Bhagya

Odisha State Board CHSE Odisha Class 11 Political Science Solutions Unit 1 Understanding Political Theory Short Answer Questions.

CHSE Odisha 11th Class Political Science Unit 1 Understanding Political Theory Short Answer Questions

Very Short-Answer Type Questions

Question 1.
What is politics?
Answer:
Politics refers to a social, political process which resolves social issues and maintain social orders. It believes in using power for the promotion of self interest.

Question 2.
What are the objectives of politics?
Answer:
Politics seeks to resolve socio-political conflicts. It tries, to bring order out of disorder and restores social integration.

Question 3.
What is the Marxian view of Politics?
Answer:
According to Marx politics is an instrument of class conflict. The rich and powerful make use of it for their self interest.

Question 4.
What is political science?
Answer:
Political science is a social science which studies about state, government and the constitutional system. It also deals with the origin and development of state and its structure and functions.

Question 5.
What is political philosophy?
Answer:
Political philosophy is the abstract of speculative ideas about any political concept or event. It is value oriented study which seeks to explain the ultimate reality.

Question 6.
What is a political system?
Answer:
Political system is a set of arrangement of political actors and institutions in such a way that policy decisions are easily taken. Modern state is a political system as it adjusts itself to the changing environmental stress.

Question 7.
What do you mean by political dynamics?
Answer:
Political dynamics include those external forces and influences that affect the political process. Political parties pressure groups, interest groups and lobbyists are known as political dynamics.

Question 8.
What is the nature of politics?
Answer:
Politics is involved with the totality of interests in our social life. Politics believes in resolution of conflict and controversy by use of power.

Question 9.
What is political theory?
Answer:
Political theory constitute of those ideas, concepts and principles that influence the constitution, government and social life in a systematic manner. It stands for the history of political ideas and it is based on reality.

Question 10.
What is the need of studying political theory?
Answer:
The study of political theory makes people think rationally about political issues and to assess the political events of our time. It informs us about the basic knowledge of political ideas institutions and concepts that shape our day to day life.

Question 11.
What is the scope of politics?
Answer:
Scope means the subject matter and politics is concerned with the study of state, government, social, political process. Polity making, power structure and administrative process. It also deals with the shaping and sharing of power in society and politics.

Question 12.
What is formal politics?
Answer:
Formal politics refers to the cooperation of a constitutional system of government and publicity defined institutions and procedures. It encompasses the study of political parties, public policy, war and peace, foreign policy etc.

Question 13.
What is informal politices?
Answer:
Informal politics refers to alliance formation, group structure, exercise of power to protect and promote our goals or interests. It is understood as day to day politics that affect our lifestyle.

Question 14.
How politics differs from political science?
Answer:
Political science is the theory whose application is called politics. Political science deals with the origin, nature, working and future of state or a government but politics is concerned with the real issues affecting the system and their solution.

Question 15.
What is state?
Answer:
State is a sovereign political entity. It is the most powerful and universal of all social institutions.

Question 16.
What is Government?
Answer:
Government is the working element of state. It consists of three organs, such as executive, legislature and judiciary.

Question 17.
What is sovereignty?
Answer:
Sovereignty is the most important element of state. It is the supreme and unlimited power of the state over citizens.

Question 18.
Why man is called a social animal?
Answer:
Man is called a social animal because he lives in society and it is society that creates condition for the moral and material development of individual. Man can not live outside society.

Question 19.
What is individualism?
Answer:
Individualism is a political philosophy of 1 9th century. It pleads for maximum liberty to the individual and minimum role to the state. It believes in the economic theory of laissez flare.

Question 20.
What are the functions of a police state?
Answer:
A police state has to defend the state from external aggression. It also maintains law and order and ensures safety and security to the individuals living in the state.

Question 21.
What is modern individualism?
Answer:
Modern individualism is the individualism of19th century. It gives the state of positive role. It raises its voice against excessive state regulation and control.

