Bhagya

Odisha State Board BSE Odisha 9th Class Hindi Solutions Chapter 2 ममता Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 9 Hindi Solutions Chapter 2 ममता

प्रश्न और अभ्यास (ପ୍ରଶ୍ନ ଔର୍ ଅଭ୍ୟାସ)

1. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दो-तीन वाक्यों में दीजिए।
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନ କେ ଉତ୍ତର୍ ଦୋ-ତୀନ୍ ବାର୍କେ ମେଁ ଦୀଜିଏ )।
(ନିମ୍ନଲିଖତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦୁଇ-ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଦିଅ ।)
(क) ‘ममता’ कहानी का सारमर्म अपने शब्दों में लिखिए।
(‘ମସ୍ତା’ କହାନୀ କା ସାରମର୍ମ ଅତ୍ମନେ ଶବ୍ଦା ମେଁ ଲିଖୁଏ )।
(‘ମମତା’ କାହାଣୀର ସାରମର୍ମ ନିଜ ଭାଷାରେ ଲେଖି ।)
उत्तर:
ममता मध्ययुग के रोहतास दुर्ग के ब्राह्मण मन्त्री चूड़ामणि की विधवा पुत्री है। पहले माता और कुछ दिनों के बाद पठानों से हुए संघर्ष में ममता के पिता का मौत हो गयी। मगर मुगल बादशाह हुमायूँ चौसा- युद्ध में शेरशाह से हारकर एक रात ममता की झोंपड़ी में आश्रय लिया। ममता को हुमायूँ का परिचय मालूम न होते हुए भी झोपड़ी में आश्रय देती है। एवं स्वंय पास की टूटी दीवारों में चली जाती। इसके साथ ४७ सालों के बाद अकवर मुगल बादशाह बनते हैं। उस स्थान पर हुमायूँ की स्मृति में एक अष्टकोण मन्दिर बनवाया जाता है, पर मन्दिर में ममता का नाम कहीं भी लिखा नहीं जाता।

(ख) ‘ममता’ कहानी का मुख्य चरित्र कौन है? उसकी चारित्रिक विशेषताओं को बताइए।
(‘ମମ୍‌’ କହାନୀ କା ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର କୌନ୍ ହୈ ? ଉସ୍‌ ଚାରିତ୍ରିକ୍ ୱିଶେଷତାଓଁ କୋ ବତାଇଏ)।
(ମମତା କାହାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର କିଏ ? ତାହାର ଚାରିତ୍ରିକ ବିଶେଷତ୍ଵ କୁହ ।)
उत्तर:
ममता कहानी का मुख्य चरित्र रोहतास दुर्ग के ब्राह्मण मन्त्रो चूड़ामणि की विधवा बेटी ‘ममता’ है। पिताजी पुत्री को स्वर्ण मुद्रा भेंट करते है लेकिन नि: लोभता से यह भेंट ठुकरा देती है। चूड़ामणि के देहान्त के बाद रोहताश दुर्ग को शेरशाह अधिकार कर लिया और ममता एक बौद्ध मठ के खण्डहरों में जा छिपती है। मुगल बादशाह हुमायूँ एक रात ममता की झोंपड़ी में आश्रय के लिए भिक्षा माँगते और आश्रय पाते हैं मगर ममता पास की टूटी दीवारों में चली जाती है। इससे ममता की कंलक मुक्त चारित्रिक साबित हुआ। वह कहती है मैं ब्राह्मण हू, मुझे तो अपने धर्म- अतिथी देव की उपासना का पालन करना चाहिए।

(ग) इस कहानी से आपको क्या प्रेरणा मिलती है?
(ଇସ୍ କହାନୀ ସେ ଆପ୍‌ କ୍ୟା ପ୍ରେରଣା ମିଲ୍‌ ହୈ ?)
(ଏହି କାହାଣୀରୁ ଆପଣଙ୍କୁ କ’ଣ ପ୍ରେରଣା ମିଳୁଛି ?)
उत्तर:
ब्राह्मण – मन्त्री चूड़ामणि की स्नेहममता विधवा बेटी ममता पर निदक झलक है। ममता विधवा हिन्दु नारी चरित्रको अक्षुर्ण रख सकती। उसने अपने जीवन को मानव सेवा में उत्सर्गिकृत करदिया। उस के साल हमें जीवन में संघर्ष करते हुए जीना चाहिए हमें अपने धर्म और कर्त्तव्य का कभी नहीं छोड़ना चाहिए। विपन्न समय में आए हुए शरणागती की रक्षाकरनी चाहिए।

(घ) इस कहानी में लेखक का उद्देश्य स्पष्ट कीजिए।
(ଇସ୍ କହାନୀ ମେଁ ଲେଖକ କା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କୀଜିଏ) ।
(ଏହି କାହାଣୀରେ ଲେଖକଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କର ।)
उत्तर:
इस कहानी में जयशंकर प्रसाद ने हिन्दू ब्राह्मणो विधवा ‘ममता’ के माध्यम से भारतीय संस्कृति और पारंपरिक मुल्यवोध को दर्शाया गया। यहाँ हिन्दू और मुसलमान दोनो धर्म को चर्चा करने के साथ विधवा चरित्र एक कलंकमुक्त, परोपकारी, निर्लोभ, निर्भिक, अतिथिसेवा और कामना वासना गुणो को त्याग करने का आदि विशेष गुणों का निच्छक प्रतिछवि स्पष्ट रूप से चित्रित होसका है।

2. निम्नलिखित प्रश्नों का उत्तर एक या दो वाक्यों में दीजिए।
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନ କା ଉତ୍ତର୍ ଏକ୍ ୟା ଦୋ ବାର୍କେ ମେଁ ଦୀଜିଏ) ।
(ନିମ୍ନଲିଖ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟରେ ଦିଅ ।)

(क) रोहतास दुर्ग के प्रकोष्ठ में बैठी हुई युवती ममता किसे देख रही थी?
(ରୋହତାସ୍ ଦୁର୍ଗ କେ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ମେଁ ବୈଠୀ ହୁଈ ୟୁବତୀ ମମତା କିସ୍ ଦେଖ୍ ରହୀ ଥୀ ?)
(ରୋହତାସ ଦୁର୍ଗର ପ୍ରକୋଷ୍ଠରେ ଯୁବତୀ ମମତା ବସିରହି କ’ଣ ଦେଖୁଥିଲା ?)
उत्तर:
रोहतास दुर्ग के प्रकोष्ठ में बैठी हुई युवती ममता शोण के तीक्ष्ण गम्भीर प्रवाह को देख रही थी।

(ख) ममता का यौवन किसके समान उमड़ रहा था?
(ମମତା କା ଯୌବନ୍ କିସ୍‌ ସମାନ୍ ଉମଡ଼୍ ରହା ଥା ?)
(ମମତାର ଯୌବନ କାହା ସହିତ ଆବେଗତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା ?)
उत्तर:
ममता का यौवन शोण के समान उमड़ रहा था।

(ग) संसार में सबसे तुच्छ निराश्रय प्राणी कौन है?
(ସଂସାର୍ ମେଁ ସବ୍‌ ତୁଚ୍ଛ ନିରାଶ୍ରୟ ପ୍ରାଣୀ କୌନ୍ ହୈ ?)
(ସଂସାରରେ ସବୁଠାରୁ ତୁଚ୍ଛ ନିରାଶ୍ରୟ ପ୍ରାଣୀ କିଏ ?)
उत्तर:
संसार में सबसे तुच्छ निराश्रय प्राणी हिन्दू विधवा है।

(घ) चूड़ामणि क्यों व्यथित हो गये ?
(ଚୂଡ଼ାମଣି କ୍ୟା ବ୍ୟର୍ଥିତ ହୋ ଗୟେ ?)
(ଚୂଡ଼ାମଣି କାହିଁକି ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଗଲେ ?)
उत्तर:
शोण के प्रवाह में ममता अपना जीवन मिलाने में बेसुध होने के साथ पिता का आना नहीं जानसकी, इसलिए चुडामणी व्यथित हो गये।

(ङ) ममता ने पिता का उपहार क्यों स्वीकार नहीं किया?
(ମମ୍‌ତା ନେ ପିତା କା ଉପହାର୍ ଜ୍ୟୋ ସ୍ଵୀକାର ନହୀ କିୟା ?
(ମମତା କାହିଁକି ପିତାଙ୍କ ଉପହାର ସ୍ଵୀକାର କଲା ନାହିଁ ?)
उत्तर:
ममता ने पिता का उपहार इसलिए स्वीकार नहीं किया कि म्लेच्छ का उत्कोच स्वीकार करना ठीक नहीं है। हम लोग ब्राह्मण है, इतना सोना लेकर क्या करेंगे ?

(च) चूड़ामणि का हृदय क्यों धक् धक् करने लगा ?
(ଚୂଡ଼ାମଣି କା ହୃଦୟ ବ୍ୟୋ ଧକ୍-ଧକ୍ କର୍‌ନେ ଲଗା ?)
(ଚୂଡ଼ାମଣିର ହୃଦୟ କାହିଁକି ଧକ୍-ଧକ୍ କଲା ?)
उत्तर:
जब डोलियों का तांता भीतर आ रहा था तब चूड़ामणि का हृदय धक् धक् करने लगा।

(छ) ब्राह्मण – मन्त्री कैसे मारा गया?
(ବ୍ରାହ୍ମଣ-ମନ୍ତ୍ରୀ କୈସେ ମାରା ଗୟା ?)
(ବ୍ରାହ୍ମଣ-ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କିପରି ମାରି ଦିଆଗଲା ?)
उत्तर:
चुडामणी ने जाकर रोहतास दुर्ग के तोरण निकट की डोलियों का आवरण खुलवाना चाहा। पठानों ने कहा – यह महिलाओं का अपमान करना है। बात बढ़ गयी, तलवारों खिचीं ब्राह्मण मंत्री मारा गया।

(ज) मौर्य और गुप्त सम्राटों की कीर्त्ति का खण्डहर कहाँ था?
(ମୌର୍ଯ୍ୟ ଔର୍ ଗୁପ୍ତ ସମ୍ରାଟୋ କୀ କୀର୍ଜୀ କା ଖଡ୍ଗର୍ କହାଁ ଥା ?)
(ମୌର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ସମ୍ରାଟ ମାନଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତିର ଭଗ୍ନସ୍ତୂପ କେଉଁଠାରେ ଥିଲା ?)
उत्तर:
काशी के उत्तर धर्मचक्र बिहार मौर्य और गुप्त सम्राटो की कीर्ति का खंडहर था।

(झ) भारतीय शिल्प की विभूति कहां बिखरी हुई थी ?
(ଭାରତୀୟ ଶିଳ୍ପୀ ବିଭୂତୀ କହାଁ ବିଖରୀ ହୁଇ ଥୀ ?)
(ଭାରତୀୟ ଶିଳ୍ପର ଚମତ୍‌କାରିତା କେଉଁଠି ଝଟକୁଥିଲା ?)
उत्तर:
भारतीय शिल्प की विभूति भग्नचूड़ा, तृणा-गुल्मों से ढके हुए प्राचीर ईटो के ढेर में बिखरी हुई थी।

(ञ) ‘सब विधर्मी दया के पात्र नहीं’ – ऐसा ममता ने क्यों कहा?
(‘ସବ୍‌ ବିଧର୍ମୀ ଦୟା କେ ପାତ୍ର ନେହୀ ଐସା ମମତା ନେ କ୍ୟା କହା ?)
(ସବୁ ବିଧର୍ମୀ ଦୟାର ପାତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି ଏପରି ମମତା କାହିଁକି କହିଲା ?)
उत्तर:
जब ममता सोचा कि मेरे पिता का वध करने वाले आततायी ये घायल व्यक्ति है। जो मुझसे आश्रय माँगते है तब ममता ने कहा – सब विधर्मी दया का पात्र नहीं होते।

(ट) स्त्री क्या विचार कर रही थी?
(ସ୍ତ୍ରୀ କ୍ୟା ବିଚାର କର ରହୀ ଥୀ ?)
(ସ୍ତ୍ରୀ କ’ଣ ବିଚାର କରୁଥିଲା ?)
उत्तर:
स्त्री विचार कर रही थी – “मै ब्राह्मण हूँ, मुझे तो अपने धर्म – अतिथि देव की उपसना का पालन करना चाहिए, परन्तु यहाँ सब विधर्मी दया के पात्र नहीं, मगर दया तो नहीं कर्त्तव्य करना है।

(ठ) ममता ने मन में क्या कहा?
(ମମତା ନେ ମନ୍ ମେଁ କ୍ୟା କହା ?)
(ମମତା ମନକୁ କ’ଣ କହିଲା ?)
उत्तर:
ममता ने मन में कहा- “यहाँ कौन दुर्ग है। यही झोंपड़ी है, जो चाहे ले लो, मुझे तो अपना कर्त्तव्य करना पड़ेगा।”

(ड) किसके प्रकाश में मुगल ने ममता का मुखमण्डल देखा?
(କିସ୍‌ ପ୍ରକାଶ୍ ମେଁ ମୁଗ୍‌ ନେ ମମ୍‌ କା ମୁର୍ଖମଣ୍ଡଲ୍ ଦେଖା ?)
(କାହାର ଆଲୋକରେ ମୋଗଲ ମମତାର ମୁଖ ଦେଖିପାରିଲା ?)
उत्तर:
चन्द्रमा के प्रकाश में मुगल ने ममता का मुखमण्डल देखा।

(ढ) ममता ने मुगल से क्या कहा?
(ମମତା ନେ ମୁଗଲ୍ ସେ କ୍ୟା କହା ?)
(ମମତା ମୁଗଲକୁ କ’ଣ କହିଲା ?)
उत्तर:
ममता ने मुगल से कहा- “क्या आश्चर्य है कि तुम भी छल करो ।”

(ण) प्रभात में खण्डहर की सन्धि से ममता ने क्या देखा?
(ପ୍ରଭାତ୍ ମେଁ ଖଣ୍ଡହର୍ କୀ ସନ୍ଧୀ ସେ ମମ୍‌ ନେ କ୍ୟା ଦେଖା ?)
(ସକାଳୁ ଭଗ୍ନ କୁଡ଼ିଆର ଫାଙ୍କରେ ମମତା କ’ଣ ଦେଖୁଲା ?)
उत्तर:
प्रभात में खण्डहर की सन्धि से ममता ने सैकड़ों अश्वारोहियों को देखा।

(त) किस युद्ध को बहुत दिन बीत गये?
(କିସ୍ ୟୁଦ୍ଧ କୋ ବହୁତ୍ ଦିନ୍ ବୀଡ଼ଗୟେ ?)
(କେଉଁ ଯଦ୍ଧ ବହୃତ ଦିନ ହୋଇଗଲାଣି ?)
उत्तर:
चौसा के मुगल-पठान युद्ध को बहुत दिन बीत गये।

(थ) हुमायूँ ने एक दिन कहाँ विश्राम किया था?
(ହୁମାମୁଁ ନେ ଏକ ଦିନ୍ କହାଁ ୱିଶ୍ରାମ୍ କ୍ରିୟା ଥା ?)
(ହୁମାମୁଁ ଦିନେ କେଉଁଠି ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ ?)
उत्तर:
हुमायूँ ने एक दिन ममता की झोंपड़ी में विश्राम किया था।

(द) हुमायूँ कौन था? उसका युद्ध किससे और कहाँ हुआ?
(ହୁମାମୁଁ କୌନ୍ ଥା ? ଉସ୍‌ ୟୁଦ୍ଧକସ୍‌ ଔର କହା ହୁଆ ?
(ହୁମାମୁଁ କିଏ ଥିଲେ ? ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କାହା ସହିତ ଓ କେଉଁଠି ହୋଇଥିଲା ?)
उत्तर:
हुमायूँ मुगल वादशाह थे। उसका युद्ध शेरशाह से चौसा में हुआ।

(ध) हुमायूँ ने मिरजा से क्या करने के लिए कहा?
(ହୁମାୟାଁ ନେ ମିରଜା ସେ କ୍ୟା କରନେ କେ ଲିଏ କହା ?)
(ହୁମାୟାଁ ମିରାଜାକୁ କ’ଣ କରିବାପାଇଁ କହିଲେ ?)
उत्तर:
हुमायूँ ने मिरजा से यह करने के लिए कहा- “उस स्त्री को मैं कुछ भी ‘न दे सका, उसका घर बनवा देना इसलिए कि विपति में मैने यहाँ आश्रय पाया था।

(न) ममता ने अश्वारोही से क्या कहा?
(ମମତା ନେ ଅଶ୍ଵାରୋହୀ ସେ କ୍ୟା କହା ?)
(ମମତା ଅଶ୍ଵାରୋହୀକୁ କ’ଣ କହିଲା ?)
उत्तर:
ममता ने अश्वारोही से कहा- “मैं नहीं जानती वह शहंशाह था या साधारण मुगल, पर एक दिन इसी झोंपड़ी के नीचे वह रहा था। फिर भी वह मेरा घर बनाने की आज्ञा दे गया था, मगर मैं आजीवन अपनी झोंपड़ी खुदवाने के डर से भयभीत रही थी। ”

3. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक-एक शब्द में दीजिए।
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନ। କେ ଉତ୍ତର୍ ଏକ୍-ଏକ୍ ଶବ୍ଦ ମେଁ ଦୀଜିଏ ।)
(ନିମ୍ନଲିଖ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ-ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ଦିଅ । )

(क) रोहतास दुर्गपति के मन्त्री कौन थे?
(ରୋହତାସ୍ ଦୁର୍ଗପତି କେ ମନ୍ତ୍ରୀ କୌନ୍ ଥେ ?)
(ରୋହତାସ ଦୁର୍ଗର ମନ୍ତ୍ରୀ କିଏ ଥିଲେ ?)
उत्तर:
चूडामणि

(ख) ममता किसकी पुत्री थी?
(ମମ୍‌ କିସ୍‌କୀ ପୁତ୍ରୀ ଥୀ ?)
(ମମତା କାହାର କନ୍ୟା (ଝିଅ ଥୁଲା ?)
उत्तर:
मन्त्री चूडामणि

(ग) शोण के प्रवाह में अपना जीवन मिलाने में कौन बेसुध थी?
(ଶୋଣ୍ କେ ପ୍ରବାହ ମେଁ ଅପ୍‌ନା ଜୀବନ୍ ମିଲାନେ ମେଁ କୌନ୍ ବେସୁଧ ଥୀ ?)
(ଶୋଣର ସ୍ରୋତରେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ମିଶାଇ ଦେବାରେ କିଏ ମଗ୍ନ ଥୁଲା ?)
उत्तर:
ममता

(घ) सुनहली सन्ध्या में किसका पीलापन विकीर्ण होने लगा?
(ସୁହଲୀ ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଁ କିସ୍‌ ପୀଲାପନ୍‌ ୱିକୀର୍ଣ ହୋନେ ଲଗା ?)
(ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ କାହାର ହଳଦୀ ରଙ୍ଗ ବିଛୁଡ଼ି ହୋଇ ପଡ଼ିଲା ?)
उत्तर:
सुवर्ण

(ङ) म्लेच्छ का उत्कोच किसने स्वीकार किया था?
(ପ୍ଲେକ୍ସ୍ କା ଉତ୍କୋଚ୍ କିସ୍‌ ସ୍ଵୀକାର୍ କିୟା ଥା ?)
(ମେଛର ଲାଞ୍ଚ କିଏ ସ୍ଵୀକାର କରିଥିଲେ ?)
उत्तर:
चूड़ामणि

(च) किसने कहा कि ‘माता’, मुझे आश्रय चाहिए?
(କିସ୍‌ କହା କି ‘ମାତା’, ମୁଝେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଏ ?)
(କିଏ ସେ କହିଲେ ଯେ ମାତା ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ଦରକାର ?)
उत्तर:
वादशाह हुमायूँ

(छ) कौन-से युद्ध में शेरशाह से विपन्न होकर मुगल रक्षा चाहता था?
(କୌନ୍-ସେ ୟୁଦ୍ଧ ମେଁ ଶେର୍‌ଶାହ ସେ ବିପନ୍ନ ହୋକର୍ ମୁଗଲ୍ ରକ୍ଷା ଚାହତା ଥା ?)
(କେଉଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶେରଶାହ ଠାରୁ ବିପନ୍ନ ହୋଇ ମୋଗଲ ରକ୍ଷା ଚାହିଁଲା ?)
उत्तर:
चौसा

(ज) किसने सोचा कि उसे अतिथि – देव की उपासना का पालन करना चाहिए?
(କିସ୍‌ ସୋଚାକି ଉସ୍ ଅତିଥ୍-ଦେବ କୀ ଉପାସନା କା ପାଳନ୍ କର୍‌ନା ଚାହିଏ ?)
(କିଏ ସେ ବିଚାର କଲେ ଯେ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥ୍ୟ ଦେବଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚ୍ଚିତ ?)
उत्तर:
ममता

(झ) ‘भाग्य का खेल है’- यह वाक्य किसने कहा?
(‘ଭାଗ୍ୟ କା ଖେଲ୍ ହୈ’ ୟହ ବାକ୍ୟ କିସ୍‌ କହା ?)
(‘ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ’ ଏହି ବାକ୍ୟ କିଏ କହିଥିଲେ ?)

(ञ) सैनिकों के खोजने पर ममता कहाँ चली गयी?
(ସୈନିର୍ଲୋ କେ ଖୋଜ ପର୍‌ ମସ୍ତା କାହାଁ ଚଲୀ ଗୟୀ ?)
(ସୈନିକମାନେ ଖୋଜିବା ବେଳେ ମମତା କେଉଁ ଆଡ଼େ ଚାଲିଗଲେ ?)

(ट) किसका जीर्ण-कंकाल खांसी से गूंज रहा था?
(କିସ୍‌ ଜୀର୍ଣ-କଂକାଂଳ ଖାସୀ ସେ ପୁଂଜ୍ ରହା ଥା ?)
(କାହାର ଦୁର୍ବଳ କଂଙ୍କାଳ (ଶରୀର) କାଶରେ ଶବ୍ଦ କରୁଥାଏ ।)
उत्तर:
ममता का

(ठ) ममता की सेवा के लिए गांव की कितनी स्त्रियां उसे घेर कर बैठी थीं?
(ମମ୍‌ କୀ ସେ କେ ଲିଏ ଗାଁୱ କୀ କିତ୍‌ନୀ ସ୍ତ୍ରୀଯାଁ ଉସ୍ ଘେର୍ କର୍ ବୈଠୀ ର୍ଥୀ ?)
(ମମତାର ସେବା ନିମିତ୍ତ ଗ୍ରାମର କେତେଜଣ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ ତାକୁ ଘେରି ବସିଥିଲେ ?)
उत्तर:
दो-तीन

(ड) कौन अवाक् खड़ा था?
(କୌନ୍ ଅଓ୍ବାକ୍ ଖଡ଼ା ଥା ?)
(କିଏ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା ?)
उत्तर:
अश्वारोही

(ढ) ममता की झोंपड़ी पर कौन-सा मन्दिर बना?
(ମମୂତା କୀ ଝୋପଡ଼ି ପର୍ କୌନ୍ ସା ମନ୍ଦିର ବନା ?)
(ମମତାର କୁଡ଼ିଆ (ଘର) ଉପରେ କେଉଁ ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହେଲା ?)
उत्तर:
अष्टकोण

(ण) सातों देशों का नरेश कौन था?
(ମମ୍‌ କୀ ଝୋପଡ଼ି ପର୍ କୌନ୍ ସା ମନ୍ଦିର ବନା?)
(ମମତାର କୁଡ଼ିଆ (ଘର) ଉପରେ କେଉଁ ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହେଲା?)
उत्तर:
अष्टकोण

(त) गगनचुम्बी मन्दिर किसने बनवाया?
(ଗଗମ୍ଭୀ ମନ୍ଦିର୍ କିସ୍‌ ବନବାୟା ?)
(ନଭଶ୍ଚୁମ୍ଭୀ ମନ୍ଦିର କିଏ ତିଆରି କଲେ ?)
उत्तर:
अकबर

(थ) किसमें ममता का नाम नहीं था?
(କିସ୍‌ ମମ୍‌ କା ନାମ୍ ନେହିଁ ଥା ?)
(କେଉଁଥ୍ରେ ମମତାର ନାମ ନଥିଲା ?)
उत्तर:
मन्दिर में

(द) किसने कहा कि ‘यह महिलाओं का अपमान करना है’?
(କିସ୍‌ କହା କି ୟହ ମହିଳାଓଁ କା ଅପମାନ୍ କର୍‌ନା ହୈ ?)
(କିଏ କହିଲେ ‘ଏହା ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା ଅଟେ’ ।)
उत्तर:
पठानों ने

(ध) ममता को एक स्त्री ने किससे जल पिलाया?
(ମମତା କୋ ଏକ୍ ସ୍ତ୍ରୀ ନେ କିସ୍‌ ଜଲ୍ ପିଲାୟା ?)
(ମମତାକୁ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ କେଉଁଥରେ ଜଳ ପିଆଇଲା ?)
उत्तर:
सीपी से

4. निम्नलिखित अवतरणों को पढ़कर उनका आशय स्पष्ट कीजिए।
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଅବତରଣୋ କୋ ପଢୁକର୍ ଉନ୍‌ ଆଶୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କୀଜିଏ) ।
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଶବ୍ଦ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼ି ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କର ।)

(क) उसका यौवन शोण के समान ही उमड़ रहा था।
(ଉସ୍‌ ଯୌବନ୍ ଶୋଶ୍ କେ ସମାନ୍ ହୀ ଉମଡ଼ ରହା ଥା ।)
(ତାହାର ଯୌବନ ଶୋଣନଦୀ ଭଳି ଆବେଗତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା । )
उत्तर:
उसका यौवन …………………. उमड़ रहा था।
प्रस्तुत पंक्तियाँ ‘ममता’ नामक कहानी से ली गयी है। यहाँ प्रसाद जी ने ममता की यौवन की शोण नदी के साथ तुलना की । रोहतास दुर्ग के प्रकोष्ठ में बैठी हुई युबती ममता शोण के तीक्ष्ण गम्भीर प्रवाह को देख रही थी । ममता विधवा थी मगर ममता की उम्र कम थी; वे उस समय में पूर्ण यौवन में भरपूर रही थी। नदी जिस तरह पूर्ण यौवन प्राप्त होकर बह रही थी, उसी तरह ममता की जवानी में प्रवाह थी।

(ख) शोण के प्रवाह में वह अपना जीवन मिलाने में बेसुध थी।
(ଶୋଶ୍ କେ ପ୍ରବାହ ମେଁ ୱହ ଅପ୍‌ନା ଜୀବନ୍ ମିଲାନେ ମେଁ ବେସୁଧ୍ ଥୀ।)
(ଶୋଣର ସ୍ରୋତରେ ସେ ନିଜର ଜୀବନକୁ ମିଶାଇ ଦେବାରେ ମଗ୍ନ ଥଲା ।)
उत्तर:
शोण के ………………… बेसुध थी।
यह पंक्ति हमारी पाठ्य पुस्तक रचित ‘ममता’ कहानी से ली गई है। इसमें लेखक ने ममता की चिंता और अकेलेपन का वर्णन किया है। यहाँ जिस प्रकोष्ठ में ममता भग्न हृदय को लेकर बैठी थी; उस समय में पिता चूड़ामणि प्रवेश किया। चूड़ामणि व्यथित हो उठे। वे स्नहपालिता पुत्री के लिए क्या करे, यह स्थिर न कर सकते थे, लेकिन ममता अपने जीवन को नदी के साथ तल्लीन कर देती थी।

(ग) इस पतनोन्मुख प्राचीन सामन्त वंश का अंत समीप है।
(ଇସ୍ ପତନୋନୁ ଖ ପ୍ରାଚୀନ୍ ସାମନ୍ତ୍ ବଂଶ କା ଅନ୍ତ୍ ସମୀପ୍‌ ।)
(ଏହି ପତନମୁଖୀ ପ୍ରାଚୀନ ସାମନ୍ତ ବଂଶର ଶେଷ ନିକଟ ଅଟେ ।)
उत्तर:
इस पतनोन्मुख ……………… समीप है।
यह पंक्ति ‘ममता’ कहानी से लि गयी है। जिस समय मन्त्री चूड़ामणि अपनी बेटी को कुछ सुबर्ण उपहार देते तो सुवर्ण को ममता ने लौटा दिया। इसलिए कि पिताजी दूसरे से उत्कोच ग्रहण किया। मगर फिर चूड़ामणि
ने ममता को समझाया, किसी भी दिन शेरशाह रोहतास पर अधिकार कर सकता है। उस दिन मन्त्रीत्व नहीं रहेगा। यह सामन्त वंश का अंत समीप हो। यह स्वर्ण थाल का उपहार तव के लिए है।

(घ) परन्तु तुम भी वैसे ही क्रूर हो। वही भीषण रक्त की प्यास, वही निष्ठुर प्रतिबिम्ब तुम्हारे मुख पर भी है।
(ପରନ୍ତୁ ତୁମ୍ ଭୀ ୱେସ୍‌ ହୀ କୂର୍ ହୋ । ହୀ ଭୀଷଣ୍ଢ ରକ୍ତ କୀ ପ୍ୟାସ୍, ଓ୍ୱାହୀ ନିଷ୍ଠୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ତୁମ୍ଭାରେ ମୁଖ୍ ପର୍ ଭୀ ହୈ ।)
(କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଭଳି ନିଷ୍ଠୁର ଅଟ, ସେହି ଭୀଷଣ ରକ୍ତର ତୃଷ୍ଣା, ସେହି ନିଷ୍ଠୁର ପ୍ରତିଛବି ତୁମ ମୁଖ ମଣ୍ଡଳରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି ।)
उत्तर:
परन्तु तुम ………………. पर भी है।
प्रस्तुत पंक्ति पठित कहानी ‘ममता’ से ली गई है। इस पर वर्णन है कि मुगल बादशाह हुमायूँ चौसायुद्ध में शेरशाह से हारकर एक रात को ममता की झोपड़ी में पहुंचता है और आश्रय की भीक्षा मांगते हैं परन्तु ममता ने कहा तुम भी वैसी ही निष्ठुर हो। वही भीषण रक्त की प्यास के साथ निष्ठुर प्रतिविम्व तुम्हारे मुख पर देख सकते है। मेरी झोंपड़ी में स्थान नहीं आज कंही दूसरा स्थान में आश्रय खोज लो। इस तरह में एक अनजान आदमी को आश्रय देने में असमर्थ हूँ।

(ङ) मैं ब्राह्मण – कुमारी हूँ, सब अपना धर्म छोड़ दें तो मैं भी क्यों छोड़ दूँ?
(ମୈ ବ୍ରାହ୍ମଣ-କୁମାରୀ ହୁଁ, ସବ୍‌ ଅପୂନା ଧର୍ମ ଛୋଡ଼ ହେଁ ତୋ ମେଁ କେଁ ଛୋଡ଼ ହୁଁ ?)
(ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ-କନ୍ୟା ଅଟେ, ସମସ୍ତେ ନିଜର ଧର୍ମଛାଡ଼ି ଦେବେ ବୋଲି କ’ଣ ମୁଁ ଛାଡ଼ିଦେବି ?
उत्तर:
मैं ब्राह्मण ……………. छोड़ दूँ?
यह पंक्ति ‘ममता’ कहानी से ली गई है। इस में लेखक ने धर्म और कर्त्तव्य के बीच में सामंजस्य वैठाया है। जिस समय ममता हुमायूँ को आश्रय देने के लिए मना कर दे तो मन में सोच रही कि सब विधर्मी दया के पात्र नहीं। इसलिए मेरे पिता का वध करने वाले आततायी ही है। अंत में ममता ने विचार किया कि अतिथि सेवा ही प्रकृत माधव सेवा है। इसमें कोई धर्म की जरूरत नहीं। यह मेरा कर्तव्य है अभी मुझे अपने कर्त्तव्य करना चाहिए।

(च) उस स्त्री को मैं कुछ भी न दे सका।
(ଉସ୍ ସ୍ତ୍ରୀ କୋ ଭୀ କୋ ମେଁ କୁଛ୍ ଭୀ ନ ଦେ ସକା)।
(ସେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମୁଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦେଇ ପାରିଲି ନାହିଁ ।)
उत्तर:
उस स्त्री ……………….. देसका
यह पंक्ति ममता कहानी से आगत है। ममता हुमायूँ को रात में आश्रय अपनी कुटिया में देने के बाद, वे उस स्थान छोड़कर चली गयी मगर रात बीत गई। सुवह उस स्थान में ममता नहीं मिली। ममता को खोजने के लिए हूमायूँ मिरजा को आदेश दिया। उसने मुझपर जो उपकार किया उसके बदले मैं कुछ भी न दे सका।

(छ) अब तुम इसका मकान बनाओ या महल, मैं अपने चिर विश्राम गृह में जाती हूँ।
(ଅବ୍ ତୁମ୍ ଇସ୍‌କା ମକାନ୍ ବନାଓ ୟା ମହଲ୍, ମେଁ ଅପ୍‌ନେ ଚିର୍ ବିଶ୍ରାମ-ଗୃହ ମେଁ ଜାତି ହୁଁ ।)
(କୋଠାଘର କର, ମୁଁ ମୋର ଚିର ବିଶ୍ରାମ ଗୃହକୁ ଯାଉଛି ।)
उत्तर:
अब तुम …………… जाती हूँ।
यह अवतरण ममता कहानी से ली गई है। ४७ सालों के बाद अकवर जब मुगल बादशाह बनते हैं तब उनकी आज्ञा से मिरजा ममता के घर बनवाने के लिए आते है। उस समय ममता ने कहा मैं आज इसे छोड़े जाती हूँ। अब तुम इसका मकान बनाओ या महल, मैं अपने चिर विश्राम गृह में जाती हूँ।

5. निम्नलिखित वाक्यों को ‘किसने’ और ‘किससे’, कहा?
(ନିମ୍ନଲିଖତ୍ ବାର୍କୋ କୋ ‘କିସନେ‌’ ଔର୍ ‘କିସସେ‌’ କହା ?)
(ନିମ୍ନଲିଖତ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ କିଏ ଓ କାହାକୁ କହିଛନ୍ତି ।)
(क) क्या आपने म्लेच्छ का उत्कोच स्वीकार कर लिया?
(କ୍ୟା ଆପ୍‌ ପ୍ଲେଚ୍ଛା କା ଉତ୍କୋଚ୍‌ ସ୍ଵୀକାର କର ଲିୟା ?)
(କ’ଣ ତୁମେ ମେଛର ଲାଞ୍ଚ ସ୍ଵୀକାର କରି ନେଲ ?)
उत्तर:
ममता ने अपने पिता चूड़ामणि से कहा।

(ख) यह महिलाओं का अपमान करना है।
(ୟହ ମହିଲାଓଁ କା ଅପମାନ୍ କର୍‌ନା ହୈ ।)
(ଏହା ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା ଅଟେ ।)
उत्तर:
पठानों ने ब्राह्मण मंत्री चूड़ामणि से कहा।

(ग) माता, मुझे आश्रय चाहिए।
(ମାତା, ମୁଝେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଏ ।)
(ମା’ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ଦରକାର ।)
उत्तर:
हूमायूँ ने ममता से कहा।

(घ) गला सूख रहा है, साथी छूट गये हैं, अश्व गिर पड़ा है।
(ତଣ୍ଟି ଶୁଖ୍ଯାଉଛି, ସାଙ୍ଗମାନେ ପଳାଇଗଲେ, ଘୋଡ଼ା ପଡ଼ିଗଲା ।)
ଗଲା ସୁଖ୍ ରହା ହୈ, ସାଥୀ ଛୁଟ ଗୟେ ହେଁ, ଅଶ୍ଵ ଗିର୍ ପଡ଼ା ହୈ ।
उत्तर:
मुगल बादशाह ने ममता से कहा।

(ङ) उस स्त्री को मैं कुछ भी न दे सका।
(ଉସ୍ ସ୍ତ୍ରୀ କୋ ମୈ କୁଛ ଭୀ ନ ଦେ ସକା ।)
(ସେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦେଇ ପାରିଲି ନାହିଁ ।)
उत्तर:
हुमायूँ ने मिरजा से कहा।

भाषाज्ञान (ଭାଷାଜ୍ଞାନ)
प्रस्तुत कहानी में अनेक तत्सम शब्द आये हैं। जैसे- कंटक, दुर्गपति, निराश्रय आदि। याद रखो : तत्सम शब्द ‘तत्’ और ‘सम’ के योग से वना है। इसका अर्थ है, उसके समान – यानी संस्कृत के समान। संस्कृत के जो शब्द हिन्दी में ज्यों के त्यों प्रयुक्त होते है, उन्हों तत्सम शब्द कहते है, जैसे – भ्राता, सुन्दर, पुष्प, सूर्य, आत्मा आदि।
इसी तरह इस पाठ में आए तत्सम शब्दों को छाँटिए और उनका अर्थ लिखिए।
उत्तर:
दुश्चिन्ता, व्यथित, उत्कोच ………………….. आदि।
इस तरह बच्चों शिक्षक/शिक्षिका की सहायता लेकर कहानी से तत्सम शब्दों को छाँटिए।

2. निम्नलिखित वाक्यों पर ध्यान दीजिए।
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅ ।)
‘आँखों में पानी की बरसात लिए वह सुख के कंटक शयन में विकल थी ।’

‘तो क्या आपने म्लेच्छ का उत्कोच स्वीकार कर लिया ?
उपर्युक्त वाक्यों में ‘बरसात’ स्त्रीलिंग है और ‘उत्कोच’ पुंलिंग है। इसी कारण इन शब्दों के पहले प्रयुक्त विभक्ति का प्रयोग क्रमश: ‘की’ और ‘का’ के रूप में हुआ है।
इसी तरह के वाक्य चुनकर रेखांकित करने के साथ-साथ लिंग बताइए ।
(ଏହିପରି ବାକ୍ୟ ବାଛି ରେଖାଙ୍କିତ କରିବା ସହିତ ଲିଙ୍ଗ କୁହ ।)
उत्तर:
जहाँ पंचवर्गीय भिक्षु गौतम का उपदेश ग्रहण करने केलिए पहले मिले थे। (पुलिंग)
काशी के उत्तर धर्मचक्र बिहार मौर्य और गुप्त सम्राटों की कीर्त्ति का खंडहर था। (पुलिंग)
“मै ब्राह्मण हूँ, मुझे तो अपने धर्म – अतिथि देव की उपासना का पालन करना चाहिए ।” (स्त्रीलिंग)
ममता अब सत्तर वर्ष की वृद्धा है। (स्त्रीलिंग)
इस तरह कहानी से अन्य वाक्यों को छाँटिए ।

3. नीचे लिखे वाक्यों में विराम चिह्न लगाइए।
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ବିରାମ ଚିହ୍ନ ଲଗାଅ ।)
याद रखो : हम दूसरों के साथ वातचीत करते समय बीच-बीच में रुकते हैं। इसी प्रकार लिखित सामग्री पढ़ते समय भी, भाववोध के लिए हम कभी पूरे एक वाक्य के वाद या कभी-कभी वाक्यांश के बाद या कभी एक शब्द के बाद रूकते हैं। इस प्रकार रूकने या विराम के लिए भाषा में कुछ संकेत – चिह्नों का प्रयोग करना होता है। इन्हीं चिह्नों को ‘विराम चिह्न’ कहते हैं ।मैं नहीं जानती कि वह शाहंशाह था या साधारण मुगल पर एक दिन इसी झोंपड़ी के नीचे वह रहा था मैंने सुना था वह मेरा घर बनानेकी आज्ञा दे गया था मैं आजीवन अपनी झोंपड़ी खुदवाने के डर से भयभीत रही थी।
उत्तर:
“मैं नहीं जानती कि, वह शाहंशाह था या साधारण मुगल, पर एक दिन इसी झोंपड़ी के नीचे वह रहा था। मैंने सुना था, वह मेरा घर बनानेकी आज्ञा दे गया था। मैं आजीवन अपनी झोंपड़ी खुदवाने के डर से भयभीत रही थी।”

4. नीचे दिये गये उपसर्ग एवं प्रत्यय-युक्त शब्दों के मूल शब्द बताइए।
(ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଉଥ‌ିବା ଉପସର୍ଗ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟୟଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ମୂଳ ଶବ୍ଦ କୁହ ।)
उत्तर:
प्रकोष्ठ – यहाँ ‘प्र’ उपसर्ग एवं कोष्ठ मूलशब्द
निराश्रय – यहाँ ‘नि’ उपसर्ग एवं आश्रय मूल शब्द।
इस तरह के कुछ शब्दों की सूची तैयार कीजिए।
प्र – प्रचार, प्रबल, प्रगति, प्रयोग, प्रकाश
नि – निकृष्ट, निष्ठुर, निवास, निवेदन, निश्चल, निरोध, निवारण।

अतिरिक्त प्रश्नोत्तर

1. हुमायूँ कौन था? उसने मिरजा से क्या कहा?
(ହୁମାମୁଁ କୌନ୍ ଥା ? ଉସ୍‌ ମିଜା ସେ କ୍ୟା କହା?0
(ହୁମାୟୁନ୍ କିଏ ଥିଲେ ? ସେ ମିଜାକୁ କ’ଣ କହିଲେ ?)
उत्तर:
हुमायूँ मुगल सम्राट और सातों देशों का नरेश था। उसने मिरजा से यह कहा कि उस स्त्री को मैं कुछ भी न दे सका। उसका घर बनवा देना, क्योंकि विपत्ति में मैंने यहाँ आश्रय पाया था। यह स्थान भूलना मत।

2. ममता ने अश्वारोही से क्या कहा?
(ମମତା ନେ ଅଶ୍ଵାରୋହୀ ସେ କ୍ୟା କହା ?)
(ମମତା ଘୋଡ଼ାଚାଳକକୁ କ’ଣ କହିଲା ?)
उत्तर:
ममता ने अश्वारोही से कहा – “भगवान ने सुन लिया, मैं आज इसे छोड़े जाती हूँ। अब तुम इस झोपड़ी का मकान बनाओ या महल, मैं अपने चिर विश्राम गृह में जाती हूँ ।”

3. पथीक ने जाते वक्त मिरजा से क्या कहा?
(ପଥୀକ୍ ନେ ଜାତେ ୱିକ୍‌ ମିର୍‌ଜା ସେ କ୍ୟା କହା ?)
(ବାଟୋଇ ଯିବା ସମୟରେ ମିରଜାଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଲା ?)
पथक ने जाते वक्त मिरजा से कहा – मिरजा ! उस स्त्री को मैं कुछ भी न दे सका। उसका घर बनवा देना, क्योंकि विपत्ति में मैंने यहाँ आश्रय पाया था। यह स्थान को कभी न भूलना। इसके बाद वे चले गये।

4. ममता की चरित्र कलंकमुक्त है सावित कीजिए?
(ମମତା କୀ ଚରିତ୍ର କଳଙ୍କମୁକ୍ତ ହୈ ସାବିତ୍ କୀଜିଏ ?)
(ମମତାର ଚରିତ୍ର କଳଙ୍କମୁକ୍ତ ଚରିତ୍ର କିପରି ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା ?)
चूडामणि के मौत के बाद रोहताश दुर्ग को शेरशाह अधिकार कर लिया और ममता एक वौद्ध मठ के खण्डहरों में जा छिपती है। मुगल वादशाह हुमायूँ एक रात ममता की झोपड़ी में आश्रय के लिए भिक्षा माँगते हैं मगर ममता पास की दूरी दीवारों में चली जाती है, इससे ममता की कलंकमुक्त चरित्र प्रमाणित हुआ।

5. ममता ने मुगल से क्या कहा?
(ମମତା ନେ ମୁଗଲ୍ ସେ କ୍ୟା କହା ?)
(ମମତା ମୁଗଲଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଲା ?)
उत्तर:
“जाओ भीतर, थके हुए भयभीत पथिक ! तुम चाहे कोई हो, मैं तुम्हें आश्रय देती हूँ मैं ब्राह्मण कुमारी हूँ, सब अपना धर्म छोड़ दे तो मैं भी क्यों छोड़ दूँ ?”

