ବଳ ଅବହେଳିତ ଜନାଜତି’ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବରେ ନାମିତ ।
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜନଜାତି ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ମାନବବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସଭ୍ୟ ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ‘ଆଦିମ’ ବା ‘ନିମ୍ନ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିଲେ ।
ଜନଜାତି ଓ ସେମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରା :
ଲୋକ ଏବଂ ଜନଜାତି ପରମ୍ପରା ତଥା ପ୍ରମୁଖ ବିଚାରଧାରା ମଧ୍ଯରେ ନିରନ୍ତର ସମ୍ପର୍କ ବଳବତ୍ତର ରହିଛି । ଉଭୟ ଦିଗରେ ଦେବଦେବୀ, ଧାରଣା, କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଓ ରୀତିନୀତିର ମଧ୍ଯରେ ଅବାଧ ଭାବ ବିନିମୟ ହୋଇଆସିଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ପୁରୀ (ଓଡ଼ିଶା)ରେ ପୂଜା ପାଉଥିବା ଜଗନ୍ନାଥ ମୂଳତଃ ଜଣେ ଆଦିବାସୀ ଦେବାତ ଥିଲେ ।
ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ମାତୃଦେବୀଙ୍କ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ମଧ୍ଯ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ହୋଇଆସୁଛି । ଅପର ପକ୍ଷରେ କେତେକ ଜନଜାତି ବହୁପୂର୍ବରୁ ହିନ୍ଦୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମହାଭାରତ ଏବଂ ରାମାୟଣରେ ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ରାଜ୍ୟଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତାମିଲନାଡୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଲ ଭଳବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।
ଜନଜାତିମାନେ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାଦାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଅନେକ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି । ତାମିଲନାଡୁର ନୀଳଗିରିର ତୋଡ଼ା ଆଦିବାସୀ ପାଇଁ, ଏହି ପର୍ବତମାଳାର ତିରିଶରୁ ଅଧ୍ଵ ଶିଖର ଦେବତା କିମ୍ବା ଦେବୀଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ, ସେହି ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ପବିତ୍ର ଯେ ତୋଡ଼ା ଜନଜାତିମାନେ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦେଖାଇ ସେମାନଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଇଙ୍ଗିତ କରିବାରୁ ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତି ।
ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶର ଅନେକ ଜନଜାତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକ ମିଳିତ ରୂପ ଡୋନିଯୋଲୋଙ୍କୁ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଯିଏକି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ମାନ୍ୟତା ହାସଲ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି । ଏହା ମଧ୍ୟ ଭାରତର କିଛି ଅଂଶରେ ଖଣ୍ଡୋବା ଦେବତାଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ମୁଣ୍ଡା ଓ ସାନ୍ତାଳ ଆଦିବାସୀମାନେ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ସିଙ୍ଗବଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି । ନିୟମଗିରି ପର୍ବତକୁ ଡଙ୍ଗରିଆମାନେ ଦେବତା ବା ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି ।
ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ହଜାର ହଜାର ଜାତି ଓ ଜନଜାତି ଇତିହାସର ପ୍ରାରମ୍ଭରୁ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ପରସ୍ପରକୁ ସେମାନଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ଵାସ ଓ ପ୍ରଥାରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛନ୍ତି । ହିନ୍ଦୁଧର୍ମଦ୍ଵାରା ଜନଜାତି ଧର୍ମ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛି ବୋଲି ସମସ୍ତେ ସ୍ଵୀକାର କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ସତ ଯେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ କେବଳ ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନୁହେଁ ବରଂ ଏହାର ସମଗ୍ର ବିକାଶ ସମୟରେ ଜନଜାତି ଧର୍ମଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛି ।
ବିପ୍ଳବୀ ଧରଣୀଧର ନାଏକ :
