Go through BSE Odisha Class 7 Social Science Notes Odia Medium Chapter 4 ନୂତନ ଅଭ୍ୟୁଦୟ : ସହର ଓ ରାଜ୍ୟ to understand important topics more clearly.
7th Class Social Science Chapter 4 Notes Odia Medium
BSE Odisha Class 7 Social Science Chapter 4 Notes Odia Medium
‘‘କୌଣସି ଦେଶ ବା ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ତା’ର ରାଜଧାନୀ ଓ ମୁଖ୍ୟ ସହରଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ । ରାଜ୍ୟର ଭୂମି କେବଳ ବାସସ୍ଥାନ କିମ୍ବା କୃଷିପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସମୟରେ ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ । ପୁନଶ୍ଚ ସେହି ଭୂମି କୃଷି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହେବା ଦରକାର । ସେଠାରେ ଖଣି, ଜଙ୍ଗଲ ସହ ହାତୀ ଭଳି ପଶୁମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହେବା ସହିତ ଗୋଚର ପାଇଁ ଭୂମି ଅନୁକୂଳ ଓ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେବା ଦରକାର । ଏହା ଜଳ ନିମିତ୍ତ କେବଳ ବର୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଅନୁଚିତ । ଏଥିରେ ଗମନାଗମନ ପାଇଁ ସ୍ଥଳପଥରେ ରାସ୍ତା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଜଳପଥ ରହିବା ଭଲ । ଏଠାକାର ଭୂମିରୁ ଉତ୍ପାଦିତ ସାମଗ୍ରୀ ଯାହାକି ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଅଭିବୃଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ ହେବା ସହ ଏଠାରେ ବ୍ୟାପକ କିସମର ପଣ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମିଳିଥାଏ ।’’
– କୌଟିଲ୍ୟ, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର
ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଭାରତରେ ପ୍ରଥମ ସହରୀକରଣ ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ବା ହରପ୍ପା ୨୦୦୦ ପରଠାରୁ ଏହି ସଭ୍ୟତାର ବିଲୟ ଘଟିବା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ସଭ୍ୟତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାକି ଖ୍ରୀ.ପୂ. ହୋଇଥିଲା । ଶେଷରେ ଏହି ସଭ୍ୟତା ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ଏହାର ବହୁ ବର୍ଷପରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ସମତଳ ଭୂମି ଅବବାହିକାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ନୂତନ ସହରୀକରଣର ଯୁଗ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ହରପ୍ପା ସଭ୍ୟତାର କିଛି ଅଂଶ ରହିଥିଲା । ଏହାକୁ ଭାରତର ଦ୍ଵିତୀୟ ସହରୀ ସଭ୍ୟତା କୁହାଯାଏ ।
ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟ, ଜୈନ, ବୌଦ୍ଧ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗର ସାହିତ୍ୟରୁ ସେହିସବୁ ନଗର ବା ସହର କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଅନେକ ତଥ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ।
ପ୍ରନୃତତ୍ତ୍ଵବିତ୍ମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଖନନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମିଳିଥିବା ଅନେକ ତଥ୍ୟ ଭାରତର ସହରୀକରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମାଣ ପ୍ରଦାନ କରିଅଛି ।
ଜନପଦ ଓ ମହାଜନପଦ :
ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୦୦୦ ମସିହାର ଶେଷ ବେଳକୁ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂସ୍କୃତିର ପୁନର୍ଗଠନ ଆର ମ୍ଭ ହେ ଲ। । ଏହି ସଜନସାଧାରଣ କୁଳ, ଗୋତ୍ର ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗଠନ କଲେ ଏବଂ ଏକ ସାଧାର ଣ ଭାଷା ସହି ତ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଥାକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ବା ଜନପଦର ରହି ଜଣେ ରାଜା ବା ଶାସକଙ୍କ ଦ୍ଵାର। ଶାସିତ ହେଲେ ।
‘ଜନ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଲୋକମାନେ ‘ପଦ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଯେଉଁଠାରେ ପାଦ ରଖାଯାଏ ବା ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବସବାସ କରାଯାଏ । ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାରର ପ୍ରସାର ହେତୁ ଜନପଦଗୁଡ଼ିକର ବୃଦ୍ଧି ଘଟି ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗାଯୋଗ ବଢ଼ିଲା ।
ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୮ମ ଓ ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ କେତେକ ପ୍ରାଚୀନ ଜନପଦ ପରସ୍ପର ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇ ଏକ ବୃହତ୍ ଅଞ୍ଚଳ ଗଠନ କଲେ, ଯାହାକୁ ‘ମହାଜନପଦ’ କୁହାଗଲା । ଯଦିଓ ଏହି ଜନପଦଗୁଡ଼ିକର ବିଭିନ୍ନ ତାଲିକା ରହିଛି, ତଥାପି ‘ଷୋଡ଼ଶ ମହାଜନପଦ’ ସମ୍ପର୍କରେ ସମସ୍ତେ ଏକମତ ।
ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମର ଗାନ୍ଧାରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୂର୍ବରେ ଅଙ୍ଗ ଓ ମଧ୍ୟଭାରତର ‘ଅମ୍ଳକ’ଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୋଦାବରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳରେ ଜଣେ ଶାସକ ଥିଲେ, ଯେ କି ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳର ଜନପଦକୁ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ବାନ୍ଧି ରଖୁଥିଲେ ।
ଜନପଦଗୁଡ଼ିକ କାଳକ୍ରମେ ସେମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବାଣିଜ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଗଙ୍ଗାନଦୀ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଭାରତର ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ସୁତରାଂ କାଳକ୍ରମେ ଷୋଡ଼ଶ ମହାଜନପଦର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । ମହାଜନପଦ ଗୁଡ଼ିକୁ ବୃହତ୍ ରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା ।
ଅଧିକାଂଶ ସହର ଆକାରରେ ବଡ଼ ଏବଂ ଦୁର୍ଗ ବା ଗଡ଼ଖାଇଦ୍ଵାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା । ଦୁର୍ଗର ଦ୍ଵାର ପ୍ରାୟତଃ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ପ୍ରବେଶ ପଥ ଦେଇ ଯିବା ଆସିବା କରୁଥିବା ଲୋକ ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହୁଥିଲା । ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ କଥା ହେଉଛି ଯେ, ‘ଦୁର୍ଗ’ ବା ‘ଗଡ଼ଖାଇ’ଗୁଡ଼ିକ ୫୦୦ ବର୍ଷର ପ୍ରାଚୀନ ହୋଇଥିଲେ ବି ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ତିଷ୍ଠି ରହିଛି ।
ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ମହାଜନପଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବାର କାରଣ ହେଲା ଉର୍ବର ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମିରେ କୃଷିର ଅଭିବୃଦ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ ପର୍ବତରେ ଲୁହାପଥରର ସୁଲଭତା ଏବଂ ନୂତନ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ସୃଷ୍ଟି ଇତ୍ୟାଦି ।
ଖାଇ (Moat) : ଏକ ଗଭୀର ଓସାରିଆ ଖାଇ ଯାହା ଏକ ଦୁର୍ଗ କିମ୍ବା ସୁଦୃଢ଼ ସହରକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ରହିଥାଏ ।
ପ୍ରାଚୀନ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରା :
ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବାଦ୍ ଦେଲେ ମହାଜନପଦ ଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଏକ ପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା, ଯେ କି ବେଳେବେଳେ ରାଜାଙ୍କ କ୍ଷମତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରୁଥିଲା ।
ପରିଷଦ ସଦସ୍ୟମାନେ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ବସି ଲୋକଙ୍କ ସମସ୍ୟା ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ । ଏହି ସଭାଗୁଡ଼ିକୁ ସଭା କିମ୍ବା ସମିତି କୁହାଯାଉଥିଲା । ଏହି ପରିଷଦର କ୍ଷମତା। ଏତେ ଥୁଲ। ଯେ ଜଣେ ଏକଛତ୍ରବାଦୀ ଶାସକକୁ ସିଂହାସନଚ୍ୟୁତ କରାଇପାରୁଥିଲା ।
ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ ଶାସକଙ୍କ ପଦବୀ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ସୂତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମିଳି ଲ। । ଶାସକ ମାନେ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଦାୟିତ୍ଵ ଅନିର୍ବାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା ।
ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଶାସକଙ୍କ ପାଇଁ ମଗଧ, ଅବନ୍ତୀ, କୋଶଳ ଏବଂ ବତ୍ସ ଇତ୍ୟାଦି ମହାଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିଲେ ।
ଭଜି ଏବଂ ମଲ୍ଲ ମହାଜନପଦ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପଦ୍ଧତିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ । ଯେଉଁଥିରେ ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ଚୟନ କରୁଥିଲେ । ଏହି ମହାଜନପଦ ଦୁଇଟି ବିଶ୍ଵରେ ପ୍ରାଗ୍ ଗଣତନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଥିଲା ।
ଅଧିକ ନୂଆ କଥା ଜାଣିବା:
ଏହି ସମୟରେ ମୁଖ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୃଷ୍ଟି ଗୋଜର ହୋଇଥିଲା । ଭବିଷ୍ୟତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ସ୍ଥାପନା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନୂତନ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନ ଧର୍ମର ମଧ୍ଯ ପ୍ରଚାର ଏବଂ ପ୍ରସାର ଘଟିଥିଲା ।
ଦ୍ଵିତୀୟ ସହରୀକରଣରେ ଲୌହ ଧାତୁ ବ୍ୟବହାରର ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ସରଞ୍ଜାମ କୃଷିକୁ ଅଗ୍ରସର କରାଇଥିଲା । ଲୁହା ଥିଲା ତମ୍ବା କିମ୍ବା ବ୍ରୋଞ୍ଜଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ।
ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଲୁହା ଏକ ମୁଧ୍ୟ ଧାତୁରୂପେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା । ଲୁହାର ଆବିଷ୍କାର କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧ୍ବକ ଉନ୍ନତି ଆଣିଥିଲା ।
ଲୁହାଦ୍ଵାରା ନିର୍ମିତ ହାଲୁକା ଓ ତୀକ୍ଷଣ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଯଥା- ଖଣ୍ଡା, ବର୍ଚ୍ଛା, ଶର, ଢାଲ ଇତ୍ୟାଦି ନିର୍ମିତ ହୋଇପାରିଲା । ମହାଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହି ଲୌହ ନିର୍ମିତ ହାତ ହତିଆରି ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ।
ରୂପା ଏକ ନରମ ଧାତୁ ଯାହା ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ରୂପେ ପରିଚିତ ଓ ବ୍ୟବହୃତ । ଏହାର ନରମ ସ୍ଵଭାବ ଯୋଗୁଁ ଏହା ଦେହରେ ପଞ୍ଚ୍ (ଆହତ) ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକ ଛପାଯାଇପାରୁଥିଲା । ଏହି ପ୍ରକାର ମୁଦ୍ରାକୁ ‘ପଞ୍ଚମାର୍କ’ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଉଥିଲା ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ମହାଜନପଦର ନିଜସ୍ୱ, ମୂଦ୍ରା ରହିଥିଲା । ଏହା ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ ଏବଂ ମହାଜନପଦଗୁଡ଼ିକର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲା । ଏହି ମୁଦ୍ରା ଗୁଡ଼ିକ ରୌପ୍ୟ, ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ, ତମ୍ବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ ଥିଲା ।
ବର୍ଷ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା :
ମାନବ ଜାତି ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଏକ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀ ସହ ବୃତ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ମାନଦଣ୍ଡକୁ ଆଧାର କରି ନିଜକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ପରିଣତ କଲା । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- ଶାସନ, ପ୍ରଶାସନ, ଧର୍ମ, ଶିକ୍ଷା, ବାଣିଜ୍ୟ, ସହର ଯୋଜନା, କର୍ମଚାରୀ, କୃଷି, କାରିଗରୀ, କଳା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ବୃତ୍ତିଧାରୀ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହେଲେ ।
ବୃତ୍ତି ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ବର୍ଣ୍ଣ ବା ଜାତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । ଏହା ସମାଜରେ ଅସମାନତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା । ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରାଚୀନ ପୁସ୍ତକ ବେଦରେ ଥିଲା, ଯାହା ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ନାମରେ ବିଦିତ ଥୁଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା– ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ।
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂଜା କରୁଥିଲା ବେଳେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ସମାଜର ସୁରକ୍ଷାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରୁଥିଲେ । ବୈଶ୍ୟମାନେ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟରେ ନିଜକୁ ନି ୟୋଜିତ କରି ଥ୍ ଲାବେଳେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଏହି ତିନି ଜାତିଙ୍କୁ ସେବା ଯୋଗାଇ ଦେଉଥିଲେ ।
ଇଂରାଜୀରେ ‘କାଷ୍ଟ’ (Caste) ବା ଜାତି ଏକ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶବ୍ଦ (କାଷ୍ଟା)ରୁ ଆସିଛି । ଆସୁଛି । ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜମାନେ ଷୋଡଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଭାରତକୁ ଆସିଥିଲେ । ସେମାନେ ଭାରତର ସମାଜକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । କିଛି ବିହ୍ବାନ ଜାତିକୁ ‘ବର୍ଷ’ ବୋଲି ବିବେଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ଅଧିକାଂଶ ଏହାକୁ ଜାତି ବୋଲି ବିବେଚନା କରୁଥିଲେ । ତଥାପି ଏହା ବର୍ଷ-ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା ।
ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିକାଶ :
ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀ ଭାରତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ମାର୍ଗ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିଲା । ଗୋଟିଏ ଥିଲା ‘ଉତ୍ତରାପଥ’ ଓ ଅନ୍ୟଟି ‘ଦକ୍ଷିଣାପଥ’ । ବାଣିଜ୍ୟ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ମାର୍ଗଦ୍ଵୟ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା ।
ଉତ୍ତରାପଥ ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମାଞ୍ଚଳକୁ ଗଙ୍ଗାନଦୀର ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ସହିତ ପୂର୍ବ ଭାରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିଲା । ଦକ୍ଷିଣାପଥ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ପ୍ରୟାଗରାଜ ନିକଟସ୍ଥ କୌଶମ୍ବୀଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତାଞ୍ଚଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ସଂଯୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକଗୁଡ଼ିକଏ ପାର୍ଶ୍ଵ ରାସ୍ତା ରହିଥିଲା, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ପଶ୍ଚିମ ଓ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିଲା ।
ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ (ଯାହା ଆଜି ଭୁବନେଶ୍ଵରର ଅଂଶବିଶେଷ) ଭଳି ପ୍ରମୁଖ ସହରଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ ତତ୍କାଳୀନ କଳିଙ୍ଗର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ଏହା ଏକ ବର୍ଗାକାର ଭୂମି ଉପରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଦୁର୍ଗୀକରଣ ସହ ଏହାର ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ପ୍ରଶସ୍ତ ଥିବାର ଜଣାଯାଏ ।
ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୪୦୦ ବେଳକୁ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳରେ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା ଚୋଳ, ଚେର ଏବଂ ପାଠ୍ୟ ।
ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନଶାଳୀ ଥିଲେ । ସେଠାକାର ଖଣିମାନଙ୍କରୁ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ ଓ ସ୍ଵଳ୍ପ ମୂଲ୍ୟବାନ ପ୍ରସ୍ତର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ମସଲା ଦ୍ରବ୍ୟର ଉତ୍ପାଦନ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଶ ଭିତରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବା ସହ ସମୁଦ୍ର ପଥରେ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହ ବାଣିଜ୍ୟ କରି ଲାଭବାନ କରାଉଥିଲା ।
ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୦୦ କିମ୍ବା ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୦୦ ବେଳକୁ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ଏପରିକି ଉତ୍ତର ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଯୋଗରେ ଉନ୍ନତି ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ
- ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଦ୍ଵିତୀୟ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଭାରତର କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୁଦ୍ର ରାଜ୍ୟପରି ଥୁଲେ, ରାଜା ଥିଲେ ଶାସନର ମୁଖ୍ୟ । ବୟସ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏକ ‘ସଭା’ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାସନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହଯୋଗ କରୁଥିଲା ।
- ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀର ଷୋହଳଟି ମହାଜନପଦ ସର୍ବପ୍ରଥମ ସୁସଂଗଠିତ ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ ଥିଲେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ଵିତୀୟ ସହର ସଭ୍ୟତାର ମୂକ ସାକ୍ଷୀ ଥିଲେ । ଦ୍ଵିତୀୟ ସହରୀ ସଭ୍ୟତା ଭାରତର ଉତ୍ତର ପୂର୍ବରେ ଗଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା । ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ମହାଜନପଦର ପତନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା ।
- ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତର ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯୋଗାଯୋଗ ବା ଗମନାଗମନର ବିଶେଷ ଉନ୍ନତି ସାଧୂତ ହୋଇଥିଲା । ଫଳତଃ ଭାରତ ଉପମହାଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର କରିପାରିଲେ ।