अति संक्षिप्त उत्तरमूलक प्रश्नोत्तर

A. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में दीजिए।

प्रश्न 1.
‘ममता’ कहानी के कहानीकार का नाम क्या है?
उत्तर:
जयशंकर प्रसाद ‘ममता’ कहानी के कहानीकार है।

प्रश्न 2.
जयशंकर प्रसाद का जन्म कब हुआ था ?
उत्तर:
जयशंकर प्रसाद का जन्म सन् १८८९ ई. में हुआ था।

प्रश्न 3.
ममता कौन है?
उत्तर:
ममता रोहतास दूर्गपति के मंत्री चूड़ामणि की विधबा पुत्री है।

प्रश्न 4.
‘ममता’ कहानी के माध्यम से प्रसाद जी ने क्या दिखाया है?
उत्तर:
‘ममता’ कहानी के माध्यम से प्रसाद जी ने भारतीय संस्कृति और पारंपरिक मूल्यबोध को दिखाया है।

प्रश्न 5.
रोहतास दुर्ग पर किसका अधिकार हो जाता है?
उत्तर:
रोहतास दुर्ग पर शेरशाह का अधिकार हो जाता है।

प्रश्न 6.
ममता मुगलों से छिपने के लिए कहाँ चली गयी?
उत्तर:
ममता मुगलों से छिपने के लिए पास के मृगदाव में चली गयी।

प्रश्न 7.
चौसा युद्ध किस-किसके बीच हुआ था?
उत्तर:
चौसा युद्ध हुमायूँ और शेरशाह के बीच हुआ था।

प्रश्न 8.
सातों देशों के नरेश किसे कहा गया है?
उत्तर:
सातों देशों के नरेश हुमायूँ को कहा गया है।

प्रश्न 9.
मौर्य और गुप्त सम्राटों की कीर्त्ति का खण्डहर कहाँ था?
उत्तर:
मौर्य और गुप्त सम्राटों की कीर्त्ति का खण्डहर काशी के उत्तर धर्मचक्र विहार में था।

प्रश्न 10.
किसके प्रकाश नें मुगल में समता का मुखमण्डल देखा?
उत्तर:
चंद्रमा के मंद प्रकाश में मुगल ने ममता का मुखमण्डल देखा।

प्रश्न 11.
शोण के प्रवाह में अपना जीवन मिलाने में कौन बेसुध थी?
उत्तर:
शोण के प्रवाह में अपना जीवन मिलाने में बेसुध मंत्री चुड़ामणि की विधवापुत्री ममता थी।

प्रश्न 12.
प्रभात में खण्डहर की संधि से ममता ने क्या देखा?
उत्तर:
प्रभात में खण्डहर की संधि से ममता ने सैंकड़ो अश्वारोही को उस प्रांत में घूमते देखा।

प्रश्न 13.
किस युद्ध को बहुत दिन बीत गए?
उत्तर:
चौसा युद्ध को बहुत दिन बीत गए।

प्रश्न 14.
हुमायूँ ने मिरजा की क्या करने को कहा?
उत्तर:
हुमायूँ ने मिरजा से कहा- ‘उस स्त्री को मैं कुछ भी न दे सका। उसका घर बनवा देना, क्योंकि विपत्ति में मैंने यहाँ आश्रय पाया था। यह स्थान भूलना मत।’

प्रश्न 15.
ममता ने अश्वाराही से क्या कहा?
उत्तर:
ममता ने अश्वारोही से कहा- “मैं नहीं जानता वह शहंशाह था या साधारण मुगल, पर एक दिन इसी झोंपड़ी के नीचे वह रहा था। मैं आज इसे छोड़ जाती हूँ। अब तुम इसका मकान बनाओ या महल, मैं अपने चिर विश्राम गृह में जाती हूँ।

प्रश्न 16.
संसार में सबसे तुच्छ निराश्रय प्राणी कौन है?
उत्तर:
हिंदू विधवा संसार में सबसे तुच्छ, निराश्रय प्राणी है।

प्रश्न 17.
ममता का यौवन किसके समान उमड़ रहा था?
उत्तर:
ममता का यौवन शोण के समान उमड़ रहा था।

प्रश्न 18.
हुमायूँ कौन था? उसका युद्ध किससे हुआ था?
उत्तर:
हुमायूँ मुगल सम्राट और सातों देशों का नरेश था। उसका शेरशाह के साथ युद्ध हुआ था।

प्रश्न 19.
ममता ने मन में क्या कहा?
उत्तर:
ममता ने मन में कहा- “यहाँ कौन दुर्ग है? यही झोंपड़ी है, जो चाहे ले, ले। मुझे तो अपना कर्त्तव्य करना पड़ेगा।

प्रश्न 20.
ममता को एक स्त्री ने किससे जल पिलाया?
उत्तर:
ममता को एक स्त्री ने सीपी से जल पिलाया।

प्रश्न 21.
म्लेच्छ का उत्कोच किसने स्वीकार किया था?
उत्तर:
म्लेच्छ का उत्कोच मंत्री चूड़ामणि ने स्वीकार किया था।

B. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में दीजिए।

प्रश्न 1.
संसार में सबसे तुच्छ निराश्रय प्राणी कौन है?
उत्तर:
हिंदू विधवा

प्रश्न 2.
ममता के पिता का नाम क्या था?
उत्तर:
चूड़ामणि

प्रश्न 3.
किसका हृदय धक-धक करने लगा?
उत्तर:
चूड़ामणि

प्रश्न 4.
किस युद्ध को बहुत दिन बीत गये?
उत्तर:
चौसा के मुगल-पठान युद्ध

प्रश्न 5.
किसने एक दिन ममता की झोपड़ी में विश्राम किया था?
उत्तर:
हुमायूँ

प्रश्न 6.
हुमायूँ कौन था?
उत्तर:
मुगल का बादशाह

प्रश्न 7.
चौसा युद्ध किसके – किसके बीच हुआ था?
उत्तर:
हुमायूँ और शेरशाह

प्रश्न 8.
ममता किसकी पुत्री थी?
उत्तर:
चूड़ामणि

प्रश्न 9.
कौन से युद्ध में शेरशाह से विपन्न होकर मुगल रक्षा चाहता था?
उत्तर:
चौसा युद्ध

प्रश्न 10.
किसने सोचा कि उसे अतिथि-देव की उपासना का पालन करना चाहिए?
उत्तर:
ममता

प्रश्न 11.
कौन अवाक् खड़ा था?
उत्तर:
अश्वारोही

प्रश्न 12.
ममता की झोंपड़ी पर कौन सा मंदिर बना?
उत्तर:
अष्टकोण

प्रश्न 13.
गगनचुंबी मंदिर किसने बनवाया?
उत्तर:
अकबर

प्रश्न 14.
किसमें ममता का नाम नहीं था?
उत्तर:
अष्टकोण मंदिर के शिलालेख

प्रश्न 15.
हुमायूँ ने मुगल को ममता के लिए क्या बनाने को कहा?
उत्तर:
महल

प्रश्न 16.
किसने कहा कि ‘माता’, मुझे आश्रय चाहिए?
उत्तर:
वादशाह हुमायूँ

प्रश्न 17.
ममता की सेवा के लिए गांव की कितनी स्त्रियाँ उसे घेर कर बैठी थी?
उत्तर:
दो-तीन

प्रश्न 18.
म्लेच्छ का उत्कोच किसने स्वीकार किया?
उत्तर:
चूड़ामणि

प्रश्न 19.
सैनिकों के खोजने पर ममता कहाँ चली गयी?
उत्तर:
मृगदाव

प्रश्न 20.
रोहतास दुर्ग कौन अधिकार किया?
उत्तर:
शेरशाह

प्रश्न 21.
‘ममता’ कहानी का सन्देश है
उत्तर:
भारतीय संस्कृति और पारम्परिक मूल्यवोध

प्रश्न 22.
ममता को एक स्त्री ने किससे जल पिलाया?
उत्तर:
सीपी

प्रश्न 23.
ममता का यौवन किसके समान उमड़ रहा था।
उत्तर:
शोण नदी

प्रश्न 24.
किसकी प्रकाश में मुगल ने ममता का मुखमंडल देखा?
उत्तर:
चंद्रमा के मंद प्रकाश

C. रिक्तस्थानों को भरिए।

प्रश्न 1.
‘ममता’ कहानी ……………. ने लिखी है।
उत्तर:
जयशंकर प्रसाद

प्रश्न 2.
ममता ………………. नदी की प्रवाह में खोयी थी।
उत्तर:

प्रश्न 3.
ममता …………… जाति की महिला थी।
उत्तर:
ब्राह्मण

प्रश्न 4.
चूड़ामणि रोहतास दुर्ग में ……………….. पद पर कार्यरत थे।
उत्तर:
मंत्री

प्रश्न 5.
………………. ने कहा- “यही झोपड़ी है, जो चाहे ले। मुझे तो अपना कर्त्तव्य करना पड़ेगा।”
उत्तर:
ममता

प्रश्न 6.
……………….. के प्रकाश में मुगल ने ममता का मुखमंड़ल देखा।
उत्तर:
चंद्रमा के मंद प्रकाश

प्रश्न 7.
प्रभात में खंड़हर की संधि से ………………. ने देखा सैंकड़ो अश्वारोही उस प्रांत में घूम रहे हैं।
उत्तर:
ममता

प्रश्न 8.
हुमायूँ ने मिरजा से …………….. करने के लिए कहा।
उत्तर:
घर

प्रश्न 9.
रोहतास दुर्गपति के मंत्री ……………. थे।
उत्तर:
चूड़ामणि

प्रश्न 10.
शोण के प्रवाह में अपना जीवन मिलाने में …………………..बेशुध थी?
उत्तर:
ममता

प्रश्न 11.
सुनहली संध्या में ……………… का पीलापन विकीर्ण होने लगा।
उत्तर:
सुवर्ण

प्रश्न 12.
……………… ने कहा कि ‘माता’ मुझे आश्रय चाहिए।
उत्तर:
हुमायूँ

प्रश्न 13.
” “भाग्य का खेल हैं”। यह वाक्य ……………… ने कहा।
उत्तर:
हुमायूँ

प्रश्न 14.
सैनिकों के खोजने पर ममता ……………… चली गयी।
उत्तर:
धर्मचक्र बिहार

प्रश्न 15.
………………… का जीर्ण कंकाल खाँसी से गुँज रहा था।
उत्तर:
ममता

प्रश्न 16.
ममता की सेवा के लिए गाँव की ………………. स्त्रियाँ उसे घेर कर बैठी थी।
उत्तर:
दो-तीन

प्रश्न 17.
सातों देशों का नरेश …………….. था।
उत्तर:
हुमायूँ

प्रश्न 18.
‘यह महिलाओं का अपमान है’ ………………. ने कहा।
उत्तर:
पठानों ने

प्रश्न 19.
ममता को एक स्री ने ………………… से जल पिलाया।
उत्तर:
सीपी से

प्रश्न 20.
चूड़ामणि की इकलौती बेटी का नाम ………………… था।
उत्तर:
ममता

प्रश्न 21.
……………… सूख रहा है, साथी छूट गए हैं, अश्व गिर पड़ा है?
उत्तर:
गला

प्रश्न 22.
“उस स्री को मैं कुछ भी न दे सका ।” दिए गए वाक्य में “उस स्री” का संबंध ………………… चरित्र से है।
उत्तर:
ममता

प्रश्न 23.
चंद्रमा के मंद प्रकाश में मुगल ने ………………….. का मुखमंड़ल देखा।
उत्तर:
ममता

प्रश्न 24.
ममता का ह्दय ……………… करने लगा।
उत्तर:
धक-धक

प्रश्न 25.
गगनचुम्बी मन्दिर ………………. ने बनवाया।
उत्तर:
अकवर

प्रश्न 26.
………………… अवाक् खड़ा था।
उत्तर:
अश्वारोही

प्रश्न 27.
एक महिला ने सिपि से ……………. को जल पिलाया।
उत्तर:
ममता

प्रश्न 28.
………………… ने कहा कि “यह महिलाओं का अपमान करना है?
उत्तर:
पठानों ने

प्रश्न 29.
गला सूख रहा है, साथी छूट गये हैं, अश्व गिर पड़ा हैं- यह ………….. की उक्ति है।
उत्तर:
मुगल वादशाह

प्रश्न 30.
उस स्री को मैं कुछ भी न दे सका- यह बात ……………….. ने कही।
उत्तर:
हुमायूँ ने

प्रश्न 31.
हुमायूँ ने ममता से कहा, माता, ……………….. ।
उत्तर:
मुझे आश्रय चाहिए

D. सही उत्तर चुनिए।

1. ‘ममता’ किसका पुत्री है ?
(A) मन्त्री चुड़ामणि की
(B) अकबर की
(C) हुमायूँ की
(D) गौतम की
उत्तर:
(A) मन्त्री चुड़ामणि की

2. ‘ममता’ कहानी लिखी है ?
(A) विनोबाभाबे
(B) जयशंकर
(C) धीरजन
(D) प्रेमचंद
उत्तर:
(B) जयशंकर

3. रोहतास दुर्ग के मंत्री कौन थे?
(A) चूड़ामणि
(B) हूमायूँ
(C) शेरशाह
(D) अकबर
उत्तर:
(A) चूड़ामणि

4. कौन शोण के प्रबाह में अपना जीवन मिलाने में बेसुध था?
(A) महारानी
(B) मंत्री की पत्नी
(C) ममता
(D) इनमें से कोई नहीं
उत्तर:
(C) ममता

5. ममता के पिता मंत्री चूड़ामणि कैसे मारे गये?
(A) पठानों से युद्ध करके
(B) स्बाधीनता संग्राम में
(C) हिन्दु से शुद्ध करके
(D) इनमें से कोई नहीं
उत्तर:
(A) पठानों से युद्ध करके

6. चौसा युद्ध किन दोनों के बीच हुआ था?
(A) शेरशाह-अकबर
(B) शेरशाह हुमायूँ
(C) हुमायूँ-चूड़ामणि
(D) इनमें से कोई नहीं
उत्तर:
(B) शेरशाह हुमायूँ

7. संसार में सबसे निराश्रय प्राणी है ?
(A) इसलाम विधवा
(B) आदिवासी विधवा
(C) हिन्दु विधवा
(D) इनमें से कोई नहीं
उत्तर:
(C) हिन्दु विधवा

8. अनुचर क्या लेकर आए थे?
(A) डाला
(B) टोकरी
(C) थाल
(D) इनमें से कोई नहीं
उत्तर:
(C) थाल

9. “इइतना स्वर्ग ! यह कहाँ से आया ?” – किसने कहा?
(A) मंत्री
(B) राजा
(C) सेनापति
(D) ममता
उत्तर:
(D) ममता

10. मंत्री अपनी पुत्री का दु:ख कम करने के लिए क्या मेंट करते हैं?
(A) हीरा
(B) वस्त्र
(C) महल
(D) स्वर्ग
उत्तर:
(D) स्वर्ग

11. ममता किस नदी के तीक्ष्ण गंभीर प्रवाह को देख रही थी?
(A) यमुना
(B) गंगा
(C) शोण
(D) सरस्वती
उत्तर:
(C) शोण

12. म्लेच्छ का उत्कोच किसने स्वीकार किया था?
(A) चूड़ामणि
(B) अकबर
(C) बीरबल
(D) हुमायूँ
उत्तर:
(A) चूड़ामणि

13. सुनहली संहया में किसका वीलापन विकीर्ण होने लगा?
(A) चाँदी
(B) पीतल
(C) सोने
(D) लोहे
उत्तर:
(C) सोने

14. किसने कहा कि यह महिलाओं का अपमान है?
(A) मुगलों ने
(B) पठानों ने
(C) हिन्दुओं ने
(D) सम्रार्यो ने
उत्तर:
(B) पठानों ने

15. हुमायूँ किस वंश से है ?
(A) राजपूत
(B) तैसूर
(C) मौर्य
(D) मुगल
उत्तर:
(B) तैसूर

16. ममता भागकर कहाँ छिपती है ?
(A) पैचवटी
(B) बुद्धिमान
(C) बौधमठ
(D) जैन मठ
उत्तर:
(C) बौधमठ

17. सातों देश का नरेश कोन था?
(A) हुमायूँ
(B) अकबर
(C) बाबर
(D) महाराणाप्रताप
उत्तर:
(A) हुमायूँ

18. कौन अवाक् खड़ा था ?
(A) अकबर
(B) हुमायूँ
(C) अश्वारोही
(D) गाड़ीबाले
उत्तर:
(C) अश्वारोही

19. हुमायूँ से बचने के लिए ममता कहाँ चली गयी ?
(A) खंड़धर में
(B) टूटी दीवारों में
(C) झोपड़ी में
(D) मृगदाव में
उत्तर:
(D) मृगदाव में

20. कौन-से युद्ध में शेरशाह से विपन्न होकर मुगल रक्षा चाहता था?
(A) विश्व-युद्ध
(B) मोगल-युद्ध
(C) चौसा-युद्ध
(D) पानीपथ-युद्ध
उत्तर:
(C) चौसा-युद्ध

रोहतास-दुर्ग………………….. अन्त था?
ରୋହତାସ୍-ଦୁର୍ଗ କେ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ମେଁ ବୈଠୀ ହୁଈ ଯୁବତୀ ମମତା, ଶୋଣ୍ କେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ୍ ଗମ୍ଭୀର ପ୍ରବାହ କୋ ଦେଖ୍ ରହୀ ଥୀ । ମମତା ବିଧୱା ଥୀ । ଉସ୍କା ଯୌବନ ଶୋଶ୍ କେ ସମାନ୍ ହୀ ଉମଡ଼୍ ରହା ଥା । ମନ୍ ମେଁ ୱେଦନା, ମସ୍ତକ୍ ମେଁ ଆଁଧୀ, ଆଁଖେଁ ମେଁ ପାନୀ କୀ ବର୍‌ସାତ୍ ଲିଏ ୱହ ସୁଖ୍ କେ କଂଟକ୍-ଶୟନ୍ ମେଁ ୱିକଲ୍ ଥୀ । ୱହ ରୋହତାସ୍ ଦୁର୍ଗପତି କେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚୂଡ଼ାମଣି କୀ ଅକେଲୀ ଦୁହିତା ଥୀ । ଫିର୍ ଉସ୍‌କେ ଲିଏ କୁଛ୍ ଅଭାବ୍ କା ହୋନା ଅସଂଭବ ଥା, ପରନ୍ତୁ ୱହ ବିଧାତ୍ମା ଥୀ । ହିନ୍ଦୁ ବିଧ ସଂସାର୍ ମେଁ ସବ୍‌ସେ ତୁଚ୍ଛ, ନିରାଶ୍ରୟ ପ୍ରାଣୀ ହୈ-ତବ୍ ବିଡ଼ମ୍ବନା କା କହାଁ ଅନ୍ତ୍ ଥା?

ଅନୁବାଦ:
ରୋହତାସ ଦୁର୍ଗର ଏକ କୋଠରୀରେ ବସି ଯୁବତୀ ମମତା ଶୋଣ ନଦୀର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଗମ୍ଭୀର ଜଳଧାରାର ପ୍ରବାହକୁ ଦେଖୁଥିଲା । ମମତା ବିଧବା ଥିଲା। ତାହାର ଯୌବନ ଶୋଣ ନଦୀ ଭଳି ଆବେଗତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା । ମନରେ ବେଦନା (କଷ୍ଟ), ମସ୍ତିକରେ ଝଡ଼, ଆଗ୍‌ରେ ଲୁହର ବର୍ଷା ନେଇ ସେ ସୁଖର କଣ୍ଟକ ଶଯ୍ୟାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଥିଲା ସେ । ସେ ରୋହତାସ ଦୁର୍ଗର ଅଧୂପତିଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚୂଡ଼ାମଣୀଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଝିଅ ଥିଲା । ତେଣୁ ତା ପାଇଁ କିଛି ଅଭାବ ନଥୁଲା କିନ୍ତୁ ସେ ବିଧବା ଥିଲା, ହିନ୍ଦୁ ବିଧବା ସମାଜରେ ସବୁଠାରୁ ତୁଚ୍ଛ, ନିରାଶ୍ରୟ ପ୍ରାଣୀ ଅଟେ ତେଣୁ ଉପହାସର ଶେଷ କେଉଁଠି ଥିଲା?

चूडामणि ने ……………………पड़ते थे।
ଚୂଡ଼ାମଣି ନେ ଚୁପ୍‌ଚାପ୍ ଉସ୍ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ମେଁ ପ୍ରବେଶ୍ କିୟା । ଶୋଶ୍ କେ ବେସୁଧ ଥୀ । ପିତା କା ଆନା ନ ଜାନ୍ ସକୀ । ଚୂଡ଼ାମଣି ବ୍ୟର୍ଥାତ୍ ହୋ ଉଠେ । ସ୍ଥିର୍ ନ କର୍ ସଲ୍‌ ଥେ । ଲୌଟ୍‌କର୍ ବାହାର୍ ଚଲେ ଗୟେ । ଐସା ପ୍ରାୟଃ ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତା ଥୀ । ପୌର୍ ସୀର୍ଥେ ନ ପଡ଼େତେ ଥେ। ପ୍ରବାହ ମେଁ ୱହ ଅପୂନା ଜୀବନ ମିଲାନେ ମେଁ ସ୍ନେହପାଲିତା ପୁତ୍ରୀ କେ ଲିଏ କ୍ୟା କରେ, ୟହ ହୋତା, ପର୍ ଆଜ ମନ୍ତ୍ରୀ କେ ମନ୍ ମେଁ ବଡ଼ୀ

ଅନୁବାଦ :
ଚୂଡ଼ାମଣି ସନ୍ତର୍ପଣରେ (ନିରବରେ) ଉକ୍ତ କୋଠରୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲା । ଶୋଣ ନଦୀର ପ୍ରବାହ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ମିଳାଇବାରେ ସେ (ମମତା) ନିମଗ୍ନ ଥିଲା । ପିତାଙ୍କର ପ୍ରବେଶ ସମ୍ପର୍କରେ ସେ ଅଜ୍ଞ ଥିଲା । ଚୂଡ଼ାମଣି ବ୍ୟଥ୍‌ତ ହୋଇଉଠିଲେ । ଅତି ସ୍ନେହରେ ବଢ଼ାଇଥିବା ଝିଅପାଇଁ ସେ କ’ଣ କରିପାରିବେ, ସେ ସ୍ଥିର କରିପାରି ନଥିଲେ । ବୁଲିପଡ଼ି ବାହାରକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଏହିଭଳି ପ୍ରାୟ ସମୟରେ ହେଉଥୁଲା, କିନ୍ତୁ ଆଜି (କାହିଁକି) ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମନରେ ବଡ଼ ଦୁଃଶ୍ଚିନ୍ତା ଥିଲା । (ତାଙ୍କର) ପାଦ ଆଜି ଠିକ୍‌ରେ ପଡୁନଥିଲା ।

एक पहर ………………… चलेगए।
ଏକ ପହର ରାତ୍ ବୀତ୍ ଜାନେ ପର୍ ଫିର୍ ୱେ ମମତା କେ ପାସ୍ ଆୟେ । ଉସ୍ ସମୟ ଉକେ ପିଛେ ଦସ୍ ସେବକ୍ ଚୌଦୀ କେ ବଡ଼େ ଥାଲୌ ମେଁ କୁଛ ଲିଏ ଖଡ଼େ ଥେ, କିତନେ ହୀ ମନୁଷ୍ଯା କେ ପଦ୍-ଶବ୍ଦ ସୁନ୍ ମମ୍ ନେ ଘୂମ୍ କର ଦେଖା । ମନ୍ତ୍ରୀ ନେ ସବୁ ଥାଲୈ କେ ରଖିନେ କା ସଂକେତ୍ କିୟା । ଅନୁଚର ଥାଲ୍ ରଖ୍ କର୍ ଚଲେ ଗୟେ ।

ଅନୁବାଦ:
ଏକ ପ୍ରହର ରାତି କଟିଯିବା ପରେ ପୁନର୍ବାର ସେ (ଚୂଡ଼ାମଣି) ମମତା ପାଖକୁ ଆସିଲେ । ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦଶଜଣ ସେବାକାରୀ ରୂପାର ବଡ଼ ପାତ୍ରରେ କିଛି ନେଇ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ । କେତେକ ଲୋକମାନଙ୍କର ପାଦଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମମତା ବୁଲିପଡ଼ି ଦେଖୁଲା, ମନ୍ତ୍ରୀ ସବୁ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ରଖୁବା ପାଇଁ ଇସାରା ଦେଲେ । ଅନୁଚରଗଣ ପାତ୍ର ରଖ୍ ଚାଲିଗଲେ ।

ममता ने …………………. लेकर क्या करेंगे?
ମମତା ନେ ପୂଛା ‘ୟହ କ୍ୟା ହୈ ପିତାଜୀ ?’’
‘‘ତେରେଲିଏ ବେଟୀ, ଉପ୍‌ହାର୍ ହୈ ।’’ ୟହ କହକର୍ ଚୂଡ଼ାମଣି ନେ ଆବ୍‌ରଣ ଉଲଟ୍ ଦିୟା । ସୁବର୍ଣ୍ଣ କା ପୀଲାପନ୍ ଉସ୍ ସୁହଲୀ ସଂଧ୍ୟା ମେଁ ୱିକୀର୍ଣ ହୋନେ ଲଗା ।
ମମ୍ ଚୌକ୍ ଉଠୀ ……………………
‘ଇନା ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ ! ୟହ କହାଁ ସେ ଆୟା ?’’
‘ଚୁପ୍ ରହୋ ମମତା ! ୟହ ତୁମ୍‌ହାରେ ଲିଏ ହୈ ।’’
‘‘ତୋ କ୍ୟା ଆପ୍‌ ମେଚ୍ଛ କା ଉତ୍କୋଚ୍‌ ସ୍ଵୀକାର କର୍ ଲିୟା ? ପିତାଜୀ ! ୟହ ଅର୍ଥ ନନ୍ଦୀ, ଅନର୍ଥ ହୈ । ଲୌଟା ଦୀଜିଏ । ପିତାଜୀ ! ହମ୍ ଲୋଗ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଁ, ଇନା ସୋନା ଲେକର୍ କ୍ୟା କରଂଗେ ?”’

ଅନୁବାଦ:
ମମତା ପଚାରିଲା ଏ ସବୁ କ’ଣ, ବାପା ? ‘ତୋ ପାଇଁ ଝିଅ ଉପହାର ଅଟେ’, ଏହା କହି ଚୂଡ଼ାମଣି ଓଢ଼ଣୀ ଉଠାଇ ଦେଲେ । ସୁନାର ହଳଦୀରଙ୍ଗ ହେଁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ବିଛୁଡ଼ି ହୋଇ ପଡ଼ିଲା । ମମତା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲା……..ଏତେ ସୁନା ! ଏଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଲା ? ‘ପାଟି କରନା ମମତା ! ଏଗୁଡ଼ିକ ତୋ’ପାଇଁ ।’’ ‘ତା ହେଲେ କ’ଣ ଆପଣ ପାପୀମାନଙ୍କ ଲାଞ୍ଚ ସ୍ଵୀକାର କରି ନେଲେ ? ବାପା ! ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, ଖରାପ ଅଟେ । ଫେରାଇ ଦିଅ । ବାପା ! ଆମ୍ଭେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏତେଗୁଡ଼ିଏ ସୁନା ନେଇ କ’ଣ କରିବା ?’’

” ‘इस …………………… बबेटी!’
‘‘ଇସ୍ ପତନୋନ୍ଥ,ଖ ପ୍ରାଚୀନ୍ ସାମନ୍ତ୍-ବଂଶ୍ କା ଅନ୍ତ୍ ସମୀପ୍ ହୈ, ବେଟୀ, କିସୀ ଭୀ ଦିନ୍ ଶେର୍‌ଶାହ୍ ରୋହତାସ୍ ପର ଅଧିକାର୍ କର୍ ସକ୍ତା ହୈ । ଉସ୍ ଦିନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀତ୍ଵ ନ ରହେଗା, ତବ୍ କେ ଲିଏ ବେଟୀ !’’

ଅନୁବାଦ:
ଏହି ପତନୁନୁମୁଖୀ ପ୍ରାଚୀନ ସାମନ୍ତବଂଶର ଅନ୍ତ (ଶେଷ) ନିକଟ ହୋଇଆସିଲାଣି, ଝିଅ ଯେକୌଣସି ଦିନ ଶେରଶାହ ରୋହତସ୍‌ ଅଧିକାର କରିପାରେ । ସେଦିନ ଆଉ ମନ୍ତ୍ରୀତ୍ବ ନଥ‌ିବ । ସେହି ସମୟପାଇଁ (ଏହି ସୁନା) ଝିଅ ।

” हे भगवान! ………………. चलले गये।
‘ହେ ଭଗ୍‌ବାନ୍ ! ତବ୍ କେ ଲିଏ ! ବିପଦ୍ କେ ଲିଏ ଇନା ଆୟୋଜନ୍ ! ପରମ୍ପିତା କୀ ଇଚ୍ଛା କେ ବିରୁଦ୍ଧ ଇତ୍‌ନା ସାହସ୍ ? ପିତାଜୀ, କ୍ୟା ଭୀଖ୍ ନ ମିଲେଗୀ ? କ୍ୟା କୋଈ ହିନ୍ଦୁ ଭୂ-ପୃଷ୍ଠ ପର୍ ନ ବଚା ରହ୍ ଜାଏଗା, ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ କୋ ଦୋ ମୁ ଅନ୍ନ ଦେ ସକେ ? ଅସମ୍ଭବ ହୈ । ଲୌଟ ଦୀଜିଏ ପିତାଜୀ ! ମେଁ କାଁପ ରହୀ ହୁଁ ଇସ୍‌କ ଚମକ୍ ଆର୍ଥୋ କୋ ଅନ୍ଧା ବନା ରହୀ ହୈ ।’’ ‘ମୂର୍ଖ ହୈ’ କହକର ଚୂଡ଼ାମଣି ଚଲେ ଗୟେ

ଅନୁବାଦ:
‘ହେ ଭଗବାନ ! ସେହି ସମୟପାଇଁ ! ବିପଦ ପାଇଁ ଏତେଟା ବ୍ୟବସ୍ଥା ! ପରମପିତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏତେ ସାହସ ? ବାପା, କ’ଣ ଭିକ ମିଳିବ ନାହିଁ ? କ’ଣ କୌଣସି ହିନ୍ଦୁ ଏହି ପୃଥ‌ିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ବଞ୍ଚିବ ନାହିଁ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଇମୁଠା ଅନ୍ନଦେଇ ପାରିବ ନାହିଁ ? ଅସମ୍ଭବ ଅଟେ । ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତୁ ବାପା ! ମୁଁ ଥରିଯାଉଛି ଏହାର ଜ୍ୟୋତି ମୋର ଆଖୁକୁ ଅନ୍ଧ କରିଦେଉଛି ।’’ ‘ମୂଖ’ କହି ଚୂଡ଼ା ମଣି ଚାଲିଗଲେ

दूसरे दिन ……………… करना है।”
ଦୂସ୍‌ରେ ଦିନ୍ ଜବ୍ ଡୋଲିର୍ଲୋ କା ତାଂତା ଭୀତର ଆ ରହା ଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚୂଡ଼ାମଣି କା ହୃଦୟ ଧକ୍-ଧକ୍ କର୍‌ନେ ଲଗା । ୱହ ଅପ୍‌ କୋ ନ ରୋକ୍ ସକା । ଉତ୍ପନେ ଜାକର ରୋହତାସ୍-ଦୁର୍ଗ କେ ତୋରଣ୍ ପର ଡୋଲିର୍ଲୋ କା ଆବରଣ୍ ଖୁନା ବାହା । ପଠାନାଁ ନେ କହା ‘ୟହ ମହିଲାଓ କା ଅପ୍‌ମାନ୍ କରନା ହୈ ।’’
ଅନୁବାଦ;
ପରଦିନ ଯେତେବେଳେ ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି ସବାରୀ ଭିତରକୁ ଆସୁଥୁଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚୂଡ଼ାମଣିଙ୍କ ଛାତି ଆବରଣ (ପରଦା) ଖୋଲିବାକୁ ଚାହିଁଲେ । ପଠାଣମାନେ କହିଲେ ଏହା ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା ଅଟେ।

बात बढ़ ……………… न मिली।
ବାତ୍ ବଢ ଗୟୀ । ତର୍ରେ ଖୂର୍ବୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ୱହୀ ମାରାଗୟା ଔର୍ ରାଜା, ରାନୀ ତଥା କୋଷ୍ ସବ୍ ଛଲୀ ଶେର୍‌ଶାହ କେ ହାଥ ପଡ଼େ, ନିକଲ୍ ଗୟୀ ମମତା । ଡୋଲି ମେଁ ଭରେ ହୁଏ ପଠାନ୍ ସୈନିକ ଦୁର୍ଗ ଭର୍ ମେଁ ଫିଲ୍‌ ଗୟେ, ପର୍ ମମତା ନ ମିଲୀ ।

ଅନୁବାଦ:
କଥାଟା ବଢ଼ିଗଲା । ଖଣ୍ଡା ବାହରକଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମନ୍ତ୍ରୀ ସେଠାରେ ମରିଗଲେ ଏବଂ ରାଜା, ରାଣୀ ଏବଂ ଧନସବୁ କପଟି ଶେର ସାହଙ୍କ ହାତକୁ ଆସିଗଲା । ମମତା ବାହାରି ପଳାଇଗଲା, ସବାରୀରେ ପଶିଥ‌ିବା ପଠାଣ ସୈନିକ ଦୁର୍ଗର ଚାରିପଟେ ଘେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ମମତାକୁ ପାଇଲେ ନାହିଁ ।

काशी के ……………… कर रही थी।
କାଶୀ କେ ଉତ୍ତର୍ ଧର୍ମକ୍ର ବିହାର୍ ମୌର୍ୟ ଔର୍ ଗୁପ୍ତ ସମ୍ରାଟୋ କୀ କୀର୍ତି କା ଖଣ୍ଡହର୍ ଥା ଭଗ୍ନଚୂଡ଼ା, ତୃଣା-ଗୁହେଁ ସେ ଢକେ ହୁଏ ପ୍ରାଚୀର ଇଁଟୋ କେ ଢେର୍ ମେଁ ବିଖରୀ ହୁଈ ଭାରତୀୟ ଶିଳ୍ପ କୀ ବିଭୂତି, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ରଜନୀ କୀ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ମେଁ ଅପ୍‌ କୋ ଶୀତଲ୍ କର୍ ରହୀ ଥୀ ।

ଅନୁବାଦ:
କାଶୀର ଉତ୍ତରରେ ଥ‌ିବା ଧର୍ମଚକ୍ର ବିହାର ମୌର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ସମ୍ରାଟମାନଙ୍କର କିର୍ତ୍ତିର ଭଗ୍ନସ୍ତୂପ ଥିଲା । ଭଗ୍ନଚୂଡ଼ା ( ଅଗ୍ରଭାଗ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା), ଘାସ ଏବଂ ଗୁଳ୍ମରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଥିବା ଇଟାର ପ୍ରାଚୀର ମଧ୍ୟରେ ଭାରତୀୟ ଶିଳ୍ପକଳାର ବିଛାଡ଼ି ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା ବିଭୂତି (ବୈଭବ), ଗ୍ରୀଷ୍ମ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ନିଜକୁ ଶୀତଳ କରୁଥିଲା ।

जहाँ ……………………. पर्युपासते।
ଜହାଁ ପଞ୍ଚବର୍ଗୀୟ ଭିକ୍ଷୁ ଗୌତମ୍ କା ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ୍ କରନେ କେ ଲିଏ ପହଲେ ମିଲେ ଥେ, ଉସୀ ସ୍ତୂପ୍ କେ ଭଗ୍ନାବଶେଷ କୀ ମର୍ଲିନ ଛାୟା ମେଁ ଏକ ଝୋପଡ଼ା କେ ଦୀପାଲୋକ୍ ମେଁ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଠ୍ କର ରହୀ ଥୀ– ‘ଅନନ୍ୟାଣ୍ଟି ନ୍ତୟନ୍ତେ। ମାଁ ଯେ ଜନଃ ପର୍ୟୁପାସତେ ।”’……………

ଅନୁବାଦ:
ଯେଉଁଠାରେ ପାଞ୍ଚବର୍ଗୀୟ ଭିକ୍ଷୁ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ଗୌତମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରଥମେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେହି ସ୍ତୂପର ଭଗ୍ନାବଶେଷର ନିଷ୍ପ୍ରଭ ଛାଇର ଗୋଟିଏ ଭଙ୍ଗା କୁଡ଼ିଆର ଦୀପ ଆଲୋକରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ତ୍ରୀ ପଢ଼ୁଥିଲା । ‘ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟକଥା ଚିନ୍ତାକରେ ସେ କେବେ ସୁଖପାଏ ନାହିଁ ।’’

पाठ रूक …………………. हहाँ माता !’
ପାଠ୍ ରୁକ୍ ଗୟା । ଏକ୍ ଭୀଷଣ ଔର୍ ହତାଶ୍ ଆକୃତି ଦୀପ୍ କେ ମନ୍ଦ ପ୍ରକାଶ ମେଁ ସାମ୍‌ନେ ଖଡ଼ୀ ଥୀ । ସ୍ତ୍ରୀ ଉଠୀ, ଉସ୍‌ କପାଟ୍ ବନ୍ଦ୍ କରନା ଚାହା, ପରନ୍ତୁ ବ୍ୟକ୍ତି ନେ କହା ‘‘ମାତା ! ମୁଝେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଏ ।’’ ‘ତୁମ୍ କୌନ୍ ହୋ ?’’ ସ୍ତ୍ରୀ ନେ ପୂଛା । ‘‘ମୈ ମୁଗଲ ହୁଁ । ଚୌସା ୟୁଦ୍ଧ ମେଁ ଶେର୍‌ଶାହ ସେ ବିପନ୍ନ ହୋକର ରକ୍ଷା ଚାହତା ହୁଁ । ଇସ୍ ରାତ୍ ଅବ୍ ଆଗେ ଚଲନେ ମେଁ ଅସମର୍ଥ ହୁଁ । ‘‘କ୍ୟା ଶେର୍‌ଶାହ ସେ ?’’ ସ୍ତ୍ରୀ ନେ ଅପନେ ହୋଠ୍ କାଟ୍ ଲିଏ । ‘‘ହାଁ, ମାତା ???

ଅନୁବାଦ;
ପଢ଼ିବା ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା । ଗୋଟିଏ ବିରାଟ ଓ କାକଟ ରୂପ ଦୀପର କ୍ଷୀଣ ଆଲୋକର ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ତ୍ରୀଟି ଉଠିଲା । ସେ କବାଟ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା କିନ୍ତୁ ଲୋକଟି କହିଲା ମା ! ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ଦରକାର । ତୁମେ କିଏ ? ସ୍ତ୍ରୀଟି ପଚାରିଲା । ମୁଁ ମୋଗଲ ଅଟେ । ଚୌସା ଯୁଦ୍ଧରେ ଶେରସାହଙ୍କଠାରୁ ହାରି ରକ୍ଷା ଚାହୁଁଅଛି । ଏହି ରାତିରେ ଆଉ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ମୁଁ ଅସମର୍ଥ ଅଟେ । କ’ଣ ଶେର ସାହଙ୍କଠାରୁ ? ସ୍ତ୍ରୀଟି କ୍ରୋଧ ହୋଇଗଲା ‘ହଁ, ମା !

” परन्तु …………………. खोजलो।
‘ପରନ୍ତୁ ତୁମ୍ ଭୀ ଭୀ ହୈସେ ହୀ କ୍ରୂର ହେ । ୱହୀ ଭୀଷଣ ରକ୍ତ କୀ ପ୍ୟାସ୍, ୱହୀ ନିଷ୍ଠୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ତୁମ୍‌ହାରେ ମୁଖ୍ ପର୍ ମେଁ ସ୍ଥାନ ନେହୀ । ଜାଓ, କର୍ମୀ ଦୂସରା ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜ୍ ଲୋ ।”’

ଅନୁବାଦ:
‘‘କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହିଭଳି କ୍ରରୁ ଅଟ। ସେହି ଭୀଷଣ ରକ୍ତର ତୃଷ୍ଣା, ସେହି ନିଷ୍ଠୁର ପ୍ରତିଛବି ତୁମ ମୁଖ ମଣ୍ଡଳରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ସୈନିକ । ମୋ କୁଡ଼ିଆରେ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ଯାଆ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜି ନିଅ ।’’

“‘गला ………………. सोचने लगी।'”
‘‘ଗଲା ସୁଖ୍ ରହା ହୈ, ସାଥୀ ଛୁଟ୍ ଗଏ ହୈ, ଅଶ୍ଵ ଗିର୍ ପଡ଼ା ହୈ– ଇତନା ଥକା ହୁଆ ହୁଁ, ଇନା !’’ କହି ହ ବ୍ୟକ୍ତି ଧମ୍‌ ବୈଠ୍ ଗୟା ଔର୍ ଉସ୍‌ ସାମନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଘୂମନେ ଲଗା। ସ୍ତ୍ରୀ ନେ ସୋଚା, ୟହ ବିପରି କହାଁ ସେ ଆଈ, ଉସ୍‌ନେ ଜଲ୍ ଦିୟା । ମୁଗଲ କେ ପ୍ରାର୍ଥେ କି ରକ୍ଷା ହୁଈ । ଏହ ସୋଚନେ ଲଗୀ

ଅନୁବାଦ:
ତଣ୍ଟି ଶୁଖ୍ ଯାଉଥିଲା, ସାଥୀମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ପଳାଇଗଲେଣି, ଘୋଡ଼ା ପଡ଼ିଗଲା, ଏତେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଛି, ଏତେ ! କହି ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଟି ହଠାତ୍ ବସି ପଡ଼ିଲା ଏବଂ ତାର ଆଗରେ ସାରା ସଂସାର ବୁଲିବାକୁ ଲାଗିଲା । ସ୍ତ୍ରୀଟି ଭାବିଲା, ଏହି ବିପଦ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା, ସେ ପାଣି ଦେଲା । ମୋଗଲର ଜୀବନ ରକ୍ଷା ହେଲା, ସେ ଭାବିକାକୁ ଲାଗିଲା

” सब ……………….. होगया।’
‘ସବ୍‌ ବିଧର୍ମୀ ଦୟା କେ ପାତ୍ର ନହୀ ମେରେ ପିତା କା ବଧ୍ କର୍ ନେ ୱାଲେ ଆତତାୟୀ !’’ ଘୃଣା ସେ ଉସ୍କୋ ମନ ବିରକ୍ତ ହୋ ଗୟା।
ଅନୁବାଦ:
ସବୁ ବିଧର୍ମୀ (ମୁସଲମାନ) ଦୟାର ପାତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି ମୋର ବାପାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ଆତତାୟୀମାନେ ! ଘୃଣାରେ ତା’ର ମନ ବିରକ୍ତ ହୋଇଗଲା ।

स्वस्थ ………………… खेल है।”
ସ୍ଵସ୍ଥ ହୋକର୍ ମୁଗଲ୍ ନେ କହା ‘ମାତା ! ତୋ ଫିର୍ ମେଁ ଚଲା ଜାଉଁ ? ସ୍ତ୍ରୀ ବିଚାର୍ କର୍ ରହୀ ଥୀ ‘‘ମୈ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଁ, ମୁଝେ ତୋ ଅପ୍‌ ଧର୍ମ ଅତିଥ୍ୟ ଦେବ କୀ ଉପାସନା କା ପାଲନ୍ କରନା ଚାହିଏ, ପରନ୍ତୁ ୟହଁ ……………………. ନେହୀ, ପରନ୍ତୁ ୟହ ଦୟା ତୋ ନେହିଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରନା ହୈ । ତବ୍ ? ମୁଗଲ ଅପ୍‌ନୀ ତଲୱାର ଟେକ୍ କର୍ ଉଠ୍ ଖଡ଼ାହୁଆ । ମମତା ନେ କହା ‘କ୍ୟା ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୈ କି ତୁମ୍ ଭୀ ଛଲ୍ କରେ ।’’ ‘‘ଛଲ୍ ! ନେହୀ, ତବ୍ ନେହୀ ସ୍ତ୍ରୀ ! ଜାତା ହୁଁ, ତୈମୂର କା ବଂଶଧର ସ୍ତ୍ରୀ ସେ ଛଲ୍ କରେଗା ! ଜାତା ହୁଁ, ଭାଗ୍ୟ କା ଖେଲ୍ ହୈ ।’’

ଅନୁବାଦ:
ସୁସ୍ଥ ହେଲାପରେ ମୋଗଲଟି କହିଲା, ମାତା ! ମୁଁ ତେବେ ଚାଲିଯାଉଛି ? ସ୍ତ୍ରୀ ବିଚାର କରୁଥିଲା, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଟେ । ମୋତେ ତ ମୋର ଧର୍ମ ଅତିଥ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ……………………. ନା, ନା, ଏ ସବୁ ମୁସଲମାନମାନେ ଦୟାର ପାତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଦୟା ଅଟେ । ତେଣୁ? ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ । ନୁହେଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ମୋଗଲ ନିଜର ତରବାରୀ ଉଠାଇ ଠିଆ ହେଲା, ମମତା କହିଲା ଏଥରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ଅଛି ଯେ ତୁମେ ମଧ୍ଯ କପଟ କରିବ। ଅଟେ । ‘‘କପଟ, ନା, କେବେ ନୁହଁ ସ୍ତ୍ରୀ ! ଯାଉଛି, ତୈମୁରଙ୍କ ବଂଶଧର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କପଟ କରିବ ! ଯାଉଛି, ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ ଅଟେ ।

ममता ने ………………… छोड़ दूँ ?’
ମମତା ନେ ମନ୍ ମେଁ କହା ‘ୟହାଁ କୌନ୍ ଦୁର୍ଗ ହୈ ! ୟହୀ ଝୋପଡ଼ା ହୈ, ଜୋ ଚାହେ ଲେ ଲେ । ମୁଝେ ତୋ ଅପ୍‌ନା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍‌ନା ପଡ଼େଗା ।’’ ୱହ ବାହର ଚଲୀ ଆୟୀ ଔର ମୁଗଲ୍ ସେ ଜଓ ଭ।ତର୍ ଥକେ ହୁଏ ଭୟଭୀତ୍ ପଥ୍ୟାକ୍ ! ତୁମ୍ ଚାହେ କୋଈ ହୋ, ମୈ ତୁମ୍‌ହେଁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବୀ ହୁଁ । ମେଁ ଛୋଡ୍ ହେଁ ତୋ ମେଁ ଭୀ ଜ୍ୟୋ ଛୋଡ଼ ହୁଁ,

ଅନୁବାଦ:
ମମତା ମନକୁ ମନ କହିଲା ଏହିଠାରେ କୋଉ ଦୁର୍ଗ ଅଛି ! ଏହି କୁଡ଼ିଆ ଅଛି । ଯାହା ଇଚ୍ଛା ନେଇ ନିଅ । ମୋତେ ତ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ସେ ପଦାକୁ ପଳାଇ ଆସିଲା ଏବଂ ମୋଗଲକୁ କହିଲା ଭିତରକୁ ଯାଅ,, କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଥ‌ିବା ଭୟଭିତ ବାଟୋଇ ତୁମେ ଯିଏ ହୁଅନା କାହିଁକି ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଛି, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କନ୍ୟା ଅଟେ, ସମସ୍ତେ ନିଜର ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି ବୋଲି କ’ଣ ମୁଁ ଛାଡ଼ିଦେବି ?