ଧରଣୀଧର ନାୟକ ଓଡ଼ିଶାର କେଉଁଝର ଅଞ୍ଚଳର ଜଣେ ସାହସୀ ଆଦିବାସୀ ନେତା ଏବଂ ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଥିଲେ ।
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଅର୍ଥାତ୍ ୧୮୬୦-୭୦ ଦଶକରେ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାଙ୍କ ସାମନ୍ତବାଦୀ ଅତ୍ୟାଚାର ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଉପନିବେଶବାଦୀ ଶାସନ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଆଦିବାସୀ ବିଦ୍ରୋହରେ ନେତୃତ୍ଵ ନେଇଥୁଲେ ଧରଣୀଧର ନାୟକ । ତାଙ୍କ ବିଦ୍ରୋହ କେଉଁଝର ଏବଂ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟାପକ ସାମନ୍ତବାଦୀ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ବିରୋଧୀ ଭାବନାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲା ।
ଏହି ବିଦ୍ରୋହ ଓଡ଼ିଶାରେ ଆଦିବାସୀ ପ୍ରତିରୋଧର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଥିଲା । ବଢୁଥିବା ଅଶାନ୍ତିରେ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଦମନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଧରଣୀଧର ନାଏକଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇଥିଲା ।
ଧରଣୀଧର ନାୟକଙ୍କୁ ଆଦିବାସୀ ଚେତନାର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଵାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସାହସର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଓଡ଼ିଶାବାସୀମାନେ ମନେରଖୁଛନ୍ତି ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ଜନଜାତିଙ୍କ ଧର୍ମୀୟ ଭାବନା :
ମକର ପର୍ବ ଓଡ଼ିଶାରେ ମୂଖ୍ୟତଃ ସାଧାରଣ ବର୍ଗ ଏବଂ ଆଦିବାସୀ (ଜନଜାତି)ଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏହି ପର୍ବ ଓଡ଼ିଶାରେ ଧାନ ଫସଲ ଅମଳ ପରେ ପଡ଼ିଥାଏ । ମୟୂରଭଞ୍ଜ, କେଉଁଝର ଏବଂ ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାରେ ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ ।
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତିକୁ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଓଡ଼ିଶାରେ ଟୁସୁ ପର୍ବ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଚାଉଳ ଏବଂ ଧାନ ହେଉଛି ଏହି କୃଷିଭିତ୍ତିକ ପର୍ବର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ଏବଂ ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟଙ୍କଦ୍ଵାରା କ୍ଷେତରୁ ଅଣାଯାଇଥିବା ଶେଷ ଧନା ଗଦା, ଟୁସୁକୁ ଯୁବତୀମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି । ପୌଷ ମାସର ଶେଷ ଦିନରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିବା ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକରେ ଖାଦ୍ୟ, ମେଳା, ସଙ୍ଗୀତ ଆଦି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମୁଖ୍ୟତଃ କୁଡୁମି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ମହିଳାମାନେ ଏହି ପର୍ବକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
ବିଷୟ ସାରାଂଶ
ଭାରତରେ ପ୍ରାରମ୍ଭକ ଗ୍ରନ୍ଥ ବେଦ ଅନେକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା । ବେଦାନ୍ତ ଏବଂ ଯୋଗ ସବୁଠାରୁ ଜଣାଶୁଣା ।
ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନଧର୍ମ ବେଦର କର୍ତ୍ତୃତ୍ଵରୁ ଦୂରେଇ ଯାଇ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ପ୍ରଥା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରିଥିଲେ ।
ଯଦିଓ ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନୀତି ଏବଂ ପଦ୍ଧତି ଥୁଲା, ତଥାପି ସେମାନେ କିଛି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା ବିନିମୟ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖର କାରଣ ଏବଂ ଅଜ୍ଞତା ଦୂର କରିବାର ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ଖୋଜୁଥିଲେ ।
ଜନଜାତିଙ୍କ କଳା ବା ପ୍ରଥା ଓ ବିଶ୍ଵାସ ପ୍ରଣାଳୀ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ସହ ବହୁ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ସମ୍ପର୍କ ରଖୁଛି । ଆଦିବାସୀ ବିଶ୍ଵାସ ପ୍ରଣାଳୀ ସାଧାରଣତଃ ଭୂମି ଏବଂ ଏହାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରେ, ଏହା ସହ ଭୂମିରେ, ସେମାନେ ଦେବତ୍ଵର ଏକ ଉଚ୍ଚତର ଧାରଣାରେ ବ୍ରତୀ ହୋଇଥାନ୍ତି ।