मुगल …………………. विश्रामकिया।
ମୁଗଲ୍ ନେ ଚନ୍ଦ୍ରମା କେ ମଂଦ୍ ପ୍ରକାଶ୍ ମେଁ ୱହ ମହିମାମୟ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଦେଖା । ଉସ୍‌ ମନ୍ ହୀ ମନ୍ ନମସ୍କାର କିୟା । ମମ୍‌ ପାସ୍‌କୀ ଟୂଟୀ ହୁଈ ଦୀୱାରୌ ମେଁ ଚଲୀ ଗଈ । ଭୀତର୍ ଥକେ ପଥ୍ୟକ୍ ନେ ଝୋପଡ଼ା ମେଁ ବିଶ୍ରାମ୍ କିୟା ।

ଅନୁବାଦ:
ମୋଗଲ ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୀଣ ପ୍ରଭାରେ ସେହି ମହିମାପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖମଣ୍ଡଳକୁ ଦେଖ‌ିଲେ । ସେ ମନକୁ ମନ ନମସ୍କାର କଲେ । ମମତା ପାଖରେ ଥ‌ିବା ଭଙ୍ଗା କାନ୍ଥ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲା । ଭିତରେ ଥକି ପଡ଼ିଥିବା ବାଟୋଇଟି କୁଡ଼ିଆରେ ବିଶ୍ରାମ କଲା ।

प्रभात में ………………. .यहाँ हूँ
ପ୍ରଭାତ୍ ମେଁ ଖଡ୍ଗର୍ କୀ ସଂଧୂ ସେ ମମତା ନେ ଦେଖା, ସୈକର୍ଡ଼ ଅଶ୍ଵାରୋହୀ ଉସ୍ ପ୍ରାନ୍ତ ମେଁ ଘୂମ୍ ରହେ ହେଁ । ୱହ ଅପୂନୀ ମୂର୍ଖତା ପର୍ ଅପ୍‌ କୋ କୋସ୍କୋନେ ଲଗୀ । ଅବ୍ ଉସ୍ ଝୋପଡ଼ା ସେ ନିକଲ୍ କର୍ ଭସ୍ ପଥ୍ୟକ୍ ନେ କହା ‘ମିରଜା ! ମେଁ ‘ୟହାଁ ହୁଁ’’।

ଅନୁବାଦ:
ସକାଳୁ ଭଗ୍ନ କୁଡ଼ିଆର ଫାଙ୍କରେ ମମତା ଦେଖା, ଶହ ଶହ ଅଶ୍ଵାରୋହୀ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ବୁଲୁଛନ୍ତି । ସେ ନିଜର ମୁର୍ଖତା ପାଇଁ ନିଜକୁ ଧୃକ୍‌କାର କଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ ସେହି କୁଡ଼ିଆରୁ ବାହାରି ପଥକଟି କହିଲା ‘ମିରଜା ! ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି ।’’

शब्द ……………….. चले गये।
ଶବ୍ଦ ସୁନ୍‌ ହୀ ପ୍ରସନ୍ନତା କୀ ଚୀତ୍କାର୍ ଧ୍ବନି ସେ ୱହ ପ୍ରାନ୍ତ ଗୁଁଜ୍ ଉଠା । ମମତା ଅଧି ଭୟଭୀତ୍ ହୁଈ । ପଥକ୍ ନେ କହା ‘ଵହ ସ୍ତ୍ରୀ କହାଁ ହେଁ ଉସେ ଖୋଜ୍ ନିକାଲୋ।’ମମତା ଛିପ୍‌ନେ କେ ଲିଏ ଅଧ୍ବକ୍ ସଚେଷ୍ଟ ହୁଈ । ୱହ ମୃଗଦା ମେଁ ଚଲୀ ଗୟୀ । ଦିନ୍ ଭର୍ ଉସ୍‌ ସେ ନ ନିକଲୀ ସନ୍ଧ୍ୟା କୋ ଜବ୍ ଉକେ ଜାନେ କା ଉପକ୍ରମ ହୁଆ, ତୋ ମମତା ନେ ସୁନା, ପଥୁକ୍ ଘୋଡ଼େପର୍‌ ସର ହୋତେ ହୁଏ କହ ରହା ଥା ‘ମିରଜା ଉସ୍ ସ୍ତ୍ରୀ କୋ ମେଁ କୁଛ ଭୀ ନ ଦେ ସକା । ଉସ୍‌କା ଘର ବନଓ୍ବା ଦେନା, କୈ କି ବିପରି ମେଁ ମୈନେ ୟହାଁ ଆଶ୍ରୟ ପାୟା ଥା । ୟହ ସ୍ଥାନ୍ ଭୂଲ୍ ନା ମତ୍ ।’’ ଇସ୍‌ ବାଦ ୱେ ଚଲେ ଗୟେ ।

ଅନୁବାଦ:
ଶବ୍ଦଟି ଶୁଣି ଖୁସିର ଚିତ୍କାରରେ ସେ ସ୍ଥାନଟି ମୁଖରିତ ହୋଇଗଲା । ମମତା ଆହୁରୀ ଭୟଭୀତ ହେଲା । ପଥକଟି କହିଲା, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ କେଉଁଠି ଅଛି ? ତାକୁ ଖୋଜି ବାହାର କର । ମମତା ଲୁଚିବା ପାଇଁ ଆହୁରି ଚେଷ୍ଟା କଲା, ସେ ମୃଗଦାବକୁ ଚାଲିଗଲା ଦିନ ସାରା ସେଠାରୁ ବାହାରିଲା ନାହିଁ । ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ଯିବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ମମତା ଶୁଣିଲା, ପଥଟି ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଯାଉ-ଯାଉ କହୁଥିଲା, ମିରଜା ! ସେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମୁଁ କିଛି ଦେଇ ପାରିଲି ନାହିଁ । ତାହାର ଘର ତିଆରି କରିଦେବ, କାହିଁକିନା, ବିପଦରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଥିଲି । ଏହି ଯାଗାକୁ ଭୁଲିବ ନାହିଁ, ଏହାପରେ ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ ।

चौसा ………………….. सहभागिनीरही।
ଚୌସା କେ ମୁଗଲ-ପଠାନ୍ ଯୁଦ୍ଧ କୋ ବହୁତ୍ ଦିନ୍ ବୀତ୍ ଗୟେ । ମମ୍‌ ଅବ୍ ସତ୍ତର ବର୍ଷକୀ ବୃଦ୍ଧା ହୈ । ହ ଅପୂନୀ ଝୋପଡ଼ା ମେଁ ଏକ ଦିନ୍ ପତ୍ନୀ ଥୀ । ଶୀତ୍‌କାଲ କା ପ୍ରଭାବ ଥା । ଉସ୍‌କା ଜୀର୍ଣ କଂକାଲ ଖାଁସୀ ସେ ଗୂଢ ରହା ଥା । ମମ୍‌ କୀ ସେଓ୍ବା କେ ଲିଏ ଗାଁୱ କୀ ଦୋ-ତୀନ ସ୍ତ୍ରୀର୍ଯା ଉସ୍ ଘେର୍ କର୍ ବୈଠୀ ର୍ଥୀ, ଜ୍ୟୋକି ୱହ ଆଜୀବନ ସବ୍ କେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ କୀ ସହଭାଗିନୀ ରହୀ ।

ଅନୁବାଦ;
ମୋଗଲ-ପଠାନଙ୍କ ଚୌସା ଯୁଦ୍ଧକୁ ବହୁତ ଦିନ ହୋଇଗଲାଣି । ମମତା ଏବେ ୭୦ ବର୍ଷର ବୃଦ୍ଧା (ବୁଢ଼ୀ) ଅଟେ । ସେ ନିଜର କୁଡ଼ିଆରେ ଦିନେ ପଡ଼ିଥିଲା । ଶୀତ ସମୟ ଥାଏ । ତାହାର ଦୁର୍ବଳ କଂକାଳ (ଶରୀର) କାଶରେ ଶବ୍ଦ କରୁଥାଏ । ମମତାର ସେବା କରିବା ପାଇଁ ଗାଁର ଦୁଇ-ତିନି ଜଣ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକ ତାକୁ ଘେରି ବସିଥିଲେ, କାହିଁକି ନା ସେ ଜୀବନସାରା ସମସ୍ତଙ୍କର ଦୁଃଖ ସୁଖର ଭାଗୀଦାରୀ ଥିଲା ।

ममता ने ……………….. की हुई।’
ମମତା ନେ ଜଲ ପୀନା ଚାହା । ଏକ୍ ସ୍ତ୍ରୀ ନେ ସିପି ସେ ଜଲ୍ ପିଲାୟା । ସହସା ଏକ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଉସୀ ଝୋପଡ଼ା କେ ଦ୍ୱାର୍ ପର୍ ଦିଖାୟୀ ପଡ଼ା । ୱହ ଅପ୍‌ ଧୁନ୍ ମେଁ କହୁନେ ଲଗା ‘ମିରଜା ନେ ଜୋ ଚିତ୍ର ବନାକର୍ ଦିୟା ହୈ, ୱହ ତୋ ଇସୀ ଜଗହ କା ହୋନା ଚାହିଏ । ୱହ ବୁଢ଼ିୟା ମର୍ ଗଈ ହୋଗୀ । ଅବ୍ କିସ୍ ସେ ପୂର୍ବେ କି ଏକ ଦିନ ଶାହଂଶାହ ହୁମାମୁଁ କିସ୍ ଛୱର୍ କେ ନୀଚେ ବୈଠେ ଥେ ? ୟହ ଘନା ଭୀ ତୋ ସୈତାଲୀସ ବର୍ଷ ସେ ଉପର୍ ହୋ ଚୁକି ହେ ।’’

ଅନୁବାଦ:
ମମତା ପାଣି ପିଇବାକୁ ଚାହିଁଲା । ଗୋଟିଏ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ ତାକୁ ଶାମୁକାରେ ପାଣି ପିଆଇଲା ହଠାତ୍ ଗୋଟିଏ ଘୋଡ଼ା ଚାଳକ ସେହି କୁଡ଼ିଆର ଦ୍ବାର ଦେଶରେ ଦେଖାଗଲା । ସେ ନିଜର ସ୍ବରରେ କହିଲା ‘ମିରଜା ଯେଉଁ ଚିତ୍ର କରି ଦେଇଥିଲେ, ସେ ତ ଏହି ଜାଗା ହୋଇଥବ । ସେ ବୁଢ଼ୀ ମରିଯାଇଥିବ । ବର୍ତ୍ତମାନ କାହାକୁ ପଚାରିବା ଯେ ଏଠାରେ ଶାହଂଶାହ ହୁମାୟାଁ କେଉଁ ଛପର ତଳେ ବସିଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ୪୭ ବର୍ଷ ଉପର ହେଲାଣି

ममता ने …………………. रही थी।”
ମମୂତା ନେ ଅପ୍‌ନେ ୱିକଲ୍ କାର୍କୋ ସେ ସୁନା । ଉସନେ ପାସ୍ କୀ ସ୍ତ୍ରୀ ସେ କହା ‘ବୁଲାଓ’। ଅଶ୍ଵାରୋହୀ ପାସ୍ ଆୟା । ମମ୍ତା ନେ ରୁକ୍-ରୁକ୍ କର କହା ମେଁ ନହୀ ଜାନତୀ ୱହ ଶାହଂଶାହ ଥା ୟା ସାଧାରଣ ମୁଗଲ, ପର୍ ଏକ ଦିନ ଇସୀ ଝୋପଡ଼ା କେ ନୀଚେ ୱହ ରହା ଥା । ମୈନେ ସୁନା ଥା, ୱହ ମେରା ଘର ବନାନେ କୀ ଆଜ୍ଞା ଦେ ଗୟା ଥା । ମେଁ ଆଜୀବନ୍ ଅପୂନୀ ଝୋପଡ଼ା ଖୁଦ୍ୱାନେ କେ ଡର୍ ସେ ଭୟଭୀତ ରହୀ ଥୀ।

ଅନୁବାଦ:
ମମତା ତା’ର ବ୍ୟାକଳ କଣ୍ଠରେ ଶୁଣିଲା । ସେ ନିଜ ପାଖରେ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ କହିଲା ଡାକ। ଘୋଡ଼ା ଚାଳକଟି ପାଖକୁ ଆସିଲା, ମମତା ରହି ରହି କହିଲା, ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ ସେ ଶାହଂଶାହଥିଲେ କି ସାଧାରଣ ମୋଗଲ, କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ଦିନ ସେ ଏହି କୁଡ଼ିଆ ତଳେ ଥିଲେ ମୁଁ ଶୁଣିଥିଲି, ସେ ମୋର ଘର ତିଆରି କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ଯାଇଥିଲେ ମୁଁ ଜୀବନ ସାରା ନିଜର କୁଡ଼ିଆ ଖୋଳାଯିବାର ଭୟରେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥୁଲି ।

‘भगवान ने ……………….. उड़ गये।
‘ଭଗବାନ ନେ ସୁନା ଲିୟା, ମେଁ ଆଜ ଇସ୍ ଛୋଡ଼ ଜାତୀ ହୁଁ । ଅବ୍ ତୁମ ଇସ୍‌କା ମକାନ୍ ବନାଓ ୟା ମହଲ୍, ମେଁ ଅପ୍ରେନେ ଚିର ବିଶ୍ରାମ-ଗୃହ ମେଁ ଜାତି ହୁଁ ।’’ ହ ଅଶ୍ଵାରୋହୀ ଅବାକ୍ ଖଡ଼ା ଥା । ବୁଢ଼ିୟା କେ ପ୍ରାଣ ପକ୍ଷୀ ଅନନ୍ତ୍ ମେଁ ଉଡ଼ ଗୟେ ।

ଅନୁବାଦ:
ଭଗବାନ ଶୁଣିଲେ, ମୁଁ ଆଜି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଯାଉଛି । ତୁମେ ଏବେ ଏହାକୁ ଘରକର କିମ୍ବା କୋଠାଘର (ମହଲ), ମୁଁ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ମୋ ବିଶ୍ରାମଘରକୁ ଯାଉଛି । ସେହି ଘୋଡ଼ାଚାଳକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା । ବୁଢ଼ୀର ପ୍ରାଣ-ପକ୍ଷୀ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିଗଲା ।

वहाँ एक ……………………. नाम न था।
ହାଁ ଏକ୍ ଅଷ୍ଟ୍ଣ୍ ମନ୍ଦିର୍ ବନା ଔର୍ ଉସ୍‌ର୍ ଶିଲାଲେଖ ଲଗାୟା ଗୟା ‘‘ସାର୍ଡୋ ଦେଶୌ କେ ନରେଶ ହୁମାୟାଁ ନେ ଏକ୍ ଦିନ୍ ୟହାଁ ବିଶ୍ରାମ କିୟା ଥା । ଉକେ ପୁତ୍ର ଅକବର୍ ନେ ଉସ୍‌ ସ୍ମୃତି ମେଁ ୟହ ଗଗନଚୁମ୍ବୀ ମନ୍ଦିର୍ ବନବାୟା’’ । ପର୍ ଉସ୍ରେ ମମତା କା କର୍ମୀ ନାମ୍ ନ ଥା ।
ଅନୁବାଦ:
ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ଅଷ୍ଟକୋଣ ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହେଲା ଏବଂ ତା ଉପରେ ଶିଳାଲେଖ ଲେଖାଗଲା । ‘‘ସାତଟି ଦେଶର ରାଜା ହୁମାୟାଁ ଦିନେ ଏହିଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପୁଅ ଆକବର ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ନଭଶ୍ଚୁମ୍ବୀ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କଲେ ।’’ କିନ୍ତୁ ସେଥ‌ିରେ ମମତାର କୌଣସି ନାମ ନଥିଲା।

शबनार: (ଶରାର୍ଥି)

शोण – एक नदी का नाम (ଗୋଟିଏ ନଦୀର ନାମ)।

विकल – व्याकुल (ବ୍ୟାକୁଳ/ବ୍ୟସ୍ତ)।

बेसुध – बेहोश, मग्न (ବେହୋସ, ମଗ୍ନ, ତଲ୍ଲିନ୍) ।

विकीर्ण – फैला या छितराया हुआ (ବିଛାଡ଼ି ହୋଇଥବା) ।

म्लेच्छ – मनुष्यों की वे जातियाँ जिनमें धर्म न हो (ମନୁଷ୍ୟର ଗୋଟିଏ ଜାତି ଯେଉଁ ମାନଙ୍କର ଧର୍ମ ନାହିଁ, କ୍ଲେଛ) ।

उत्कोच – घूस या रिश्वत (ଲାଞ୍ଚ) ।

डोली – एक प्रकार की सवारी जिसे कहार कन्धों पर लेकर चलते हैं-

ताँता – कतार (ଧାଡ଼ି) ।

कोष – संचित धन (ସଞ୍ଚ ଧନ, କୋଷ) ।

पठान – अफगानिस्तान और पश्चिम पाकिस्तान के बीच वसी हुई एक मुसलमान जाति जो वीरता, कठोरता आदि के लिए प्रसिद्ध है (ଆଫଗାନିସ୍ଥାନ ଓ ପଶ୍ଚିମ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ବାସକରନ୍ତି) ।

मुगल – मंगोल देश का निवासी, मुसलमानों का एक वर्ग (ମଙ୍ଗୋଲ ଦେଶର ନିବାସୀ/ ମୁସଲମାନର ଏକ ଜାତି) ।

धर्मचक्र – धर्म का समूह

तृणगुल्म – कई शाखाओं में होकर निकलने वाली घास (କୌଣସି ଶାଖାରେ ହୋଇଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଘାସମଗୁଳ୍ମ)।

चन्द्रिका – चाँदनी (ଚାନ୍ଦିନୀ, ଶଶାଙ୍କ, ଶଶି) ।

स्तूप – टीला (ସ୍ତୁପ) । जिसके नीचे भगवान बुद्ध की अस्थि, दाँत, केश आदि स्मृति चिह्न सुरक्षित हो (ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଅସ୍ତ, ଦାନ୍ତ କେଶ ଆଦି ସ୍ମୃତି ଚିହ୍ନ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇଅଛି) ।

कपाट – किवाड़, पट, दरवाजा (କବାଟ, ଦ୍ଵାର) ।

खण्डहर – किसी टूटे हुए या गिरे हुए मकान का बना हुआ भाग (ଭଗ୍ନାବଶେଷ ) ।

मृगदाव – काशी के पास ‘सारनाथ’ नामक स्थान का प्राचीन नाम स्थान का प्राचीन नाम (କାଶୀ ନିକଟରେ ଥିବା ସାରନାଥ ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନର ପ୍ରାଚୀନ ନାମ ) ।

सीपी – कड़े आवरण के भीतर रहने वाला संख, गोंधा आदि की जाति का जल-जन्तु। (ଜଳଜୀବ ବା ଶାମୁକା ) ।

खाँसी – (କାଶ) ।

छल – कपट (କପଟ)।

क्रूर – क्रोध (ନିଷ୍କୁର)।

कहानीकार का परिचय (କାହାଣୀକାର ବା ଲେଖକଙ୍କ ପରିଚାୟ):

जयशंकर प्रसाद का जन्म सन् १८८९ ( 1889) ईं० में हुआ। उनके पिता सुंघनी साहू मशहूर तम्बाकू व्यापारी थे। वे व्यवसाय करते थे, लेकिन लिखते थे काव्य – कविता क्योंकि उनके पिता देवीप्रसाद विद्धानों- गुणीजनों का आदर करते थे। प्रसादजी को उच्च शिक्षा नहीं मिली। उन्होंने घर पर हिन्दी, संस्कृत, अंग्रेजी पढ़ी। माता-पिता का जल्दी देहान्त हो गया। इसलिए उन्हें किशोरावस्था से ही पारिवारिक भार उठाना पड़ा। सन् १९३७ (1937) ई. को ४८ वर्ष की उम्र में हीउनका निधन हो गया।

अभिमत:
ममता मध्ययुग के रोहतास दुर्ग के ब्राह्मण-मन्त्री चूड़ामणि की विधवा पुत्री है। उसकी माता का पहले ही देहान्त हो चुका था। स्नेहपालिता पुत्री का दुःख कुछ कम करने के लिए पिता चूड़ामणि पठानों से प्राप्त स्वर्ण- मुद्रा भेंट करते हैं; पर ममता यह कहकर कि ‘हम लोग ब्राह्मण हैं, इतना सोना लेकर क्या करेंगे’ यह भेंट ठुकरा देती है। कुछ दिनों के पश्चात् पठानों से हुए संघर्ष में ममता के पिता मारे जाते हैं। दुर्ग पर शेरशाह का अधिकार हो जाता है। ममता भाग निकलती है और एक बौद्ध मठ के खण्डहरों में जा छिपती है।

आगे चलकर मुगल बादशाह हुमायूँ चौसा- युद्ध में शेरशाह से हारकर एक रात को ममता की झोंपड़ी में पहुंचते हैं और आश्रम की भिक्षा मांगते हैं। ‘अतिथि देवो भव’ – इसी भारतीय सांस्कृतिक परंपरा के नाम पर ममता हुमायूँ की मदद करती हे। मदद के प्रतिदान देने के लिए हुमायूँ ममता की खोज करने का आदेश सैनिकों को देते हैं, पर ममता कहीं नहीं मिलती। तब उस झोंपड़ी के स्थान पर एक घर बनानेका आदेश मिरजा को देते हुए हुमायूँ लौट जाते हैं। फिर ४७ सालों के बाद अकबर जब मुगल बादशाह बनते हैं, तब उनकी आज्ञा से मिरजा ममता का घर बनवाने के लिए आते हैं। उस समय ममता ७० साल की वृद्धा है। मुगलों को अपनी झोंपड़ी सौंपकर ममता स्वर्ग सिधार जाती है। उस स्थान पर हुमायूँ की स्मृति में एक अष्टकोण मन्दिर बनवाया तो जाता है, पर कहीं भी उस मन्दिर पर ममता का नाम लिखा नहीं जाता।

Odisha State Board BSE Odisha 8th Class English Solutions Test-2 Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 8 English Solutions Test-2

Test – 2

1. Given below a list of words. Your teacher will read aloud five words from the list. Tick the words s/he reads aloud.
(ତଳେ ଥ‌ିବା ଶବ୍ଦ ତାଲିକାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର । ତୁମ ଶିକ୍ଷକ ୫ଟି ଶବ୍ଦ ଏହା ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ ପାଟିରେ ପାଠ କରିବେ । ସେ ପାଠ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକରେ ଟିକ୍ (/) ଚିହ୍ନ ଦିଅ ।)
Word List : turn, earth, overjoyed, suddenly, angel, blow, undisturbed.

2. Your teacher will dictate you nine words. Write them.
( ତମ ଶିକ୍ଷକ ତିନି କିମ୍ବା ଚାରି ଅକ୍ଷରିଆ ୯ଟି ସରଳ ଶବ୍ଦ ତୁମକୁ ଡାକିବେ । ତୁମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଲେଖ ।)
(Teacher to dictate 9 simple 3-4 lettered words)

3. Your teacher will read aloud the following lines. Listen to him/her and fill in the gaps. (Questions with Answer)
(ତୁମ ଶିକ୍ଷକ ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଧାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ବଡ଼ ପାଟିରେ ପଢ଼ିବେ । ତାଙ୍କୁ ଶୁଣ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କର ।)

Question with Answer
Like the other farmers in the state, Taro too ploughed his own land. wheat and peas, and lived in ___________ and happiness ___________ things don’t go the ___________way _____________.

4. The main purpose of language is communication. When we communicate mainly, we exchange information. The words we speak or write carry information. Some carry information which are called message-carrying words. For example, in the dialogue, “Where are you going ?” “I’m going to Cuttack”. When we speak these message¬carrying words, we speak with greater force or, in other words, we stress on those words. Given below is a small paragraph. Underline the message-carrying words in it. One is done for you”.

(ଭାଷାର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଲା ଭାବ ପ୍ରସାରଣ । ଆମ୍ଭେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଭାବ ସମ୍ରାସରଣ କରୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ବାର୍ତ୍ତାର ବିନିମୟ ହିଁ କରିଥାଉ । ଆମେ କହୁଥିବା କିମ୍ବା ଲେଖୁଥ‌ିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସୂଚନା ବା ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରିଥା’ନ୍ତି । କେତେକ ବାର୍ତ୍ତା ବିନିମୟକୁ ବାର୍ତ୍ତାବହନକାରୀ ଶବ୍ଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଯଥା – ‘ତୁମେ କେଉଁଠାକୁ ଯାଉଛ ?’ ଉତ୍ତର – ‘ମୁଁ କଟକ ଯାଉଛି ।’’ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଏହାକୁ ବାର୍ତ୍ତାବହନକାରୀ ଶବ୍ଦ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରୁ ସେତେବେଳେ ଜୋରରେ କହୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କଥାରେ କେତେକ ଶବ୍ଦକୁ ଜୋର ଦେଇ କହୁ । ତଳ ଅନୁଚ୍ଛେଦକୁ ପଢ଼ି ସେଥ‌ିରେ ଥ‌ିବା ବାର୍ତ୍ତାବହନକାରୀ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ତଳେ ଗାର ଦିଅ ।)

“When the king of Kathiawada heard about those three brothers, he made them his royal guards. He was sure that nobody could steal anything from his palace. He said that he would give a gold medal to the man who could fool all the three guards.”

5. Write the following Odia names in English.
(ନିମ୍ନ ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଇଂରାଜୀରେ ଲେଖ ।)
(Teacher will give three names of persons in Odia)
(ଶିକ୍ଷକ ତିନି ଜଣ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନାମ ଡାକିବେ ।)
___________, ___________
___________, ___________
___________, ___________

6. Write the following place names in English.
(ନିମ୍ନ ପ୍ରଦତ୍ତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଇଂରାଜୀରେ ଲେଖ ।)
(Teacher will give three names of places in Odia)
(ଶିକ୍ଷକ ଓଡ଼ିଆରେ ତିନିଟି ସ୍ଥାନର ନାମ ଡାକିବେ ।)
___________, ___________
___________, ___________
___________, ___________

7. Rewrite the following sentences using the words in brackets in their comparative forms. One is done for you.

Question (i)
My uncle is (young) my father.
Answer:
My uncle is younger than my father.

Question (ii)
Mango is (sweet) pineapple.
Answer:
Mango is sweeter than pineapple.

Question (iii)
Kashmir is (cool) Kanyakumari.
Answer:
Kashmir is cooler than Kanvakumari.

Question (iv)
Elephant is (big) lion.
Answer:
Elephant is bigger than lion.

Question (v)
The Sun is (hot) the moon.
Answer:
The sun is hotter than the moon.

Question (vi)
Ankit is (smart) Swagat.
Answer:
Ankit is smarter than Swagat.

8. a. Read the following text and do the tasks that follow.
Kalu was a poor stonecutter. One day, it was hot, and Kalu did not feel like working. He put his axe down and said, “I want to be rich”. Suddenly, an angel came down from heaven and said, “You shall be rich”. And so, Kalu became rich. He ate and drank all day. One day he saw a king. Everybody bowed to him. Kalu said, “Money isn’t enough. I want to be a king”. The angel came again, and made him a king. Now everybody bowed to him. Kalu was happy. One day, he was going around his country. The hot sun burnt him. Suddenly Kalu shouted, “I want to be the Sun”.

Answer the questions in complete sentences.

Question 1.
Who was Kalu ?
Answer:
Kalu was poor stonecutter.

Question 2.
Why didn’t Kalu feel like working ?
Answer:
Kalu didn’t feel like working because it was very hot.

Question 3.
Who came down from the heaven ?
Answer:
An angel came down from the heaven.

Question 4.
What did Kalu see one day ?
Answer:
One day Kalu saw a king.

Question 5.
What burnt Kalu ?
Answer:
The hot sun burnt Kalu.

b. Given below is a conversation between Kalu and the angel. Some lines are missing. Fill in the missing lines. (Question with Answer)

Answer:
Kalu : I am not happy.
Angel : Why?
Kalu : I want to be rich.
Angel : You shall be rich.
Kalu : I am not happy.
Angel : Why
Kalu : I want to be a king.
Angel : You shall be king.
Kalu : I’m not happy.
Angel : Why
Kalu : I want to be the sun.
Angel : You will be the sun.

9. Read the following text and do the tasks that follow.
1. Budhiram was proud. He was proud of his wealth. He always talked about the things he had. He had a talking doll; a singing watch and a magic pen with different kinds of ink inside it. He talked about them so much that the villagers got bored with his talk. They called him Budhuram.
2. One day Kitu played a trick on Budhiram. He said, “Uncle, I have got some special paintings from Delhi. You can’t find such paintings anywhere”.
3. Budhiram wanted to see those special paintings. The next day he went to Kitu’s house. He said, “Dear Kitu, are your paintings as good as my singing watch ? Let’s see those paintings.”
4. Kitu said, “Come uncle. See the first one. “Kitu brought out a painting from a box. The painting was about a girl crossing a bridge. She was carrying an open umbrella as it was raining. Budhiram asked, “What is so special about this painting ?” Kitu replied, “Uncle ! Wait for the weather to change, please”.

a. Answer the questions in complete sentences.
1. What was Budhiram proud of?
_________________________

2. What did he always talk about?
_________________________

3. What did Budhiram have?
_________________________

4. Why did villagers call Budhiram ‘Budhuram’?
_________________________

5. What are the meanings of Budhiram and Budhuram. What is the difference?
_________________________

6. Who played a trick on Budhiram?
_________________________

b. Write five simple and short sentnces abut Budhiram. One is given. Budhiram was proud. _________________________

c. Given below is a conversaton between Budhiram and Kitu. Fill in the missing parts.

Kitu : Good morning, uncle.
Budhi : _________________________
Kitu : How are you?
Budhi : _________________________
Kitu : Do you have a talking doll?
Budhi : Yes,
Kitu : _________________________
Budhi : Yes, I have a singing watch.
Kitu : Do you have a magic pen?
Budhi : _________________________

Odisha State Board BSE Odisha 8th Class English Solutions Lesson 5 Gopi Made Them Fools Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 8 English Solutions Lesson 5 Gopi Made Them Fools

Session-I
I. Pre-Reading

See the picture. What do you see?
Is it a big house or small house ?
ଛବିଟି ଦେଖ । କ’ଣ ଦେଖୁଛ ?
ଏଇଟି ଗୋଟିଏ ବଡ ଘର ନା ଛୋଟ ଘର ?

How do you know it?
(The big boundary wall and the gate)
ତୁମେ କେମିତି ଜାଣିଲ ? (ବଡ଼ ପ୍ରାଚୀର ଏବଂ ବଡ଼ ଫାଟକ)

Who is at the gate ?
What is the boy doing?
Who is he ?
ଫାଟକ ପାଖରେ କିଏ ?
ପିଲାଟି କ’ଣ କରୁଛି ?
ସେ କିଏ ?

Well, you have answered almost everything about the picture. Let’s read the story and know more about it.
ଠିକ୍ ଅଛି, ତୁମେ ଏ ଛବି ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରାୟ ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇଛ । ଏବେ ଆସ ଗପଟି ପଢ଼ିବା ଏବଂ ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଧ‌ିକ କଥା ଜାଣିବା ।

II. While Reading

SGP-1
Read paragraphs 1-2 silently and answer the questions that follow.

1. Once ………………………………………………………………………………… in a dark night.
କୌଣସି ଏକ ସମୟରେ କାଥୁଆୱାଡ଼ରେ ତିନିଟି ଭାଇ ରହୁଥିଲେ । ସେମାନେ ପୃଥ‌ିବୀର ଯେ କୌଣସି ଲୋକଠାରୁ ଖୁବ୍ ଅଧିକ ଦେଖି ପାରୁଥଲେ । ସବା ସାନଭାଇର ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା । ସେ ତା’ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପକେଟରେ ଥ‌ିବା ଚକୋଲେଟକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁଥିଲା । ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଇର ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚକ୍ଷୁ ଥିଲା । ସେ କୁକୁଡ଼ା ପେଟ ଭିତରେ ଥବା ଅଣ୍ଡାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲା । ସବା ବଡ଼ଭାଇର ବିଚକ୍ଷଣ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଥିଲା । ସେ ଅନ୍ଧାର ରାତିରେ ସାତଟି କାନ୍ଥ ପରେ ଥ‌ିବା ବସ୍ତୁ ଦେଖି ପାରୁଥିଲା ।

2. When ……………………………………………………………………………………………… three guards.
ଯେତେବେଳେ କାଥୁଆୱାଡ଼ର ରାଜା ତିନିଭାଇଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିପାରିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରହରୀରୂପେ ନିଯୁକ୍ତି ଦେଲେ । ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲେ ଯେ ତିନିଭାଇଙ୍କର ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି କବଳରୁ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ରାଜପ୍ରାସାଦରୁ ଚୋରି କରି ଖସି ଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । ସେ ଘୋଷଣା କଲେ ଯିଏ ସେ ତିନିଭାଇଙ୍କୁ ବୋକା ବନେଇଦେବ, ସେ ତାକୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା ପୁରସ୍କାର ଦେବେ ।

Word Meaning
better : good in a greater degree / to improve
powerful : having great power / having great influence
purse : money bag
super : grand
heard : to listen something
royal : majestic / noble
guard : a person who protects a place or person
steal : to take something from a person without permission
medal : a piece of coin or metal given to the winner
fool : a person who lacks good judgement

Comprehension Questions and Answers

Question 1.
Where did the three brothers live?
(ତିନି ଭାଇ କେଉଁଠି ରହୁଥିଲେ ?)
Answer:
The three brothers lived in Kathiawad.

Question 2.
How were they different from others?
(ସେମାନେ ପରସ୍ପରଠାରୁ କିପରି ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ?)
Answer:
They were different from others. They could see better than anyone else in the world.

Question 3.
How were the eyes of the youngest brother? What could he do with his eyes?
(ସବା ସାନ ଭାଇର ଆଖି କିପରି ଥିଲା ? ସେ ତା’ ଚକ୍ଷୁରେ କ’ଣ କରି ପାରୁଥିଲା ?)
Answer:
The youngest brother had very powerful eyes. He could see a chocolate kept in a purse inside the pocket with his eyes.

Question 4.
How were the eyes of the second brother? What could he do with his eyes?
(ଦ୍ବିତୀୟ ଭାଇଟିର ଚକ୍ଷୁ କିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା ? ସେ ତା ଆଖରେ କ’ଣ କରି ପାରୁଥିଲା ?)
Answer:
The second brother had extra powerful eyes. He could see the eggs inside a hen.

Question 5.
How were the eyes of the oldest brother? What could he do with his eyes?
(ସବା ବଡ଼ ଭାଇର ଆଖି କିପରି ଥୁଲା ? ସେ ତା ଆଖରେ କ’ଣ କରି ପାରୁଥିଲା ?)
Answer:
The oldest brother had super extra powerful eyes. He could see through seven walls even in a dark night.

Question 6.
Why did the king make them his guards?
(ରଜା କାହିଁକି ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରହରୀ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ ?)
Answer:
The king made them his guards because he thought nobody could steal anything from the powerful eyes of the brothers.

Question 7.
What did the king declare?
(ରାଜା କ’ଣ ଘୋଷଣା କଲେ ?)
Answer:
The king declared that he would give a gold medal to the man who could fool all the three brothers.

Session-2

SGP – 2
Read paragraphs 3-4 silently and answer the questions that follow.
3. Many…………………………………………………………………………………………….. became famous.
ବହୁତ ଆଡୁ ବହୁତ ଲୋକ ସେ ପ୍ରହରୀ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ବୋକା ବନେଇବାକୁ ଆସିଲେ । ସେମାନେ ଛଦ୍ମବେଶରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ରୂପରେ ଆସିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ରାଜାଙ୍କ ଦାଦା ଖୁଡ଼ୀ ବେଶରେ ଆସିଲେ । କିନ୍ତୁ ପ୍ରହରୀମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଛଦ୍ମବେଶକୁ ଭେଦକରି ସବୁକଥା ଜାଣିପାରିଲେ । କେହି ହେଲେ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା ପାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ । ଯେତେ ଅଧିକ ଲୋକ ଆସି ବିଫଳ ହେଉଥା’ନ୍ତି, ତିନି ପ୍ରହରୀଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧି ସେତେ ଅଧ୍ଵ ବଢୁଥାଏ ।

4. When ……………………………………………………………………….. at others.
ଯେତେବେଳେ ତିନିଭାଇଯାକ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ହୋଇଗଲେ, ଆଉ କାହାକୁ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ହେବ । ସେ ସବୁକୁ ଭୁଲିଗଲେ । ସେମାନେ ରୁକ୍ଷ ଏବଂ ନିଷ୍ଠୁର ପାଲଟିଗଲେ । ସେମାନେ ଆଦୌ ହସିଲେ ନାହିଁ, ବରଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରକୁ ଚିଡ଼ିଚିଡ଼ି ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ ।

Word Meaning
fool : to make others foolish
guise : as external form, appearance or manner of presentation
disguise : to deceive someone in another’s dress
Famous : well known / popular
behave : treat
Proud : arrogant
Rude : ignorant / harsh / polished
Smile : laugh silently
Shouted : to speak loudly

Comprehension Questions and Answers

Question 1.
Why did a lot of people come to the palace?
(କାହିଁକି ରାଜପାସାଦକ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଲୋକ ଆସୁଥୁଲେ ?)
Answer:
A lot of people came to the palace to get the gold medal making fool to the three brothers, who could see better than anyone in the world.

Question 2.
How did the three brothers behave with others?
(ତିନି ଭାଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କିପରି ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ ?)
Answer:
The three brothers became rude and cruel to others and only shouted at other people.

Question 3.
What made them so proud?
(କେଉଁଥପାଇଁ ସେମାନେ ଗର୍ବୀ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ ?)
Answer:
The three brothers became so proud because no one could make them fool and couldn’t get the gold medal.

SGP – 3
Read paragraphs 5-6 silently and answer the questions that follow
(ପଞ୍ଚମ ଓ ଷଷ୍ଠ ଅନୁଚ୍ଛେଦ ଦୁଇଟି ନୀରବରେ ପାଠ କରି ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦିଅ ।)

5. A little boy ………………………………………………………………………………….. of dry leaves.”
କ୍ଷୁଦ୍ର ବାଳକ ଗୋପି ବୋଲି ଛୋଟିଆ ପିଲାଟିଏ ସେ ତିନିଭାଇଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧି ଶିଖେଇବ ବୋଲି ସ୍ଥିର କଲା । ସେ ରାଜକୁମାର ପଢୁଥିବା ସ୍କୁଲରେ ଏକାଶ୍ରେଣୀରେ ପଢୁଥିଲା । ସେ ପ୍ରାୟ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ପାଖକୁ ସବୁଦିନ ଆସୁଥିଲା । ଦିନେ ଦ୍ବିପ୍ରହର ଖରାବେଳ ସମୟରେ ଘରକୁ ଫେରିବାବେଳେ ଗୋଟିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଖୁଲାପତ୍ର ଲଦା ହୋଇଥିବା ଠେଲାଗାଡ଼ି ଧରି ଆସିଲା । ସବା ସାନଭାଇ ଫାଟକକୁ ଜଗିଥିଲା । ସେ କହିଲା ‘ଟିକିଏ ରୁହ, ଗୋପି । ସେ ଶୁଖାପତ୍ର ଭିତରେ କିଛି ଲୁଚାଯାଇଛି କି ? ମୋତେ ପତ୍ରମଧ୍ୟକୁ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅ ।’’ ସେ ତା’ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚକ୍ଷୁ ସାହାଯ୍ୟରେ ସବୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ଦେଖିଲା । ହେଲେ କିଛି ପାଇଲା ନାହିଁ । ସେ ଗୋପୀକୁ ଭିତରକୁ ଯିବାକୁ ଛାଡିଦେଲା ଏବଂ ଜଗୁଆଳି ପୁସ୍ତକରେ ଲେଖିଦେଲା – ‘ଗୋପୀ ଗୋଟିଏ ଶୁଖୁପତ୍ର ଭରା ଗାଡ଼ି ନେଲା ।’’

6. The next day ………………………………………………………………………………… a load of sand.
ତା ପରଦିନ ଗୋପି ଘାସ ବୋଝେଇ ହୋଇଥିବା ଗାଡ଼ିଟିଏ ଧରି ବାହାରି ଆସିଲା । ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଇଟି ତା’ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚକ୍ଷୁରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ଘାସବୋଝକୁ ପରୀକ୍ଷା କଲା । କିନ୍ତୁ କିଛି ପାଇଲା ନାହିଁ । ସେ ଗୋପିକୁ ଯିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା ଏବଂ ଜଗୁଆଳି ପୁସ୍ତକରେ ଲେଖିଲା, ‘ଗୋପୀ ଗୋଟିଏ ଘାସବୋଝେଇ ଗାଡ଼ି ନେଲା ।’’ ତୃତୀୟଦିନ ଗୋପି ଗୋଟିଏ ବାଲିବୋଝେଇ ଗାଡ଼ି ଧରି ଘରକୁ ବାହାରିଲା । ସବା ବଡ଼ଭାଇ ତାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚକ୍ଷୁରେ ନିରୀକ୍ଷଣ । ସେଥୁରୁ କିଛି ପାଇଲା ନାହିଁ ଏବଂ ତା’ର ଜଗୁଆଳି ପୁସ୍ତକରେ ଲେଖିଦେଲା, ‘‘ଗୋପି ଗୋଟିଏ ବାଲିବୋଝେଇ ଗାଡ଼ି ନେଲା ।’’

Word Meaning
lesson : instruction / task
prince : son of a king
pushing : press or urge forward
cart : two-sheeled carriage
dry : free from moisture / not fresh
hidden see : to keep secret / conceal
through : to know the truth about something
carefully : with proper attention and care
guard : one who guards / watches persons / things
take a load of : take a good look at something
allowed : to give permission

Comprehension Questions and Answers

Question 1.
Who wanted to teach them a lesson?
(କିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ଶିକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ?)
Answer:
Gopi wanted to teach the three brothers a lesson.

Question 2.
How could he come to the palace almost everyday?
(ସେ କିପରି ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ପ୍ରାୟ ପ୍ରତିଦିନ ଯା-ଆସ କରିପାରୁଥିଲା ?)
Answer:
He could come to the palace almost everyday as he was’studying in the same class as the prince. He was a friend to the prince.

Question 3.
What did he bring from the palace?
(ସେ ରାଜପ୍ରାସାଦରୁ କ’ଣ ଆଣୁଥିଲା ?)
Answer:
He brought a little push cart from the palace.

Question 4.
What were the little push carts loaded with?
(ଛୋଟ ଠେଲାଗାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକରେ କ’ଣ ପଶିଥିଲା ?)
Answer:
The little push carts were loaded with dry leaves, grass and sand.

Session-3

SGP – 4
Read paragraphs 7-8 silently and answer the questions that follow.
(ସପ୍ତମ ଓ ଅଷ୍ଟମ ଅନୁଚ୍ଛେଦ ଦୁଇଟି ପାଠ କରିସାରି ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦିଅ ।)

7. Things ………………………………………………………………………… palace”.
ଦିନ ପରେ ଦିନ ଏହିପରି ଚାଲିଲା । ଗୋପି ପ୍ରତିଦିନ ଠେଲା ଗାଡିରେ କେଉଁଦିନ ଦଳ, କେଉଁଦିନ ଭଙ୍ଗା ଟିଣ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ଡବା ଏବଂ କତା ବୋଝେଇ କରି ପ୍ରାସାଦରୁ ନେବାକୁ ଲାଗିଲା । ଜଗୁଆଳି ଭାଇମାନେ କେବଳ ସେଇକଥା ଲେଖି ଗୋପିକୁ ଘରକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ । ମାସକ ପରେ ଗୋପି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖା କରିବାକୁ ଚାହିଁଲା । ‘‘ମହାଭାଗ ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ତିନିପ୍ରହରୀଙ୍କୁ ବୋକା ବନେଇ ପାରିଛି ।’’ ସେ ଅଦରକାରୀ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏପରି ତଦାରଖ କରୁଥିଲେ ଯେ ରାଜପ୍ରସାଦରୁ ମୁଁ ନେଇଯାଇଥିବା ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସେମାନେ ଜାଣିପାରିନଥୁଲେ ।

8. The king ………………………………………………………………………… afterwards.
ରାଜା ଗୋପୀ ଘରକୁ ଗଲେ । ସେ ସେଠାରେ କ’ଣ ଦେଖିଲେ ? ଗୋପୀର ଘର ଛୋଟ ଠେଲାଗାଡ଼ିରେ ପୂର୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ‘‘ମହାଭାଗ ! ଏସବୁ ଠେଲାଗାଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଭଣ୍ଡାରଘରୁ ନେଇ ଆସିଛି । ଏସବୁ ମୁଁ ତିନିପ୍ରହରୀଙ୍କ ଦେଇ ଠିକ୍ ବାଟରେ ଆଣିଛି । ରାଜା ଚତୁର ବାଳକଟି ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତ ହେଲେ ଏବଂ ତାକୁ ତାଙ୍କ ଘୋଷଣା ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରାଟି ପ୍ରଦାନ କଲେ ।

Comprehension Questions and Answers

Question 5.
What did the royal guards check?
(ରାଜପ୍ରହରୀମାନେ କ’ଣ ତଦାରଖ କରୁଥିଲେ ? )
Answer:
The royal guards checked only worthless things instead of checking important things that came out of the palace.

Question 6.
Were the guards fooled by Gopi?
(ପ୍ରହରୀମାନେ ଗୋପୀଦ୍ୱାରା ବୋକା ବନିଲେ କି ?)
Answer:
Yes, the guards were fooled by Gopi.

Question 7.
Who reported the things to the king ?
(କିଏ ରାଜାଙ୍କୁ ସବୁ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲା ?)
Answer:
Gopi himself reported the things to the king.

Question 8.
Where did the king see the little push carts ?
(ଛୋଟ ଠେଲାଗାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ରାଜା କେଉଁଠି ଦେଖିଲେ ?)
Answer:
The king saw the little push cards in Gopi’s house.

Question 9.
Why was the king happy with Gopi ?
(ଗୋପୀ ପ୍ରତି ରାଜା ଖୁସି ଥିଲେ କାହିଁକି ?)
Answer:
The king was happy with Gopi because he could teach some lessons to the proud royal guards. They were not really sincere at their works.

Question 10.
Did he reward or punish Gopi ?
(ସେ ଗୋପୀକୁ ପୁରସ୍କୃତ କଲେ ନା ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ ?)
Answer:
He did not punish Gopi but rewarded gold medal to him for his honesty and cleverness.

Question 11.
What changes came in the three brothers ?
( ତିନି ଭାଇଙ୍କ ମନରେ କି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା ?)
Answer:
The three brothers were ashamed of their insincerity. They became well behaved and kind afterwards.

III. Post-Reading

1. Visual Memory Development Technique (VMDT)

Whole Text : The three brothers and their eyes – king made them royal guards – their behaviour changed – Gopi fooled them – king rewarded Gopi.
ସମସ୍ତ ପାଠ୍ୟବସ୍ତୁ : ତିନି ଭାଇ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଅଜା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହରୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା । ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯିବ । ଗୋପୀ ସେମାନଙ୍କୁ ବୋକା ବନେଇଲେ । ରାଜା ଗୋପୀକୁ ପୁରସ୍କୃତ କଲେ ।
Part : Paragraph 6-powerful eyes, load of grass, guard’s book.
: ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚକ୍ଷୁ, ଘାସ ବୋଝ, ପ୍ରହରୀ ପୁସ୍ତକ ।

2. Comprehension Activities

a. Tick the correct alternatives.
(ସଠିକ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଠିକ୍ ଚିହ୍ନ ଦିଅ ।)

Question 1.
The youngest brother had eyes?
(A) extra powerful
(B) ordinary
(C) very powerful
(D) super extra powerful
Answer:
(C) very powerful

Question 2.
The oldest brother could see?
(A) the eggs inside a hen
(B) through seven walls even in a dark night.
(C) a chocolate kept in a purse in a pocket
(D) through a mountain
Answer:
(B) through seven walls even in a dark bight.

Question 3.
could see the eggs inside a hen?
(A) The youngest brother
(B) The oldest brother
(C) The second brother
(D) None, of the three brothers
Answer:
(C) The second brother

Question 4.
The king declared to give a gold medal to the man who would?
(A) use the guards
(B) fool the guards
(C) kill the guards
(D) praise the guards
Answer:
(B) fool the guards

Question 5.
Gopi took away _ from the palace and fooled the guards?
(A) loads of dry leaves
(B) loads of sand
(C) loads of grass
(D) little push carts
Answer:
(D) little push carts

Session-4

(b) The sentences given below are about what happened in the story. But they are not in order. Put them in right order by writing their serial numbers in boxes.
(ଗଳ୍ପର ଘଟଣା ସମ୍ପର୍କିତ କେତେକ ବାକ୍ୟ ତଳେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମାନୁସାରେ ନାହାନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସଜାଇବା ପାଇଁ ବାମପଟେ ଥ‌ିବା ଖାଲି ଘରମାନଙ୍କରେ ଉଚିତ କ୍ରମିକ ନମ୍ବର ଲେଖ ।)

Answer:
10. Gopi reported the matter to the king.
3. They became proud and behaved badly.
5. Many men came but failed.
9. The guards were fooled.
2. The king of Kathiawada made them his royal guards.
6. A little boy Gopi wanted to fool them.
1. Once upon a time there lived three brothers in Kathiawada.
8. The guards checked the loads but not the carts.
11. He praised the boy and gave him a gold medal.
7. every day he came pushing a little pushcart loaded with unnecessary things.
12. The guards were ashamed and behaved well.
4. He declared a gold medal for the man who would fool them.

Session-5
3. Listening

Your teacher will read out the following paragraph. Listen to him/ her and fill in the blanks.
(ତୁମ ଶିକ୍ଷକ ଏହି ଅନୁଚ୍ଛେଦଟି ପାଠ କରିବେ । ତାଙ୍କୁ ଶୁଣ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କର ।)
The youngest brother had ___________ powerful eyes. He could see a ___________ kept in a ___________ inside his friend’s ___________. The second brother had ___________ powerful eyes. He could see the inside a ___________. The oldest ___________ had ___________ powerful eyes. He could see through ___________ in a ___________.

Answer:
The youngest brother had very powerful eyes. He could see chocolate kept in a purse inside his friend’s pocket. The second brother had extra powerful eyes. He could see the eggs inside a hen. The oldest brother had super walls even powerful eyes. He could see through seven walls even on a dark night.

Session-6
4. Speaking

Follow the steps given in the previous lessons for practice. Practise the dialogues.
(ପୂର୍ବପାଠରେ ବ୍ୟବହୃତ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଅନୁସରଣ କର । ସଂଳାପଗୁଡ଼ିକୁ ଅଭ୍ୟାସ କର ।)
Gopi : Your Majesty ! I’ve fooled your guards.
King : How is that ?
Gopi : They keep busy checking worthless things. They fail to see important things.

5. Vocabulary

Some persons, places, and things are described below. Find out them in the story and write them in the spaces. Figures in brackets indicate paragraph numbers. (Question with Answer)
(ତଳେ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ବ୍ୟକ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଏବଂ ବସ୍ତୁର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗଳ୍ପ ମଧ୍ୟରୁ ଖୋଜି ବାହାର କରି ଡାହାଣ ପଟରେ ଥ‌ିବା ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ଲେଖ । ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଅନୁଚ୍ଛେଦରେ ସୂଚନା ।

Answer:

Session-7
6. Writing

a. In 2 (b). you have already arranged the sentences in an order. Now use the sentences in an order and write the story in the space below.
(2 (b). ରେ ତୁମେ ଅସଜଡ଼ା ଥ‌ିବା ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମାନୁସାରେ ସଜାଇଛ । ବତ୍ତମାନ ସେଇ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମାନୁଯାୟୀ ସଜାଇ ଗଳ୍ପଟି ଲେଖ ।)
Once upon a time there lived three brothers in Kathiawada. The king Qf Kathiawada made them his royal guards. He declared a gold medal for the man who would fool them. They became proud and bahaved badly. Many men came but failed. A little boy Gopi wanted to fool them. Everyday he came pushing a little push cart loaded with unnecessary things. The guards checked the loads but not the carts. The guards were fooled. Gopi

b. Write answers to the following questions :
(ନିମ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦିଅ ।)
(i) How were the three brothers different from others ? Ans. The youngest brother had very powerful eyes. He could see a chocolate kept in a purse inside his friend’s pocket. The second brother had extra powerful eyes. He could see eggs inside a hen. The oldest brother had super extra powerful eyes. He could see through seven walls even in a dark night.

(ii) Match the brothers with their eyes.

Answer:

Now write sentences using both parts :
Example:
1. The youngest brother had very powerful eyes.
2. The second brother had extra powerful eyes.
3. The oldest brother had super extra powerful eyes.

Session-8
(iii) Match ‘A’ with ‘B’
Then make sentences using both parts.

Answer:

Sentences
1. The youngest brother could see a chocolate in a purse kept inside a pocket.
2. The second brother could see the eggs inside a hen.
3. The oldest brother could see through seven walls in a dark night.

Question (iv)
Why did the king make them his royal guards ?
Answer:
The king made them his royal guards to keep his things safe in his palace.

Question (v)
What did the king declare ?
Answer:
The king declared a gold medal who would make fool his three royal guards.

Question (vi)
Why did many people come to the palace ?
Answer:
Many people came to the palace to make fool to the royal guards.

Question (vii)
What made the three brothers proud ?
Answer:
The three brothers were appointed as royal guards by the king and they had powerful eyes to keep the palace safe.

Question (viii)
How did they behave ?
Answer:
They became rude and cruel when more and more people failed to make them fool.

Question (ix)
What did Gopi take with him everyday ?
Answer:
Gopi took a push cart with him everyday.

Question (x)
What did the guards check ? What did they fail to check ?
Answer:
The guards checked only unnecessary things loaded in the carts.

Question (xi)
What did the king see in Gopi’s house ?
Answer:
The king saw a number of push carts in Gopi’s house.

Question (xii)
What did the king give Gopi ?
Answer:
The king gave a gold medal to Gopi.

Question (xiii)
What change came in the guards ?
Answer:
The guards after that were ashamed of their insincerity and became well behaved and kind to others.

Session-9
7. Mental Talk

“Gopi fooled them all.”

Tail-Piece
The man who thinks himself more clever than others is a fool. The world around him is still cleverer. Read the following story and see how it is.

The Magic Picture
Budhiram …………………………………………………………………………. own things.
ବୁଦ୍ଧିରାମ ନିଜକୁ ଗର୍ବିତ ମନେକରୁଥିଲା । ସେ ତା’ର ପ୍ରଚୁର ଧନପାଇଁ ଗର୍ବ କରୁଥିଲା । ତା’ପାଖରେ ଥିବା ସବୁ ଜିନିଷର ସେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲା । ତା’ର ଗୋଟିଏ କଥାକୁହା କଣ୍ଢେଇ ଥିଲା, ସଂଗୀତ ଗାନ କରୁଥିବା ଘଣ୍ଟା ଏବଂ ଗୋଟିଏ କୁହୁକ କଲମ, ଯେଉଁଥରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାଳି ଥିଲା । ସେ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଏତେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲା ଯେ, ଶୁଣି ଶୁଣି ଲୋକମାନେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ପଡୁଥିଲେ । ଏଣୁ ଲୋକମାନେ ତାକୁ ବିରକ୍ତିରେ ବୁଦ୍ଧିରାମ ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ । ଦିନେ କିଟୁ ବୁଦ୍ଧିରାମ ସାଙ୍ଗରେ ଗୋଟିଏ କୌଶଳ ଦେଖାଇଲା । ସେ କହିଲା ‘ମଉସା, ମୁଁ ନିକଟରେ ଦିଲ୍ଲୀରୁ କେତେକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ରଙ୍ଗୀନ ଛବି ଆଣିଛି । ଏପରି କୌଣସି ଛବି ଆପଣ କେଉଁଠି ପାଇବେ ନାହିଁ ।’’ବୁଦ୍ଧିରାମ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଛବିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁଲା । ତା’ପରଦିନ ସେ କିଟୁର ଘରକୁ ଆସିଲେ । ସେ କହିଲା, ପ୍ରିୟ କିଟୁ, ତୋର ଛବିଗୁଡ଼ିକ କଣ ମୋ ଗୀତଗାଇବା ଘଣ୍ଟାଭଳି ସୁନ୍ଦର ? ଆସ ସେ ଛବିଗୁଡ଼ିକ ଦେଖ‌ିବା । ।’’

କିଟୁ କହିଲା, ‘‘ଆସନ୍ତୁ ମଉସା, ପ୍ରଥମଟି ଦେଖ । ଏହା କହି କିଟୁ ବାକ୍‌ସର ଗୋଟିଏ ଛବି ଆଣିଲା । ଏଇଟି ଥୁଲା, ଗୋଟିଏ ଝିଅ ଗୋଟିକୁ ପୋଲକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାର ଦୃଶ୍ୟ । ସେ ଗୋଟିଏ ଛତାମେଲାଇ ଯାଉଥିଲା, କାରଣ ବର୍ଷା ହେଉଥିଲା । ବୁଦ୍ଧିରାମ ପଚାରିଲା, ଏଇଟା ଏବେ କେଉଁ ବିଚିତ୍ର ଛବି ଯେ ? କିଟୁ ଉତ୍ତର ଦେଲା, ‘ମଉସା, ଅପେକ୍ଷା କର ପାଗ ବଦଳିବା ଯାଏ, ଦୟାକରି ।’’ଠିକ୍ ସେଇ ସମୟରେ କିଟୁର ଭଉଣୀ ଆସିଲା ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରାମକୁ ଚାକପେ ଖାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲା । ଏଣୁ କିଟୁ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରାମ ଉଭୟେ ଚା ବିସ୍କୁଟ ଖାଇବାକୁ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେମାନେ କିଟୁର ବାପା ମାଆଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ ଆଳାପ କଲେ । କିଛି ସମୟ ପରେ କିଟୁ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରାମ କିଟୁର କୋଠରିକୁ ଫେରି ଆସିଲେ । ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଛବିର ରଙ୍ଗରେ ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଯାଇଥିଲା । ଏକା ପୋଲ ଏକା ଝିଅ ଏବଂ ସେଇ ପୂର୍ବର ଦୃଶ୍ୟ । ମାତ୍ର ଛତାଟି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିବାର ଦେଖାଗଲା । ଆକାଶରେ ଖରା ଏବଂ ନିମଳ ପାଗ ଥିଲା ।

‘‘ଛତାଟି କିପରି ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା ?’’ ବୁଦ୍ଧିରାମ ପଚାରିଲା । କିଟୁ କହିଲା, ‘ଚା ଖାଇବା ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଷା ହେଉଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ବର୍ଷା ନାହିଁ । ଏଣୁ ଛତା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ବୁଦ୍ଧିରାମ ଚିନ୍ତା କଲା, ଏହା ମୋହର ନିହାତି ଦରକାର । କିଟୁକୁ ପଚାରିଲା ଏ ଛବିଟିକୁ ତୁ କେତେ ଟଙ୍କାରେ ଆଣିଥୁଲୁ ? ବୁଦ୍ଧିରାମକୁ କିଟୁ କହିଲା ‘ମଉସା, ଏହାକୁ ମୁଁ ବହୁତ ଶସ୍ତାରେ କିଣିଛି । ମୁଁ କେବଳ ଦୁଇ ହଜାର ଟଙ୍କା ଦେଇ ଏହାକୁ ଆଣିଛି ଆପଣ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋତେ ହଜାରେ ଟଙ୍କା ଦେଇଥାନ୍ତୁ । ଫସଲ ଅମଳ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ହଜାରେ ଦେଇଦେବେ । କିଟୁ ବୁଦ୍ଧିରାମର କୌଶଳ ବିଷୟରେ ଜାଣିଥିଲା । ସେ ଏହାପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଟଙ୍କା ଆଦୌ ଦେବେ ନାହିଁ । ତଥାପି ସେ ବୁଦ୍ଧିରାମକୁ ତାକୁ ବିକିବାକୁ ରାଜି ହୋଇଗଲା ।

ସତକୁ ସତ ବୁଦ୍ଧିରାମ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଡାକି ଏକ ସଭା କଲା । ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଛର୍ବ ଟି ଦେଖାଇ କହିଲା, “‘ଭଦ୍ରବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଦେଖନ୍ତୁ ଏଇଟି ଗୋଟିଏ କୁହୁକ ଛବି । ବର୍ତ୍ତମାନ ବର୍ଷା ହେଉନାହିଁ । ଏଣୁ ଏଥରେ ଝିଅଟି ଧରିଥ‌ିବା ଛତା ବନ୍ଦ ଅଛି । ମୁଁ ଯଦି ଏହା ଉପରେ କେତେ ବୁନ୍ଦା ପାଣି ଢାଳିଦେବି, ଛତାଟି ଖୋଲିଯିବ । ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ । ବୁଦ୍ଧିରାମ ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲାସ୍‌ରେ ଗ୍ଲାସେ ପାଣି ଆଣିଲା । ସେଥୁରୁ କେତେ ବୁନ୍ଦା ପାଣି ସେ ଛବିରେ ଢାଳିଦେଲା । କିନ୍ତୁ କିଛି ହେଲାନାହିଁ । ତା’ପରେ ସେ ଆହୁରି ଅଧ୍ଵକ କେତେ ବୁନ୍ଦା ପାଣି ଢାଳିଲା । ତଥାପି ଛତା ମେଲିଲା ନାହିଁ । ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ବୁଦ୍ଧିରାମକୁ ଥଟ୍ଟା କଲେ ଏବଂ ଯେ ଯାହା ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ ।

ବୁଦ୍ଧିରାମ କହିଲା, ଦୁଷ୍ଟ ! ତୁ ମୋତେ ଠକିଛୁ ।’’ କିଟୁ କହିଲା, ନାହିଁ, ମଉସା, ମୁଁ ଠକି ନାହିଁ । ତୁମେ ଛବିଟିର ଅଧା ଦାମ୍ ଦେଇଛ । ଏଣୁ ଦୁଇଟି ଛବି ମଧ୍ଯରୁ ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଦେଇଛି ।’’ ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହିପରି ଦୁଇଟି ଛବି ଅଛି ? କିଟୁ କହିଲା, ହଁ ମଉସା । ଗୋଟିଏ ବର୍ଷା ସମୟ ପାଇଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ବର୍ଷା ହେଉନଥିବା ସମୟ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ବର୍ଷା ନାହିଁ, ସେ ସମୟ ପାଇଁ ଛତା ବନ୍ଦ ଛବିଟି ରହିଛି । ଯାହା ତୁମେ ନେଇଛ । ବର୍ଷା ହେଉଥ‌ିବା ସମୟର ଛବି ମୋ ପାଖରେ ଅଛି । ତୁମେ ତାକୁ ନେଇପାର । ସେଥୂପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଉ ହଜାରେ ଟଙ୍କା ଅଧିକ ଦେବାକୁ ପଡିବ । ବୁଦ୍ଧିରାମ ଆଉ ଛବିଟି କିଣିଲା ନାହିଁ । ସେହିଦିନୁ ସେ ତା’ଘରେ ଥ‌ିବା ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଶଂସା କରିବା ବନ୍ଦ କରି ଦେଲା ।

Word Meaning
get bored : to feel unhappy that something is not interesting
rush to : to do something quickly
wealth : a lot of money, property

Odisha State Board BSE Odisha 10th Class Physical Science Notes Chapter 1 ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ will enable students to study smartly.

BSE Odisha Class 10 Physical Science Notes Chapter 1 ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ

→ ଉପକ୍ରମ (Introduction) :

• ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଘଟଣା ଘଟିଥାଏ, ଯେଉଁଥରେ ମୂଳପଦାର୍ଥର ପ୍ରକୃତି ଓ ନିଜସ୍ଵ ସଭାରେ କିଛି ହେଲେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ । ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଘଟୁଥ‌ିବା ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକର କେତେକ ଉଦାହରଣ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା ।
• ଖରାଦିନେ କ୍ଷୀରକୁ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ରଦେଲେ, ତାହା ଛିଣ୍ଡିଯାଇ ଛେନାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ ।
• ଲୁହା ନିର୍ମିତ ପଦାର୍ଥ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ କଳଙ୍କି ଲାଗିଯାଏ; ଫଳରେ ପଦାର୍ଥର କ୍ଷୟ ଘଟିଥାଏ । ଅଙ୍ଗୁର ଅତ୍ମକ ଦିନ ଘରେ ରହିଲେ ପଚିଯାଏ ।
• ଆମେ ଖାଉଥ‌ିବା ଖାଦ୍ୟ ପାକସ୍ଥଳୀରେ ହଜମ ହୋଇ ସରଳ ଖାଦ୍ୟସାରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ ।
• ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ବେଳେ ଆମେ ପ୍ରଶ୍ଵାସରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରୁ ଓ ନିଃଶ୍ଵାସରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ତ୍ୟାଗ କରୁ । ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୂଳ ପଦାର୍ଥର ପ୍ରକୃତି ଓ ନିଜସ୍ଵ ସତ୍ତାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ ।
• ଏଥୁରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁମେୟ ଯେ, ପଦାର୍ଥର ପ୍ରକୃତି ନିଜସ୍ଵ ସଭାର କୌଣସି ନା କୌଣସି ସମୟରେ କିଛି କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ ।
• ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକଙ୍କର ସ୍ଥାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅନ୍ୟ କେତେକଙ୍କର ଅସ୍ଥାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ ।
• ପୂର୍ବ ଶ୍ରେଣୀରେ ବସ୍ତୁର ସ୍ଥାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅର୍ଥାତ୍‌ ରାସାୟନିକ ଏବଂ ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଷୟରେ ଅବଗତ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏବଂ ଏହାର ଲିଖନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ କେତେକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଅବଗତ ହେବା ।
• ଏହି ସ୍ଥାୟୀ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହନ୍ତି । ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଲେ ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟିଥାଏ ।

→ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Chemical Reaction) :

• ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଲେ ତା’କୁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।
  ଯେଉଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ବିଶିଷ୍ଟ ନୂତନ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ତାହାକୁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ
• ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଭାଗ ନେଉଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥକୁ ପ୍ରତିକାରକ କୁହାଯାଏ ଓ ଏହା ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥକୁ ଉତ୍ପାଦ କୁହାଯାଏ ।
• ଉଦାହରଣ : ଜିଙ୍କ ଧାତୁ ଲଘୁ ଗନ୍ଧକାମ୍ଳ ଅମ୍ଳ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟି ଜିଙ୍କ୍ ସଲଫେଟ୍ ଓ ଉଦ୍‌ଜାନ ଗ୍ୟାସ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏଠାରେ ଜିଙ୍କ୍ ଓ ଗନ୍ଧକାମ୍ଳ ପ୍ରତିକାରକ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଜିଙ୍କ୍ ସଲଫେଟ୍ ଓ ଉଦ୍‌ଜାନ ଗ୍ୟାସ ଉତ୍ପାଦ ଅଟନ୍ତି । ନିମ୍ନଲିଖତ ପରୀକ୍ଷଣରୁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କିପରି ଘଟେ ଆସ ଜାଣିବା :

→ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Chemical change) :
ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଘଟୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ଏ ମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟି ନୂତନ ପଦାର୍ଥମାନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନଲିଖ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ନିମ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଘଟିଥାଏ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା! –
(a) ଅବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Change of State)
(b) ରଇଂର ପରିବର୍ତ୍ତନ (Change of Colour)
(c) ଖ୍ୟାସ୍‌ର ନିର୍ଗମନ (Evolution of gas)
(d) ତାପମାତ୍ରାର ପରିବର୍ତ୍ତନ (Change of temperature)
(e) ଅବକ୍ଷେପ ସୃଷ୍ଟି (Formation of Precipitate)

ଉଦାହରଣ :
କାଠ ଜଳି ଧୂଆଁ ଓ ପାଉଁଶ ହେବା, ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା, କ୍ଷୀର ଦହିରେ ପରିଣତ ହେବା । ଏଗୁଡ଼ିକ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ।

→ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ (Chemical Equations) :

• ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ଡ୍‌ପସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଭକ୍ତିକ୍ତ ରାସାୟନିକ ସମ1ଜଗଣ କହନ୍ତି
  ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଦ୍ବାରା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଟି ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଥାଏ ।
• ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ବାକ୍ୟରେ ଲେଖୁଲେ ଏହା ଦୀର୍ଘ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରୂପରେ ଲେଖୁ ପାଇଁ ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
• ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ପାତକୁ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଜାଳିଲେ ତାହା ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ରେ ପରିଣତ ହୁଏ
• ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଓ ଅକ୍ସିଜେନ୍‌ର ଦହନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣଟି ହେବ :
  
• ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଓ ଅକ୍ସିଜେନ୍ ମଧ୍ଯରେ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟୁଥ‌ିବାରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରତିକାରକ (Reactants) କୁହାଯାଏ । ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ନୂତନ ପଦାର୍ଥରୂପେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବାରୁ ତାହାକୁ ଉତ୍ପାଦ (Product) କୁହାଯାଏ ।

→ ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣ ଲେଖାର| ନିୟମ (Rules of Writing Word Equation) :

• ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣରେ ପ୍ରତିକାରକଗୁଡ଼ିକୁ ବାମପାର୍ଶ୍ବରେ (L.H.S.) ଓ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକୁ ଦକ୍ଷିଣପାର୍ଶ୍ବରେ (R.H.S.) ଲେଖାଯାଏ ।
• ପ୍ରତିକାରକ ଓ ଉତ୍ପାଦ ମଧ୍ଯରେ ଏକ ତୀର (→) ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଏ । ତୀରଟି ବାମରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ ହୋଇଥା ଏବଂ ଏହା ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଦିଗ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥାଏ।
• ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକାଧ‌ିକ ପ୍ରତିକାରକ ଓ ଏକାଧିକ ଉତ୍ପାଦ ଥିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ (+) ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଇଥାଏ ।

→ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଲେଖୁବା ପ୍ରଣାଳୀ (Writing a Chemical Equation) :

• ‘ଶବ୍ଦ ବଦଳରେ ପ୍ରତିକାରକ ଓ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକର ରାସାୟନିକ ସଂକେତ ବ୍ୟବହାର କରି ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣକୁ ଲେଖୁ ସମୀକରଣଟି ଅଧ୍ଵ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ତଥ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇପାରିବ ।
• ଏକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ ।
• ବାମ ପାର୍ଶ୍ବ (ପ୍ରତିକାରକ ପାର୍ଶ୍ଵ) ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ଵ (ଉତ୍ପାଦ ପାର୍ଶ୍ୱ) ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ସମାନ ନ ରହିଲେ ଏହାକୁ ଅସମତୁଲ ସମୀକରଣ (Unbalanced equation) କୁହାଯାଏ । ଏହାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ସମାନ ନ ଥାଏ ।
• ଅସମତୁଲ ସମୀକରଣ କେବଳ ପ୍ରତିକାରକ ଓ ଉତ୍ପାଦର ସୂଚନା ଦେଉଥ‌ିବାରୁ ଏହାକୁ ସୂଚକୀୟ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ (Skeletal Chemical equation) କରାଯାଏ |

ଉଦାହରଣ :
ବାୟୁ ଉପସ୍ଥିତିରେ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ପାତର ଦହନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ସୂଚକୀୟବ ଅସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣଟି ହେବ :
Mg + 0₂ → MgO

→ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମ1ଜଟଣ (Balanced Chemical Equations) :

• ବସ୍ତୁତ୍ଵ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ (Law of conservation of mass) ଅନୁସାରେ, କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ବସ୍ତୁତ୍ଵର ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ବିନାଶ ଘଟେ ନାହିଁ । ଅର୍ଥାତ୍ କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ପାଦରେ ଥୁବା ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକର ମୋଟ ବସ୍ତୁତ୍ଵ ପ୍ରତିକାରକରେ ଥ‌ିବା ମୌଳିକ ଗୁଡ଼ିକର ମୋଟ ବସ୍ତୁତ୍ଵ ସହିତ ନିଶ୍ଚୟ ସମାନ ରହିବ ।
• ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରରେ କହିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା, ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପୂର୍ବରୁ ଓ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପରେ ସମାନ ରହିବ।
• ତେଣୁ ଆମକୁ ସୂଚକୀୟ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ (Skeletal Chemical equation)କୁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣରେ ପରିଣତ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।
• ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ରହିଥାଏ, ତାକୁ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ କୁହାଯାଏ ।

→ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣକୁ ସମତୁଲ କରିବା ପ୍ରଣାଳୀ :

• ଜିଙ୍ଗ୍ ସହିତ ସଲଫ୍ୟୁରିକ ଏସିଡ୍‌ର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରୁ ଜିଙ୍କ୍ ସଲଫେଟ୍ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣଟି ହେବ :
• ଜିଙ୍କ୍ + ସଲଫ୍ୟୁରିକ୍ ଏସିଡ୍ → ଜିଙ୍କ୍ ସଲଫେଟ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍
  Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂ ↑
• ବର୍ତ୍ତମାନ ତୀର ଚିହ୍ନର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା କଳନା କରି ନିମ୍ନରେ ଏକ ସାରଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା ।
  
• ଏହି ସାରଣୀକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକଲେ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ତୀର ଚିହ୍ନର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ଅଛି । ତେଣୁ ଏହା ଏକ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ଅଟେ ।

→ ଅସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣକୁ ସମତୁଲ କରିବା ପ୍ରଣାଳୀ :
ପରଗ ନିରେଖ ପଦ୍ଧତି :
ଉତ୍ତପ୍ତ ଲୁହା ଉପରେ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ପ୍ରବାହିତ କଲେ ଲୌହ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଶବ୍ଦ ସମୀକରଣଟି ହେବ :
ଲୁହା ଜଳ1ପ୍ରଚାଷ୍ଟ → ଲୌହ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ + ହାଇଡ୍ରୋଜେନ ଗ୍ୟାସ୍
ଏହି ଶବ୍ଦ-ସମୀକରଣକୁ ପ୍ରତୀକ ଓ ସଂକେତ ବ୍ୟବହାର କରି ଲେଖୁଲେ ହେବ :
Fe + H₂O → Fe₃O₄ + H₂

ସୋପାନ – 1 :
ଏହି ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣକୁ ସମତୁଲ କରିବାପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂକେତର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ବାକ୍ସ ଅଙ୍କନ କରାଯାଉ । ସମତୁଲ କରିବା ସମୟରେ ବାକ୍ସ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ନାହିଁ ।

ସୋପାନ – 2 :
ପ୍ରତିକାରକ ଓ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟାର ଏକ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ ।

ସୋପାନ – 3 :

• ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତିକାରକ କିମ୍ବା ଉତ୍ପାଦରେ ଯେଉଁ ଯୌଗିକରେ ସର୍ବାଧ‌ିକ ସଂଖ୍ୟକ ପରମାଣୁ ଥାଏ, ସେହି ଯୌଗିକର ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଥମେ ସମତୁଲ କରିବା ସୁବିଧାଜନକ ହୋଇଥାଏ ।
• ଏହି ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରି ଯୌଗିକ Fe₃O₄ ରେ ମୌଳିକ ଅକ୍ସିଜେନ (O)କୁ ବାଛିବା ।
• ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଚାରୋଟି ଅକ୍‌ସିଜେନ ପରମାଣୁ ଓ ବାମପାର୍ଶ୍ଵରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଅକ୍ସିଜେନ ପରମାଣୁ ଅଛି । ତେଣୁ ବାମପାର୍ଶ୍ଵରେ H₂Oକୁ 4 ଦ୍ବାରା ଗୁଣାଯାଏ । ଅକ୍ସିଜେନ ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକୁ ସମତୁଲ କରିବାକୁ :
  
• ବର୍ତ୍ତମାନ ଆଂଶିକ ଭାବରେ ସମତୁଲ ହୋଇଥିବା ସମୀକରଣଟି ହେବ
  

ସୋପାନ -4 :

• ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା Fe ଓ H ର ପରମାଣୁ ସମତୁଲ ହୋଇପାରି ନାହିଁ । ଏହି ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ କୌଣସି ଗୋଟିଏକୁ ବାଛି ସମତୁଲ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆଗେଇ ନେବାକୁ ହେବ ।
• H ପରମାଣୁକୁ ତୀର ଚିହ୍ନର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ସମାନ କରିବା ପାଇଁ, ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥ‌ିବା H, ଅଣୁକୁ4 ଦ୍ଵାରା ଗୁଣନ କରାଯାଉ ।
  
• ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୀକରଣଟି ହେବ :
  

ସୋପାନ- 5 :

• ତୃତୀୟ ମୌଳିକ Fe ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମତୁଲ ହୋଇନାହିଁ ।
• Fe କୁ ସମାନ କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ତିନୋଟି Fe ପରମାଣୁ ବାମପାର୍ଶ୍ବରେ ନେବା । ତେଣୁ ବାମପାର୍ଶ୍ଵର Feକୁ 3 ଦ୍ଵାରା ଗୁଣାଯାଉ ।
  
• ବର୍ତ୍ତମାନ ସମତୁଲ ସମୀକରଣଟି ହେବ :
  

ସୋପାନ- 6 :
(i) ସମୀକରଣର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ ହୋଇଯାଇଛି । ତେଣୁ ସମୀକରଣଟି ସମତୁଲ ହୋଇଯାଇଛି । ବାକ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇଦେଲେ ନିମ୍ନଲିଖ୍ ସମତୁଲ ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ମିଳିବ :
3Fe + 4H₂O → Fe₃O₄ + 4H₂

(ii) ସମୀକରଣକୁ ସମତୁଲ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୋପାନରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୌଳିକର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ସମାନ କରାଯାଉ । ସମତୁଲ କରିବାର ଏହି ପଦ୍ଧତିକୁ ପରଖ-ନିରେଖ (Hit and Trial) ପଦ୍ଧତି କୁହାଯାଏ ।

ସୋପାନ – 7 :
→ ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ପ୍ରତୀକର ସୂଚନା (Writing Symbols of Physical States) :

• ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣକୁ ଅଧ‌ିକ ତଥ୍ୟମୂଳକ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତିକାରକ ଓ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକରେ ରାସାୟନିକ ସଂକେତ ଲେଖାଯିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ ।
• ପ୍ରତିକାରକ ଓ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକର ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ (g), ତରଳ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ (I), କଠିନ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ (s) ଓ ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣ ପାଇଁ (aq) ସଂକେତ ଦ୍ୱାରା ସୂଚାଇ ଦିଆଯାଏ ।
• ଯଦି ପ୍ରତିକାରକ କିମ୍ବା ଉତ୍ପାଦ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ସେହି ଦ୍ରବଣ ପାଇଁ ଆକ୍‌ସ୍ (aqueous, aq) ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
  ପ୍ରତିକାରକ ଓ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକର ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥା ଦର୍ଶାଯାଇ ସମତୁଲ ସମୀକରଣଟି ହେବ ।
  3Fe(s) + 4H₂O(g) → Fe₃O₄(s) + 4H₂(g)
• ବେଳେବେଳେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ତାପ, ଚାପ, ଉତ୍ପ୍ରେରକ ଇତ୍ୟାଦି ଭଳି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ସର୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ସମୀକରଣ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ତୀର ଚିହ୍ନ ଉପରେ କିମ୍ବା ତଳେ ଦର୍ଶାଯାଇଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ :

→ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Types of Chemical Reactions):
ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରତିକାରକଗୁଡ଼ିକର ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦର ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନୂତନ ବନ୍ଧ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ରାସାୟନିକ ବନ୍ଧକୁ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ । ଏଥିରେ ଶକ୍ତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ ।
ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମୟରେ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ କିମ୍ବା ଶୋଷିତ ହୋଇଥାଏ । ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟାଇବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଶକ୍ତି, ଚାପ, ତାପ, ଆଲୋକ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଇଥାଏ ।
ବିଭିନ୍ନ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା :
(A) ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Combination Reaction)
(B) ରିଘଗନ ପ୍ରତିକ୍ରପ୍ରା (Decomposition Reaction)
(C) ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରସ୍ରା (Displacement Reaction)
(D) ଦ୍ୱେତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକୃପ୍ରା (Double Displacement Reaction)

→ (A) ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Combination of Reaction):
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଦୁଇ ବା ଅଧ୍ବକ ମୌଳିକ କିମ୍ବା ଯୌଗିକ ପ୍ରତିକାରକ ପାର୍ଶ୍ବରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଯୌଗିକ ଉତ୍ପାଦ ପାର୍ଶ୍ବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

→ ତାପ ଉତ୍ପାଦୀ ବା ତାପ ଉତ୍ପାଦକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Exothermic Chemical Reaction) :
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ପାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ତାପ ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ତାପ ଉତ୍ପାଦୀ ବା ତାପ ଉତ୍ପାଦକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

ଡ୍‌ତାହରଣ :
(i) କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ ଜଳ ସହିତ ତୀବ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟି ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣର ତାପ ନିର୍ଗତ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଶର୍ମିତ ଚୂନ ବା କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରୋକସାଇଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।

(ii) ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍‌ ଦହନ ଫଳରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ସହିତ ପ୍ରଚୁର ତାପଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ ।
CH₄(g) + 20₂(g) → CO₂(g) + 2H₂O (g) + ଚାପ

(ii) ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ବା ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଏକ ତାପ ଉତ୍ପାଦୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଅଟେ । ପରିପାକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Digestion)ରେ ଖାଦ୍ୟ ସରଳତର ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଭାତ, ରୁଟି, ଆଳୁ ଇତ୍ୟାଦି ଶ୍ଵେତସାର (Carbohydrate) ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟରୁ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (C₆H₁₂O₆) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଆମ ଶରୀରର ଜୀବକୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ଅକ୍‌ସିଜେନ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ଏବଂ ଶରୀରକୁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ନାମ ହେଉଛି ଶ୍ବସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Respiration) ।
C₆H₁₂O₆(aq) + 6O₂(aq) — 6CO₂(aq) + 6H₂O(l) + ଚାପ
(iv) ଉଭିଦଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟର ବିଘଟନ ହୋଇ ଖତରେ ପରିଣତ ହେବା ।

→ (B) ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Decomposition Reaction):
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଯୌଗିକ ବିଘଟିତ ହୋଇ ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ସରଳତର ଉତ୍ପାଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହାକୁ ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେଉଛି ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ବିପରୀତ ।
ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ତିନି ପ୍ରକାର; ଯଥା – ତାପୀୟ ବିଘଟନ, ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଘଟନ ଓ ଆଲୋକ ରାସାୟନିକ ବିଘଟନ ।

ତାପୀୟ ବିଘଟନ :
ଯେଉଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ଯୌଗିକ ତାପ ପ୍ରୟୋଗଦ୍ଵାରା ବିଘଟିତ ହୋଇ ଦୁଇ ବା ତହିଁରୁ ଅଧିକ ସରଳତର ଉତ୍ପାଦରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ତାପୀୟ ବିଘଟନ’ (Thermal Decomposition) କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ: ତାପ ପ୍ରୟୋଗ ହେତୁ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍‌ର ବିଘଟନ ଘଟି କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଓ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

→ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଘଟନ (Electrolytic Decomposition) :
‘‘ଯେଉଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ଯୌଗିକର ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣରେ କିମ୍ବା ତରଳାବସ୍ଥାର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସ୍ରୋତଦ୍ୱାରା ବିଘଟିତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଘଟନ ବା ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ କୁହାଯାଏ ।’’

ଆଲୋକ ରାସାୟନିକ ବିଘଟନ (Photo – Chemical Decomposition) :
‘‘ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଗୋଟିଏ ଯୌଗିକ ଆଲୋକ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ବିଘଟିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଆଲୋକ ରାସାୟନିକ ବିଘଟନ କୁହାଯାଏ ।

→ ତାପଶୋଷୀ ବା ତାପଗ୍ରାହୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Endothermic Chemical reaction ):
ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରତିକାରକଗୁଡ଼ିକର ବିଘଟନ ପାଇଁ ତାପ, ଆଲୋକ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ । ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ତାପଶକ୍ତି ଶୋଷିତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ‘‘ତାପଶୋଷୀ ବା ତାର୍ପଗ୍ରାହୀ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା’’ କୁହାଯାଏ ।

ଡ୍‌ତାହରଣ :
ଏକ ପରୀକ୍ଷାନଳୀରେ 2 ଗ୍ରାମ୍ ବେରିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରୋକ୍‌ସାଇଡ୍ ଏବଂ l ଗ୍ରାମ୍ ଏମୋନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ମିଶାଇ ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲାସ୍ ରଡ୍‌ରେ ଘାଣ୍ଟିଲେ ପରୀକ୍ଷାନଳୀର ନିମ୍ନଭାଗ ଥଣ୍ଡାଲାଗିବ । ଏହା ଏକ ତାପଶୋଷୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ।
ବେରିୟମ ହାଇଡ୍ରୋକ୍‌ସାଇଡ୍ ସହିତ ଏମୋନିୟମ୍‌ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ମିଶିଲେ, ତାପଶକ୍ତି ଶୋଷିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୌଗିକମାନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
Ba (OH)₂ + 2 NH₄Cl → 2NH₄OH + BaCl₂ ତାପ

→ (c) ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Displacement Reaction):
ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ କୌଣସି ଏକ ଯୌଗିକର ମୌଳିକକୁ ଅପସାରଣ ବା ବିସ୍ଥାପନ କରେ, ସେହି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

‘A’ ମୌଳିକଟି BC ଯୌଗିକରୁ ‘B’କୁ ଅପସାରଣ କରିଥାଏ ।

ଡ୍‌ତାହରଣ :
ଆଇରନ୍ କିପର ସଲଫେଟ୍ ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଆଇରନ୍‌ ସଲ୍‌ଫେଟ୍ ଓ କପର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଆଇରନ୍ କପର ସଲ୍‌ଫେଟ୍ରର ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣରୁ Cutକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରେ ।

ପ୍ରେହିପରି

ଜିଙ୍କ୍ ଓ ଲେଡ୍ କପର ଠାରୁ ଅଧ‌ିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ମୌଳିକ ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ କପର ଯୌଗିକରୁ କପର ଅପସାରଣ କରନ୍ତି ।

→ (D) goal (Double Displacement Reaction):
‘‘ଯେଉଁ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରତିକାରକ ଦ୍ବୟ ମଧ୍ୟରେ ଆୟନ ବିନିମୟ ଘଟିଥାଏ, ସେହି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।’’
ଦ୍ୱୈତ ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ନିମ୍ନମତେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରାଯାଇ ଉକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ଅନୁଶୀଳନ କରାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
(i) ସିଲ୍‌ଭର୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍‌ର ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣକୁ ସୋଡ଼ିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ର ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟାଇଲେ ସିଲଭର୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ସର ଧଳା ଅଧଃକ୍ଷେପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
AgNO₃(aq) + NaCl(aq) → AgCl(s) + NaNO₃(aq)
(ii) ବେରିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ସର ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣକୁ ଲଘୁ ଗନ୍ଧକାମ୍ଳ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟାଇଲେ ବେରିୟମ୍ ସଲ୍‌ଫେଟ୍‌ର ଧଳା ଅଧଃକ୍ଷେପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
BaCl₂(aq) + H₂SO₄(aq) → BaSO₄(s) + 2HCl (aq)

→ ଜାରଣ (Oxidation) :
ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍‌ର ଯୋଗ ଓ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‌ର ବିଯୋଗ ଘଟିଥାଏ, ତାହାକୁ ଜାରଣ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
ଅମ୍ଳଜାନର ଯୋଗ (Addition of Oxygen):
(i) ଅମ୍ଳଜାନର ଉପସ୍ଥିତିରେ କାର୍ବନର ଦହନ ଘଟିଲେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।.
C(s) + O₂ (g) → CO₂(g)

(ii) ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍‌ର ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଦହନ ଘଟିଲେ କଠିନ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
2Mg(s) + O₂(g) → 2MgO(s)

(iii) ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁରେ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ଲୁହାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟିଲେ ସେଥ‌ିରେ କଳଙ୍କି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
4Fe(s) + 3O₂(g) + H₂O(g) → 2Fe₂O₃ . H₂O

→ (b) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‌ର ବିୟୋଗ (Removal of Hydrogen) :
(i) ବ୍ରୋମିନ୍ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ବ୍ରୋମାଇଡ୍ ଓ ସଲ୍‌ଫର୍‌ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ଼ରୁ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‌ର ବିୟୋଗ ଘଟିଥାଏ ।
H₂S(aq) + Br₂(aq) → 2HBr(aq) + S

(iii) ଉକ୍ତ ପରିବେଶରେ ମାଙ୍ଗାନିଜ୍ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌ର ଲଘୁ ଲବଣାମ୍ଳ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟିଲେ ମାଙ୍ଗାନିଜ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍, ଜଳ ଓ କ୍ଲୋରିନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
4HC/ (aq) + MnO₂(s) → MnCl₂(aq) + 2H₂O(l) + 2Cl₂(g)

ବିଜାରଣ (Reduction) :
ଯେଉଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‌ର ଯୋଗ ଓ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍‌ର ବିଯୋଗ ଘଟିଥାଏ, ତାହାକୁ ବିଜାରଣ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍‌ର ଯୋଗ (Addition of Hydrogen) :
(i) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସର ସଲ୍‌ଫର୍‌ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟିଲେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
H₂(g) + S(g) → H₂S(g)

(ii) ଜଳୀୟ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍‌ର କ୍ଲୋରିନ୍‌ ଗ୍ୟାସ୍ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଘଟିଲେ ଲବଣାମ୍ଳ ଓ ସଲ୍‌ଫର୍‌ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
H₂S (aq) + Cl₂(g) → 2HCI (ag) + S(s)

(b) ଅକ୍ସିଜେନର ରିପୋଟ (Removal of Oxygen) :
(i) ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଗ୍ୟାସ୍‌କୁ ଉତ୍ତପ୍ତ କପର୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ଼ ଉପରେ ପ୍ରବାହିତ କଲେ, ଏହା ଧାତବ କପରକୁ ବିଜାରିତ ହୁଏ ।

(ii) କାର୍ବନ ମନୋକ୍‌ସାଇଡ଼କୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ଫେରିକ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଉପରେ ପ୍ରବାହିତ କଲେ, ଏହା ଧାତବ ଲୁହାକୁ ବିଜାରିତ ହୁଏ ।

→ ଜାରକ (Oxidising Agent) :
ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ଦେଇ କିମ୍ବା ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ନେଇ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ଜାରଣ ଘଟାଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଜାରକ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
(i) C(s) + O₂(g) → CO₂(g)
ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ କାର୍ବନ୍ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ୍‌କୁ ଜାରିତ ହେଉଥ‌ିବାରୁ ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ଏକ ଜାରକ ଅଟେ ।

(ii) H₂S(aq) + Cl₂(g) → 2HCl (aq) + S(s)
ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ୍ କ୍ଲୋରିନ୍‌ଦ୍ୱାରା ଜାରିତ ହେଉଥ‌ିବାରୁ କ୍ଲୋରିନ୍ ଏକ ଜାରକ ଅଟେ ।

→ ବିଜାରକ (Reducing Agent) :
ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଦେଇ କିମ୍ବା ଅକ୍‌ସିଜେନ୍ ନେଇ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ବିଜାରଣ ଘଟାଇଥାଏ, ତାକୁ ବିଜାରଣ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :
(i) Cl₂(g) + H₂S (aq) → 2HCl (aq) S(s)
ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ କ୍ଲୋରିନ୍‌ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଅମ୍ଳକୁ ବିଜାରିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏଠାରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲ୍‌ଫାଇଡ଼୍ ବିଜାରକ ଅଟେ ।

(ii) MgO (s) + C(s) → Mg(s) + CO(g)
ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଧାତବ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍‌କୁ ବିଜାରିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏଠାରେ କାର୍ବନ ବିଜାରକ ଅଟେ ।

→ ଜାରଣ-ବିଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Oxidation-reduction Reaction) ବା ବିଜାରଣ-କାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Redox Reaction) :
କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଚାଲୁଥିବା ସମୟରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରତିକାରକ ଜାରିତ ହେଉଥିଲେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତିକାରକଟି ବିଜାରିତ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକାର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ଜାରଣ-ବିଜାରଣ ବା ବିଜାରଣ-ଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ :

ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ କପର (II) ଅକ୍‌ସାଇଡ୍ ଧାତବ କପର୍‌କୁ ବିଜାରିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଜଳକୁ ଜାରିତ ହୋଇଥାଏ ।

→ ଦୈନଦିନ ଜ1ବନରେ ଜାରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ପ୍ରଭାବ (Effects of Oxidation reactions in everyday life):
ସଂକ୍ଷାରଣ (Corrosion):

• ଏକ ଲୌହ ନିର୍ମିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନୂତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ ଓ ମସୃଣ ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଏହା କିଛି ଦିନ ବାହାରେ ପଡ଼ିରହିଲେ, ଏହା ଉପରେ ଏକ ଲୋହିତ-ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର ପ୍ରଲେପ ମାଡ଼ିଯାଏ । ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ‘ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା’’ କୁହାଯାଏ ।
• ଯେତେବେଳେ ଏକ ଧାତୁ ତାକୁ ଘେରି ରହିଥ‌ିବା ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ (ଯଥା – ଜଳୀୟବାଷ୍ପ, ଅମ୍ଳ ଇତ୍ୟାଦି) ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ, ସେତେବେଳେ ଧାତୁଟିର ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ ଘଟିଥାଏ । ଧାତୁର ଏହି କ୍ଷୟ ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସଂକ୍ଷାରଣ ବା କ୍ରମକ୍ଷୟ (Corrosion) କୁହାଯାଏ ।
• ସିଲଭର ଉପରେ ପଡ଼ୁଥ‌ିବା କଳା ଆସ୍ତରଣ ଓ କପର ଉପରେ ପଡୁଥ‌ିବା ସବୁଜ ଆସ୍ତରଣ ହେଉଛି ସଂକ୍ଷାରଣର ଉଦାହରଣ ।
• ସଂକ୍ଷାରଣ ହେତୁ ମଟରଗାଡ଼ି, ପୋଲ, ଲୁହାବାଡ଼, ଜାହାଜ ଏବଂ ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ବିଶେଷକରି ଲୌହ ନିର୍ମିତ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର କ୍ଷୟ ଘଟିଥାଏ ।

→ ସଢ଼ା ଅବସ୍ଥା (Rancidity):

• ବହୁତ ଦିନ ଧରି ରହିଯାଇଥିବା ଚର୍ବି ଏବଂ ତେଲ ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଜାରିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହାଫଳରେ ତା’ର ଗନ୍ଧ ଓ ସ୍ବାଦ ବଦଳିଯାଇଥାଏ । ତହିଁରୁ ରହଣିଆ ଗନ୍ଧ ବାହାରୁଥାଏ । ଏହାକୁ ପଦାର୍ଥର ସଢ଼ା ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ ।
• ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଜାରଣକୁ ନିରୋଧ କରେ ତାକୁ ପ୍ରତିଜାରକ (Antioxidant) କହନ୍ତି । ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀରେ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତିଜାରକକୁ ମିଶାଇ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବହୁଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଇଥାଏ ।
• ବାୟୁରୋଧୀ ପାତ୍ର (Air-tight container)ରେ ଖାଦ୍ୟପଦାର୍ଥ ରଖି ଜାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନ୍ଥର ହୁଏ । ଏହା ଫଳରେ ସେଗୁଡ଼ିକର ସଂରକ୍ଷଣ ସହଜ ହୋଇଥାଏ ।

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Math Notes Chapter 2 Inverse Trigonometric Functions will enable students to study smartly.

CHSE Odisha 12th Class Math Notes Chapter 2 Inverse Trigonometric Functions

Definitions:
Let us first consider the function
Sin : R → [-1, 1]
Let y = Sin x, x ∈ R. Look at the graph of sin x. For y ∈ [-1, 1], there is a unique number x in each of the intervals…, \(\left[-\frac{3 \pi}{2},-\frac{\pi}{2}\right],\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right],\left[\frac{\pi}{2}, \frac{3 \pi}{2}\right], \ldots\) such that y = sin x.

Hence any one of these intervals can be chosen to make sine function bijective.

We usually choose \(\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right]\) as the domain of sine function. Thus sin: \(\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right]\) → [-1, 1] is bijective and hence admits of an inverse function with range \(\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right]\) denoted by sin^-1 or arcsin (see footnote).

Each of the above-mentioned intervals as range gives rise to different branches of sin^-1 function. The function sin^-1 with the range \(\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right]\) is called the principal branch which is defined below.

sin^-1 : [-1, 1] → \(\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right]\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right]\) defined by y = sin^-1 x ⇔ x = sin y.

The values of y (=sin^-1 x) in \(\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right]\) are called principal values of sin^-1.

Similar considerations for other trigonometric functions give rise to respective inverse functions. We define below the principal branches of cos^-1, tan^-1 and cot^-1.

cos^-1 : [-1, 1] → [0, π] defined by
y = cos^-1 x ⇔ x = cos y
tan^-1 : R → \(\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right]\) defined by
y = tan^-1 x ⇔ x = tan y
cot^-1 : R → (0, π) defined by
y = cot^-1 x ⇔ x = cot y

Important Properties

Property – I
We know that when
f : X → Y is invertible then fof^-1 = I_y and f^-1of = I_x.
Applying this we have.
(i) sin (sin^-1 x) = x, x ∈ [-1, 1]
cos (cos^-1 x) = x, x ∈ [-1, 1]
tan (tan^-1 x) = x, x ∈ R
cot (cot^-1 x) = x, x ∈ R
sec (sec^-1 x) = x, x ∈ R -(-1, 1)
cosec (cosec^-1 x) = x, x ∈ R -(-1, 1)

Property – II
(i) sin^-1(-x) = -sin^-1 x, x ∈ [-1, 1]
(ii) cosec^-1(-x) = -cosec^-1 x , |x| ≥ 1
(iii) tan^-1(-x) = -tan^-1 x, x ∈ R

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Math Notes Chapter 1 Relation and Function will enable students to study smartly.

CHSE Odisha 12th Class Math Notes Chapter 1 Relation and Function

Ordered Pair
It is a pair of numbers of functions listed in a specific order, eg. (a, b) is an ordered pair.

Cartesian Product:
Let A and B are two non empty sets. The cartesian product of A and B = A × B = {(a, b) : a ∈ A, b ∈ B}.

Relation
A relation R from A to B is a subset of A × B i.e. R ⊆ A × B.

Relation on a set:
R is a relation on A if R ⊆ A × A.

Domain, Range and Co-domain of a relation:
Let R is a relation from A to B.
Dom R = {x ∈ A: (x, y) ∈ R for y ∈ B }
Rng R = {y ∈ B : (x, y) ∈ R for x ∈ A}
Co-domain of R = B

Types of Relation
(a) Empty or void relation:
As Φ ⊂ A × B we have Φ is a relation known as empty or void relation.

(b) Universal Relation:
As A × B ⊆ A × B, we have A × B is a relation, known as universal relation.

(c) Identity Relation:
A relation R on A is an identity relation of (a, a) ∈ R, For a ∈ A.

(d) Reflexive Relation:
A relation R on A is reflexive if (a, a) ∈ R for all a ∈ A.

(e) Symmetric Relation:
A relation R on A is symmetric if (a, b) ∈ R ⇒ (b, a) ∈ R, where a, b ∈ A.

(f) Transitive Relation:
A relation R on A is transitive if (a, b), (b, c) ∈ R ⇒ (a, c) ∈ R where a, b, c ∈ A.

(g) Anti Symmetric Relation:
A relation R on A is anti-symmetric if (a, b), (b, a) ∈ R ⇒ a = b.

(h) Equivalence Relation:
A relation R on A is an equivalence relation if it is reflexive, symmetric as well as Transitive.

(i) Partial ordering:
A relation R on A is a partial ordering if it is reflexive, transitive and antisymmetric.

(j) Total ordering:
A relation R on A is a total ordering. If it is a partial ordering and either (a, b) or (b, a) ∈ R for a, b ∈ A.

Equivalence Class:
Let R is an equivalence relation on X for any x ∈ X the equivalence class of x.
= [x] = {y ∈ X : (x, y) ∈ R}
(a) For all x ∈ X, [x] ≠ Φ
(b) If (x, y) ∈ R, then [x] = [y]
(c) If (x, y) ∉ R then [x] ∩ [y] = Φ
(d) An equivalence relation partitions a set into disjoint equivalence classes.

Function
Function as a Rule:
Let A and B are two non empty sets. If each element of A is mapped to a unique element of B by rule ‘f’ then f is a function.
Function as a relation
A relation f from A to B is a function if
(i) Dom f = A
(ii) (x, y), (x, z) ∈ f ⇒ y = z

Domain, Co-domain and Range of a function

Domain of a Real Function:
Let f : A → B, defined as y = f(x)
Dom f = {x ∈ A: = f(x) for y ∈ B}

Range of a function:
Let f : A → B, defined as y = f(x)
Rng f = {y ∈ B : y = f(x) for all x ∈ A}

Co-Domain of a function:
Let f : A → B defined as y = f(x)
Co dom f = B
Note: Rng f ⊆ Co dom f

Types of Functions

Injective (one-one) function:
f : A→ B is one one if f(x₁) = f(x₂) ⇒ x₁ = x₂
Step-1
Methods of check Injective function:
Consider any two arbitrary x₁, x₂ ∈ A.
Step-2
Put f(x₁) = f(x₂) and simplify.
Step-3
If we get x₁ = x₂ then f is one-one, otherwise f is many one.

Surjective (onto) function:
A function f : A → B is onto if Rng f = Co-domain f = B.

Methods of Check for onto
Method-1:
Find Range of f
If Rng f = B then f is onto.

Method-2:
Step-1
Consider any arbitrary y ∈ B
Step-2
Write y = f(x) and simplify to express x in terms of y.
Step-3
If x ∈ A, then find f(x)
Step-4
If f(x) = y, then f is onto
In case x ∉ A or f(x) ≠ y then f is not onto, it is into function.

Bijective function (one-one and onto):
f : A → B is a bijective function if its both one-one and onto.

Composition of functions:
Let f : X → Y and g : Y → Z, the composition of f and g denoted by gof, is defined as
gof : X → Z defined by
gof(x) = g(f (x)) for all x ∈ X.

Note:

1. gof is defined when Rngf ⊆ Dom g.
2. Dom gof = Dom f.
3. As gof(x) = g(f(x)), first f rule is applied then g rule is applied.
4. gof ≠ fog
5. If f : R → R and g : R→ R then gof and fog exist.
6. ho(gof) = (hog)of
7. If f : X → Y and g : Y → Z are one-one, then gof : X → Z is also one-one.
8. If f : X → Y and g : Y → Z are onto then go f : X → Z is also onto.
9. Let f : X → Y and g : Y → Z then
   (i) gof : X → Z is onto ⇒ g is onto.
   (ii) gof is one-one ⇒ f is one-one.
   (iii) gof is on to and g is one-one then f is onto.
   (iv) gof is one-one and f is onto ⇒ g is one-one.

Invertible functions:
A function f : X → Y is invertible if there exists a function g : Y → X, such that gof = idx and fog = idy.
The function g is called the inverse of f denoted by g = f^-1.

Note:

1. Not all functions are invertible.
2. Only bijective functions are invertible.
3. Inverse of a function may not be a function.
4. Dom f^-1 = Y
5. \(\left(f^{-1}\right)^{-1}\)
6. (gof)^-1 = f^-1og^-1

Methods to check invertibility of a function and to find f^-1:

Method-1:
Step-1
Write f : X→ Y, defined as y = f(x) = an expression in x.
Step-2
Take any arbitrary y ∈ Y. and write y = f(x).
Step-3
Express x in terms of y and check that x ∈ X.
Step-4
Define g : Y → X as x = g(y) = Value of x in terms of y.
Step-5
find gof (x) and fog of (y).
Step-6
If gof (x) = x and fog (y) = y then f is invertible with f^-1.

Method-2:
Step-1
Show that ‘f’ is one-one.
Step-2
Show that ‘f’ is on to.
Step-3
Either from step-2 or otherwise, write x in terms of y and write f^-1 : Y → X defined as f^-1(y) = x (in terms of y).

Even and odd function:
A function f is even if f(-x) and odd if f(-x) = -f(x).

Note:

1. fi(x) + f(-x) is always even.
2. f(x) – f(-x) is always odd.
3. Every function can be expressed as the sum of one even and one odd function as
   f(x) = \(\frac{f(x)+f(-x)}{2}+\frac{f(x)-f(-x)}{2}\)

Binary operations:
Let A is a nonempty set. Then a binary operation * on a set A is a function *:
A × A → A

Note :

1. Closure property: An operation * on a non-empty set A is a said to satisfy closure property if for every a, b ∈ A
   ⇒ a * b ∈ A.
2. If * is a binary operation on a non-empty set A, then must satisfy the closure property.
3. Number of binary operations on A where |A| = n is \(n^{n^2}\).

Properties of a Binary operation
Let * is a binary operation on A.
1. Commutative Law:
* is commutative if for all a, b ∈ A. a * b = b * a

2. Associative Law:
* is a associative if for all a, b, c ∈ A.
(a * b) * c = a * (b * c)

3. Distributive Law:
Let ‘*’ and ‘a’ are two binary operations on A.
‘*’ is said to be distributive over ‘o’ if for all a, b, ∈ A.
a * (b o c) = (a * b) o (a * c)

4. Existence of identity element:
e ∈ A is said to be the identity element for the binary operation if for all a ∈ A.
a * e = e * a = a

5. Existence of inverse of an element:
a^-1 ∈ A is inverse of a ∈ A if a * a^-1 = a^-1 * a = e, where e is the identity.

Operation or composition table for a binary operation.
Let * is any operation on a finite set A = {a₁, a₂ …… a_n}
The table containing the results of the operation * is known as the operation table.
We can study different properties of binary operation * from the table.

Operation table for * on A:

Study of properties from operation table:
1 . If all the entries of the table belong to A, then A is a binary operation.
2. If each row coincides with the corresponding column, then * is commutative.
3. If elements of a row are identical to the top row, then the leftmost element of that row is the identity element.
4. Mark the position of identity elements in the table. The leading elements in the corresponding row and column of that cell are inverse of each other.

Odisha State Board BSE Odisha 9th Class Hindi Solutions Chapter 4 वैज्ञानिक चेतना के वाहक चंद्रशेखर वेंकट रामन Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 9 Hindi Solutions Chapter 4 वैज्ञानिक चेतना के वाहक चंद्रशेखर वेंकट रामन

प्रश्न और अभ्यास (ପ୍ରଶ୍ନ ଔର୍ ଅଭ୍ୟାସ)

1. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दो-तीन वाक्यों में दीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନୋ କେ ଉତ୍ତର୍ ଦୋ-ତୀନ୍ ବାକେଁ ମେଁ ଦୀଜିଏ )
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦୁଇ-ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଦିଅ : )
(क) रामन के प्रारंभिक शोध कार्य को आधुनिक हठयोग क्यों कहा गया है?
(ରାମନ୍ କେ ପ୍ରାରଂଭିକ ଶୋଧ-କାର୍ଯ କୋ ଆଧୁନିକ ହଠୟୋଗ କ୍ୟା କହା ଗୟା ହୈ ?)
(ରମଣଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗବେଷଣା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଧୁନିକ ହଟଯୋଗ କାହିଁକି କୁହାଯାଇଛି ?)

रामन कलकत्ता में स्थापित ‘इंडियन एसोसिएसन फॉर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस’ की प्रयोगशाला में कामचलाऊ उपकरणों का इस्तेमाल करते हुए शोधकार्य करते। जिसमें एक साधक दफ्तर में कड़ी मेहनत के बाद बहू बाजार की इस मामूली-सी प्रयोगशाला में पहुँचता और अपनी इच्छा शक्ति के जोर से भौतिक विज्ञान को समृद्ध बनाने के प्रयास किया। इसलिए रामन के प्रारंभिक शोध-कार्य को आधुनिक हठयोग कहा गया।

(ख) रामन-प्रभाव का परिणाम कैसा रहा?
(ରାମନ୍-ପ୍ରଭାବ୍ କା ପରିଣାମ କୈସା ରହା ?)
(ରମଣ ପ୍ରଭାବର ପରିଣାମ କିପରି ରହିଲା ?)
उत्तर:
रामन कलकत्ता विश्वविद्यालय के शैक्षणिक माहौल में पूरा समय अध्ययन, अध्यापन और शौध में वितानें लगो। सन् 1911 में समुद्र – यात्रा के समय रामन के मस्तिष्क में समुद्र के नीले रंग की वजह का सवाल हिलोरें लेने लगा तो उन्होंने आगे इस दिशा में प्रयोग किए, जिसकी परिणाम रामन प्रभाव की खोज के रूप में हो रहा।

(ग) भारतीय संस्कृति से रामन का लगाव कैसा था?
(ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ସେ ରାମନ୍ କା ଲଗାବ୍ କୈସା ଥା ?)
(ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିପ୍ରତି ରମଣଙ୍କ ଆଗ୍ରହ କିପରି ଥୁଲା ?)
उत्तर:
भारतीय संस्कृति से रामन को हमेशा गहरा लगाव रहने के साथ भारतीय पहचान को हमेशा अक्षुण्ण रखा। अंतराष्ट्रीय प्रसिद्धि के बाद उन्हें अपने दक्षिण भारतीय पहनावे को नहीं छोड़ा। वे कट्टर शाकाहारी थे और मदिरा से सखत परदेज केहते थे।

(घ) देश मं वैज्ञानिक दृष्टि और चिंतन के विकास के लिए रामन ने क्या योगदान दिया?
(ଦେଶ ମେଁ ବୈଜ୍ଞାନିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଔର୍ ଚିନ୍ତନ୍ କେ ବିକାଶ୍ କେ ଲିଏ ରାମନ୍ ନେ କ୍ୟା ୟୋଗଦାନ୍ ଦିୟା ?)
(ଦେଶରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଚିନ୍ତନ ବିକାଶ ପାଇଁ ରମଣ କ’ଣ ଅବଦାନ ଦେଲେ (ଥ୍ଲା) ?)
उत्तर:
देश में वैज्ञानिक दृष्टि और चिंतन के विकास के लिए रामन ने एक उन्नत प्रयोगशाला और शोध- संस्थान की स्थापना वंगलौर में किया। और उन्हों के नाम पर ‘रामन रिसर्च इंस्टीट्युट्’ नाम से नामित किया। भौतिक शास्त्र में अनुसंधान को बढ़ावा देने के लिए उन्होने ‘इंडियन जरनल आफ फिजिकस’ नामक शोध पत्रिका प्रारंभ की।

(ङ) रामन को क्या-क्या पुरस्कार और सम्मान प्राप्त हुए ?
(ରାମନ୍ କୋ କ୍ୟା-କ୍ୟା ପୁରସ୍କାର୍ ଔର୍ ସମ୍ମାନ୍ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ?)
(ରମଣଙ୍କୁ କେଉଁସବୁ ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ ମିଳିଥିଲା ? )
रामन को रोम का मेत्यूसी पदक, रॉयल सोसाइटी का हच्ज् पदक, फिलोडेल्फया इंस्टीट्यूट का फ्रैंकलिन पदक, सोवियत रूस का अंतर्राष्ट्रीय लेनिन पुरस्कार आदि मिला । सन 1929 में रामन को रॉयल सोसाइटी की सदस्यता से सम्मानीत, 1929 में ‘सर’ की उपाधि प्रदान की गई। सन् 1954 में देशके सर्वोच्च सम्मान ‘भारत रत्न’ से सम्मानित किया गया।

2. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक या दो वाक्यों में दीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖ ପ୍ରଶ୍ନୋ କେ ଉତ୍ତର୍ ଏକ୍ ୟା ଦୋ ବାର୍କେ ମେଁ ଦୀଜିଏ) ।
(ନିମ୍ନଲିଖତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟରେ ଦିଅ ।)

(क) पेड़ से सेब गिरने के पीछे छिपे रहस्य को सबसे पहले कौन समझ पाया?
(ପେଡ୍ ସେ ସେବ୍ ଗିର୍‌ନେ କେ ପୀଛେ ଛିପେ ରହସ୍ୟ କୋ ସଙ୍ଗେ ପହଲେ କୌନ ସମଝା ପାୟା ?)
(ଗଛରୁ ଆତ ପଡ଼ିବାର ପଛରେ ଛପି ରହିଥ‌ିବା ରହସ୍ୟକୁ ସର୍ବପ୍ରଥମେ କିଏ ବୁଝି ପାରିଥିଲେ ?)
उत्तर:
पेड़ से सेब गिरने के पीछे छिपे रहस्य को सबसे पहले न्युटन समझ पाया।

(ख) रामन का जन्म कब हुआ था ? IR की। बीई पी ईथा था ?
(ରାମନ୍ କା ଜନ୍ମ କବ୍ ହୁଆ ଥା ?)
(ରମଣଙ୍କ ଜନ୍ମ କେବେ ହୋଇଥିଲା?)
उत्तर:
रामन का जन्म 7 नवंबर सन 1888 को तामिलनाडु के तिरुचिरापल्ली नगर में हुआ था।

(ग) रामन के पिता किस विषय के शिक्षक थे?
(ରାମନ୍ କା ପିତା କିସ୍ ବିଷୟ କେ ଶିକ୍ଷକ୍ ଥେ ?)
(ରମଣଙ୍କ ପିତା କେଉଁ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷକ ଥିଲେ ?)
उत्तर:
रामन के पिता गणित और भौतिकी (पदार्थविज्ञान) के शिक्षक थे।

(घ) रामन का पहला शोधपत्र किस में प्रकाशित हुआ?
(ରାମନ୍ କା ପହଲା ଶୋଧପତ୍ର କିସ୍ ମେଁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅ ?)
(ରମଣଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଗବେଷଣାପତ୍ର କେଉଁଥ‌ିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା?)
उत्तर:
रामन का पहला शोधपत्र फिलोसॉफिकल मैगजनी में प्रकाशित हुआ।

(ङ) रामन को भारत सरकार के किस विभाग में नौकरी मिली?
(ରାମନ୍ କୋ ଭାରତ୍-ସରକାର୍ କେ କିସ୍ ବିଭାଗ୍ ମେଁ ନୌକରୀ ମିଳୀ ?)
(ରମଣକୁ ଭାରତ-ସରକାରଙ୍କ କେଉଁ ବିଭାଗରେ ଚାକିରୀ ମିଳିଲା ?)
उत्तर:
रामन को भारत सरकार के वित्त विभाग में नौकरी मिली।

(च) डॉक्टर महेन्द्रलाल सरकार ने कौन-सी संस्था खड़ी की थी?
(ଡାକ୍ଟର ମହେନ୍ଦ୍ରଲାଲ୍ ସରକାର୍ ନେ କୌନ-ସୀ ସଂସ୍ଥା ଖଢ଼ୀ କୀ ଥୀ ?)
(ଡାକ୍ତର ମହେନ୍ଦ୍ରଲାଲ ସରକାର କେଉଁ ସଂସ୍ଥା ଛିଡ଼ା କରିଥିଲେ ?)
उत्तर:
डॉक्टर महेन्द्रलाल सरकार ने इंडियन एसोसिएशन फॉर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस नामक संस्था खड़ी की थी।

(छ) रामन ने कब सरकारी नौकरी छोड़ दी?
(ରାମନ ନେ କବ ସରକାରୀ ନୌକରୀ ଛୋଡ଼ ଦୀ)
(ରମଣ କେବେ ସରକାରୀ ଚାକିନୀ ଛାଡ଼ିଲେ ?)
उत्तर: रामन ने सन 1917 में सरकारी नौकरी छोड़ दी।

(ज) समुद्र-यात्रा पर रामन कब निकले?
(ସମୁଦ୍ର ଯାତ୍ରା ପର୍ ରାମନ ନିକଲେ ?)
(ସମୁଦ୍ର ଯାତ୍ରାରେ ରମଣ କେବେ ବାହାରିଲେ ?)
उत्तर:
समुद्र- यात्रा पर रामन सन् 1921 में निकले।

(झ) रामन को कब ‘सर’ की उपाधि मिली?
(ରାମନ କୋ କବ୍ ‘ସର’ କୀ ଉପାଧ୍ ମିଲୀ ?)
(ରମଣଙ୍କୁ କେବେ ‘ସର’ ଉପାଧ୍ ମିଳିଲା ?)
उत्तर:
रामन को सन् 1929 में ‘सर’ की उपाधि मिली।

(ञ) सन् 1954 ईं में रामन को किस सम्मान से सम्मानित किया गया?
(ସନ୍‌ ୧୯୫୪ ଈ.ମେଁ ରାମନ୍ କୋ କିସ୍ ସମ୍ମାନ୍ ସେ ସମ୍ମାନିତ କିମ୍ବା ଗୟା ?)
(୧୯୫୪ ମସିହାରେ ରମଣକୁ କେଉଁ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଗଲା ?)
उत्तर:
सन् 1954 ईं. में रामन को ‘भारत रत्न’ सम्मान से सम्मानित किया गया।

(ट) रामन की खोज ने किसे सहज बनाया?
(ରାମନ୍ କୀ ଖୋଜ ନେ କିସେ ସହଜ ବନାୟା ?)
(ରମଣଙ୍କ ଆବିଷ୍କାର ଦ୍ବାରା କ’ଣ ସହଜ ହୋଇଗଲା?)
उत्तर:
रामन की खोज पदार्थों के अणुओं और परमाणुओं की आतंरिक संरचना के अध्ययन को सहज बनाया।

(ठ) रामन ने ‘रामन इंस्टीच्यूट’ की स्थापना क्यों की?
(ରାମନ୍ ନେ ‘ରାମନ୍ ଇଂସ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍’ କୀ ସ୍ଥାପନା କେଁ କୀ ?) ]
(ରମଣ ‘ରମଣ ଇଂଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ’ କାହିଁକି ସ୍ଥାପନ କଲେ ?)
उत्तर:
भौतिक शास्त्र के अनुसंधान को बढ़ावा देने के लिए रामन ने रामन इंस्टीच्यूट स्थापना की।

3. कोष्ठक से सही उत्तर चुनकर रिक्त स्थान भरिए:
(ଦକ୍ଷତାରୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଉତ୍ତର ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର)
(क) एकवर्णीय प्रकाश की किरणों में सब से अधिक ऊर्जा ………………….. रंग के प्रकाश में होती है। (नीले, बैंगनी, नारंगी, आसमानी)
उत्तर:
वैंगनी,

(ख) रामन की खोज ……………….. के क्षेत्र में एक क्रांति के समान थी। (गणति, रसायन शास्र, जीव विज्ञान, भौतिक विज्ञान)
उत्तर:
भौतिक विज्ञान,

(ग) रामन को सन् …………………. में रॉयल सोसाइटी की सदस्यता से सम्मानित किया गया था। (1921, 1929, 1924, 1954)
उत्तर:
1924

(घ) रामन नोबेल पुरस्कार पाने वाले …………………. भारतीय वैज्ञानिक थे। (दूसरे, तीसरे, पहले, चौथे)
उत्तर:
पहले,

(ङ) रामन की मृत्यु ……………………… वर्ष की आयु में हुई। (85,82,83,84)
उत्तर:
82

1. समानार्थी शब्द लिखिए: (ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ଲେଖ)
समुद्र, दफ्तर, प्रकाश, तलाश, मेहनत, जवाब, सवाल, पेड़, फैसला
उत्तर:
समुद्र – उदधी, सिन्धु

जवाब – उत्तर

दफ्तर – कार्यालय

सवाल – प्रश्न

तलाश – खोज, अनुसंधान

पेड़ – वृक्ष

मेहनत – परिश्रम, श्रम

फैसला – राय, निर्णय

2. पाठ में आए निम्न शब्दों के लिंग बताइए:
(ପାଠରୁ ଆସିଥିବା ନିମ୍ନ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଲିଙ୍ଗ କୁହ:)
यात्रा, समुद्र, जिज्ञासा, नींव, ऊर्जा, आभा, दीपक, फैसला, प्रस्ताव, परदा
उत्तर:

स्त्रीलिंग	पुंलिंग
यात्रा	समुद्र
जिज्ञासा	दीपक
नींव	फैसला
ऊर्जा	प्रस्ताव
आभा	परदा

3. वचन बदलिए: (ବଚନ ବଦଲାଥି)
ध्वनि, नौकरी, चीज, जिज्ञासा
उत्तर:
ध्वनि – ध्वनियाँ नौकरी-नौकरियाँ चीज-चीजें जिज्ञासा-जिज्ञासाएँ

4. विज्ञान + इक = वैज्ञानिक
यहाँ ‘विज्ञान’ शब्द में ‘इक’ प्रत्यय जुड़कर नया शब्द ‘वैज्ञानिक’ बना है। इसी प्रकार ‘इक’ प्रत्यय जोड़कर पाँच शब्द बनाइए।
(ଏଠାରେ ବିଜ୍ଞାନ ଶବ୍ଦରେ ‘ଇକ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ସଂଯୋଗରେ ନୂଆ ଶବ୍ଦ ବୈଜ୍ଞାନିକ ହୋଇଛି । ଏହିପରି ‘ଇକ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ସଂଯୋଗ କରି ପାଞ୍ଚଟି ଶବ୍ଦ ଗଠନ କର ।)
उत्तर:
दिन + इक = दैनिक
वर्ष + इक = वार्षिक
नीति + इक = नैतिक
धर्म + इक = धार्मिक
साहित्य + इक = साहित्यिक

5. निम्नलिखित वाक्यों के रेखांकित शब्दों को स्पष्ट कीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ରେଖାଙ୍କିତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କର : )
(ବିଶେଷ୍ୟ, ସର୍ବନାମ, ବିଶେଷଣ, କ୍ରିୟା ଆଦି ।)
(संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया आदि)
(क) वे समुद्र की नीली आभा में घंटों खोए रहते।
उत्तर:
वे-सर्वनाम
खोए रहते – क्रिया

(ख) इस संस्था का उद्देश्य था देश में वैज्ञानिक चेतना का विकास करना।
उत्तर:
संस्था – संज्ञा
वैज्ञानिक – विशेषण

(ग) प्रतिभावान छात्र, सरकारी नौकरी की ओर आकर्षित होते थे।
उत्तर:
प्रतिभावान – विशेषण
छात्र – संज्ञा
सरकारी – विशेषण
नौकरी – संज्ञा

(घ) हमारे आसपास ऐसी न जाने कितनी ही चीजें बिखरी पड़ी है।
उत्तर:
हमारे – सर्वनाम
बिखरी पड़ी हैं – क्रिया

(क) वे अपना पूरा समय अध्ययन अध्यापन और शोध में बिताने लगे
उत्तर:
वे अपना पूरा समय अध्ययन, अध्यापन और शाध में बिताने लगे।

(ख) आखिर समुद्र का रंग नीला ही क्यों होता है
उत्तर:
आखिर समुद्र का रंग नीला ही क्यों होता है?

(ग) बैंगनी के बाद क्रमशः नीले आसमानी हरे पीले नारंगी और लाल वर्ण का नंबर आता है।
उत्तर:
बैंगनी के बाद क्रमशः नीले, आसमानी, हरे, पीले, नारंगी और लाल वर्ण का नंबर आता है

7. रिक्त स्थानों में सही परसर्ग भरिए:
(क) भारतीय संस्कृति …………… रामन ………………. हमेशा ही गहरा लगाव रहा।
उत्तर:
से, को,

(ख) रामन वैज़ानिक चेतना और दृष्टि …………………. साक्षात् प्रतिमूर्त्रि थे।
उत्तर:
की,

(ग) रामन …………….. खोज भौतिकी …………………. क्षेत्र ………………… एक क्रांति ………………… समान थी।
उत्तर:
की, के, में, के

गृह कार्य:
(क) नोबेल पुरस्कार पानेवाले भारतीयों के बारे में जानकारी हासिल कीजिए।
(ख) आइजाक न्यूटन की उपलब्धि के बारे में पता लगाइए।
उत्तर:
(क) भारती वैज्ञानिक चन्द्रशेखर वेंकट रामन को १९३० ई. में भौतिक विज्ञान के क्षेत्र में नई खोज के लिए उन्हें नोबल पुरस्कार से सम्मानित किया गया। वे नोबल पुरस्कार पाने वाले प्रथम भारतीय थे। इसके बाद मदर टेरेसा को शांति के लिए नोबल पुरस्कार मिला था।
(ख) आइजाक न्यूटन ने मध्याकर्षण शक्ति का आविष्कार किया था। पृथ्वी के नीचे एक चुम्बकीय शक्ति है जो हर चीज को अपनी ओर खींचती (नीचे की ओर) है। इस तथ्य का आविष्कार न्युटन ने किया था।

अति संक्षिप्त उत्तरमूलक प्रश्नोत्तर

A. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में दीजिए।

प्रश्न 1.
प्रथम भारतीय नोबेल बिजेता वैज्ञानिक कौन है?
उत्तर:
प्रथम भारतीय नोबेल विजेता वैज्ञानिक सर चंद्रशेखर वेंकट रामन हैं।

प्रश्न 2.
वैज्ञानिक रामन ने कितनी उर्म में मैट्रिक पास किया?
उत्तर:
बैज्ञानिक रामन ने ग्यारह साल की उर्म में मैट्रिक पास किया।

प्रश्न 3.
वैज्ञानिक रामन को कब नोबेल पुरस्कार मिला?
उत्तर:
बैज्ञानिक रामन को सन् १९३० ईस्वी में नोबेल पुरस्कार मिला।

प्रश्न 4.
रामन का जन्म कब और कहाँ हुआ था?
उत्तर:
रामन का जन्म ७ नवंबर सन् १८८८ को तामिलनाडु के तिरुचिरापल्ली नगर में हुआ था।

प्रश्न 5.
रामन के पिना क्या थे?
उत्तर:
रामन के पिता गणित और भौतिकी के शिक्षक थे।

प्रश्न 6.
प्रतिभावान छात्र किस ओर आकर्षित होते थे?
उत्तर:
प्रतिभावान छात्र सरकारी नौकरी की ओर आकर्षित होते थे।

प्रश्न 7.
रामन बहुबाजार क्यों आते थे?
उत्तर:
रामन बहुबाजार स्थित ‘इंडियन एसोसिएशन फॅर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस’ की प्रयोगशाला में शोधकार्य के लिए आते थे।

प्रश्न 8.
रामन की खोज की बजह से क्या सहज हो गया?
उत्तर:
रामन की खोज की बजह के पदार्थों के अणुओं और परमाणुओं की आंतरिक संरचना का अध्ययन सहज हो गया।

प्रश्न 9.
आइंस्टाइन ने प्रकाश के बारे में क्या बताया?
उत्तर:
आइंस्टाइन ने प्रकाश के बारे में बताया कि प्रकाश आति सूक्ष्म कणों की तीव्र धारा के समान है।

प्रश्न 10.
रामन को किससे लगाव रहा?
उत्तर:
भारतीय संस्कृति से रामन को हमेंशा ही गहरा लगाव रहा।

प्रश्न 11.
विज्ञान के प्रचार-प्रसार के लिए रामन क्या करते थे?
उत्तर:
विज्ञान के प्रचार-प्रसार के लिए ‘करेंट साइंस’ नामक एक पत्रिका का संपादन करते थे।

प्रश्न 12.
पेड़ से सेब गिरने के पीछे छिपे रहस्य को सबसे पहले कौन समझ पाया?
उत्तर:
पेड़ से सेब गिरने के पीछे छिपे रहस्य को सबसे पहले न्यूटन समझ पाया।

प्रश्न 13.
रामन का पहला शोधपत्र किसमें प्रकाशित हुआ था?
उत्तर:
रामन का पहला शोधपत्र फिलोसॉफिकल मौगाजीन में प्रकाशित हुआ था।

प्रश्न 14.
एकवर्णिय प्रकाश की किरणों में सबसे अधिक उर्जा किस रंग के प्रकाश में होती है?
उत्तर:
एकवर्णीय प्रकाश की किरणों में सबसे अधिक उजी बैंजनी रंग के प्रकाश में होती है।

प्रश्न 15.
रामन ने कब सरकारी नौकरी छोड़ दी?
उत्तर:
जब रामन ने कलकता विश्वविद्यालय में प्रोफेसर का कार्य भार संकाला तब उन्होंने सरकारी नौकरी छोड़ दी।

प्रश्न 16.
रामन की खोज किस क्षेत्र में एक क्रांति के समान थी?
उत्तर:
रामन की खोज भौतिक के क्षेत्र में एक कांति के समान थी।

प्रश्न 17.
डॉ महेन्द्रलाल सरकार ने कौन-सी संस्था खड़ी की थी?
उत्तर:
महेन्द्रलाल सरकार ने ‘इंडियन एसोसिएशन फॉर द कालटीवेशन ऑफ सांइस’ नामक एक प्रयोगशाला संस्था खड़ी की थी।

प्रश्न 18.
रामन को ‘सर’ की उपाधि कब मिला?
उत्तर:
रामन को ‘सर’ की उपाधि सन् १९२९ ईं को मिला।

B. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में दीजिए।

प्रश्न 1.
प्रतिभावान छात्र किसपर आकर्षित होते थे?
उत्तर:
अध्यापक पदपर

प्रश्न 2.
पेड़ से सेव गिरने के पीछे छिपे रहस्य को सबसे पहले कौन समझ पाया?
उत्तर:
न्युटन

प्रश्न 3.
रामन के पिता किस बिषय के शिक्षक थे?
उत्तर:
भौतिकी और गणित

प्रश्न 4.
रामन कब जन्मग्रहण किए थे?
उत्तर:
७ नवबंर सन् १८८८

प्रश्न 5.
रामन का पहला शोध पत्र किस में प्रकाशित हुआ?
उत्तर:
फिलोसॉफिकल मैगजीन

प्रश्न 6.
भारत-सरकार के किस विभाग में रामन को नौकरी मिली?
उत्तर:
वित्त विभाग

प्रश्न 7.
सरकारी नौकरी रामन ने कब छोड़ दी?
उत्तर:
१९१७

प्रश्न 8.
रामन समुद्र यात्रा पर कब निकले?
उत्तर:
१९२१

प्रश्न 9.
‘भारत रत्न’ से सम्मानित रामन को कब किया गया?
उत्तर:
१९५४

प्रश्न 10.
किस क्षेत्र रामन की खोज में एक क्रांति के समान थी?
उत्तर:
भौतिक विज्ञान

प्रश्न 11.
कौन नोबेल पुरस्कार पाने बाले पहले भारतीय बैज्ञानिक थे?
उत्तर:
रामन

प्रश्न 12.
फिलोसोफिकल मैंगजीन रामन का कौन-सा शोधपत्र था?
उत्तर:
पहला

प्रश्न 13.
रामन को कब ‘सर’ की उपाधि मिली?
उत्तर:
1929

प्रश्न 14.
रामन की मृत्यु कितने वर्ष की आयु में हुई?
उत्तर:
८२ वर्ष

C. रिक्तस्थानों को भरिए।

प्रश्न 1.
रामन की खोज ………………. के क्षेत्र में एक क्रांति के समान थी।
उत्तर:
भौतिक विज्ञान

प्रश्न 2.
वैज्ञानिक रामन ने ………………. उम्र में मैट्रिक पास किया।
उत्तर:
ग्यारह साल

प्रश्न 3.
…………………… ने कहा- “प्रकाश अति सूक्ष्म कणों की तीव्र धारा के समान है”।
उत्तर:
आइंष्टाइन

प्रश्न 4.
रामन को सन् …………………. में राँयाल सोसाइटी की सहायता से सम्मानित किया गया था।
उत्तर:
१९२४

प्रश्न 5.
रामन पदार्थो की आणविक और पारमाणविक संरचना अध्ययन के लिए ………………… का सहारा लिया।
उत्तर:
स्पेक्ट्रोस्कोपी

प्रश्न 6.
‘बैज्ञानिक चेतना के बाहक चंद्रशेखर वेंकट रामन’ ………………….. यह रचना की है।
उत्तर:
धीरंजन मालवे

प्रश्न 7.
डॉक्टर महेंद्रलाल सरकार ने ………………. संस्था का खड़ा किया था।
उत्तर:
इंड़ियन एसोसिएशन फॅर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस

प्रश्न 8.
…………………… ‘सर’ की उपाधि रामन को मिली।
उत्तर:
१९२९

प्रश्न 9.
सन् १९५४ ई. में रामन को ……………….. सम्मान से सम्मानित किया गया।
उत्तर:
भारत-रत्न

प्रश्न 10.
सब से अधिक ऊर्जा एक वर्णीय प्रकाश की किरणों में …………………. रंग के प्रकाश में होती है।
उत्तर:
बैंगनी

प्रश्न 11.
……………………….. रामन को रॉयल सोसाइटी की सदस्यता से सम्मानित किया गया था।
उत्तर:
१९२४

प्रश्न 12.
नोबेल पुरस्कार पाने वाले रामन …………….. से भारतीय बैजानिक थे।
उत्तर:
पहले

प्रश्न 13.
……………….. वर्ष की आयु में रामन की मृत्यु हुई।
उत्तर:
८२

प्रश्न 14.
रामन को ……………… ईस्वी में नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया था।
उत्तर:
९ ९ ३ ०

प्रश्न 15.
………………. प्रकाश की किरणों में सबसे अधिक ऊर्जा बैंगनी रंग के प्रकाश में होती है।
उत्तर:
एकवर्णीय

प्रश्न 16.
………………. अति सूक्ष्म कणों की तीव्र धारा के समान है।
उत्तर:
प्रकाश

प्रश्न 17.
नोबेल पुरस्कार पाने वाले पहला भारतीय वैज्ञानिक ………………… है।
उत्तर:
रामन

प्रश्न 18.
१ ९ २ ४ ई० में रामन को …………………. की सदस्यता से सम्मानित किया गया।
उत्तर:
रॉयल सोसाइटी

प्रश्न 19.
सनु १९२१ को रामन ………………… यात्रा पर निकले।
उत्तर:
समुद्र यात्रा

प्रश्न 20.
……………….. वैज्ञानिक ने “इंड़ियन एसोसियन फॅार द कल्टीवेसन आँफ साइंस” की स्थापना की।
उत्तर:
वेंकटरामन

प्रश्न 21.
रामन का जन्म……………… हुआ था।
उत्तर:
७ नवंबर १८८८

प्रश्न 22.
पेड़ से सेव गिरने के रहस्य को ……………….. समझ पाया।
उत्तर:
न्युटन

प्रश्न 23.
‘इंड़ियन एसोसिएसन फॉर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस’ …………………… बनाया।
उत्तर:
डॉक्टर महेन्द्रलाला सरकार

प्रश्न 24.
रामनका मृत्यु …………………… वर्ष की आयु में हुई।
उत्तर:
८?

प्रश्न 25.
सन् १८५४ ईं.में रामन को …………………. सम्मान से सम्मानित किया गया।
उत्तर:
भारत-रत्न

D. सही उत्तर चुनिए।

1. ‘बैज्ञानिक चेतना के बाहक चंद्रशेखर वेंकट रामन’ पा के लेखक हैं
(A) धीरंजन मालवे
(B) वेंकट रामन
(C) रवीन्द्रनाथ
(D) अबदुल कलाम
उत्तर:
(A) धीरंजन मालवे

2. रामन ने कितने साल की उम्र भौतिक पास किया?
(A) दस
(B) बारह
(C) ग्यारह
(D) तेरह
उत्तर:
(C) ग्यारह

3. प्रथम भारतीय जो नोबेल बिजेता बने, वे हैं –
(A) धीरंजन मालवे
(B) विनोबाभावे
(C) वेंकटरमन
(D) इनमें से कोई नहीं
उत्तर:
(C) वेंकटरमन

4. रामन को कब नोबेल पुरस्कार से नबाजा गया?
(A) 1940
(B) 1941
(C) 1935
(D) 1930
उत्तर:
(D) 1930

5. रामन का जन्म कहाँ पर हुआ था?
(A) तामिलनाडु
(B) दिल्ली
(C) तिरूपिरापल्ली
(D) मद्रास
उत्तर:
(C) तिरूपिरापल्ली

6. रामन का जन्म कहाँ पर हुआ था?
(A) वैज्ञानिक
(B) शिक्षक
(C) वकील
(D) कृषक
उत्तर:
(B) शिक्षक

7. रामन का जन्म कब हुआ था?
(A) 1989
(B) 1888
(C) 1878
(D) 1870
उत्तर:
(B) 1888

8. रामन के पिता किस विषय के शिक्षक थे?
(A) गणित
(B) विज्ञान
(C) इतिहास
(D) भूगोल
उत्तर:
(A) गणित

10. भौतिकी के अनुसंधान को बढ़ावा देने के लिए रामन ने क्या स्थापना की ?
(A) रामन ईस्टीच्यूट
(B) कलपूर्जा
(C) रिसर्चसेंटर
(D) कार्यालय
उत्तर:
(A) रामन ईस्टीच्यूट

11. रामन की दिल्ली इच्छा क्या थी?
(A) सेवाकरना
(B) राजकार्य करना
(C) शोधकार्य करना
(D) गृहकार्य करना
उत्तर:
(C) शोधकार्य करना

12. रामन कार्यालय से फुरसत पाते ही कहाँजाते थे?
(A) मंदिर
(B) गाँव
(C) स्कूल
(D) प्रयोगशशला
उत्तर:
(D) प्रयोगशशला

13. आशुतोष मुखर्जी कौन थे?
(A) गणित शास्त्री
(B) शिक्षा शास्त्री
(C) रसायनवित
(D) इतिहासवित
उत्तर:
(B) शिक्षा शास्त्री

14. रामन ने अपने किस पहनावे को नहीं छोड़ा?
(A) उत्तर भारतीय
(B) दक्षिण भारतीय
(C) पूर्व भारतीय
(D) पश्चिम भारतीय
उत्तर:
(B) दक्षिण भारतीय

15. किस प्रत्रिका का संपादन रामन ने किया?
(A) साईस पत्रिका
(B) करेंट साईंस पत्रिका
(C) इतिहास पत्रिका
(D) इनमें से कोई नहीं
उत्तर:
(B) करेंट साईंस पत्रिका

16. देशी और विदेशी बाद्ययंत्रो पर किसने अध्ययन किया?
(A) रामन
(B) गालिलिओ
(C) नियुटन
(D) इनमें से कोई नहीं
उत्तर:
(A) रामन

1. पेड़…………………… रामन।
ପେଡ଼୍ ସେ ସେଣ୍ଟ୍ ଗିତେ ହୁଏ ତୋ ଲୋଗ୍ ସଦିଛେଁ ସେ ଦେଖ୍ ରହସ୍ୟ କୋ ନ୍ୟୁଟନ୍ ସେ ପହଲେ କୋଈ ଔର୍ ଜାନ୍ ନହୀ ପାୟା ଥା । ଠୀକ୍ ଉସୀ ରହେ ଥେ, ମଗର୍ ଗିରନେ କେ ପୀଛେ ଛିପେ ପ୍ରକାର୍ ବିରାଟ୍ ସମୁଦ୍ର କୀ ନୀଲ୍-ବର୍ଷୀୟ ଆଭା କୋ ଭୀ ଅସଂଖ୍ୟ ଲୋଗ୍ ଆଦିକାଲ୍ ସେ ଦେଖତେ ଆ ରହେ ଥେ, ମଗର୍ ଇସ୍ ଆଭା ପର୍ ପଡ଼େ ରହସ୍ୟ କେ ପରଦେ କୋ ହଟାନେ କେ ଲିଏ ହମାରେ ସମକ୍ଷ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ସାର୍ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ୱେଙ୍କଟ୍ ରାମନ୍ ।

ଅନୁବାଦ:
ଗଛରୁ ସେଓ ପଡ଼ିବା ଲୋକ କେଉଁ କାଳରୁ ଦେଖ୍ ଆସୁଥିଲେ କିନ୍ତୁ ପଡ଼ିବା ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଥ‌ିବା ରହସ୍ୟକୁ ନିଉଟନ୍‌ଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ କେହି ଜାଣିପାରି ନଥିଲେ । ଠିକ୍ ସେହିପରି ବିରାଟ ସମୁଦ୍ରର ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ଯ ଅସଂଖ୍ୟ ଲୋକ ଆଦିମ କାଳରୁ ଦେଖ୍ ଆସୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ରଙ୍ଗ ପଡ଼ିବାର ରହସ୍ୟର ପରଦାକୁ ଉଠାଇବାପାଇଁ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ସାର୍ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଭେଙ୍କଟ ରମଣ ।

2. बात सन्. ………………………. बन गए।
ବାତ୍ ସନ୍‌ ୧୯୨୧ କୀ ହୈ ଜବ୍ ରାମନ୍ ସମୁଦ୍ରା ୟାତ୍ରା ପର୍ ଥେ । ଜାହାଜ୍ କେ ଡେକ୍ ପର୍ ଖଡ଼େ ହୋକର୍ ନୀଲେ ସମୁଦ୍ର କୋ ନିହାରନା ପ୍ରକୃତି-ପ୍ରେମୀ ରାମନ୍ କୋ ଆଚ୍ଛା ଲଗ୍ନ ଥା । ୱେ ସମୁଦ୍ର ନୀଲୀ ଆଭା ମେଁ ଘଣ୍ଟା ଖୋଏ ରହତେ । ଲେକିନ୍ ରାମନ୍ କେୱଲ୍ ଭାବୁକ୍ ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମୀ ହୀ ନର୍ତୀ ଥେ, ଉକେ ଅନ୍ଦର୍ ଏକ୍ ବୈଜ୍ଞାନିକ୍ କୀ ଜିଜ୍ଞାସା ଭୀ ଉତନୀ ହୀ ସଶକ୍ତ ଥୀ । ୟହୀ ଜିଜ୍ଞାସା ଉସେ ସୱାଲ୍ କର୍ ବୈଠୀ– ‘ଆଖୁ ସମୁଦ୍ର କା ରଙ୍ଗ ନୀଲା ହୀ ଜ୍ୟୋ ହୋତା ହୈ ? କୁଛ୍ ଔର୍ କ୍ୟା ନହୀ ? ରାମନ୍ ସୱାଲ୍ କା ଜଓ୍ବାବ୍ ଗୂଢ଼ନେ ମେଁ ଲଗ୍ ଗଏ । ଜବ୍ ର୍ଭୂଢ଼ତେ ହୀ ୱେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ୍ ବନ୍ ଗଏ ।

ଅନୁବାଦ :
୧୯୨୧ ମସିହାର କଥା ଅଟେ ଯେତେବେଳେ ରମଣ ସମୁଦ୍ର ଯାତ୍ରାରେ ଥିଲେ । ଜାହାଜର ଡେକ୍ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା । ଏହି ଜାଣିବାର ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବସିଲା ‘କାହିଁକି ସମୁଦ୍ରର ରଙ୍ଗ ନୀଳ ହୁଏ ? କିଛି ଆଉ କାହିଁକି ନୁହେଁ ? ରମଣ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବାରେ ଲାଗିଗଲେ । ଉତ୍ତର ଖୋଜି ସେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ହୋଇଗଲେ।

3. रामन का ……………….. हसिल किए।
ରାମନ୍ କା ଜନ୍ମ ୭ ନଭେମ୍ବର ସନ୍‌ ୧୮୮୮ କୋ ତାମିଲନାଡୁ ତିରୁଚିରାପଲ୍ଲୀ ନଗର୍ ମେଁ ହୁଆ ଥା । ଇନ୍‌କେ ପିତା ବିଶାଖାପଉନମ୍ ମେଁ ଗଣିତ୍ ଔର୍ ଭୌତିକୀ ଇହେଁ ବପନ୍ ସେ ଗଣିତ୍ ଔର୍ ଭୌତିକୀ ପଢ଼ାତେ ଥେ । ଇସ୍‌ କୋଈ ଅତିଶୟୋକ୍ତି ନହେଁ ଦୋ ବିଷୟୌ କେ ଜ୍ଞାନ ନେ ଉନ୍ଦେ ଜଗତ୍-ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବନାୟା, ଉକୀ ସଶକ୍ତ ନୀ ଉକେ ପିତା ନେ ପଢ଼ାଈ ଉର୍ଡୋନେ ପହଲେ ଏ.ବୀ.ଏନ୍. କାଁଲେଜ୍, ତିରୁଚିରାପଲ୍ଲୀ ସେ ଔର୍ ଫିର ପ୍ରେସୀରେଁସୀ କଲେଜ୍, ମଦ୍ରାସ୍ ସେ କୀ । ବୀ.ଏ.ଔର୍ ଏମ୍.ଏ. -ଦୋନୌ ହୀ ପରୀକ୍ଷାଓଁ ମେଁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱନେ କାଫୀ ଉଁଚେ ଅଙ୍କ ହାସିଲ କିଏ ।
ହୀ ତୈୟାର୍ କୀ ଥୀ । କଲେଜ୍ କୀ

ଅନୁବାଦ:
ରମଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ୧୮୮୮ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ୭ରେ ତାମିଲନାଡୁର ତିରୁଚିରାପଲ୍ଲୀ ସହରରେ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କର ପିତା ବିଶାଖାପାଟଣାରେ ଗଣିତ ଓ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନରେ ଶିକ୍ଷକ ଥିଲେ । ପିତା ତାଙ୍କୁ ପିଲାଦିନେ ଗଣିତ ଓ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ ପଢ଼ାଉଥିଲେ । ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ଯେ ଯେଉଁ ଦୁଇଟି ବିଷୟର ଜ୍ଞାନରେ ସେ ଜଗତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ । ତାଙ୍କର ସୁଦୃଢ଼ ମୂଳଦୁଆ ତାଙ୍କ ପିତା ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ । ପ୍ରଥମେ ଏ.ବି.ଏମ୍. କଲେଜ, ତିରୁଚିରାପଲ୍ଲୀ ଏବଂ ପୁଣି ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି କଲେଜ, ମାଡ୍ରାସ୍‌ରେ କଲେଜ ପଢ଼ା ହୋଇଥିଲା । ବି.ଏ. ଏବଂ ଏମ.ଏ. ଉଭୟ ପରୀକ୍ଷାରେ ସେ ଉଚ୍ଚ ନମ୍ବର ପାଇଥିଲେ ।

4. रामन का ……………………… .म हुई।
ରାମନ୍ କା ମସ୍ତିଷ୍କ ବିଜ୍ଞାନ୍ କେ ରହସ୍ଯା କୋ ସୁଝାନେ କେ ଲିଏ ବଚ୍‌ପନ୍ ସେ ହୀ ବେଟେନ୍ ରହତା ଥା । ଅପ୍‌ନେ କଲେଜ୍‌ କେ ଜମାନେ ସେ ହୀ ଉନେ ଶୋଧକାର୍ଥେ ମେଁ ଦିଲ୍‌ଚନ୍ତ୍ରୀ ଲେନା ଶୁରୂ କର୍ ଦିୟା ଥା । ଉନ୍‌କା ପହଲା ଶୋଧପତ୍ର ଫିଲୋସୋଫିକଲ୍ ମୈଗଜୀନ୍ ମେଁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଆ ଥା । ଉକୀ ଦିଲୀ ଇଚ୍ଛା ତୋ ୟହୀ ଥୀ କି ୱେ ଅପ୍‌ ସାରା ଶୋଧକାର୍ୟା କୋ ହୀ ସମର୍ପିତ କର୍ ହେଁ, ମଗର୍ ଉନ୍ ଦିନୌ ଶୋଧକାର୍ଯ କୋ ପୂରେ ସମୟ କୈରିୟର୍ କେ ରୂପ୍ ମେଁ ଅପ୍‌ନାନେ କୀ କୋଈ ଖାସ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନର୍ତୀ ଥୀ । ପ୍ରତିଭାବାନ୍ ଛାତ୍ର ସରକାରୀ ନୌକରୀ କୀ ଔର୍ ଆକର୍ଷିତ ହୋତେ ଥେ । ରାମନ୍ ଭୀ ଅପ୍‌ ସମୟ କେ ଅନ୍ୟ ସୁୟୋଗ୍ଯ ଛାତ୍ରୋ କୀ ଭାଁତି ଭାରତ୍ ସରକାର୍‌ କେ ୱିତ୍ତ-ଭାଗ୍ ମେଁ ଅଫ୍‌ସର୍ ବନ୍ ଗଏ । ଉନ୍‌କୀ ତୈନାତୀ କୋଲକାତା ମେଁ ହୁଈ ।

ଅନୁବାଦ:
ରମଣଙ୍କ ମସ୍ତିଷ୍କ ବିଜ୍ଞାନର ରହସ୍ୟକୁ ସମାଧାନ କରିବାପାଇଁ ପିଲାଦିନରୁ ହିଁ ଅସ୍ଥିର ରହୁଥିଲା । ନିଜ କଲେଜ ସମୟରୁ ସେ ଗବେଷଣା କରିବାରେ ଆଗ୍ରହ ଆରମ୍ଭ କରି ଦେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଗବେଷଣାମୂଳକ ଲେଖା ଗବେଷଣା କାର୍ଯ୍ୟରେ ହିଁ ସମର୍ପିତ କରିଦେବେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଦିନମାନଙ୍କରେ ଗବେଷଣା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବିକା ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିବାର କୌଣସି ଭଲ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା । ପ୍ରତିଭାବାନ୍ ଛାତ୍ର ସରକାରୀ ଚାକିରୀ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ । ରମଣ ତାଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି କଲିକତାରେ ହେଲା ।

5. कलकत्ता……………….. वाद्ययंत्र थे।
କୋଲକାତା ମେଁ ସରକାରୀ ନୌକରୀ କେ ଦୌରାନ୍ ଉନେ ଅପ୍‌ ଆଷମ ଥି । ସ୍ବାଭାୱିକ୍ ରୁଝାନ୍ କୋ ବନାଏ ରଖା । ହୁଏ ବହୂ ବାଜାର ଆଡେ, ଜହାଁ ‘ଇଣ୍ଡିୟନ୍ ଏସୋସିଏଶନ୍ ଫାର ଦ କଲ୍‌ୱେସନ୍ ଆପ୍‌ ଏକ ଅନୂଠୀ ସଂସ୍ଥା ଥୀ, ଜିସେ କୋଲକାତା କେ ଏକ୍ ଡାକ୍ଟର ଦଫ୍‌ର ସେ ଫୁର୍ସତ୍ ପାତେ ହୀ ୱେ ଲୌ
ଆଁଫ୍ ସାଇଂସ୍’ କୀ ପ୍ରୟୋଗଶାଲା ଥୀ । ୟହ ଅପ୍‌ ମହେନ୍ଦ୍ରଲାଲ୍ ସର୍‌କାର୍ ନେ ବର୍ଷେ କୀ କଠିନ୍ ମେହନତ୍ ଔର ଲଗନ୍ କେ ବାଦ୍ ଖଡ଼ା କିମ୍ବା ଥା । ଇସ୍ ସଂସ୍ଥା କା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥା ଦେଶ୍ ମେଁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଚୈତନା କା ସ୍ଵିକାସ କନା । ଅପ୍‌ ମହାନ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୱେ କେ ବାଜୁଦ୍ ଇସ୍ ସଂସ୍ଥା କେ ପାସ୍ ସାଧର୍ମୋ କା ନିତାନ୍ତ ଅଭା ଥା । ରାମନ୍ ଇସ୍ ସଂସ୍ଥା କୀ ପ୍ରୟୋଗଶାଲା ମେଁ କାମଚଲାଉଁ ଉପକରଣୋ କା ଇସ୍ତେମାଲ୍ କର୍‌ତେ ହୁଏ ଶୋଧକାର୍ୟ କର୍‌ତେ।

ୟହ ଅପ୍‌ ଆପ୍‌ ଏକ ଆଧୁନିକ ହଠୟୋଗ୍ କା ଉଦାହରଣ ଥା, ଜିସ୍ ମେଁ ଏକ ସାଧକ ଦଫ୍‌ତର ମେଁ କଡ଼ୀ ମେହନତ୍ କେ ବାଦ୍ ବହୁ ବାଜାର୍ କୀ ଇସ୍ ମାମୂଲୀ-ସୀ ପ୍ରୟୋଗଶାଲା ମେଁ ପହୁଁଚ୍‌ ଔର୍ ଅପୂନୀ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି କେ ଜୋର୍ ସେ ଭୌତିକ ଜ୍ଞାନ କୋ ସମୃଦ୍ଧ ବନାନେ କେ ପ୍ରୟାସ୍ କର୍‌ତା । ଉନ୍ସୀ ଦିନୋ ୱେ ୱାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ର କୀ ଧ୍ଵନିର୍ଲୋ କେ ପୀଛେ ଛିପେ ଜ୍ଞାନିକ ରହସ୍ୟା କୀ ପରର୍ତେ ଖୋଲ୍‌ନେ କା ପ୍ରୟାସ୍ କର୍ ରହେ ଥେ । ଇସ୍ ଦୌରାନ୍ ଉନେ ଅନେକ ୱାଦ୍ୟୟନ୍ତୋ କା ଅଧ୍ୟୟନ କିୟା ଜିନ୍‌ ଦେଶୀ ଔର୍ ବିଦେଶୀ, ଦୋର୍ଡୋ ପ୍ରକାର କେ ୱାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ର ଥେ ।

ଅନୁବାଦ:
କଲିକତାରେ ସରକାରୀ ଚାକିରୀ କାଳରେ ସେ ନିଜର ସ୍ଵାଭାବିକ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବଜାୟ ରଖୁଲେ । ଅଫିସ୍‌ରୁ ସମୟ ମିଳିଲେ ସେ ଫେରିଆସି ବହୁ ବଜାର ଆସୁଥୁଲେ, ଯେଉଁଠି ‘ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଏସୋସିଏସନ୍ ଫର୍ ଦି କଲ୍‌ଟିବେସନ୍ ଆଫ୍ ସାଇନ୍‌ସ୍’ର ପ୍ରୟୋଗଶାଳା ଥିଲା । ଏହା ନିଜସ୍ୱ ଢଙ୍ଗର ଏକ ଅସାଧାରଣ ସଂସ୍ଥା ଥିଲା, ଯାହାକୁ କଲିକତାର ଡାକ୍ତର ମହେନ୍ଦ୍ରଲାଲ ସରକାର ବର୍ଷ ବର୍ଷର କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ଓ ନିଷ୍ଠା ପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ଏହି ସଂସ୍ଥାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଦେଶରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଚେତନାର ବିକାଶ କରିବା । ନିଜର ମହାନ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସ୍ଥା ନିକଟରେ ସାଧନଗୁଡ଼ିକର ନିତାନ୍ତ ଅଭାବ ଥିଲା । ଆଧୁନିକ ହଟଯୋଗର ଏକ ଉଦାହରଣ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ସାଧକ ଅଫିସ୍‌ରେ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ପରେ ବହୁ ବଜାରର ଏହି ସାଧାରଣ ପ୍ରୟୋଗଶାଳାରେ ପହଞ୍ଚୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜର ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟାକରୁଥିଲେ । ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟାକଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେ ଅନେକ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଦେଶୀ ଓ ବିଦେଶୀ,

6. वाद्ययंत्रों ……………………….. प्रकाशित किए।
ୱାଦ୍ୟୟର୍ଷେ ପର୍ କିଏ ଜା ରହେ ଶୋଧକାରୌ କେ ଦୌରାନ୍ ଉକେ ଅଧ୍ୟୟନ୍ କେ ଦାୟରେ ମେଁ ଜହାଁ ୱାୟଲିନ୍, ଚୈଲୋ ୟା ପିୟାନୋ ଜୈସେ ଵିଦେଶୀ ୱାଦ୍ୟ ଆଏ, ୱର୍କୀ ୱଣା, ତାରା ଔର ମୃଦଙ୍ଗମ୍ ପର ଭୀ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱନେ କାମ୍ କିୟା । ଉନ୍‌ନେ ଜ୍ଞାନିକ୍ ସିଦ୍ଧାର୍ଡୋ କେ ଆଧାର ପର୍ ପଶ୍ଚିମୀ ଦେଶୌ କୀ ଇସ୍ ଭ୍ରାତି କୋ ତୋଡ଼ନେ କୀ କୋଶିଶ୍ କୀ କି ଭାରତୀୟ ୱାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ର ଵିଦେଶୀ ୱାର୍ଯ୍ୟୋ କୀ ତୁଲ୍‌ନା ମେଁ ଘଟିୟା ହେଁ । ୱାଦ୍ୟୟନ୍ତୋ କେ କଂପନ୍ କେ ପିଛେ ଛିପେ ଗଣିତ୍ ପର୍ ଉର୍ଡୋନେ ଅଚ୍ଛା-ଖାସା କାମ୍ କିୟା ଔର୍ ଅନେକ୍ ଶୋଧପତ୍ର ଭୀ ପ୍ରକାଶିତ୍ କିଏ ।

ଅନୁବାଦ:
ଚାଦ୍ୟ ଯନ୍ତ ଉପରେ କରୁଥିବା ଗବେଷଶା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଅଧ୍ୟୟନର ପରିଧ୍ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଭାଓଲିନ୍ ପିଆନୋ ଯେପରି ବିଦେଶୀ ବାଦ୍ୟ ଆସିଥିଲା, ସେଇଠି ବୀଣା, ତାନପୁରା ଏବଂ ମୃଦଙ୍ଗ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସେ କାମ କରିଥିଲେ । ବିଦେଶୀ ବାଦ୍ୟ ତୁଳନାରେ ଭଲ ନୁହେଁ । ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର କମ୍ପନର ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଗଣିତ ଉପରେ ସେ ଭଲ କାମ କରିଥିଲେ ଓ ଅନେକ ଗବେଷଣା ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ କରିଥିଲେ ।

7. उस जमाने …………………. काम था।
ଉସ୍ ଜମାନେ କେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାଶାସ୍ତ୍ରୀ ସର୍ ଆଶୁତୋଷ ମୁଖାର୍ଜୀ କୋ ଇସ୍ ପ୍ରତିଭାୱାନ୍ ୟୁୱକ୍ କେ ବାରେ ମେଁ ଜାନକାରୀ ମିଲୀ । ଉନ୍ସୀ ଦିର୍ଡୋ କଳ୍‌କରା ୱିଶ୍ୱଦ୍ୟାଲୟ ମେଁ ପ୍ରୋଫେସର୍ କା ନୟା ପଦ୍ ସୃଜିତ୍ ହୁଆ ଥା । ମୁଖର୍ଜୀ ମହୋଦୟ ନେ ରାମନ୍ କେ ସମକ୍ଷ ପ୍ରସ୍ତାବ୍ ରଖା କି ୱେ ସରକାରୀ ନୌକରୀ ଛୋଡ଼କର୍ କଳ୍‌କରା ୱିଶ୍ୱଦ୍ୟାଲୟ ମେଁ ପ୍ରୋଫେସର୍ କା ପଦ୍ ସ୍ବୀକାର କର୍ ଲୈ । ରାମନ୍ କେ ଲିଏ ୟହ ଏକ କଠିନ୍ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଥା । ଉସ୍ ଜମାନେ କେ ହିସାବ୍ ସେ ୱେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସରକାରୀ ପଦ୍ ପର୍ ଥେ । ଜିସ୍କୋ ସାଥ୍ ମୋଟୀ ତହା ଔର ଅନେକ ସୁବିଧାଏଁ ଜୁଡ଼ି ହୁଈ ଥୀ । ଉହେଁ ନୌକରୀ କର୍‌ତେ ହୁଏ ଦସ୍ ୱର୍ଷ ବୀତ୍‌ ଚୁକେ ଥେ । ଐସୀ ହାଲତ୍ ମେଁ ସର୍‌କାରୀ ନୌକ୍‌ରୀ ଛୋଡ଼କର୍ କମ୍ ୱେତନ୍ ଔର କମ୍ ସୁଧାୱାଲୀ ୱିଶ୍ୱଦ୍ୟାଲୟ କୀ ନୌକରୀ ମେଁ ଆନେ କା ଫୈସଲା କରନା ହିମ୍ମତ୍ କା କାମ୍ ଥା।

ଅନୁବାଦ:
ଚାଦ୍ୟ ଯନ୍ତ ଉପରେ କରୁଥିବା ଗବେଷଶା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଅଧ୍ୟୟନର ପରିଧ୍ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଭାଓଲିନ୍ ସୂଚନା ମିଳିଲା । ସେହିଦିନମାନଙ୍କରେ କଲିକତା ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପ୍ରଫେସରର ନୂତନ ପଦବୀ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ମୁଖାର୍ଜୀ ସ୍ଵୀକାର କରନ୍ତୁ । ରମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ କଠିନ ସମସ୍ୟା ଥିଲା । ସେହି ସମୟର ହିସାବରେ ସେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସରକାରୀ ପଦରେ ଥିଲେ, ଯାହା ସହିତ ମୋଟା ଦରମା ଓ ଅନେକ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ଥିଲା । ସେ ଚାକିରୀ କରି ଦଶ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ । ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସରକାରୀ ଚାକିରୀ ଛାଡ଼ି କମ୍ ଦରମା ଓ କମ୍ ସୁବିଧା ଥିବା ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟର ଚାକିରୀ କରିବାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନେବା ସାହସିକତାର କାମ ଥିଲା।

8. रामन …………………………. में हुई।
ରାମନ୍ ସରକାରୀ ନୌକ୍‌ରୀ କୀ ସୁଖ୍-ସୁଧାଓଁ କୋ ଛୋଡ୍ ସନ୍‌ ୧୯୧୭ ମେଁ କଲ୍‌କରା ୱିଶ୍ୱଦ୍ୟାଲୟ କୀ ନୌକ୍‌ରୀ ମେଁ ଆ ଗଏ । ଉକେ ଲିଏ ସରସ୍ଵତୀ କୀ ସାଧନା ସର୍‌କାରୀ ସୁଖ ସୁଧାଓଁ ସେ କର୍ମୀ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଥୀ । କଲ୍‌କତ୍ତା ଶ୍ୱଦ୍ୟାଲୟ କେ ଶୈକ୍ଷଣିକ ମାହୋଲ୍ ମେଁ େ ଅପ୍‌ନା ପୂରା ସମୟ ଅଧ୍ୟୟନ, ଅଧ୍ୟାପନ୍ ଔର୍ ଶୋଧ ମେଁ ବିତାନେ ଲଗେ । ଚାର୍ ସାଲ୍ ୱାଦ୍ ମ୍ମାନୀ ସନ୍ ୧୯୨୧ ମେଁ ସମୁଦ୍ର-ୟାତ୍ରା କେ ଦୌରାନ୍ ଜବ୍ ରାମନ୍ କେ ମସ୍ତିଷ୍କ ମେଁ ସମୁଦ୍ର କେ ନୀଲେ ରଙ୍ଗ କୀ ୱଜହ କା ସୱାଲ୍ ହିଲୋର୍ରେ ଲେନେ ଲଗା, ତୋ ଉନେ ଆଗେ ଇସ୍ ଦିଶା ମେଁ ପ୍ରୟୋଗ କିଏ, ଜିସ୍‌ ପରିଣତି ରାମନ୍ ପ୍ରଭାୱ କୀ ଖୋଜ କେ ରୂପ ମେଁ ହୁଈ ।

ଅନୁବାଦ:
ରମଣ ସରକାରୀ ଚାକିରୀର ସୁଖ ସୁବିଧା ଛାଡ଼ି ୧୯୧୭ ମସିହାରେ କଲିକତା ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଚାକିରୀ କଲେ । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସରସ୍ଵତୀଙ୍କ ସାଧନା ସରକାରୀ ସୁଖ ସୁବିଧାଠାରୁ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା କଲିକତାକା ରଣର ପ୍ରଶ୍ନ ଆଲୋଡ଼ିତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା, ତେଣୁ ସେ ଆଗେ ଏହି ଦିଗରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ, ଯାହାର ପରିଣତି ରମଣ ପ୍ରଭାବର ଆବିଷ୍କାର ରୂପରେ ହୋଇଛି ।

9. रामन ………………………… जाता है।
ରାମନ୍ ନେ ଅନେକ୍ ଠୋସ୍ ର ଔର୍ ତରଲ୍ ପଦାର୍ଥେ ପର୍ ପ୍ରକାଶ୍ କୀ କିରଣ୍ କେ ପ୍ରଭାୱ କା ଅଧ୍ୟୟନ୍ କିୟା । ଉନ୍‌ନେ ପାୟୀ କି ଜବ୍ ଏକବର୍ଷୀୟ ପ୍ରକାଶ୍ କୀ କିରଣ କିସୀ ତରଲ୍ ୟା ଠୋସ୍ ରୱେଦାର୍ ପଦାର୍ଥ ସେ ଗୁଜରତୀ ହୈ ତୋ ଗୁଜର୍‌ନେ କେ ବାଦ୍ ଉସ୍‌ ୱର୍ଣ୍ଣ ମେଁ ପରିବର୍ଭନ୍ ଆତା ହୈ । ଜହ ୟହ ହୋତୀ ହୈ କି ଏକର୍ଣ୍ଣୀୟ ପ୍ରକାଶ୍ କୀ କିରଣ୍ କେ ଫୋର୍ଡାନ୍ ଜବ୍ ତରଲ୍ ୟା ଠୋସ୍ ରୱେ ସେ ଗୁଜର୍‌ତେ ହୁଏ ଇନ୍‌କେ ଅଣୁଓଁ ସେ ଟକରାହେଁ ହେଁ ତୋ ଇସ୍ ଟକରାଷ୍ଟ୍ର କେ ପରିଣାମସ୍ୱରୂପ ୱେ ୟା ତୋ ଊର୍ଜା କା କୁଚ୍ଛ ଅଂଶ ଖୋ ଦେତେ ହୈ ୟା ପା ଜାତେ ହେଁ । ଦୋର୍ଡୋ ହୀ ସ୍ଥିତିୟାଁ ପ୍ରକାଶ କେ ୱର୍ଷ (ରଙ୍ଗ) ମେଁ ବଦଲାୱ ଲାତି ହେଁ । ଏକଣ୍ଠୀୟ ପ୍ରକାଶ୍ କୀ କିରଣୋ ମେଁ ସସେ ଅଧିକ ଊର୍ଜା ବୈଜନୀ ରଂଗ୍ କେ ପ୍ରକାଶ୍ ମେଁ ହୋତୀ ହୈ । ବୈଜନୀ କେ ବାଦ୍ କ୍ରମଶଃ ନୀଲେ, ଆସ୍‌ମାନୀ, ହରେ, ପୀଲେ, ନାରଂଗୀ ଔର୍ ଲାଲ୍ ୱର୍କ୍ କା ନମ୍ବର୍ ଆତା ହୈ । ଇସ୍ ପ୍ରକାର୍ ଲାଲ୍ ବର୍ଷୀୟ ପ୍ରକାଶ୍ କୀ ଉର୍ଜା ସବ୍‌ କମ୍ ହୋତି ହୈ । ଏକଣ୍ଠୀୟ ପ୍ରକାଶ୍ ତରଲ ୟା ଠୋସ୍ ରହେଁ ସେ ଗୁଜରତେ ହୁଏ ଜିସ୍ ପରିମାଣ ମେଁ ଊର୍ଜ୍ୟ ଖୋତା ୟା ପାତା ହୈ, ଉସୀ ହିସାବ୍ ସେ ଉସ୍‌ ୱର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋ ଜାତା ହୈ ।

ଅନୁବାଦ:
ରମଣ ଅନେକ ଶକ୍ତ ଜିନିଷ ଏବଂ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ଆଲୋକ କିରଣର ପ୍ରଭାବ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ । ସେ ପାଇଲେ ଯେ ଏକ ବର୍ଷର ଆଲୋକର କିରଣ କୌଣସି ତରଳ ବା ଶକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଯାଏ, ଯିବା ପରେ ବର୍ଷରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ । କାରଣ ଏହା ହେଉଛି ଯେ ଏକ ବର୍ଷର ଆଲୋକର କିରଣର ଅଂଶ ତରଳ ବା ଶକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଯାଏ ଓ ଏହାର ଅଣୁ ସହିତ ଧକ୍କା ହୁଏ । ଏହି ଧକ୍‌କା ପରିଣାମ ସ୍ବରୂପ ସେହି ବଳର କିଛି ଅଂଶ ହରାଇଥାଉ ବା ପାଇଥାଉ । ଉଭୟ ସ୍ଥିତି ଆଲୋକ ରଙ୍ଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ । ଏକ ଆଲୋକର କିରଣରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ବାଇଗଣି ରଙ୍ଗର ଆଲୋକରେ ଅଛି। ବାଇଗଣି ପରେ କ୍ରମଶଃ ନୀଳ, ଆକାଶୀ, ସବୁଜ, ହଳଦୀ, ନାରଙ୍ଗି ଓ ଲାଲ ବର୍ଷର ନମ୍ବର ଆସେ । ଏହି ପ୍ରକାର ଲାଲ-ବର୍ଣ୍ଣର ପ୍ରକାଶର ବଳ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ହୁଏ । ଗୋଟିଏ ବର୍ଷର ଆଲୋକ ତରଳ ବା ଶକ୍ତି ଦେଇ ଗତିକଲେ ଯେଉଁ ପରିମାଣର ଶକ୍ତି ପାଏ ବା ହରାଏ, ସେହି ହିସାବରେ ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ।

10. रामन की ………………………………. करती है।
ରାମନ୍ କୀ ଖୋଜ୍ ଭୌତିକୀ କେ କ୍ଷେତ୍ର ମେଁ ଏକ୍ କ୍ରାନ୍ତି କେ ସମାନ୍ ଥୀ । ଇସ୍‌ ପହଲା ପରିଣାମ୍ ତୋ ୟହ ହୁଆ କି ପ୍ରକାଶ୍ କୀ ପ୍ରକୃତି କେ ବାରେ ମେଁ ଆଇଂସ୍ଟାଇନ୍ କେ ୱିଚାର୍ରେ କା ପ୍ରାୟୋଗିକ ପ୍ରମାଣ୍ ମିଲଗୟା । ଆଇଂଷ୍ଟାଇନ୍ କେ ପୂତ୍ତୀ ବୈଜ୍ଞାନିକ୍ ପ୍ରକାଶ୍ କୋ ତରଙ୍ଗ୍ କେ ରୂପ୍ ମେଁ ମାତେ ଥେ, ମଗର୍ ଆଇଂସ୍ଟାଇନ୍ ନେ ବତାୟା କି ପ୍ରକାଶ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କର୍ପୋ କୀ ତୀବ୍ର ଧାରା କେ ସମାନ୍ ହୈ । ଇନ୍ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କର୍ପୋ କୀ ତୁଳନା ଆଇଂସ୍ଟାଇନ୍ ନେ ବୁଲେଟ୍‌ ସେ କୀ ଔର୍ ଇନ୍‌ ‘ପ୍ରୋଟନ୍’ ନାମ୍ ଦିୟା । ରାମନ୍ କେ ପ୍ରୟୋଗୋଁ ନେ ଆଇଂସ୍ଟାଇନ୍ କୀ ଧାରଣା କା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରମାଣ୍ ଦେ ଦିୟା, ଜ୍ୟୋକି ଏକର୍ଣ୍ଣୀୟ ପ୍ରକାଶ୍ କେ ୱର୍ଣ୍ଣ ମେଁ ପରିୱର୍ଭନ୍ ୟହ ସାଫ୍ ତୌର ପର୍ ପ୍ରମାଣିତ୍ କରତା ହୈ କି ପ୍ରକାଶ କୀ କିରଣ ତୀବ୍ରଗାମୀ ସୂକ୍ଷ୍ମ କର୍ପୋ କେ ପ୍ରହ କେ ରୂପ ମେଁ ବ୍ୟବହାର କରତୀ ହୈ ।

ଅନୁବାଦ:
ରମଣଙ୍କ ଅନୁସନ୍ଧାନ ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ବିପ୍ଲବ ପରି ଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରଥମ ପରିଣାମ ଏହା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଲୋକକୁ ତରଙ୍ଗ ରୂପେ ମାନୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଆଇନ୍‌ଷ୍ଟାଇନ୍ କହିଲେ ଯେ ଆଲୋକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁର ତୀବ୍ରଧାରା ପରି ଅଟେ । ଏହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁର ତୁଳନା ଆଇନ୍‌ଷ୍ଟାଇନ୍ ବୁଲେଟ୍ ସହିତ କଲେ ଏବଂ ତାହାକୁ ‘ପ୍ରୋଟନ୍’ ନାମ ଦେଲେ । ରମଣଙ୍କ ପ୍ରୟୋଗ ଆଇନ୍‌ଷ୍ଟାଇନ୍‌ଙ୍କ ଧାରଣାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରମାଣ ଦେଇଦେଲା, କାରଣ ଏକବର୍ଷୀୟ ଆଲୋକ ବର୍ଷରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏହା ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରମାଣିତ କରେ ଯେ ଆଲୋକର କିରଣ ତୀବ୍ରଗାମୀ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରବାହ ରୂପରେ ବ୍ୟବହାର କରେ ।

11. रामन की ……………………………. गया है।
ରାମନ୍ କୀ ଖୋଜ୍ କୀ ୱଜହ ସେ ପଦାର୍ଥୋ କେ ଅଣୁଓଁ ଔର୍ ପରମାଣୁଓଁ କୀ ଆନ୍ତରିକ୍ ସଂରଚନା କା ଅଧ୍ୟୟନ୍ ସହଜ୍ ହୋ ଗୟା । ପହଲେ ଇସ୍ କାମ୍ କେ ଲିଏ ଇଁଫ୍ରା ରେଡ଼ ସ୍ପେକ୍ଟ୍ରୋସ୍କୋପି କା ସହାରା ଲିୟା ଜାତା ଥା । ୟହ ମୁସ୍କିଲ୍ ତକ୍‌କ୍ ହୈ ଔର୍ ଗଲ୍‌ୟୌ କୀ ସଂଭାୱନା ବହୁତ୍ ଅଧିକ ରହତୀ ହୈ । ରାମନ୍ କୀ ଖୋଜ୍ କେ ବାଦ୍ ପଦାର୍ଥେ କୀ ଆଣୱିକ୍ ଔର୍ ପରମାଣକ ସଂରଚନା କେ ଅଧ୍ୟୟନ୍ କେ ଲିଏ ରାମନ୍ ସ୍ପେକ୍ଟ୍ରୋସ୍କୋପି କା ସହାରା ଲିୟା ଜାନେ ଲଗା । ୟହ ତକ୍‌ନୀକ୍ ଏକୱର୍କୀୟ ପ୍ରକାଶ୍ କେ ୱର୍ଣ୍ଣ ମେଁ ପରିୱର୍ଭନ୍ କେ ଆଧାର ପର୍ ପଦାର୍ଥୋ କୋ ଅଣୁଓଁ ଔର୍ ପରମାଣୁଓଁ କୀ ସଂରଚନା କୀ ସଟୀକ ଜାନ୍‌କାରୀ ଦେତୀ ହୈ । ଇସ୍ ଜାନ୍‌କାରୀ କୀ ୱଜହ ସେ ପଦାର୍ଥେ କା ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରୟୋଗଶାଲା ମେଁ କରନା ତଥା ଅନେକ ଉପୟୋଗୀ ପଦାର୍ଥେ କା କୃତ୍ରିମ ରୂପ୍ ସେ ନିର୍ମାଣ ସମ୍ଭବ ହୋ ଗୟା ହୈ ।

ଅନୁବାଦ:
ରମଣଙ୍କ ଅନୁସନ୍ଧାନ କାରଣରୁ ପଦାର୍ଥର ଅଣୁ ଓ ପରମାଣୁର ଗଠନ ରୀତିର ଅଧ୍ୟୟନ ସହଜ ହୋଇଗଲା । ପ୍ରଥମେ ଏହି କାମ ପାଇଁ ଇମ୍ଫାରୋଡ଼ ସେକ୍ସ୍ ।ସ୍କୋପିର ସାହାଯ୍ୟ ନିଆଯାଉଥିଲା । ଏହା କଠିନ କୌଶଳ ଅଟେ ଓ ଭୁଲଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ରମଣ ସ୍ପେକ୍ଟ୍ରୋ,ସ୍କୋପିର ସାହାଯ୍ୟ ନେବାକୁ ପଡ଼ିଲା । ଏହି କୌଶଳ ଗୋଟିଏ ରଙ୍ଗର ଆଲୋକର ବର୍ଷର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆଧାର ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଅଣୁ ଏବଂ ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକର ରୀତିରେ ସଠିକ୍ ସୂଚନା ଦେଉଛି । ଏହି ସୂଚନା କାରଣରୁ ପଦାର୍ଥର ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରୟୋ ଗଶାଳାରେ କରିବା ତଥା ଅନେକେ ଉପଯୋଗ ପଦାର୍ଥର କୃତ୍ରିମ ରୂପରେ ନିର୍ମାଣ ସମ୍ଭବ ହୋଇପା ରିଛି।

12. रामन प्रभाव ………………………….. जाग्रत किया।
ରାମନ୍ ପ୍ରଭାବ୍ କୀ ଖୋଜ୍ ନେ ରାମନ୍ କୋ ବିଶ୍ଵ କେ ଚୋଟୀ କେ ବୈଜ୍ଞାନିର୍ଲୋ କୀ ପଂକ୍ତି ମେଁ ଲା ଖଡ଼ା କିୟା । ପୁରସ୍କାରୌ ଔର୍ ସମ୍ମାନୌ କୀ ତୋ ଜୈସେ ଝଡ଼ୀ-ସୀ ଲଗୀ ରହୀ । ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସନ୍‌ ୧୯୨୪ ମେଁ ର୍ରାୟଲ୍ ସୋସାଇଟୀ କୀ ସଦସ୍ୟତା ସେ ସମ୍ମାନିତ୍ କିମ୍ବା ଗୟା । ସନ୍‌ ୧୯୨୯ ମେଁ ଉହେଁ ‘ସର୍’ କୀ ଉପାଧୀ ପ୍ରଦାନ୍ କୀ ଗଈ । ଠୀକ୍ ଅଗ୍‌ ହୀ ସାଲ୍ ଉହେଁ ୱିଶ୍ କେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରସ୍କାର ଭୌତିକୀ ମେଁ ନୋବେଲ୍‌ ପୁରସ୍କାର୍ ସେ ସମ୍ମାନିତ୍ କିୟାଗୟା । ଉହେଁ ଔର୍ ଭୀ କଈ ପୁରସ୍କାର୍ ମିଲେ, ଜୈସେ ରୋମ୍ କା ମେନ୍ୟୁସୀ ପଦକ୍, ର୍ରାୟଲ ସୋସାଇଟୀ କା ହ୍ୟୁଜ୍ ପଦକ, ଫିଲୋଡ଼େଲ୍‌ଫିୟା ଇଂଷ୍ଟୀଟ୍‌ଟ୍ କା ଫ୍ରେଙ୍କ୍‌ଲିନ୍ ପଦକ୍, ସୋୱିୟତ୍ ରୂସ୍ କା ଅନ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଲେନିନ୍ ପୁରସ୍କାର ଆଦି । ସନ୍‌ ୧୯୫୪ ମେଁ ରାମନ୍ କୋ ଦେଶ୍ କେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ‘ଭାରତ-ରତ୍ନ’ ସେ ସମ୍ମାନିତ୍ କିୟା ଗୟା । ୱେ ନୋବେଲ୍‌ ପୁରସ୍କାର ପାନେୱାଲେ ପହଲେ ଭାରତୀୟ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଥେ । ଉକେ ବାଦ୍ ୟହ ପୁରସ୍କାର୍ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକତାଓ୍ବାଲେ କିସୀ ଅନ୍ୟ କୈଜ୍ଞାନିକ୍ କୋ ଅଭୀତକ୍ ନର୍ଜୀ ମିଲ୍ ପାୟା ହୈ । ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଅଧିକାଂଶ ସମ୍ମାନ ଉସ୍ ଦୌର୍ ମେଁ ମିଲେ ଜବ୍ ଭାରତ ଅଂଗ୍ରେର୍ଡୋ କା ଗୁଲାମ ଥା । ଉହେଁ ମିଲନେୱାଲେ ସମ୍ମାନୌ ନେ ଭାରତ କୋ ଏକ ନୟା ଆତ୍ମ-ସମ୍ମାନ୍ ଔର୍ ଆତ୍ମ-ବିଶ୍ବାସ୍ ଦିୟା । ୱିଜ୍ଞାନ କେ କ୍ଷେତ୍ର ମେଁ ଉନ୍‌ନେ

ଅନୁବାଦ:
‘ରମଣ ପ୍ରଭାବ’ ବା ‘ରମଣ ରଶ୍ମୀ’ର ଆବିଷ୍କାର ରମଣଙ୍କୁ ବିଶ୍ଵର ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଣି ଛିଡ଼ା କଲା । ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନର ଧାଡ଼ି ଲାଗିରହଲା । ତାଙ୍କୁ ୧୯୨୪ ମସିହାରେ ରୟାଲ ସୋସାଇଟ୍‌ର ସହସ୍ୟଭାବେ ସମ୍ମାନିତ କରାଗଲା । ୧୯୨୯ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ‘ସାର୍’ ଉପାଧ୍ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ଠିକ୍ ଆଗାମୀ ବର୍ଷ ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ଵର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରସ୍କାର ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନରେ ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାରରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଗଲା । ତାଙ୍କୁ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କେତେକ ପୁରସ୍କାର ମିଳିଲା, ଯେପରି ରୋମ୍‌ର ମୈତ୍ୟୁସୀ ପଦକ, ରୟାଲ ସୋସାଇଟ୍‌ର ହ୍ୟୁଜ୍ ପଦକ, ଫିଲାଡ଼େଲିଫ୍‌ ଇନ୍‌ଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟର ଫ୍ରେଙ୍କଲିନ୍ ପଦକ, ସୋଭିଏତ୍ ରୁଷର ଅନ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଲେନିନ୍ ପୁରସ୍କାର ଆଦି । ୧୯୫୪ରେ ରମଣଙ୍କୁ ଦେଶର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ‘ଭାରତ-ରତ୍ନ’ରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଗଲା । ସେ ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର ପାଇବାରେ ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପରେ ଏହି ପୁରସ୍କାର ଭାରତୀୟ ନାଗରିକତା ପ୍ରାପ୍ତ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଳିପାରି ନାହିଁ । ତାଙ୍କୁ ଅଧିକାଂଶ ସମ୍ମାନ ଏହି ସମୟରେ ମିଳିଲା, ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ଇଂରେଜଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିଲା । ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥି ସମ୍ମାନଗୁଡ଼ିକ ଭାରତକୁ ଏକ ନୂତନ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ଵାସ ଦେଲା । ବିଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ଏକ ନୂତନ ଭାରତୀୟ
ଚେତନାର ଜାଗ୍ରତ କଲେ ।

13. भारतीय ……………….. परहेज क्यों।
ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ସେ ରାମନ୍ କୋ ହମେଶା ହୀ ଗହରା ଲଗାୱ ରହା । ଉନ୍‌ନେ ଅପୂନୀ ଭାରତୀୟ ପହଚାନ୍ କୋ ହମେଶା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖା । ଅନ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧି କେ ବାଦ୍ ଭୀ ଉନ୍‌ନେ ଅପ୍‌ନେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ପହନାୱେ କୋ ନହିଁ ଛୋଡ଼ା । ୱେ କଟ୍ଟର୍ ଶାକାହାରୀ ଥେ ଔର୍ ମଦିରା ସେ ସଖ୍ତ ପରହେଜ୍ ରଖ୍ ଥେ। ଜବ୍ ୱେ ନୋବେଲ୍‌ ପୁରସ୍କାର ପ୍ରାପ୍ତ କର୍‌ନେ ଷ୍ଟିକହୋମ୍ ଗଏ ତୋ ୱହାଁ ଉନେ ଶରାବ୍ ପୀନେ ସେ ଇନ୍‌କାର୍ କିୟା ତୋ ଏକ୍ ଆୟୋଜକ୍ ନେ ପରିହାସ୍ ମେଁ ଉସେ କହା କି ରାମନ୍ ନେ ଜବ୍ ଅଲ୍‌କୋହଲ୍ ପର୍ ରାମନ ପ୍ରଭାୱ କା ପ୍ରଦର୍ଶନ କର୍ ହର୍ମେ ଆହ୍ଲାଦିତ କର୍‌ନେ ମେଁ କୋଈ କସର୍ ନହୀ ଛୋଡ଼ୀ, ତୋ ରାମନ୍ ପରି ଅଲ୍‌କୋହଲ୍ କେ ପ୍ରଭାୱ କା ପ୍ରଦର୍ଶନ୍ କର୍‌ନେ ସେ ପରହେଜ୍ କୈ?

ଅନୁବାଦ:
ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ରମଣଙ୍କ ସର୍ବଦା ଗଭୀର ରୁଚି ଥିଲା । ସେ ନିଜର ଭାରତୀୟ ପରିଚୟକୁ ସର୍ବଦା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖୁଥିଲେ । ଅନ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ପୋଷାକକୁ ଛାଡ଼ିନଥିଲେ । ସେ ଦୃଢ଼ ଶାକାହାରୀ ଥିଲେ ଓ ମଦଠୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂରେଇ ରହୁଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ସେ ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର ପାଇଁ ଷ୍ଟକ୍‌ହୋମ୍ ଗଲେ ସେଠାରେ ସେ ମଦ ପିଇବାକୁ ମନା କଲେ, ତେଣୁ ଜଣେ ଆୟୋଜକ ପରିହାସ (ଥଟ୍ଟା)ରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ ରମଣ ଯେତେବେଳେ ଆଲ୍‌ କୋହଲ୍ ଉପରେ ‘ରମଣରଶ୍ମି’ର ପ୍ରଦର୍ଶନକରି ଆମକୁ ଆହ୍ଲାଦିତ କରିବାରେ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ରମଣ ଉପରେ ଆଲକୋହଲ୍‌ର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାରେ କୁଣ୍ଠିତ କାହିଁକି ?

14. रामन का …………………………. आहु में हुई।
.ତ୍ର କ । ରାମନ୍ କା ଜ୍ଞାନିକ୍ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ପ୍ରୟୋଗୋଁ ଔର୍ ଶୋଧପତ୍ର-ଲେଖନ୍ ତକ୍ ହୀ ସିମ୍‌ଟା ହୁଆ ନର୍ଜୀ ଥା । ଉକେ ଅନ୍ଦର୍ ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଚେତନା ଥୀ ଔର୍ ୱେ ଦେଶ୍ ମେଁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟି ଔର୍ ଚିନ୍ତନ କେ ବିକାସ୍ କେ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ଥେ । ଉହେଁ ଅପନେ ଶୁରୁଆତୀ ଦିନ୍ ହମେଶା ହୀ ୟାଦ ରହେ ଜବ୍ ଉର୍ରେ ଜଂଗ କୀ ପ୍ରୟୋଗଶାଲା ଔର୍ ଉପକରଣୋ କେ ଅଭା ମେଁ କାଫି ସଂଘର୍ଷ କର୍‌ନା ପଡ଼ା ଥା । ଇସୀଲିଏ ଉର୍ଡୋନେ ଏକ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉନ୍ନତ୍ ପ୍ରୟୋଗଶାଲା ଔର୍ ଶୋଧ-ସଂସ୍ଥାନ କୀ ସ୍ଥାପନା କୀ ଜୋ ବଂଗଲୌର୍ ମେଁ ସ୍ଥିତ୍ ହୈ ଔର୍ ଉର୍ତୀ କେ ନାମ୍ ପର୍ ‘ରାମନ୍ ରିଚର୍ସ ଇଂସ୍ଟିଟ୍ୟୁଟ୍’ ନାମ୍ ସେ ଜାନୀ ଜାତୀ ହୈ । ଭୌତିକ୍ ଶାସ୍ତ୍ର ମେଁ ଅନୁସଂଧାନ୍ କୋ ବଢ଼ି ଦେନେ କେ ଲିଏ ଉହୋନେ ‘ଇଣ୍ଡିୟନ ଜରନଲ୍ ଆଫ୍ ଫିଜିକ୍‌ସ’ ନାମକ ଶୋଧ ପତ୍ରିକା ପ୍ରାରମ୍ଭ କୀ ।

ଅପ୍‌ନେ ଜୀୱନ୍-କାଲ୍ ମେଁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱନେ ସୈକର୍ଡ଼ ଶୋଧ ଛାର୍ଡୋ କା ମାର୍ଗଦର୍ଶନ୍ କିୟା । ଜିସ୍ ପ୍ରକାର ଏକ ଦୀପକ୍ ସେ ଅନ୍ୟ କଈ ଦୀପକ୍ ଜଲ୍ ଉଠତେ ହୈ, ଉସୀ ପ୍ରକାର୍ ଉକେ ଶୋଧ-ଛାତ୍ରୋ ନେ ଆଗେ ଚଲ୍‌କର୍ କାଫି ଅଚ୍ଛା କାମ୍ କିୟା । ଉହେଁ ମେଁ କଈ ଛାତ୍ର ବାଦ୍ ମେଁ ଉଜ୍ ପଦୌ ପର୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଜ୍ଞାନ୍ କେ ପ୍ରଚାର୍ ପ୍ରସାର୍ କେ ଲିଏ ୱେ ‘କରେଣ୍ଟ୍‌ ସାଇଂସ୍’ ନାମକ୍ ଏକ୍ ପତ୍ରିକା ଭୀ ସଂପାଦନ କର୍‌ତେ ଥେ । ରାମନ୍ ପ୍ରଭାୱ କେଲ୍ କୀ କିରଣୋ ତକ୍ ହୀ ସିମ୍‌ଟା ନର୍ଜୀ ଥା, ଉନେ ଅପ୍‌ନେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ କେ ପ୍ରକାଶ୍ କୀ କିରର୍ଥେ ସେ ପୂରେ ଦେଶ୍ କୋ ଆଲୋକିତ୍ ଔର୍ ପ୍ରଭାବିତ୍ କିୟା । ଉନ୍‌କୀ ମୃତ୍ୟୁ ୨୧ ନବର ସନ୍‌ ୧୯୭୦ କେ ଦିନ ୮୨ ବର୍ଷ କୀ ଆୟୁ ମେଁ ହୁଈ ।

ଅନୁବାଦ:
ରମଣଙ୍କ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵ ପ୍ରୟୋଗ ଓ ଗବେଷଣା ପତ୍ର ଲେଖୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମାପ୍ତ ହୋଇ ନଥିଲା । ତାଙ୍କ ଭିତରେ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଚେତନା ଥିଲା ଓ ସେ ଦେଶର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଚିନ୍ତନର ବିକାଶ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ଥିଲେ । ସେ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । ତେଣୁ ସେ ଗୋଟିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉନ୍ନତ ପ୍ରୟୋଗଶାଳା ଓ ଅନୁସନ୍ଧାନ ସଂସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯାହା ବାଙ୍ଗଲୋରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ‘ରମଣ ରିସର୍ଚଇନ୍‌ଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍’ ନାମରେ ନାମିତ ହୋଇଛି । ଭୌତିକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଗବେଷଣାକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେବାପାଇଁ ସେ ‘ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଜର୍ଣଲ୍‌ ଆଫ ଫିଜିକ୍‌ସ’ ନାମକ ଗବେଷଣା ପତ୍ରିକା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ନିଜ ଜୀବନ କାଳରେ ସେ ଶହ-ଶହ ଗବେଷଣା ଛାତ୍ରମାନଙ୍କର ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କଲେ। ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଦୀପରୁ ଅନ୍ୟ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଦୀପ ଜଳିଉଠେ, ସେହିପରି ତାଙ୍କର ଅନୁସନ୍ଧାନୀ ଛାତ୍ରମାନେ ଆଗକୁ ଯାଇ ବହୁତ ଭଲ କାମ କଲେ । ତା’ ନାମକ ଗୋଟିଏ ପତ୍ରିକା ମଧ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥିଲେ । ରମଣଙ୍କ ପ୍ରଭାବ କେବଳ ଆଲୋକର କିରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିନଥୁଲା ସେ ନିଜ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ଵର ଆଲୋକର କିରଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶକୁ ଆଲୋକିତ ଓ ପ୍ରଭାବିତ କଲେ । ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ୧୯୭୦ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ୨୧ ତାରିଖ, ୮୨ ବର୍ଷରେ ହୋଇଥିଲା ।

15. रामन वैज्ञानिक ………………………….. करने की।
ରାମନ୍ ବୈଜ୍ଞାନିକ୍ ଚେତନା ଔର୍ ଦୃଷ୍ଟି କୀ ସାକ୍ଷାତ୍‌ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଥେ । ଉନ୍‌ନେ ହମେଁ ହମେଶା ହୀ ୟହ ସଂଦେଶ୍ ଦିୟା କି ହମ୍ ଅପ୍‌ ଆସ୍‌ପାସ୍ ଘଟ୍ରହୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ୍‌ ଘଟନାଓଁ କୀ ଛାନବୀନ୍ ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟି ସେ କର୍ରେ । ତଭୀ ତୋ ରାମନ୍ ଜ୍ଞାନିକ୍ ଚେତନା ଔର୍ ଦୃଷ୍ଟି କୀ ସାକ୍ଷାତ୍‌ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଥେ । ଉନେ ହମେଁ ହମେଶା ହୀ ୟହ ସଂଦେଶ୍ ଦିୟା କି ହମ୍ ଅପ୍‌ ଆସ୍‌ପାସ୍‌ ଘଟ୍‌ରହୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ୍‌ ଘଟନାଓଁ କୀ ଛାନବୀନ୍ ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟି ସେ କର୍ରେ । ତଭୀ ଉନେ ସଙ୍ଗୀତ କେ ସୁର-ତାଲ୍ ଔର୍ ପ୍ରକାଶ୍ କୀ କିରର୍ଣ୍ଣୋ କୀ ଆଭା କେ ଅନ୍ଦର୍ ସେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଖୋଜ୍ ନିକାଲେ । ହମାରେ ଆସ୍‌ସ୍ ଐସୀ ନ ଜାନେ କିତ୍‌ନୀ ହୀ ଚୀହେଁ ବିଖ୍ରୀ ପତ୍ନୀ ହେଁ, ଜୋ ଅପ୍‌ ଜ ରୂରତ୍ ହୈ ରାମନ୍ କେ ଜୀୱନ ସେ କରନେ କୀ । ପ୍ରେରଣା ପାତ୍ର କୀ ତଲାସ୍ ମେଁ ହେଁ । ଲେନେ କୀ ଔର୍ ପ୍ରକୃତି କେ ବୀଚ୍ ଛୁପେ ବୈଜ୍ଞାନିକ୍ ରହସ୍ୟ କା ଭେଦନ୍।

ଅନୁବାଦ:
ରମଣ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଚେତନା ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲେ । ସେ ଆମ୍ଭଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ଏହା ବାର୍ତ୍ତା ଦେଲେ ଯେ ଆମେ ନିଜ ଆଖପାଖରେ ଘଟୁଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ଵେଷଣ କରି ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁବା । ସେଥ‌ିପାଇଁ ସେ ସଙ୍ଗୀତର ସୁର-ତାଳ ଓ ଆଲୋକ କିରଣର ଚମକ ଭିତରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବାହାର କଲେ । ଆମ ତୋ ଆଖପାଖରେ ଏପରି ଅଜଣାରେ କେତେକ ପଦାର୍ଥ ପଡ଼ିଛି, ଯିଏ ନିଜ ପାତ୍ରର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ଅଛି । ଆବଶ୍ୟକ ଅଛି ରମଣଙ୍କ ଜୀବନରୁ ପ୍ରେରଣା ନେବାର ଓ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟରେ ଛପି ରହିଥ‌ିବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ରହସ୍ୟ ଭେଦ କରିବାର।

शबनार: (ଶରାର୍ଥି)

आभा – चमक (ଚମକ ପ୍ରଭା କାନ୍ତି)।

जिज्ञासा – जानने की इच्छा (ଜାଣିବାର ଇଚ୍ଛା, ଜିଜ୍ଞାସା) ।

नींव – आधार (ଆଧାର)।

दिलचस्पी – आग्रह (ଆଗ୍ରହ) ।

दिली इच्छा – मन या हुदय की क (ମନବା ହୃଦୟର କାମନା)।

तैनाती – नियुक्ति (ନିଯୁକ୍ତି ) ।

विश्वविख्यात – संसार में प्रसिद्ध (କାରଣରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବା ଖ୍ୟାତ, ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ)

निहारना – देखना (ଦେଖ୍) ।

असंख्य – अनगिनत (ଅଗଣିତ, ଅସଂଖ୍ୟ) ।

बहुत – अधिक (ଅଧିକ ବହୁତ)।

रुझान – झुकाव ((ଅଭିଳାଷ ଆଗ୍ରହା)।

इस्तेमाल – व्यवहार (ବ୍ୟବହାର)।

भौतिकी – पदार्थ विज्ञान (ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ) विज्ञान जिसमें तत्त्वों के गुण आदि का विवेचन किया गया है।

शोध – खोज,अनुसंधान (ଗବେଷଣା) ।

तनख्वाह – वेतन (ଦରମା) ।

माहौल – बतावरण, परिवेश (ଗତବରଶ)।

फोटाँन – प्रकाश का अंश (ଆଲୋକର ଅଂଶ)।

एकवर्णीय – एक रंग का (ଗୋଟିଏ ରଙ୍ଗ) ।

ऊर्जा – शक्ति , बल (ଶକ୍ତି, ବଳ)।

क्रांति – आन्दोलन (ଆନ୍ଦୋଳନ କରନ୍ତି)।

संरचना – गठन रीति (ଗଠନ ନାତି ସଂରଚନା)।

आणविक – अणु संबधित (ଅଶୁ ସମବୃଷ୍ଟିତ)।

परमाणविक – परमाणु से संवधित (ପରମାଣୁ ସମ୍ବରଣିତ ପରମାଣ ବିକ)।

अक्षुण्ण – अखंड़ित (ଅଖଣ୍ଡିତ ଅକ୍ଷୁର୍ଶ) ।

आहलदित – आनंदित (ଆନତିତ)।

झंका रेड़ स्पेक्ट्रोस्कापी – अबशक्त स्पेक्ट्रम विज्ञान (ଅବଶକ୍ତି ସ୍ପେକଟ୍ରମ ବିଜ୍ଞନା)।

संश्लेषण – मिलान करना (ମିଳିନ କରିବା ସଂଶ୍ଳେଷଣ)।

कट्टट – दृढ़ (ତୃଢ଼)।

लेखक परिचय (ଲେଖକ ପରିଚୀୟ)

नोबेल पुरस्कार – यह एक अन्तराष्ट्रीय स्तर का सर्वोच्च पुरस्कार है जो साहत्यि, भौतिक विज्ञान, रसायन विज्ञान, चिकित्सा विज्ञान, अर्थशास्त्र तथा शान्ति के क्षेत्र में अभूतपूर्व कार्य के लिए दिया जाता है। नोबेल पुरस्कार के जन्मदाता अल्फ्रेड़ नोबेल हैं, जिनका जन्म सन् 1833 ई. में स्वीड़ेन स्टाँकहोम नामक स्थान में हुआ था।( ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର, ଏହା ଅନ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ତରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦାର୍ଥବିଜ୍ଞାନ, ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନ, ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ର, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ତଥା ଶାନ୍ତି ଏହାର ଜନ୍ମଦାତା, ଆଲ୍ ଫ୍ରେଡ୍ ନୋବେଲ୍‌ଙ୍କ ଜନ୍ମ ୧୮୩୩ ମସିହା ସ୍ଵି ଡ଼େନ୍ ଦେଶର ଷ୍ଟକ୍ ହୋମ୍ ସହରରେ ହୋଇଥିଲା)।

धीरंजन मालवे
धीरंजन मालवे का जन्म बिहार के नालंदा जिले के डुवरावाँ गाँव में 9 मार्च 1952 को हुआ। उन्होंने ऊँची डिग्रियाँ हासिल कीं । एम.एस.सी. के साथ एम.बी.ए. और एल. एल. बी. भी पास की। वे आकाशवाणी और दूरदर्शन से जुड़े रहे। वैज्ञानिक जानकारी लोगों तक पहुँचाने का काम किया। कई भारतीय वैज्ञानिकों की संक्षिप्त जीवनियाँ भी लिखीं। ये सब उनकी ‘विश्व-विख्यात भारतीय वैज्ञानिक’ पुस्तक में समाहित हैं। मालवेजी की भाषा सीधी, सरल और वैज्ञानिक शब्दावली से युक्त है।

अभिमत:
प्रस्तुत पाठ में नोबेल विजेता प्रथम भारतीय वैज्ञानिक चंन्द्रशेखर वेंकट रामन का जीवन वर्णित है। उनके जीवन के संघर्ष की कथा कही गई है। रामन ने ग्यारह साल की उम्र में मैट्रिक पास किया। फिर विशेष योग्यता के साथ इंटरमीडिएट पास किया। आगे भौतिकी और अंग्रेजी में स्वर्णपदक के साथ बी. ए. और प्रथम श्रेणी में एम.ए. की डिग्री हासिल की। मात्र अट्ठारह साल की उम्र में कोलकाता में भारत सरकार के वित्त- विभाग में नौकरी की। उनकी प्रतिभा से उनके अध्यापक भी अभिभूत थे। रामन भारत में विज्ञान की उन्नति के चिर आकांक्षी थे। भौतिक विज्ञान के क्षेत्र में उन्होंने नयी खोज की। इसलिए सन् 1930 ई. में उन्हों नोबेल पुरस्कार मिला। एक मेधावी छात्र से महान वैज्ञानिक तक की रामन की संघर्षमय जीवन – यात्रा और उनकी उपलब्धियों की जानकारी यह पाठ प्रदान करता है।

Odisha State Board Elements of Mathematics Class 12 CHSE Odisha Solutions Chapter 13 Three Dimensional Geometry Additional Exercise Textbook Exercise Questions and Answers.

CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 13 Three Dimensional Geometry Additional Exercise

Question 1.
Find the equation in vector and Cartesian form of the plane passing through the point (3, -3, 1) and normal to the line joining the points (3, 4, -1) and (2, -1, 5)
Solution:

Changing the vector equation to cartesian form we have
(xi + yj + zk) . (-i – 5j + 6k) = 18
⇒ -x – 5y + 6z = 18
⇒ x + 5y – 6z + 18 = 0

Question 2.
Find the vector equation of the plane whose Cartesian form of equation is 3x – 4y + 2z = 5
Solution:
The cartesian equation is 3x – 4y + 2z = 5
The vector equation is \(\vec{r}\). (3i – 4j + 2k) = 5

Question 3.
Show that the normals to the planes \(\vec{r}\) . (î – ĵ + k̂) = 3 and \(\vec{r}\) . (3î + 2ĵ – k̂) = 0 are perpendicular to each other.
Solution:

Question 4.
Find the angle between the planes \(\vec{r} \cdot(2 \hat{i}-\hat{j}+2 \hat{k})=6 \text { and } \vec{r} \cdot(3 \hat{i}+6 \hat{j}-2 \hat{k})=9\).
Solution:

Question 5.
Find the angle between the line \(\vec{r}=(\hat{i}+2 \hat{j}-\hat{k})+\lambda(\hat{i}-\hat{j}+\hat{k})\) and the \(\vec{r} \cdot(2 \hat{i}-\hat{j}+\hat{k})\) = 4.
Solution:

Question 6.
Prove that the acute angle between the lines whose direction cosines are given by the relations l + m + n = 0 and l² + m² – n² = 0 is \(\frac{\pi}{3}\).
Solution:
l + m + n = 0 ⇒ n = -(l + m)
l² + m² – n² = 0
⇒ l² + m² – (l + m)² = 0
⇒ 2lm = 0
Now l = 0 ⇒ m + n = 0 ⇒ m = -n

Question 7.
Prove that the three lines drawn from origin with direction cosines l₁, m₁, n₁ ; l₂, m₂, n₂ ; l₃, m₃, n₃ are coplanar if \(\left|\begin{array}{lll}
l_1 & m_1 & n_1 \\
l_2 & m_2 & n_2 \\
l_3 & m_3 & n_3
\end{array}\right|\) = 0.
Solution:

Question 8.
Prove that three lines drawn from origin with direction cosines proportional to (1, -1, 1), (2, -3, 0), (1, 0, 3) lie on one plane.
Solution:

= 1 (-9) + 1 (6) + 1(3) = 0
∴ The lines are co-planar.

Question 9.
Determine k so that the lines joining the points P₁ (k, 1, -1) and P₂ (2k, 0, 2) shall be perpendicular to the line from P₂ to P₃ (2 + 2k, k, 1).
Solution:

Question 10.
Find the angle between the lines whose direction ratios are proportional to a, b, c and b-c, c-a, a-b.
Solution:

Question 11.
O is the origin and A is the point (a, b, c). Find the equation of the plane through A at right angles to \(\overrightarrow{OA}\).
Solution:

Question 12.
Find the equation of the plane through (6, 3, 1) and (8, -5, 3) parallel to x-axis.
Solution:
Given points are A (6, 3, 1) and B (8, -5, 3) D.C.S of x-axis are < 1, 0, 0 >
Let P (x, y, z) is any point on the plane.

⇒ 2 (y – 3) + 8 (z – 1) = 0
⇒ 2y – 6 + 8z – 8 = 0
⇒ y + 4z – 7 = 0

(A) Multiple Choice Questions (Mcqs) With Answers

Question 1.
Write the value of k such that the line \(\frac{x-4}{1}=\frac{y-2}{1}=\frac{z-k}{2}\) lies on the plane 2x – 4y + z = 7.
(a) k = 7
(b) k = 2
(c) k = 5
(d) k = 3
Solution:
(a) k = 7

Question 2.
If \((\vec{a} \times \vec{b})^2+(\vec{a} \cdot \vec{b})^2\) = 144, write the value of ab.
(a) 4
(b) 12
(c) 3
(d) 24
Solution:
(b) 12

Question 3.
If the vectors \(\vec{a}, \vec{b}\text { and }\vec{c}\) from the sides \(\overline{BC}, \overline{CA} \text { and } \overline{AB}\) respectively of a triangle ABC, then write the value of \(\vec{a} \times \vec{c}+\vec{b} \times \vec{c}\).
(a) 1
(b) -1
(c) 2
(d) 0
Solution:
(d) 0

Question 4.
If \(|\vec{a}|=3|\vec{b}|=2 \text { and } \vec{a} \cdot \vec{b}=0\), then write the value of \(|\vec{a} \times \vec{b}|\).
(a) 6
(b) 0
(c) 2
(d) 3
Solution:
(a) 6

Question 5.
If \(|\vec{a} \times \vec{b}|^2+|\vec{a} \cdot \vec{b}|^2\) = 144 and \(|\vec{a}|\) = 4 then \(|\vec{b}|\) is equal to:
(a) 3
(b) 8
(c) 12
(d) 16
Solution:
(a) 3

Question 6.
Write down the equation to the plane perpendicular to the y-axis at the point (0, -2, 0).
(a) y – 2 = 0
(b) y + 2 = 0
(c) y = 0
(d) 2y + 1 = 0
Solution:
(b) y + 2 = 0

Question 7.
How many straight lines in space through the origin are equally inclined to the coordinate axes?
(a) 2
(b) 1
(c) 0
(d) -1
Solution:
(a) 2

Question 8.
Write the value of a if the vectors \(\vec{a}=2 \hat{i}+3 \hat{j}-6 \hat{k} \text { and } \vec{b}=\alpha \hat{i}-\hat{j}+2 \hat{k}\) are parallel.
(a) \(\frac{2}{3}\)
(b) \(\frac{3}{2}\)
(c) \(\frac{-3}{2}\)
(d) \(\frac{-2}{3}\)
Solution:
(d) \(\frac{-2}{3}\)

Question 9.
Write the equation of the line passing through the point (4, -6, 1) and parallel to the line \(\frac{x-1}{1}=\frac{y+2}{3}=\frac{z-1}{-1}\).
(a) \(\frac{x+4}{1}=\frac{y+6}{3}=\frac{z+1}{-1}\)
(b) \(\frac{x-4}{1}=\frac{y+6}{3}=\frac{z-1}{-1}\)
(c) \(\frac{x-4}{1}=\frac{y-6}{3}=\frac{z-1}{-2}\)
(d) \(\frac{x+4}{-1}=\frac{y+6}{3}=\frac{z-1}{-1}\)
Solution:
(b) \(\frac{x-4}{1}=\frac{y+6}{3}=\frac{z-1}{-1}\)

Question 10.
What is the image of the point (-2, 3, -5) with respect to the zx-plane?
(a) (-2, -3, -5)
(b) (2, -3, -5)
(c) (2, 3, 5)
(d) (2, 3, -5)
Solution:
(a) (-2, -3, -5)

Question 11.
If \(|\vec{a} \times \vec{b}|^2=k|\vec{a} \cdot \vec{b}|^2+|\vec{a}|^2|\vec{b}|^2\), then what is the value of k?
(a) 1
(b) 2
(c) 0
(d) -1
Solution:
(d) -1

Question 12.
Write the value of m and n for which the vectors (m – 1) î + (n + 2) ĵ + 4k̂ and (m + 1) î + (n – 2) ĵ + 8k̂ will be parallel.
(a) m = 3 and n = 6
(b) m = -3 and n = 6
(c) m = -3 and n = -6
(d) m = 3 and n = -6
Solution:
(d) m = 3 and n = -6

Question 13.
For what value of λ the vectors λî + 3ĵ + λk̂ and λî – 2ĵ +k̂ are perpendicular to each other.
(a) (-2, -3)
(b) (2, 3)
(c) (2, -3)
(d) (-2, 3)
Solution:
(c) (2, -3)

Question 14.
If |x| = 1, |y| = 2 and |z| = 3, then how many points in R³ are there having coordinates (x, y, z)?
(a) 8
(b) 2
(c) 6
(d) 4
Solution:
(a) 8

Question 15.
Write the equation of the plane passing through the point (1, -2, 3) and perpendicular to the y-axis.
(a) y – 2 = 0
(b) y = -2
(c) y + 2 = 0
(d) 2y – 2 = 0
Solution:
(c) y + 2 = 0

Question 16.
What is the projection of î + ĵ – k̂ upon the vector î?
(a) 0
(b) 1
(c) 2
(d) None of the above
Solution:
(b) 1

Question 17.
If \(\vec{a}=2 \hat{i}+\hat{j}, \vec{b}=\hat{k}\) what is \(\vec{a} \cdot \vec{b}\)?
(a) 0
(b) 1
(c) 2
(d) None of the above
Solution:
(a) 0

Question 18.
What is the work done by a force \(\overrightarrow{\mathrm{F}}\) = 4i + 2j + 3k in displacing a particle from A (1, 2, 0) to B (2, -1, 3)?
(a) 5
(b) 6
(c) 7
(d) 8
Solution:
(c) 7

Question 19.
If \(\vec{a} \times \vec{b}=\hat{n}\) then what is the angle between \(\vec{a} \text { and } \vec{b}\)?
(a) \(\frac{\pi}{4}\)
(b) \(\frac{\pi}{2}\)
(c) \(\frac{\pi}{3}\)
(d) None of the above
Solution:
(b) \(\frac{\pi}{2}\)

Question 20.
The plane 2x + 3z = 5 is parallel to:
(a) x-axis
(b) y-axis
(c) z-axis
(d) line x = y = z
Solution:
(b) y-axis

Question 21.
The equation of the plane containing the points (1, 0, 0), (0, 2, 0) and (0, 0, 3) is given by:
(a) x + 2y + 3z = 1
(b) 3x + 2y + z = 2
(c) 6x + 3y + 2z = 6
(d) 6x + 3y + 2z = 8
Solution:
(c) 6x + 3y + 2z = 6

Question 22.
If on action of force f = 2i + j – k, a particle displaced from A (0, 1, 2) to B (-2, 3, 0) then what is the work done by the force?
(a) 1
(b) 2
(c) 0
(d) None of the above
Solution:
(c) 0

Question 23.
If \(\vec{a}, \vec{b}, \vec{c}\) are unit vectors and \(\vec{a}+\vec{b}+\vec{c}=0\) then evaluate \(\vec{a} \cdot \vec{b}+\vec{b} \cdot \vec{c}+\vec{c} \cdot \vec{a}\).
(a) \(\frac{3}{2}\)
(b) –\(\frac{3}{2}\)
(c) \(\frac{2}{3}\)
(d) –\(\frac{2}{3}\)
Solution:
(b) –\(\frac{3}{2}\)

Question 24.
What is the value of (î + ĵ) × (ĵ + k̂) × (k̂ + î)?
(a) 0
(b) 1
(c) 2
(d) 3
Solution:
(c) 2

Question 25.
Write the distance of the point of intersection of the plane, ax + by + cz + d = 0 and the z-axis from the origin.
(a) \(\left|\frac{d}{c}\right|\)
(b) \(\left|\frac{d}{a}\right|\)
(c) \(\left|\frac{a}{c}\right|\)
(d) \(\left|\frac{a}{d}\right|\)
Solution:
(a) \(\left|\frac{d}{c}\right|\)

Question 26.
Write down the equation of the plane through (0, 0, 0) perpendicular to the line joining (0, 0, 1) and (0, 0, -1).
(a) x = 0
(b) z = 0
(c) y = 0
(d) None of the above
Solution:
(b) z = 0

Question 27.
What is the distance of the point (1, 1, 1) from the plane y = x?
(a) 0
(b) 1
(c) -1
(d) None of the above
Solution:
(a) 0

Question 28.
What is the angle between the planes y + x = 0 and z = 0?
(a) 45°
(b) 60°
(c) 75°
(d) 90°
Solution:
(d) 90°

Question 29.
For what ‘k’ the line \(\frac{x-3}{2}=\frac{y+k}{-1}=\frac{z+1}{-5}\) lies on the plane 2x – y + z – 7 = 0.
(a) 0
(b) 1
(c) -1
(d) 2
Solution:
(d) 2

Question 30.
Projection of the line segment joining (1, 3, -1) and (3, 2, 4) on z-axis is
(a) 4
(b) 5
(c) 3
(d) 2
Solution:
(b) 5

Question 31.
The image of the point (6, 3, -4) with respect to yz-plane is ______.
(a) (-6, 3, 4)
(b) (6, 3, -4)
(c) (-6, 3, -4)
(d) (-6, -3, -4)
Solution:
(c) (-6, 3, -4)

Question 32.
Find the equation of a plane through (1, 1, 2) and parallel to x + y + z – 1 = 0
(a) x + y – z + 4 = 0
(b) x + y – z – 4 = 0
(c) x + y + z – 4 = 0
(d) x + y + z + 4 = 0
Solution:
(c) x + y + z – 4 = 0

Question 33.
The distance between the parallel planes 2x – 3y + 6z + 1 = 0 and 4x – 6y + 12z – 5 = 0 is ______.
(a) \(\frac{1}{4}\)
(b) \(\frac{2}{3}\)
(c) \(\frac{1}{2}\)
(d) None
Solution:
(c) \(\frac{1}{2}\)

Question 34.
Find k if the normal to the plane parallel to the line joining (-1, 1, -4) and (5, 6, -2) has d.rs (3, -2, k).
(a) 1
(b) -1
(c) 2
(d) -2
Solution:
(b) -1

Question 35.
If a line makes angles 35° and 55° with x-axis and y-axis respectively, then the angle which this line subtends with z-axis is:-
(a) 35°
(b) 45°
(c) 55°
(d) 90°
Solution:
(d) 90°

Question 36.
Write the equation of the plane passing through (3, -6, -9) and parallel to xz-plane.
(a) z = -5
(b) z = -9
(c) z = 9
(d) z = -7
Solution:
(b) z = -9

Question 37.
In which condition x + y + z = α + β + γ will contain the line \(\frac{x-\alpha}{l}=\frac{y-\beta}{m}=\frac{z-\gamma}{n}\).
(a) l + m – n = 0
(b) l – m – n = 0
(c) l – m + n = 0
(d) l + m + n = 0
Solution:
(d) l + m + n = 0

Question 38.
The angle between the planes x + y + 1 = 0 and y + z + 1 = 0 is ______.
(a) 30°
(b) 45°
(c) 60°
(d) 75°
Solution:
(c) 60°

Question 39.
Find the number of points (x, y, z) in space other than the point (1, -2, 3) such that |x| = 1, |y|= 2, |z| = 3.
(a) 2
(b) 3
(c) 5
(d) 7
Solution:
(d) 7

Question 40.
Write the ratio in which the line segment joining the points (1, 2, -2) and (4, 3, 4) is divided by the xy-plane.
(a) 1:2
(b) 3:4
(c) 2:3
(d) 2:5
Solution:
(a) 1:2

(B) Very Short Type Questions With Answers

Question 1.
Write the value of k such that the line \(\frac{x-4}{1}=\frac{y-2}{1}=\frac{z-k}{2}\) lies on the plane 2x – 4y + z = 7.
Solution:
The line \(\frac{x-4}{1}=\frac{y-2}{1}=\frac{z-k}{2}\) lies on the plane 2x – 4y + z = 7.

Question 2.
Write the equations of the line 2x + z – 4 = 0 = 2y + z in the symmetrical form.
Solution:
Given line is 2x + z – 4 = 0 = 2y + z
⇒ z = -(2x – 4) = -2(x – 2) and z = -2y
∴ -2(x – 2) = -2y = z
∴ The equation of the line in symmetrical form is \(\frac{x-2}{1}=\frac{y}{1}=\frac{z}{-2}\).

Question 3.
Write the distance between parallel planes 2x – y + 3z = 4 and 2x – y + 3z = 18
Solution:
Distance between the given parallel planes
= \(\frac{|18-4|}{\sqrt{4+1+9}}=\frac{14}{\sqrt{14}}=\sqrt{14}\)

Question 4.
Write down the equation to the plane perpendicular to the y-axis at the point (0, -2, 0).
Solution:
The equation of the plane perpendicular to y-axis at (0, -2, 0) is
(x – 0) . 0 + (y + 2) . 1 + (z – 0) . 0 = 0
⇒ y + 2 = 0

Question 5.
Under which conditions the straight line \(\frac{\mathrm{x}-\mathrm{a}}{l}=\frac{\mathrm{y}-\mathrm{b}}{\mathrm{m}}=\frac{\mathrm{z}-\mathrm{c}}{\mathrm{n}}\) intersects the plane Ax + By + Cz = 0 at a point other than (a, b, c)?
Solution:
The line \(\frac{\mathrm{x}-\mathrm{a}}{l}=\frac{\mathrm{y}-\mathrm{b}}{\mathrm{m}}=\frac{\mathrm{z}-\mathrm{c}}{\mathrm{n}}\) will intersect the plane Ax + By + Cz + D = 0 at a point other than (a, b, c) if Al + Bm + Cn ≠ 0 and Aa + Bb + Cc + D ≠ 0.

Question 6.
How many straight lines in space through the origin are equally inclined to the coordinate axes?
Solution:
There are two lines in space through origin which are equally inclined to coordinate axes.

Question 7.
Write the value of a if the vectors \(\vec{a}=2 \hat{i}+3 \hat{j}-6 \hat{k} \text { and } \vec{b}=\alpha \hat{i}-\hat{j}+2 \hat{k}\) are parallel.
Solution:

Question 8.
Write the equation of the line passing through the point (4, -6, 1) and parallel to the line \(\frac{x-1}{1}=\frac{y+2}{3}=\frac{z-1}{-1}\).
Solution:
Equation of the line passing through (4, -6, 1) and parallel to
\(\frac{x-1}{1}=\frac{y+2}{3}=\frac{z-1}{-1} \text { is } \frac{x-4}{1}=\frac{y+6}{3}=\frac{z-1}{-1}\).

Question 9.
What is the image of the point (-2, 3, -5) with respect to the zx-plane?
Solution:
Image of the point (-2, 3, -5) w.r.t. zx-plane is (-2, -3, -5)

Question 10.
What is the point of intersection of the line x = y = z with the plane x + 2y + 3z = 6?
Solution:
Given line is x = y = z = λ (say)
Any point on this line has coordinates (λ, λ, λ).
Putting x = y = z = λ in x + 2y + 3z = 6
We get 6λ = 6 ⇒ λ = 1
∴ The point of interesetion is (1, 1, 1).

Question 11.
How many directions a null vector has?
Solution:
A null vector has infinitely many directions (arbitrary direction).

Question 12.
For what value of λ the vectors λî + 3ĵ + λk̂ and λî – 2ĵ + k̂ are perpendicular to each other?
Solution:
Given vectors are perpendicular to each other iff λ² – 6 + λ = 0.
⇒ λ² + 3λ – 2λ- 6 = 0
⇒ λ (λ + 3) – 2 (λ + 3) = 0
⇒ (λ – 2) (λ + 3) = 0
⇒ λ = 2, λ = (-3)

Question 13.
If |x| = 1, |y| = 2 and |z| = 3, then how many points in R³ are there having coordinates (x, y, z)?
Solution:
Required number of points are ‘8’.

Question 14.
Write the equation of the plane passing through the point (1, -2, 3) and perpendicular to the y-axis.
Solution:
D.rs. of any line parallel to y-axis are < 0, 1, 0 >.
∴ The equation of required plane is
(x – 1) 0 + (y + 2) . 1 + (z – 3) . 0 = 0
⇒ y + 2 = 0

(C) Short Type Questions With Answers

Question 1.
Find the point where the line \(\frac{x-2}{1}=\frac{y}{-1}=\frac{z-1}{2}\) meets the plane 2x + y + z = 2.
Solution:
Equation of the line is \(\frac{x-2}{1}=\frac{y}{-1}=\frac{z-1}{2}\)
Co-ordinates of any point on the line are (k + 2, -k, 2k + 1)
This point lies on the plane
⇒ 2 (k + 2) + (-k) + (2k + 1) = 2
⇒ 3k + 5 = 2 ⇒ k = -1
⇒ The required point of intersection is (1, 2, -1)

Question 2.
If the sum of two unit vectors is a unit vector, show that the magnitude of their difference is √3.
Solution:

Question 3.
The position vectors of two points A and B are 3î + ĵ + 2k̂ and î – 2ĵ – 4k̂ respectively. Find the equation of the plane passing through B and perpendicular to \(\overrightarrow{AB}\).
Solution:

Question 4.
Find the equation of the plane through the point (2, 1, 0) and passing through the intersection of the planes 3x – 2y + z – 1 = 0 and x – 2y + 3z = 1.
Solution:
Equation of any plane passing through the intersection of given two planes is:
(3x – y + z – 1) + λ (x – 2y + 3z – 1) = 0
⇒ x (3 + 2λ) + y (-1 – 2λ) + z (1 + 3λ) – 1 – λ = 0
This plane passes through A (2, 1, 0)
⇒ 2 (3 + λ) – 1 – 2λ – 1 – λ = 0
⇒ 6 + 2λ – 2 – 3λ = 0
⇒ λ = 4
∴ Equation of the required plane is 7x – 9y + 13z – 5 = 0

Question 5.
Prove that the vectors 2î – ĵ + k̂, î – 3ĵ – 5k̂, 3î – 4ĵ – 4k̂ are the sides of a right angled triangle.
Solution:

Question 6.
Prove that \(|\overrightarrow{a}+\overrightarrow{b}| \leq|\overrightarrow{a}|+|\overrightarrow{b}|\). Write when equality will hold
Solution:

Question 7.
The projections of a line segment \(\overline{OP}\), through the origin O on the coordinate axes are 6, 2, 3. Find the length of the line segment \(\overline{OP}\) and its direction cosines.
Solution:

Question 8.
Prove that the lines \(\frac{x+4}{3}=\frac{y+6}{5}=\frac{z-1}{-2}\) and 3x – 2y + z + 5 = 0 = 2x + 3y + 4z – 4 are coplanar.
Solution:
Given lines are
\(\frac{x+4}{3}=\frac{y+6}{5}=\frac{z-1}{-2}\) = r (say) … (1)
and 3x – 2y + z + 5 = 0
2x + 3y + 4z – 4 = 0 … (2)
Two lines are coplanar if either they are parallel or intersecting coordinates of any point on the line (1) are P (3r – 4, -5r – 6, -2r + 1) putting in the equations (2) we get.
3 (3r – 4) – 2 (5r – 6) + (-2r + 1) + 5 = 0
and 2 (3r – 4) + 3 (5r – 6) + 4 (-2r + 1) -4 = 0
⇒ -3r + 6 = 0 and 13r – 26 = 0
⇒ r = 2 and r = 2
Thus two lines are intersecting.
⇒ The lines are co-planar.

Question 9.
If the sun of two unit vectors is a unit vector then find the magnitude of the difference.
Solution:

Question 10.
Find the equation of a plane parallel to the plane 2x – y + 3z + 1 = 0 and at a distance of 3 units away from it.
Solution:
Any plane parallel to 2x – y + 3z + 1 = 0 … (1)
has equation 2x – y + 3z + λ = 0.
Distance between two parallel planes (1) and (2) is 3 units.
Equation of required plane is.

Question 11.
Show that the poiints (3, -2, 4), (1, 1, 1) and (-1, 4, -2) are collinear.
Solution:
Let the given points are A (3, -2, 4), B (1, 1, 1) and C (-1, 4, -2).

The points A, B and C are collinear.

Question 12.
Determine the value of m for which the following vectors are orthogonal:
(m + 1) j + m²ĵ – mk̂, (m² – m + 1) î – mĵ + k̂
Solution:

Question 13.
Find the equation of the plane passing through the line x = y = z and the point (3, 2, 1).
Solution:
Equation of any plane through the line is (x – y) + λ (y – z) = 0 … (1)
Since the point (3, 2, 1) is on the plane, so it satisfies (1)
i.e., ( 3 – 2) + λ ( 2 – 1) = 0 ⇒ 1 + λ = 0
⇒ λ = -1
Using the value of λ in (1) we get
x – y + (-y) – z = 0 ⇒ x – 2y + z = 0 is the required equation of the plane.

Question 14.
Find the scalar projection of the vector \(\overrightarrow{a}=3 \hat{i}+6 \hat{j}+9 \hat{k} \text { on } \overrightarrow{b}=2 \hat{i}+2 \hat{j}-\hat{k}\).
Solution:

Question 15.
Prove that the straight line \(\frac{x-1}{2}=\frac{y+2}{-3}=\frac{z-3}{1}\) lies on the plane 7x + 5y + z = 0.
Solution:
Given line is \(\frac{x-1}{2}=\frac{y+2}{-3}=\frac{z-3}{1}\) lies on the plane 7x + 5y + z = 0.
As 7 × 1 + 5 × (-2) + 3 = 0 the point (1,-2, 3) lies on the plane.
D.rs. of the given line = < 2, -3, 1 > and
d.rs. of the normal to the plane are < 7, 5, 1 >
As 2 × 7 + (-3) × 5 + 1 × 1 = 0
The given line is parallel to the given plane.
Hence the given line lies in the plane.

Odisha State Board Elements of Mathematics Class 12 CHSE Odisha Solutions Chapter 13 Three Dimensional Geometry Ex 13(b) Textbook Exercise Questions and Answers.

CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 13 Three Dimensional Geometry Exercise 13(b)

Question 1.
State, which of the following statements are true (T) or false (F).
(a) Through any four points one and only one plane can pass.
Solution:
False

(b) The equation of xy-plane is x + y = 0.
Solution:
False

(c) The plane ax + by + c = 0 is perpendicular to z-axis.
Solution:
False

(d) The equation of the plane parallel to xz-plane and passing through (2, -4, 0) is y + 4 = 0.
Solution:
True

(e) The planes 2x – y + z – 1 = 0 and 6x – 3y + 3z = 1 are coincident.
Solution:
False

(f) The planes 2x + 4y – z + 1 = 0 and x – 2y – 6z + 3 = 0 are perpendicular to each other.
Solution:
True

(g) The distance of a point from a plane is same as the distance of the point from any line lying in that plane.
Solution:
False

Question 2.
Fill in the blanks by choosing the appropriate answer from the given ones:
(a) The equation of a plane passing through (1, 1, 2) and parallel to x + y + z – 1 = 0 is ______. [x + y + z = 0, x + y + 2z – 1 = 0, x + y + z = 0, x + y + z = 4]
Solution:
x + y + z = 4

(b) The equation of plane perpendicular to z-axis and passing through (1, -2, 4) is ______. [x = 1, y + 2 = 0, z – 4 = 0, x + y + z – 3 = 0]
Solution:
z – 4 = 0

(c) The distance between the parallel planes 2x – 3y + 6z + 1 = 0 and 4x – 6y + 12z – 5 = 0 is ______. \(\left[\frac{1}{2}, \frac{1}{7}, \frac{4}{7}, \frac{6}{7}\right]\)
Solution:
\(\frac{1}{2}\)

(d) The plane y – z + 1 = 0 is ______. [parallel to x-axis, perpendicular to x-axis, parallel xy-plane, perpendicular to yz-plane].
Solution:
parallel to x-axis

(e) A plane whose normal has direction ratios < 3, -2, k > is parallel to the line joining (-1, 1, -4) and (5, 6, -2). Then the value of k = ______. [6, -4, -1, 0]
Solution:
k = -4

Question 3.
Find the equation of planes passing through the points.
(a) (6, -1, 1), (5, 1, 2) and (1, -5, -4)
Solution:
Equation of the plane through the points (6, -1, 1), (5, 1, 2) and (1, -5, -4) is

⇒ (x – 6) (-10 + 4) – (y + 1) (5 + 5) + (z – 1) (4 + 10) = 0
⇒ -6 (x – 6) – 10 (y + 1) + 14 (z – 1) = 0
⇒ -6x + 36 – 10y – 10 + 14z – 14 = 0
⇒ -6x – 10y + 14z + 12 = 0
⇒ 3x + 5y – 7z – 6 = 0

(b) (2, 1, 3), (3, 2, 1) and (1, 0, -1)
Solution:
Equation of the plane though the given points is

⇒ (x – 2) (-4 – 2) – (y – 1) (-4 – 2) + (z – 3) (-1 + 1) = 0
⇒ (x – 2) (-6) – (y – 1) (-6) = 0
⇒ x – y – 1 = 0

(c) (-1, 0, 1), (-1, 4, 2) and (2, 4, 1)
Solution:
Equation of the plane through the given points is

⇒ (x + 1) (0 – 4) – y ( 0 – 3) + (z – 1) (0 – 12) = 0
⇒ -4x – 4 + 3y – 12z + 12 = 0
⇒ -4x + 3y – 12z + 8 = 0
⇒ 4x – 3y + 1 2z – 8 = 0

(d) (-1, 5, 4), (2, 3, 4) and (2, 3, -1)
Solution:
Equation of the plane through the given points is

⇒ (x + 1) (10 – 0) – (y – 5) (-15 – 0) + (z – 4) (-6 + 6) = 0
⇒ 10x + 10 + 15y – 75 = 0
⇒ 2x + 3y – 13 = 0

(e) (1, 2, 3), (1, -4, 3) and (-1, 3, 2)
Solution:
Equation of the plane through the given points is

⇒ (x – 1) (6 – 0) – (y – 2) (0 – 0) + ( z – 3) ( 0 – 12) = 0
⇒ (x – 1) 6 + (z – 3) (-12) = 0
x – 1 – 2z + 6 = 0
⇒ x – 2z + 5 = 0

Question 4.
Find the equation of plane in each of the following cases:
(a) Passing through the point (2, 3, -1) and parallel to the plane 3x – 4y + 7z = 0.
Solution:
Given plane is 3x – 4y + 7z = 0 … (1)
Any plane parallel to the plane (1) is given by 3x – 4y + 7z + d = 0.
If it passes through the point (2, 3, -1) then 6 – 12 – 7 + d = 0 or, d = 13
Equation of the plane is 3x – 4y + 7z + 13 = 0

(b) Passing through the point (2, -3, 1) and (-1, 1, -7) and perpendicular to the plane x – 2y + 5z + 1 = 0.
Solution:
Equation of the plane passing through the point (2, -3, 1) is
a (x – 2)+ b (y + 3) + c (z – 1) = 0 … (1)
If it passes through the point (-1, 1, -7)
then a (-1 – 2) + b (1 + 3) + c (-7 – 1) = 0
or 3a – 4b + 8c = 0 … (2)
Again given that plane (1) is perpendicular to the plane
x – 2y + 5z + 1 = 0
so a – 2b + 5c = 0 … (3)
Solving (2) and (3) we get
\(\frac{a}{-20+16}=\frac{b}{8-15}=\frac{c}{-6+4}\)
or, \(\frac{a}{-4}=\frac{b}{-7}=\frac{c}{-2} \text { or, } \frac{a}{4}=\frac{b}{7}=\frac{c}{2}\)
Equation of the required plane is
4 (x – 2) + 7 (y + 3) + 2 (z – 1) = 0
or, 4x + 7y + 2z + 11 = 0

(c) Passing through the foot of the perpendiculars drawn from P (a, b, c) on the coordinate planes.
Solution:
Let A, B, C be the feet of the perpendiculars drawn from point P(a, b, c) on to the coordinate axes. Then
A = (a, 0, 0), B = (0, b, 0), C = (0, 0, c)
Equation of the plane through A, B, C is
\(\frac{x}{a}+\frac{y}{b}+\frac{z}{c}\) = 1

(d) Passing through the point (-1, 3, 2) perpendicular to the planes x + 2y + 2z = 5 and 3x + 3y + 2z = 8.
Solution:
Equation of the plane through the point (-1, 3, 2) is
a (x + 1) + b (y – 3) + c (z – 2) = 0
If this plane is perpendicular to the plane
x + 2y + 2z = 5 and 3x + 3y + 2z = 8
then a + 2b +2c = 0
3a + 3b + 2c = 0
Solving we get \(\frac{a}{4-6}=\frac{b}{6-2}=\frac{c}{3-6}\)
or \(\frac{a}{-2}=\frac{b}{4}=\frac{c}{-3} \text { or, } \frac{a}{2}=\frac{b}{-4}=\frac{c}{3}\)
Equation of the required plane is
2 (x + 1) – 4 (y – 3) + 3 (z – 2) = 0
or, 2x – b – 3z – 8 = 0

(e) Bisecting the line segment joining (-1, 4, 3) and (5, -2, -1) at right angles.
Solution:

Let A = (-1, 4, 3) and B (5, -2, -1).
Suppose that a plane bisects AB at right angle. Let C be the mid-point of AB. Then the plane passes through C and the line AB is perpendicular to the plane
C = \(\left(\frac{-1+5}{2}, \frac{4-2}{2}, \frac{3-1}{2}\right)\) = (2, 1, 1)
D.rs. of AB are < 6, -6, -4 >
Equation of the plane is
6 (x – 2) – 6 (y – 1) – 4 (z – 1) = 0
or, 3x – 6 – 3y + 3 – 2z + 2 = 0
or, 3x – 3y – 2z – 1 = 0

(f) Parallel to the plane 2x – y + 3z + 1 = 0 and at a distance 3 units away from it.
Solution:
Given plane is 2x – y + 3z + 1 = 0 … (1)
Equation of the plane parallel to the plane (1) is 2x – y + 3z +k = 0 … (2)
Given that the distance between two planes (1) and (2) is 3 units.
We see that (0, 1, 0) is a point on (1).
The length of the perpendicular from (0, 1, 0) onto the plane (2).

Question 5.
(a) Write the equation of the plane 3x – 4y + 6z – 12 = 0 in intercept form and hence obtain the coordinates of the point where it meets the co-ordinate axes.
Solution:
Given plane is 3x – 4y + 6z – 12 = 0
⇒ 3x – 4y + 6z = 12
⇒ \(\frac{x}{4}+\frac{y}{-3}+\frac{z}{2}\) = 1
This is in intercept form. The coordinates of the points where the plane meets the coordinate axes are (4, 0, 0), (0, -3, 0), (0, 0, 2).

(b) Write the equation of the plane 2x – 3y + 5z + 1 = 0 in normal form and find its distance from the origin. Find also the distance from the point (3, 1, 2).
Solution:
Given plane is 2x – 3y + 5z + 1 = 0
2x – 3y + 5z = -1
-2x + 3y – 5z = 1
Its normal form is

(c) Find the distance between the parallel planes 2x – 2y + z + 1 = 0 and 4x – 4y + 2z + 3 = 0.
Solution:
The parallel planes are
2x – 2y + z + 1 = 0 … (1)
and 4x – 4y + 2z + 3 = 0 … (2)
We see that (0, 0, -1) lies on the plane (1).
Distance between two planes = Length of the perpendicular from (0, 0, -1) onto the plane (2)
\(=\left|\frac{-2+3}{\sqrt{16+16+4}}\right|=\frac{1}{6}\)

Question 6.
In each of the following cases, verify whether the four given points are coplanar or not.
(a) (1, 2, 3), (-1, 1, 0), (2, 1, 3), (1, 1, 2)
Solution:
As

The given points are coplanar.

(b) (1, 1, 1), (3, 1, 2), (1, 4, 0), (-1, 1, 0)
Solution:
As

The given points are coplanar.

(c) (0, -1, -1), (4, 5, 1), (3, 9, 4), (-4, 4, 4)
Solution:
As

= 100 – 210 + 110
= 0
The given points are coplanar.

(d) (-6, 3, 2), (3, -2, 4), (5, 7, 3) and (-13, 17, -1)
Solution:
As

= 14 × (-26) + 2 × 182 = 0
The given points are coplanar.

Question 7.
Find the equation of plane in each of the following cases:
(a) Passing through the intersection of planes 2x + 3y – 4z + 1 = 0, 2x – y + z + 2 = 0 and passing through the point (3, 2, 1).
Solution:
Given planes are
2x + 3y – 4z + 1 = 0 … (1)
and 3x – y + z + 2 = 0 … (2)
Any plane through the line of intersection of the planes (1) and (2) is
(2x + 3y – 4z + 1) + k (3x – y + z + 2) = 0
or (2 + 3k) x + (3 – k) y + (k – 4) z + (2k + 1) = 0 … (3)
If the plane (3) passes through the point (3, 2, 1)
then (2 + 3k) 3 + (3 – k) 2 + (k – 4) + 2k + 1 = 0
⇒ 6 + 9k + 6 – 2k + k – 4 + 2k + 1 = 0

or, -7x + 39y – 49z – 8 = 0
or, 7x – 39y + 49z + 8 = 0

(b) Which contains the line of intersection of the planes x + 2y + 3z – 4 = 0 and 2x + y – z + 5 = 0 and perpendicular to the plane 5x + 3y + 6z + 8 = 0.
Solution:
Given planes are
x + 2y + 3z – 4 = 0 … (1)
and 2x + y – z + 5 = 0 … (2)
Any plane containing the line of intersection of the planes (1) and (2) is
x + 2y + 3z – 4 + k (2x + y – z + 5) = 0
⇒ (2k + 1) x + (k + 2) y + (3 – k) z + (5k – 4) = 0 … (3)
Given that the plane (3) is perpendicular to the plane
5x + 3y + 6z + 8 = 0 … (4)
Two planes are perpendicular if their normals are perpendicular.
D.rs. of the normal of the plane (3) are < 2k + 1, k + 2, 3 – k >.
D.rs. of the normal of the plane (4) are < 5, 3, 6 >.
If the normal are perpendicular then
5 (2k + 1) + 3 (k + 2) + 6 (3 – k) = 0
⇒ 10k + 3k – 6k + 5 + 6 + 18 = 0
⇒ 7k = -29

or, -51x – 15y + 50z – 173 = 0
or, 51x + 15y – 50z + 173 = 0

(c) Passing through the intersection of ax + by + cz + d = 0 and a₁x + b₁y + c₁z + d₁ = 0 and perpendicular to xy-plane.
Solution:
Given planes are
ax + by + cz + d = 0 … (1)
and a₁x + b₁y + c₁z + d₁ = 0 … (2)
Any plane passing through the line of intersection of the planes (1) and (2) is given by:
ax + by + cz + d + k (a₁x + b₁y + c₁z + d₁) = 0
or, (a + ka₁) x + (b + kb₁) y + (c + kc₁) z + (d + kd₁) = 0 … (3)
D.rs. of the normal of the plane (3) are < a + ka₁, b + kb₁, c + kc₁).
D.rs. of the normal of the xy-plane i.e., z = 0 are < 0, 0, 1 >
If the plane (3) is perpendicular to the xy-plane then
(a + ka₁) × 0 + (b + kb₁) × 0 + (c + kc₁) × 1 = 0

(d) Passing through the intersection of the planes x + 3y – z + 1 = 0 and 3x – y+ 5z + 3 = 0 and is at a distance 2/3 units from origin.
Solution:
Given planes are
x + 3y – z + 1 = 0 … (1)
and 3x – y + 5z + 3 = 0 … (2)
Any plane through the line of intersection of the planes (1 ) and (2) is
(x + 3y – z + 1)+ k (3x – y + 5z + 3) = 0
⇒ (3k + 1) x + (3 – k) y + (5k – 1) z + (3k + 1) = 0
The length of the perpendicular from origin onto the plane (3)
\(\frac{3 k+1}{\sqrt{(3 k+1)^2(3-k)^2+(5 k-1)^2}}=\frac{2}{3}\) (Given)
⇒ 9 (3k + 1)²
⇒ 4 {(3k + 1)² + (3 – k)² + (5k – 1)²}
⇒ 81k² + 54k + 9
= 4 {9k² + 6k + 1 + 9 + k² – 6k + 25k² + 1 – 10k}
= 4 {35k² – 10k + 11}
= 140k² – 40k + 44
⇒ 59k² – 94k + 35 = 0
⇒ 59k² – 59k – 35k + 35 = 0
⇒ 59k (k – 1) – 35 (k – 1) = 0
⇒ (k – 1) (59k – 35) = 0
⇒ k – 1 = 0 or 59k – 35 = 0
⇒ k = 1 or, k = \(\frac{35}{59}\)
∴ The planes are 4x + 2y + 4z + 4 = 0 and 82x + 71y + 58z + 82 = 0

Question 8.
Find the angle between the following pairs of planes.
(a) x + 3y – 5z + 1 = 0 and 2x + y – z+ 3 = 0
Solution:
Given planes are
x + 3y – 5z + 1 = 0 … (1)
and 2x + y – z + 3 = 0 … (2)
Angle between two planes is equal to the angle between their normals.
D.rs. of the normal to the plane (1) are < 1, 3, -5 >
D.rs. of the normal to the plane (2) are < 2, 1, -1 >.
If θ is the angle between the planes then

(b) x + 2y + 2z – 3 = 0 and 3x + 4y + 5z + 1 = 0
Solution:
Given planes are
x + 2y + 2z – 3 = 0 and 3x + 4y + 5z + 1 = 0
D.rs. of normals of two planes are < 1, 2, 2 > and < 3, 4, 5 >.
If θ is the angle between the planes then

(c) x + 2y + 2z – 7 = 0 and 2x – y +z = 6
Solution:
Two planes are
x + 2y + 2z – 7 = 0 and 2x – y + z = 6
The d.rs. of the normals are < 1, 2, 2 > and <2, -1, 1 >.
If θ is the angle between two planes then

Question 9.
(a) Find the equation of the bisector of the angles between the following pairs of planes and specify the ones which bisects the acute angles;
(i) 3x – 6y + 2z + 5 = 0 and 4x – 12y + 3z – 3 = 0
Solution:
Given planes are
3x – 6y + 2z + 5 = 0 … (1)
and 4x – 12y + 3z – 3 = 0 … (2)
The equations of the bisectors are given by

So the plane (3) is a bisector for obtuse angle and the plane (4) is the bisector for acute angle.

(ii) 2x + y – 2z – 1 = 0 and 4x – 12y + 3z + 3 = 0
Solution:
Given planes are
2x + y – 2z – 1 = 0 … (1)
and 4x – 12y + 3z + 3 = 0 … (2)
The equation of bisector planes are

∴ θ > 45°
∴ Equation (3) is the bisector of the use angle and equation (4) is the bisector of acute angle.

(b) Show that the origin lies in the interior of the acute angle between planes.
x + 2y + 2z + 9 and 4x – 3y + 12z + 13 = 0;
Find the equation of bisector of the acute angle.
Solution:
Given planes are x + 2y + 2z – 9 = 0
and 4x – 3y + 12z + 13 = 0
These equations can be written as
-x – 2y – 2z+ 9 = 0 … (1)
4x – 3y+ 12z + 13 = 0 … (2)
Here a₁a₂ + b₁b₂ + c₁c₂
= (-1) 4 + (-2) (-3) + (-2) . 12
= -4 + 6 – 24 = -22 < 0
So the origin lies in the acute angle between the given planes.
The equations of the planes bisecting the angle between the given planes are

⇒ tan θ < 1 ⇒ θ < 45°
Hence the plane (3) bisects the acute angle between the given planes.

Question 10.
(a) Prove that the line joining (1, 2, 3), (2, 1, -1) intersects the line joining (-1, 3, 1) and (3, 1, 5)
Solution:
Let A = (1, 2, 3), B = (2, 1, -1), C = (-1, 3, 1), D = (3, 1, 5)
The line AB intersects CD if A, B, C, D are coplanar.
Equation of the plane

or, (x – 1) (2 + 4) – (y – 2) (-2 – 8) + (z – 3) (1 – 2) = 0
or, 6 (x – 1) + 10 (y – 2) – (z – 3) = 0
or, 6x+ 10y – z – 23 = 0
The point (3, 1, 5) lies on the plane (1) because
6x + 10y – z – 23 = 18 + 10 – 5 – 23 = 0 … (1)
As (1) is satisfied for the point (3, 1, 5), the point lies on the plane (1).
Hence the four points are coplanar. So the line AB is either parallel to the line CD.
or, AB is intersecting to CD.
D.rs. of AB are < 1, -1, -4 >.
D.rs. of CD are < 4, -2, 4 >.
So d.rs. of AB are not proportional to d.rs. of CD. So they are not parallel. Hence they are intersecting.

(b) Show that the point (-\(\frac{1}{2}\), 2, 0) is the circumcentre of the triangle formed by the points (1, 1, 0), (1, 2, 1) and (-2, 2, -1).
Solution:

Thus PA = PB = PC
Hence P is the circumcentre of the ΔABC.

Question 11.
Show that plane ax + by + cz + d = 0 divides the line segment joining
(x₁, y₁, z₁) and (x₂, y₂, z₂) in a ratio – \(\frac{a x_1+b y_1+c z_1+d}{a x_2+b y_2+c z_2+d}\).
Solution:
Let A = (x₁, y₁, z₁) , B = (x₂, y₂, z₂)
Suppose that the line AB intersects the plane
ax + by + cz + d = 0 at P. … (1)
Suppose the P divides AB into the ratio m:n.
Then the coordinates of P are

Question 12.
A variable plane is at a constant distance p from the origin and meets the axes at A, B, C. Through A, B, C planes are drawn parallel to the co-ordinate planes. Show that the locus of their points of intersection is \(\frac{1}{x^2}+\frac{1}{y^2}+\frac{1}{z^2}=\frac{1}{p^2}\).
Solution:

The planes through the points A, B, C parallel to the coordinate planes are
x = a, y = b and z = c respectively.
Let P be the point of intersection of these planes.
Then p = (a, b, c)
Hence the locus of P is obtained by putting a = x, b = y, c = z in (2).
Hence the required locus is
\(\frac{1}{x^2}+\frac{1}{y^2}+\frac{1}{z^2}=\frac{1}{p^2}\). (Proved)

Question 13.
A variable plane passes through a fixed point (a, b, c) and meets the co-ordinate axes at A, B, C. Show that the locus of the point common to the planes drawn through A, B and C parallel to the coordinate planes is \(\frac{a}{x}+\frac{b}{y}+\frac{c}{z}\) = 1.
Solution:
Let the variable plane be
\(\frac{a}{\alpha}+\frac{b}{\beta}+\frac{c}{\gamma}\) = 1 … (1)
It meets the axes at A (α, 0, 0), B (0, β, 0) and C (0, 0, γ).
If P is the point of intersection of the planes drawn through A, B and C parallel to the coordinate planes then P = (α, β, γ).
Again the plane (1) passes through a fixed point (a, b, c).
So \(\frac{a}{\alpha}+\frac{b}{\beta}+\frac{c}{\gamma}\) = 1
∴ The locus of P is \(\frac{a}{x}+\frac{b}{y}+\frac{c}{z}\) = 1. (Proved)

Question 14.
The plane 4x + 7y + 4z + 81 = 0 is rotated through a right angle about its line of intersection with the plane 5x + 3y + 10z – 25 = 0. Find the equation of the plane in new position.
Solution:
Given that the plane
4x + 7y + 4z + 81 = 0 … (1)
is rotated through a right angle about the line of intersection with the plane
5x + 3y + 10z – 25 = 0 … (2)
Let the equation of the plane in new position be
4x + 7y + 4z + 81 + λ (5x + 3y -10z – 25) = 0
or, (4 + 5λ) x + (7 + 3λ) y + (4 + 10λ) z + (81 – 25λ) = 0
Then the angle between the planes (1 ) and (3) is 90° i.e., they are perpendicular.
So 4 (4 + 5λ) + 7 (7 + 3λ) + 4 (4 + 10λ) = 0
16 + 20λ + 49 + 21λ + 16 + 40λ = 0
81λ = -81
⇒ λ = -1
∴ The equation of plane in new position is
-x + 4y – 6z + 106 = 0
or, x – 4y + 6z – 106 = 0

Question 15.
The plane lx + my = 0 is rotated about its line of intersection with the plane z = 0 through angle measure α. Prove that the equation of the plane in new position is lx + my ± z \(\sqrt{l^2+m^2}\) tan α = 0.
Solution:
Given plane is lx + my = 0 … (1)
The plane (1) is rotated through an angle α about line of intersection of the plane (1) and the plane z = 0 … (2)
Let the equation of the plane in it’s new position be lx + my + kz = 0. … (3)
D.rs. of the normal to the plane (1) are < l, m, 0 >.
D.rs. of the normal to the plane (3) are < l, m, k >.
If α is the angle between the planes (1) and (3) then

Odisha State Board BSE Odisha 10th Class Life Science Solutions Chapter 4 ରେଚନ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Life Science Solutions Chapter 4 ରେଚନ

Question 1.
ରେଚନ କ’ଣ ? ବୃକ୍‌କର ଅବସ୍ଥିତି ଓ ଗଠନ ଲେଖ ।
ରେଚନ :

• ଶରୀରରେ ହେଉଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ଚୟାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥ‌ିବା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଶରୀର ପାଇଁ ଅଦରକାରୀ ଓ ହାନିକାରକ ଅଟେ । ଏଣୁ ଶରୀରରେ ଥ‌ିବା ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏହି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରି ଶରୀର ଭିତର ପରିବେଶକୁ ପ୍ରଦୂଷଣମୁକ୍ତ ରଖେ ।
• ଏହାଦ୍ୱାରା କୋଷରେ ହେଉଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ଜୈବରାସାୟନିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରହେ ଓ ଶରୀର ସୁସ୍ଥ ରହେ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ରେଚନ କୁହାଯାଏ ।

ବୃକ୍‌କର ଅବସ୍ଥିତି ଓ ଗଠନ :

• ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କ ଭିତରେ 10 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା ରହିଥାଏ ।
• ବୃକ୍‌କର ଆକୃତି ପ୍ରାୟ ଶିମ୍ବ ମଞ୍ଜିପରି । ସୁସ୍ଥ ବୟଃପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିର ବୃକ୍‌କର ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ 10 ରୁ 12 ସେ.ମି., ପ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାୟ 5 ରୁ 7 ସେ.ମି. ଓ ମୋଟେଇ ପ୍ରାୟ 3 ସେ.ମି. ।
• ବୃକ୍‌କର ଭିତର ପାଖରେ ଥ‌ିବା ଖାଲୁଆ ସ୍ଥାନଟିକୁ ହାଇଲମ୍ କୁହାଯାଏ ।
• ହାଇଲମ୍ ମଧ୍ୟଦେଇ ବୃକ୍‌କୀୟ ଶିରା, ଧମନୀ ଓ ମୂତ୍ରସାରଣୀ ବୃକ୍‌କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।
• ମୂତ୍ରସାରଣୀ ଦେଇ ବୃକ୍‌କରୁ ମୂତ୍ର ମୂତ୍ରାଶୟକୁ ଆସେ ।

Question 2.
ବୃକ୍‌କର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ ।
ଉ-
ବୃକ୍‌କର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ:

• ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କ ଭିତରେ 10 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା ରହିଥାଏ ।
• ପ୍ରତି ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକାର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ବ ‘କପ୍’ ବା ଗିନା ଆକୃତିର । କପ୍ ଆକୃତିର ପାର୍ଶ୍ୱଟି ବୃକ୍‌କର ବାହାର ପଟକୁ ମୁହେଁଇଥାଏ । ଏହି କପିକୁ ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପ୍‌ସୁଲ କୁହାଯାଏ ।
• ପ୍ରତି ନେଫ୍ରନ୍ ସହ ବୃକ୍‌କୀୟ ଧମନୀର ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶାଖା (ଏଫରେଣ୍ଟ ଅନ୍ତର୍ବାହୀ ଉପଧମନୀ) ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।
• ଏହା ନେଫ୍ରନ୍ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନେକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ବା କୈଶିକନଳୀରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ । ଏସବୁ କୈଶିକନଳୀ ପରସ୍ପର ସହ ପୁଣି ମିଶିଯିବାଦ୍ଵାରା ଇଫରେଣ୍ଟ ବହିର୍ବାହୀ ଉପଧମନୀ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
• କୈଶିକନଳୀଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରାଚୀର ଖୁବ୍ ପତଳା । ଏ ଦୁଇଟି ଉପଧମନୀ ସହ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ କୈଶିକନଳୀର ଏହି ଗୁଚ୍ଛକୁ କୈଶିକଗୁଚ୍ଛ ବା ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ କୁହାଯାଏ ।
• ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲର ‘କପ୍’ରେ ଏହା ଯୋଗୁଁହୋଇ ରହିଥାଏ । ରକ୍ତ, ଅନ୍ତର୍ବାହୀ ଉପଧମନୀ ଦେଇ କୈଶିକଗୁଚ୍ଛରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ବହିର୍ବାହୀ ଉପଧମନୀ ଦେଇ ଗୁଚ୍ଛ ବାହାରକୁ ଯାଇଥାଏ ।
• ‘ରକ୍ତଛଣା’ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ପିଣ୍ଡ ଗଠନ କରନ୍ତି । ବେଶ୍ ଉପଯୋଗୀ । ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍ ଓ ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ୍ ମିଶି ମାଲ୍‌ପିଝିଆନ୍ ପିଣ୍ଡ ଗଠନ କରନ୍ତି ।
• ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକାର କେତେକ ଅଂଶ ବୃକ୍‌କ ଭିତରେ ଗୁଡ଼େଇ ରହି ଶେଷ ମୁଣ୍ଡଟି ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହନଳିକା ମଧ୍ୟରେ ପଶିଥାଏ ।
• ମୂତ୍ର ସଂଗ୍ରହ ନଳିକାଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୋଇ ବୃକ୍‌କ ଭିତରେ ଥିବା ଏକ ଗହ୍ଵର ଭିତରକୁ ଖୋଲିଥାନ୍ତି ଓ ଏହି ଗହ୍ଵରଟିକୁ ଗବିଣୀ ବସ୍ତି କୁହାଯାଏ ।
• ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କରୁ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ମୂତ୍ରସାରଣୀ ବାହାରି ତଳିପେଟରେ ଥ‌ିବା ମୂତ୍ରାଶୟ ଭିତରେ ପଶିଥାଏ ।
• ମୂତ୍ରାଶୟରେ ମୂତ୍ର ସଞ୍ଚତ ହୋଇ ରହେ ଓ ପରିସ୍ରା କଲାବେଳେ ତାହା ମୂତ୍ରମାର୍ଗ ଦେଇ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ ।

Question 3.
‘ଉଦ୍ଭିଦରେ ରେଚନ’ର ଏକ ବିବରଣୀ ଦିଅ ।
ଉ-

• ଉଭିଦରେ ରେଚନ ପାଇଁ ପ୍ରାଣୀପରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ନଥାଏ । ଚୟାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଜାତ ବିଭିନ୍ନ ଉପଜାତ ପଦାର୍ଥ ଉଭିଦର କେତେକ ବିଶେଷ ଅଂଶରେ ଗଚ୍ଛିତ ହୋଇ ରହେ ।
• ଖଇର, ଝୁଣା, ଅଠା, କ୍ଷୀର ଏହାର କେତୋଟି ଉଦାହରଣ ଅଟେ ।
•  ତେନ୍ତୁଳିରେ ଥିବା ଟାର୍ଟାରିକ୍ ଅମ୍ଳ, ଲେମ୍ବୁରେ ଥ‌ିବା ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ, ସିନା ଗଛରେ ଥିବା କୁଇନାଇନ୍ ଓ ତମାଖୁ ପତ୍ରରେ ଥିବା ନିକୋଟିନ ପରି ଉପକ୍ଷାର ଏହିପରି କିଛି ଉତ୍ପାଦର ଉଦାହରଣ ଅଟନ୍ତି ।
• ଏଗୁଡ଼ିକ ଆମର ଉପକାରରେ ଆସେ । ଏହି ଅଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗୁଁ ଉଭିଦର କ୍ଷତି ହୋଇ ନଥାଏ ।
• ଉଭିଦରେ ଷ୍ଟୋମାଟା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ କରିବା ସହିତ ଏକ ରେଚନ ଅଙ୍ଗଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।
• ଉଭିଦ ଶରୀରରେ ଥିବା ବଳକା ପାଣି ଉଵେଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାହାରିଯାଇଥାଏ ।
• ଅନେକ ଉଦ୍ଭଦରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ କୋଷମଧ୍ଯସ୍ଥ ରସଧାନୀରେ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ ।
• ସ୍ଥଳବିଶେଷରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପତ୍ରରେ ସଂଗୃହୀତ ହୁଏ ଓ ପରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଭରା ପତ୍ର ଶୁଖ୍ ଝଡ଼ିପଡ଼େ ।
• ରେଜିନ୍ ଓ ଟାନିନ୍ ପରି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ପରିପକ୍ଵ ଜାଇଲେମ୍‌ରେ ମଧ୍ଯ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ ।

Question 4.
ଶରୀରରେ ଚୟାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଜାତ ହେଉଥ‌ିବା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଲେଖ । ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଏହା କେଉଁ ଉପାଦାନରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ ?
ଉ-
ଶରୀରରେ ଚର୍ଯାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଜାତ ହେଉଥ‌ିବା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଏମୋନିଆ, ୟୁରିଆ, ୟୁରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଓ CO2 । ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଯକୃତରେ ଏମୋନିଆ ସହ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ରାସାୟନିକ ସଂଯୋଗ ହୋଇ ୟୁରିଆ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ୟୁରିଆ (NH2 – CO – NH2) ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ । ତେଣୁ ରକ୍ତରେ ମିଶି ଏହା ବୃକ୍‌କରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ । ବୃକ୍‌କରେ ରକ୍ତରୁ ୟୁରିଆ ଅଲଗା ହୁଏ ଓ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ମୂତ୍ର ହୋଇ ଶରୀରରୁ ବାହାରିଯାଏ ।

Question 5.
ମଣିଷର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ରର ଏକ ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର ।
ଉ-

Question 6.
ବୃକ୍‌କର ଅନୁଦୈର୍ଘ୍ୟକ ଛେଦନର ଏକ ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର ।
ଉ-

Question 7.
ଚିତ୍ରସହ ଗ୍ଲୋମେରୁଲସ୍‌ର ଗଠନ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।
ଉ-

• ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କ ଭିତରେ 10 ଲକ୍ଷରୁ ଅଧ୍ଵ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା (Nephron) ରହିଥାଏ ।
• ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକାର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ଵ କପ୍ ବା ଗିନା ଆକୃତିର ।
• କପ୍ ଆକୃତିର ପାର୍ଶ୍ୱଟି ବୃକ୍‌କର ବାହାର ପଟକୁ ମୁହଁକରି ରହିଥାଏ ।
• ଏହି କପ୍କୁ ବାଓମ୍ୟାନ୍ସ କ୍ୟାପସୁଲ କୁହାଯାଏ ।
• ପ୍ରତ୍ୟେକ ନେଫ୍ରନ ସହ ଏଫରେଣ୍ଟ ଅନ୍ତର୍ବାହୀ ଉପଧମନୀ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।
• ଏହା ନେଫ୍ରନ୍ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି କୈଶିକ ନଳୀରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ ।
• ଏହିସବୁ କୈଶିକ ନଳୀ ପୁନଃ ମିଳିତ ହୋଇ ଏଫରେଣ୍ଟ ବହିର୍ବାହୀ ଉପଧମନୀ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।
• ଏହି 2ଟି ଉପଧମନୀ ସହିତ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ କୈଶିକ ନଳୀର

Question 8.
ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ ।
(କ) ବୃକ୍‌କ କିପରି ଶରୀରର ଅନ୍ତଃପରିବେଶ ବଜାୟ ରଖୁଥାଏ ?
ଉ-
ପରିସ୍ରବଣ, ପୁନଃଶୋଷଣ, କ୍ଷରଣ ଏବଂ ନିଷ୍କାସନ – ଏହି ଚାରୋଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ବୃକ୍‌କ ଶରୀରର ଅନ୍ତଃପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖୁଥାଏ ।

(ଖ) ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?

• ଶରୀରରେ ହେଉଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ଚୟାପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥ‌ିବା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଶରୀର ପାଇଁ ଅଦରକାରୀ ଓ ହାନିକାରକ ଅଟେ ।
• ଶରୀରରେ ଥ‌ିବା ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥାଦ୍ୱାରା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ ଓ ଶରୀର ଭିତର ପରିବେଶ
• ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ରେଚନ କୁହାଯାଏ । ମନୁଷ୍ୟର ରେଚନ ତନ୍ତ୍ର ବୃକ୍‌କ, ମୂତ୍ରସାରଣୀ ଓ ମୂତ୍ରାଶୟ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ନେଇ ଗଠିତ ।

(ଗ) ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ୟୁରିଆ କେଉଁଠି ତିଆରି ହୁଏ ? ମଣିଷର ମୁଖ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଲେଖ ।
ଉ-
ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଯକୃତରେ ଏମୋନିଆ ସହ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ରାସାୟନିକ ସଂଯୋଗ ହୋଇ ୟୁରିଆ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ମନୁଷ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ରେଚନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ନାମ ହେଉଛି – ବୃକ୍‌କ ଓ ଚର୍ମ ।

(ଘ) ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୂତ୍ର ଈଷତ୍ ହଳଦିଆ କାହିଁକି ? ମୂତ୍ରରେ କେଉଁ ଉପାଦାନ ଥିଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସୁସ୍ଥ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ ?
ଉ-

• ମୂତ୍ରରେ ୟୁରୋକ୍ରୋମ୍ ନାମକ ବର୍ଷକଣା ଥିବା ହେତୁ ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିର ପରିସ୍ରା ରଙ୍ଗ ଈଷତ୍ ହଳଦିଆ ହୋଇଥାଏ ।
• ମୂତ୍ରରେ ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଉପାଦାନ ରହିଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସୁସ୍ଥ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ; ଯଥା- ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ପ୍ରୋଟିନ୍, ରକ୍ତକଣିକା ।

Question 9.
ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ ।
(କ) ଶିଖାକୋଷ କେଉଁ ପ୍ରକାର କୃମିମାନଙ୍କର ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ?
ଉ-
ଚେପ୍‌ଟାକୃମି

(ଖ) ମଣିଷର କେଉଁଠାରେ ଏମୋନିଆ ୟୁରିଆରେ ପରିଣତ ହୁଏ ?
ଉ-
ଯକୃତ

(ଗ) ବୃକକ୍‌ରୁ ନିଃସୃତ କେଉଁ ହରମୋନ୍ ଲୋହିତ ରକ୍ତକଣିକା ତିଆରି କରିବାରେ ‘ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ?
ଉ-
ଏରିଥ୍ରୋପୋଇଏଟିନ୍

(ଘ) ତେନ୍ତୁଳିରେ କେଉଁ ଅମ୍ଳ ଥାଏ ?
ଉ-
ଗାର୍ଟରର ଅମ୍ଳ

(ଙ) ଜିଆ ଓ ଜୋକଗୁଡ଼ିକଙ୍କର କେଉଁଟି ରେଚନ ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ?
ଉ-
ନେଫ୍ରିଡ଼ିଆ

Question 10.
ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।
(କ) ବିହଙ୍ଗ ଓ ସରୀସୃପ ଏମୋନିଆକୁ ………………….. ରେ ପରିଣତ କରି ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଥାନ୍ତି ।
(ଖ) ବୃକ୍‌କରେ ଥିବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନଳିକାଗୁଡ଼ିକୁ ………………….
(61) ମାପିଝିଆନ୍ ନଳିକା …………………. ର ରେଚନ ଅଙ୍ଗରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟକରେ ।
(ଘ) ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏମୋନିଆକୁ ………………… କ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ଶରୀରରୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଥା’ନ୍ତି ।
(ଙ) ତମାଖୁ ପତ୍ରରେ ଥ‌ିବା ନିକୋଟିନ୍ ଏକ ………………….. ।
ପରିପକ୍ବ ଜାଇଲେମ୍‌ରେ ରେଜିନ୍ ଓ ………………….. ପରି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ ।

Answers
(କ) ୟୁରିକ୍ ଅମ୍ଳ,
(ଖ) ବୃକ୍‌କୀୟ ନଳିକା । ମୂତ୍ରଜନ ନଳିକା
(ଗ) ଝିଣ୍ଟିକା,
(ଘ) ବିସରଣ,
(ଙ) ଉପକ୍ଷାର,
(ଚ) ଟାନିନ୍

Question 11.
ବାକ୍ୟରେ ଚିହ୍ନିତ ରେଖାଙ୍କିତ ଶବ୍ଦ । ଶବ୍ଦପୁଞ୍ଜକୁ ବଦଳାଇ ଠିକ୍ ବାକ୍ୟ ଲେଖ ।
(କ) ଶରୀରରେ ପୃଷ୍ଟିସାର ଚୟାପଚୟ ଫଳରେ ଗ୍ଲିସରଲ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ।
ଉ-
ୟୁରିକି ଏସଡ଼
ଶରୀରରେ ପୃଷ୍ଟିସାର ଚୟାପଚୟ ଫଳରେ ୟୁରିଆ/ୟୁରିକ୍ ଅମ୍ଳ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ।

(ଖ) ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ୟୁରିକି ଏସଡ଼ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ସିଧାସଳଖ ଜଳୀୟ ପରିବେଶକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ ।
ଉ-
ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏମୋନିଆ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ସିଧାସଳଖ ଜଳୀୟ ପରିବେଶକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥାଏ ।

(ଗ) ଏମିବା ପରି ଏକକୋଷୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନେଫ୍ରିଡ଼ିଆଦ୍ଵାରା ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ ।
ଉ-
ଏମିବା ପରି ଏକକୋଷୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ରେଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂକୋଚିକୀଧାନୀଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ ।

(ଘ) ମଣିଷର ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦାର ଠିକ୍ ଉପରକୁ ଉଦର ଗହ୍ଵର ଭିତରେ ଦୁଇଟି ବୃକ୍‌କ ରହିଛି ।
ଉ-
ମଣିଷର ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦାର ଠିକ୍ ତଳକୁ ଉଦର ଗହ୍ଵର ଭିତରେ ଦୁଇଟି ବୃକ୍‌କ ରହିଛି ।

(ଙ) ସିନା ଗଛରେ ନିକୋଟିନ୍‌ ପରି ଉପକ୍ଷାର ରହିଥାଏ ।
ଉ-
ସିନା ଗଛରେ କୁଇନାଇନ୍‌ ପରି ଉପକ୍ଷାର ରହିଥାଏ ।

Odisha State Board Elements of Mathematics Class 12 CHSE Odisha Solutions Chapter 13 Three Dimensional Geometry Ex 13(c) Textbook Exercise Questions and Answers.

CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 13 Three Dimensional Geometry Exercise 13(c)

Question 1.
State which of the following statements are true (T) or false (F):
(a) The line \(\frac{x-1}{2}=\frac{y-1}{2}=\frac{z-1}{2}\) pass through the origin.
Solution:
True

(b) The lines \(\frac{x+2}{-k}=\frac{y-3}{k}=\frac{z+4}{k}\) and \(\frac{x-4}{-4}=\frac{y-3}{k}=\frac{z+1}{2}\) are perpendicular every value of k.
Solution:
True

(c) The line \(\frac{x+5}{-2}=\frac{y-3}{1}=\frac{z-2}{3}\) lies on the plane x – y + z + 1 = 0
Solution:
False

(d) The line \(\frac{x-2}{3}=\frac{1-y}{4}=\frac{5-z}{1}\) is parallel to the plane 2x – y – 2z = 0
Solution:
False

(e) The line \(\frac{x+3}{-1}=\frac{y-2}{3}=\frac{z-1}{4}\) is perpendicular to the plane 3x – 3y + 3z – 1 = 0
Solution:
False

Question 2.
Fill in the blanks by choosing the correct alternative from the given ones:
(a)

[parallel, perpendicular, coincident]
Solution:
perpendicular.

(b) The line passing through (-1, 0, 1) and perpendicular to the plane x + 2y + 1 = 0 is _____.

Solution:
\(\frac{x+1}{1}=\frac{y}{2}=\frac{z-1}{0}\)

(c) The line \(\frac{x+1}{2}=\frac{y-6}{1}=\frac{z-4}{0}\) is _____. [parallel to x-axis, perpendicular to y-axis, perpendicular to z-axis]
Solution:
perpendicular to. z-axis

(d) If the line \(\frac{x-3}{2}=\frac{y+k}{-1}=\frac{z+1}{-5}\) lies on the plane 2x – y + z – 7 = 0; then k = -(2, -1, -2)
Solution:
2

(e) If l, m, n be d.cs. of a line, then the line is perpendicular to the plane x – 3y + 2z + 1 = 0 if _____. [(i) l = 1, m = -3, n = 2, (ii) \(\frac{l}{1}=\frac{m}{-3}=\frac{n}{2}\) , (iii) l – 3m + 2n = 0]
Solution:
\(\frac{l}{1}=\frac{m}{-3}=\frac{n}{2}\)

Question 3.
Find the equation of lines joining the points.
(i) (4, -6, 1) and (0, 3, -1)
Solution:
Equation of the line joining the points (4, -6, 1) and (0, 3, -1) is

(ii) (a, a, a) and (a, 0, a)
Solution:
Equation of the line joining the points (a, a, a) and (a, 0, a) is

(iii) (2, 1, 3) and (4, -2, 5).
Solution:
Equation of the line joining the points (2, 1, 3) and (4, -2, 5) is

Question 4.
Write the symmetric form of equation of the following lines:
(i) x-axis
Solution:
D.cs. of x-axis are < 1, 0, 0 >.
x-axis passes through the origin.
So the equation of x-axis in symmetrical form is
\(\frac{x-0}{1}=\frac{y-0}{0}=\frac{z-0}{0}\)

(ii) y = b, z = c
Solution:
Given line in unsymmetrical from is y = b, z = c
⇒ y – b = 0 and z – c = 0.
The straight line is parallel to x-axis.
D.rs. of the straight line are < 0, 0, k >.
So the equation of the line is
\(\frac{y-b}{0}=\frac{z-c}{0}=\frac{x}{k}\)

(iii) ax + by + d = 0, 5z = 0
Solution:
Given lines ax + by + d = 0, 5z = 0

(iv) x – 2y = 3, 2x + y – 5z = 0;
Solution:
Given straight line is x – 2y – 3 = 0 … (1)
and 2x + y – 5z = 0 … (2)
Putting z = 0 in (1) and (2) we get x – 2y – 3 = 0 and 2x + y = 0.
Solving we get y = -2x and x + 4x – 3 = 0

(v) 4x + 4y – 5z – 12 = 0, 8x + 12y – 13z = 32;
Solution:
Given straight line in unsymmetrical form is
4x + 4y – 5z – 12 = 0 … (1)
8x + 12y – 13z – 32 = 0 … (2)
Putting z = 0 in (1) and (2) we get
4x + 4y – 12 = 0 ⇒ x + y – 3 =0
8x + 12y – 32 = 0 ⇒ 2x + 3y – 8 = 0
Solving we get

(vi) 3x – 2y + z = 1, 5x + 4y – 6z = 2
Solution:
Given straight line is
3x – 2y + z – 1 = 0 … (1)
and 5x – 4y + 6z – 2 = 0 … (2)
Putting x = 0 in (1) and (2) we get

Question 5.
(a) Obtain the equation of the line through the point (1, 2, 3) and parallel to the line x – y + 2z – 5 = 0, 3x + y + z = -6
Solution:
Equation of the straight line through

(b) Find the equation of the line through the point (3, -1, 2) and parallel to the planes x + y + 2z – 4 = 0 and 2x – 3y + z + 3 = 0
Solution:
Equation of the straight line through the point (3, -1, 2) is

Question 7.
(a) Show that the line passing through the points (a₁, b₁, c₁) and (a₂, b₂, c₂) passes through the origin, if a₁a₂ + b₁b₂ + c₁c₂ = p₁p₂, where p₁ and p₂ are distances of the points from origin.
Solution:
The equation of the line passing through the points (a₁, b₁, c₁) and (a₂, b₂, c₂) is

(b) Prove that the lines x = az + b, y = cz + d and x = a₁z + b₁, y = c₁z + d₁ are perpendicular if aa₁ + cc₁ + 1 = 0.
Solution:
Given lines are
x – az – b = 0 = y – cz – d … (1)
and x – a₁z – b₁ = 0 and < l₂, m₂, n₂ > … (2)
Let < l₁, m₁, n₁ > and < l₂, m₂, n₂ > be the d.cs. of the lines (1) and(2)

D.rs. of the two lines are < a, c, 1 > and < a₁, c₁, 1 >.
If the lines are perpendicular then the sum of product of d.rs. is zero.
So aa₁ + cc₁ + 1 = 0 (Proved)

Question 8.
Find the points of intersection of the line \(\frac{x-1}{1}=\frac{y+2}{3}=\frac{z-1}{-1}\) and the plane 2x + y + a = 9.
Solution:
Given line is \(\frac{x-1}{1}=\frac{y+2}{3}=\frac{z-1}{-1}\) = r (say)
∴ Any point on (1) is (r + 1, 3r – 2, -r + 1)
If it lies on the plane 2x + y + z – 9 = 0 then
2 (r + 1) + 3r – 2 + (-r + 1) – 9 = 0
or, 2r + 3r – r + 2 – 2 + 1 – 9 = 0
or, 4r = 8, or, r = 2
∴ The point of intersection is (3, 4, -1).

Question 9.
Find the coordinates of the point where the line joining (3, 4, -5) and (2, -3, 1), meets the plane 2x + y + z – 7 = 0.
Solution:
The straight line joining the points (3, 4, -5) and (2, -3, 1) is
\(\frac{x-3}{2-3}=\frac{y-4}{-3-4}=\frac{z+5}{1+5}\)
or, \(\frac{x-3}{-1}=\frac{y-4}{-7}=\frac{z+5}{6}\) = r (say)
Any point on the line is
(-r + 3, -7r + 4, 6r – 5)
If this point is the point of intersection of the line with the plane 2x + y + z – 7 = 0 then
2 (-r + 3) + (-7r + 4) + 6r – 5 – 7 = 0
or, -2r + 6 – 7r + 4 + 6r – 12 = 0
or, -3r = 2 or, r = \(\frac{-2}{3}\)
∴ The point of intersection is
\(\left(\frac{11}{3}, \frac{26}{3}, \frac{-27}{3}\right) \text { i.e., }\left(\frac{11}{3}, \frac{26}{3},-9\right)\).

Question 10.
(a) Find the distance of the point (-1, -5, -10) from the point of intersection of the line \(\frac{x-2}{2}=\frac{y+1}{4}=\frac{z-2}{12}\) and the plane x – y + z = 5.
Solution:
Given line is
\(\frac{x-2}{2}=\frac{y+1}{4}=\frac{z-2}{12}\) = z
Any point on (1) is (2r + 2, 4r – 1, 12r + 2).
If this point is the point of intersection of the line with the plane
x – y + z = 5
then 2r + 2 – 4r + 1 + 12r + 2 = 5
or, 10r = 0, or, r = 0
The point of intersection is (2, -1, 2).
Distance between the points (-1, -5, -10) and the point of intersection of the given line and plane.
= \(\sqrt{9+16+144}=\sqrt{169}\) = 13

(b) Find the image of the point (2, -1, 3) in the plane 3x – 2y + z – 9 = 0
Solution:

Let A = (2, -1, 3)
Let B be the image point of A with respect to the plane
3x – 2y + z – 9 = 0 … (1)
Then AB is normal to the plane.
Again let C be the point of intersection of the line with the plane (1).
Again as B is the image point of A then C must be the mid-point of AB.
Now d.rs. of AB are < 3, -2, 1 > because AB is perpendicular to the plane.
Eqn. of the line AB is

Question 11.
Prove that the lines, \(\frac{x+3}{2}=\frac{y+5}{3}=\frac{z-7}{-3}\) and \(\frac{x+1}{4}=\frac{y+1}{5}=\frac{z+1}{-1}\) are coplanar.
Find the equation of the plane containing them.
Solution:
Given lines are

Two lines are co-planar if either they are parallel or intersecting. Now the line (1) and (2) are not parallel because their d.rs. are not proportional. So we shall show that they are intersecting.
Any point on (1) is (2r₁ – 3, 3r₁ – 5, -3r₁ + 7)
Any point on (2) is (4r₂ – 1, 5r₂ – 1, -r₂ – 1)
If the lines are intersecting then for some values of r₁ and r₂.
2r₁ – 3 = 4r₂ – 1 … (3)
3r₁ – 5 = 5r₂ – 1 … (4)
-3r₁ + 7 = -r₂ – 1 … (5)
From (3) we get r₁ = \(\) = 2r₂ + 1
Putting it in (4) we get 6r₂ + 3 – 5 = 5r₂ – 1
or, r₂ = 1. Again r₁ = 3
With these values r₁ = 3, r₂ = 1
We see that eqn. (5) is satisfied. So the straight lines are intersecting. Hence they are coplanar.
The equation of the plane containing the line (1) is:
a (x + 3) + b (y + 5) + c (z – 7) = 0 … (6)
where 2a + 3b – 3c = 0 … (6)
If the plane (6) contains the line (2) then
4a + 5b – c = 0 … (8)
Solving (7) and (8) we get

Equation of the plane is
6 (x + 3) – 5 (y + 5) – 1 (z – 7) = 0
or, 6x – 5y – z = 0

Question 12.
Prove that the lines \(\frac{x+4}{3}=\frac{y+6}{5}=\frac{z-1}{-2}\) and 3x – 2y + z + 5 = 0 = 2x + 3y + 4z – 4 are co-planar.
Solution:
Given lines are
\(\frac{x+4}{3}=\frac{y+6}{5}=\frac{z-1}{-2}\) = r (say) … (1)
and 3x – 2y + z + 5 = 0
= 2x + 3y + 4z – 4 … (2)
Any point on (1) and (2) are coplanar if they are either parallel or intersecting. If the line are intersecting then
3 (3r – 4) – 2 (5r – 6) + (-2r + 1) + 5 = 0 … (3)
and 2 (3r – 4) + 3 (5r – 6) + 4 (-2r + 1) – 4 = 0 … (4) are consistent.
Solving (3) we get
9r – 12 – 10r + 12 – 2r + 1 + 5 = 0
or, -3r + 6 = 0 or, r = 2
For r = 2, eqn (4) is satisfied. Thus the lines are intersecting and hence they are co-planar. (Proved)

Question 13.
Show that the lines 7x – 4y + 7z + 16 = 0 = 4x + 3y – 2z + 3 and x – 3y + 4z + 6 = z – y + z + 1 intersect. Find the coordinates of their point of intersection and equation of the plane containing them.
Solution:
Let < l₁, m₁, n₁ > and < l₂, m₂, n₂ > be the d.cs. of the lines.
7x – 4y + 7z + 16 = 0 = 4x + 3y – 2z + 3 … (1)
and x – 3y + 4z + 6 = 0 = x – y + z + 1 … (2)
Then 7l₁ – 4m₁ + 7n₁ = 0
4l₁ + 3m₁ – 2n₁ = 0

Question 14.
Show that the line joining the points (0, 2, -4) and (-1 , 1, -2) and the lines joining the points (-2, 3, 3) and (-3, -2, 1) are co-planar. Find their point of intersection.
Solution:
The eqn. of the line joining the points (0, 2, -4) and (-1, 1, -2) is

The lines (1) and (2) are coplanar if either they are parallel or intersecting. These lines are not parallel. So we have to prove that they are intersecting.
Any point on (1) is (-r₁, -r₁ + 2, 2r₁ – 4)
Any point on (2) is (-r₂ – 2, -5r₂ + 3, -2r₂ + 3)
If two lines are intersecting then for some r₁ and r₂
-r₁ = -r₂ – 2 … (1)
-r₁ + 2 = -5r₂ + 3 … (2)
2r₁ – 4 = -2r₁ + 3 … (3)
From (3), r₁ = r₂ + 2

Question 15.
Show that the lines x – mz – a = 0 = y – nz – b and x – m’z’ – a’ = 0 = y – n’z’ – b’ intersect, if (a – a’) (n – n’) = (b – b’) (m – m’).
Solution:
Given lines are
x – mz – a = 0 = y – nz – b … (1)
and x – m’z’ – a’ = 0 = y – n’z’ – b … (2)
Putting z = 0 in (1) we get x = a and y = b.
So (a, b, 0) is a point on (1).
Again putting z = 0 in (2) we get x = a’, y = b’.
So (a’, b’, 0) is a point on (2).
Let < L₁, M₁, N₁ > and < L₂, M₂, N₂ > be the d.cs. of the lines (1) and (2).
Then L₁ – mN₁ = 0, M₁ – nN₁ = 0

or, n (a’ – a) + b (m – m’)
= n’ (a’ – a) + b (m – m’)
⇒ (a – a’) (n – n’) = (b – b’) (m – m’) (Proved)

Question 16.
Proved that the line \(\frac{x-1}{2}=\frac{y+2}{-3}=\frac{z-3}{1}\) lies on the plane 7x + 5y + z = 0
Solution:
Given line is
\(\frac{x-1}{2}=\frac{y+2}{-3}=\frac{z-3}{1}\) = r (say) … (1)
Any point on (1) is (2r + 1, -3r – 2, r + 3)
The straight line lies on the plane 7x + 5y + z = 0 … (2)
if every point of the line lies on (2).
Now 7 × (2r + 1) + 5 (-3r -2) + (r + 3)
= 14r + 7 – 15r – 10 + r + 3 = 0
Thus the point (2r + 1, -3r – 2, r + 3) lies on (2).
Hence the straight line lies on the plane. (Proved)

Question 17.
(a) Find the angle between the plane x + y + 4 = 0 and the line \(\frac{x+3}{2}=\frac{y-1}{1}=\frac{z+4}{-2}\).
Solution:

(b) Find the angle between the plane 4x + 3y + 5z – 1 = 0 and the line \(\frac{x+3}{2}=\frac{y-1}{3}=\frac{z+4}{6}\).
Solution:
Given plane and the line have equations
4x + 3y + 5z – 1 = 0 … (1)

Question 18.
(a) Find the equation of the line passing through the point (1, 0, -1) and intersecting the lines x = 2y = 2z; 3x + 4y – 1 = 0 = 4x + 5z – 2.
Solution:
Given lines are x = 2y = 2z … (1)
and 3x + 4y – 1 = 0 = 4x + 5z – 2 … (2)
Any plane containing the line (1)
i.e., x – 2y = 0 and y – z = 0 is
x – 2y + k₁ (y – z)= 0 = 0
or, x + (k₁ – 2) y – k₁z = 0
If it passes through the point (1, 0, -1) then 1 + k₁ = 0 or, k₁ = -1
The plane containing the line (1) and passing through the point (1, 0, -1) is x – 3y + z = 0
Again any plane containing the line (2) is
3x + 4y – 1 + k₂ (4x + 5z – 2) = 0
or, (3 + 4k₂) x + 4y + 5k₂z – (2k₂ + 1) = 0
If it passes through the point (1, 0, -1) then
3 + 4k₂ – 5k₂ – 2k₂ – 1 = 0
or, 3k₂ = 2 or, k₂ = \(\frac{2}{3}\)
The equation of the plane through the line (2) and passing through (1, 0, -1) is

(b) A line with direction ratios < 2, 1, 2 > meets each of the lines x = y + a = z and x + a = 2y = 2z. Find the coordinates of the points of intersection.
Solution:
Given lines are
x = y + a = z and x + a = 2y = 2z
These can be written in symmetrical form as
\(\frac{x}{1}=\frac{y+a}{1}=\frac{z}{1}\) = r₁ (say)
and \(\frac{x+a}{2}=\frac{y}{1}=\frac{z}{1}\) = r₂ (say)
Any point on (1) is (r₁, r₁ – a, r₁)
Any point on (2) is (2r₂ – a, r₂, r₂)
Suppose that the line meets the lines (1) and (2) at P and Q respectively.
Let P = (r₁, r₁ – a, r₁), Q = (2r₂ – a, r₂, r₂)
D.rs. of PQ are
< r₁ – 2r₂ + a, r₁ – r₂ – a, r₁ – r₂ >
But given that d.rs. are < 2, 1, 2 >.
So \(\frac{r_1-2 r_2+a}{2}=\frac{r_1-r_2-a}{1}=\frac{r_1-r_2}{2}\)
From the 1st two ratios we get
r₁ – 2r₂ + a = 2r₁ – 2r₂ – 2a ⇒ r₁ = 3a
From the last two ratios we get
2r₁ – 2r₂ – 2a = r₁ – r₂
⇒ r₁ = r₂ + 2a ⇒ 3a = r₂ + 2a ⇒ r₂ = a
∴ P (3a, 2a, 3a), Q = (a, a, a)
∴ The co-prdinates of the points of intersection and (3a, 2a, 3a) and (a, a, a).

Question 19.
Obtain the co-ordinates of the foot of the perpendicular drawn from the point (3, -1, 11) to the line \(\frac{x}{2}=\frac{y-2}{3}=\frac{z-3}{4}\). Obtain the equation of the perpendicular also.
Solution:

Let P be the given point (3, -1, 11).
Draw PM perpendicular from P onto the straight line.
Any point on (1) is (2λ, 3λ + 2, 4λ + 3)
Let M = (2λ, 3λ + 2, 4λ + 3)
D.rs. of PM are 2λ – 2, 3λ + 3, 4λ – 8
As PM is perpendicular to the line then
(2λ – 3) . 2 +3 (3λ + 3) + (4λ – 8) . 4 = 0
or, 4λ – 6 + 9λ + 9 + 16λ – 32 = 0
or, 29λ – 29 = 0 or, λ = 1
∴ The foot of the perpendicular is (2, 5, 7)
Equation of the perpendicular line is
\(\frac{x-3}{2-3}=\frac{y+1}{5+1}=\frac{z-11}{7-11}\)
or, \(\frac{x-3}{1}=\frac{y+1}{-6}=\frac{z-11}{4}\)

Question 20.
Find the perpendicular distance of the point (-1, 3, 9) from the line \(\frac{x-13}{5}=\frac{y+8}{-8}=\frac{z-31}{1}\).
Solution:
Let P be the point (-1, 3, 9).
Suppose that M is the foot of the perpendicular drawn from P onto the straight line.
\(\frac{x-13}{5}=\frac{y+8}{-8}=\frac{z-31}{1}\) = λ (say)
Let M = (5λ + 13, -8λ – 8, λ + 31)
D.rs. of PM are
< 5λ + 14, -8λ – 11, λ + 22 >
As PM is perpendicular to the line (1) then
5 (5λ + 14) – 8 (-8λ – 11) + λ + 22 = 0
or, 25λ + 64λ + λ + 70 + 88 + 22 = 0
or, 90λ = -180 or, λ = -2
Thus M = (3, 8, 29)
Distance PM = \(\sqrt{(3+1)^2+(8-3)^2+(29-9)^2}\)
= \(\sqrt{16+25+400}\) = \(\sqrt{441}\) = 21

Question 21.
Find the distance of the point (1, -2, 3) from the plane x – y + z = 5, measured parallel to the line \(\frac{x}{2}=\frac{y}{3}=\frac{z}{-6}\).
Solution:
Let P be the point (1, 2, 3). Draw the straight line PM parallel to the line

Question 22.
Find the distance of the point (1, -1, -10) from the line \(\frac{x-4}{1}=\frac{y+3}{-4}=\frac{z+1}{7}\) measured parallel to the line \(\frac{x+2}{2}=\frac{y-3}{-3}=\frac{z-4}{8}\).
Ans.
Let P be the point (1, -1, -10). Equation of the line through P parallel to the line

∴ Distance of the point (1, -1, -10) from the given line is √308.

Question 23.
Find the equation of plane through the point (2, 0, -3) and containing the line 3x + y + z – 5 = 0 = x – 2y + 4z + 4
Solution:
Any plane containing the line
3x + y + z – 5 = 0 = x – 2y + 4z + 4
3x + y + z – 5 + k (x – 2y + 4z + 4) = 0
or, (3 + k) x + (1 – 2k) y + (1 + 4k) z + (4k – 5) = 0 … (1)
If this plane contains the point (2, 0, -3) then
2 (3 + k)² + (1 – 2k) . 0 + (1 + 4k) . (-3) + 4k – 5 = 0
⇒ 6 + 2k – 3 – 12k + 4k – 5 = 0
⇒ -6k – 2 = 0 ⇒ k = –\(\frac{1}{3}\)
Required plane is
\(\left(3-\frac{1}{3}\right) x+\left(1+\frac{2}{3}\right) y+\left(1-\frac{4}{3}\right) z+\left(-\frac{4}{3}-5\right)\) = 0
⇒ 8x + 5y – z – 19 = 0

Question 24.
Find the equation of the plane containing the line x + 2 = 2y – 1 = 3z and parallel to the line x = 1 – 5y = 2z – 7. Also find the shortest distance between the two lines.
Solution:
Given line is x + 2 = 2y – 1 = 3z
[x – 2y + 3 = 0
2y – 3z – 1 = 0] … (1)
Any plane containing the line (1) is
(x – 2y + 3) + k (2y – 3z – 1) = 0
or, x + (2k – 2) y – 3kz + (3 – k) = 0… (2)
Again given that the plane (2) is parallel to the line
x = 1 – 5y = 2z – 7
⇒ \(\frac{x}{10}=\frac{y-\frac{1}{5}}{-2}=\frac{z-\frac{7}{2}}{5}\) … (3)
D.rs. of the line (3) are < 10, -2, 5 >
If the plane (2) is parallel to the line (3) then the normal plane (2) is perpendicular to the line (3). D.rs. of the normal of the plane(2) are
< 1, 2k – 2, -3k >.
Thus 10 – 2 (2k – 2) – 15 k = 0
⇒ 10 – 4k + 4 – 15k = 0

We have to find the shortest distance between the lines (3) and (4). The shortest distance is the line segment perpendicular to both the lines. Let < l, m, n > be the d.cs. of the shortest distance.
Then 6l + 3m + 2n = 0
10l – 2m+ 5n = 0
Solving we get

Question 25.
Find the equation of the two planes through the origin and parallel to the line \(\frac{x-1}{2}=\frac{y+3}{-1}=\frac{z+1}{-2}\) and at a distance \(\frac{5}{3}\) from it.
Solution:
Equation of the plane through the origin is ax + by + cz = 0 … (1)
If the plane (1) is parallel to the line

⇒ 9b² = 4a² + 4b² + 4c²
⇒ 4a² – 5b² + 4c² = 0 … (4)
From (3) we get b = 2a – 3c.
Putting it in (4) we get
4a² – 5 × 4 (a – c)² + 4c² = 0
⇒ a² – 5a² – 5c² + 10ac + c² = 0
⇒ -4a² – 4c² + 10ac = 0
⇒ 2a² + 2c² – 5ac = 0
⇒ 2a² + 2c² – 4ac – ac = 0
⇒ 2a (a – 2c) – c (a – 2c) = 0
⇒ (a – 2c) (2a – c) = 0

∴ The plane is x – 2y + 2z = 0
Hence the planes are
2x + 2y + z = 0 and x – 2y + 2z = 0.

Question 26.
Find the equation of the straight line perpendicular to the line \(\frac{x-2}{3}=\frac{y+1}{4}=\frac{z-6}{7}\) and lying in the plane x – 2y + 4z – 51 = 0.
Solution:
Let < l, m, n > be the d.cs. of the straight line perpendicular to the line.

D.rs. of the line is < -6, 1, 2 >.
Again let A be the point of intersection of the line with the line (1).
Let A = (3r + 2, 4r – 1, 7r + 6)
Then this point a lies also on the plane (2).
So 3r + 2 – 8r + 2 + 28r + 24 – 51 =0
or, 23r – 23 = 0 or, r = 1
∴ A = (5, 3, 13)
Hence the equation of the required line is
\(\frac{x-5}{-6}=\frac{y-3}{1}=\frac{z-13}{2}\)

Question 27.
Find the shortest distance between the lines \(\frac{x-3}{3}=\frac{y-8}{-1}=\frac{z-3}{1}\) and \(\frac{x+3}{-3}=\frac{y+7}{2}=\frac{z-6}{4}\). Find also the equation of the line of shortest distance.
Solution:
Given lines are

Any point on the line (1) and (2) are P (3 + 3α, 8 – α, 3 + α) and Q (-3 – 3β, -7 + 2β, 6 + 4β) respectively.
D.r.s. of PQ are < 6 + 3α + 3β, 15 – α – 4β >
D.r.s. of the lines are < 3, -1, 1 > and < -3, 2, 4 > respectively.
PQ is perpendicular to the given lines.
∴ 3 (6 + 3α + 3β) – (15 – α – 2β) + 1 (-3 + α – 4β) = 0
and -3 (6 + 3α + 3β) + 2 (15 – α – 2β) + 1 (-3 + α – 4β)
⇒ 18 + 9α + 9β – 15 + α + 2β – 3 + α – 4β = 0
and -18 – 9α – 9β + 30 – 2α – 4β – 12 + 4α – 16β = 0
⇒ 11a + 7b = 0
and -7a – 29b = 0
⇒ a = b = 0
co-ordinates P and Q are (3, 8, 3) and (-3, -7, 6) respectively.
The shortest distance

Question 28.
Show that the shortest distance between the lines x + a = 2y = -12z and x = y + 2a = 6z – 6a is 2a.
Solution:
Given lines are
x + a = 2y = -12z
and x = y + 2a – 6z – 6a

Question 29.
Find the length and equation of the line of shortest distance between the lines 3x – 9y + 5z = 0 = x + y – z and 6x + 8y + 3z – 13 = 0 = x + 2y + z – 3
Solution:
Given lines are
3x – 9y + 5z = 0
x + y – z = 0 … (1)
and 6x + 8y + 3z – 13 = 0
x + 2y + z – 3 = 0 … (2)
Let us consider the line (1)
Now z = x + y
∴ 3x – 9y + 5 ( x + y) = 0
⇒ 8x – 4y = 0 ⇒ 2x = y
Again y = z – x
∴ 3x – 9 (z – x) + 5z = 0
⇒ 12x – 4z = 0
⇒ 3x = z
∴ 6x = 3y = 2z