Question 22.
What is globalization?
Answer:
Globalization is a policy of economic reforms which aims at reducing trade barriers between the developed and developing countries. It seeks the integration of economies through exchange of ideas, information, technology, labour and capital.

Question 23.
What arc the two main goals of Globalization?
Answer:
The two main goals of Globalization are

• To secure the benefits of free trade open access to markets and equal participation in securing sustainable development for all the people, and
• To reduce trade barriers ensuring free flow of capital labour from one Country to the other.

Question 24.
What do you mean by a welfare state?
Answer:
Welfare state is a social service agency which gurantees basic minimum substance to all. It undertakes volumes of social security measures for the poor and backward people.

Question 25.
Why the individualists regard the state as a necessary evil?
Answer:
The state is regarded as a necessary evil because, It interferes in individual liberty and Curtails individual freedom.

Question 26.
What are the two main drawbacks of a welfare state?
Answer:
A welfare state suffers from bureaucratic despotism. It is too much expensive.

Question 27.
What are the two main utilities of Globalization?
Answer:
Globalization accelerates the pace of economic growth. It helps in dissemination of technological knowledge among nations.

Question 28.
Laissez faires
Answer:
The theory of laissez faire is related to individualism. As an economic theory it seeks to give unrestricted freedom to an individual in the economic sphere

Question 29.
Police state
Answer:
Police state concept is developed out of individualism. The individualists consider the state as a police man and argue for giving it only police functions, hence the states is called a police state.

Question 30.
Globalization
Answer:
Globalization is a process of increasing socio-economic industrial and trade relations among the nations all over the world. It seeks to make the whole world a global village. The main trust of globalization is to give the developed nations a free access into the markets of developing nations.

Question 31.
International Recognition
Answer:
International recognition means the recognition of the international society of nations. It is a formal process by which the existing members of the family of nations accord statehood to a newly born state.

Question 32.
External sovereignty
Answer:
External sovereignty means freedom from outside control or influence. By this aspect of sovereignty a state designs its foreign policy.

Question 33.
Internal sovereignty
Answer:
Internal sovereignty is enforced within the territory of a state. It enables the state to make law for the state administration.

Question 34.
Why state is called a necessary evil?
Answer:
Individualists consider the state as a necessary evil. To them state is necessary for maintenance of law and order and to defend it from aggression. It is an end as it interferes with the liberty of individuals.

Question 35.
What are the two major drawbacks of welfare state?
Answer:
In a welfare state the bureaucracy becomes autocratic and oppressive. It is too costly for a poor and backward country.

Question 36.
Utility of globalization?
Answer:
Globalization accelerates the pace of economic growth. It makes exchange of ideas, capital, raw materials, labour and technology between rich and poor countries easier.

Question 37.
Two major defects of globalization
Answer:
Globalization increases industrialization leading to environmental pollution. It increases unemployment and intervens in the autonomy of states.

Question 38.
What is mixed economy?
Answer:
Mixed economy refers to the coexistence of public and private sector for economic development. This type of economy is found in welfare states.

Question 39.
What is New Deal?
Answer:
New “deal refers to a new programmes of action pursued by USA and other western countries to get rid of economic recession. President Franklin D. Roosevelt of USA was the advocate of this reform programme.

Question 40.
What is Beverage Report?
Answer:
Beverage Report was issued in England in 1942 by William Beverage on social insurance. It envisaged a scheme of social security to fight the evils of want, diseases, ignorance, squalor and idleness.

Question 41.
Negative functions of welfare state
Answer:
A welfare state gives protection against unemployment, poverty and disease. It fights against natural calamities and safeguards children, women and weaker sections of society.

Question 42.
Positive functions of welfare state
Answer:
A welfare state provides the people a wide range of health service and education to the people. It generates employment opportunity and provides social security to old aged and economically disadvantaged sections of society.

Question 43.
What is modern individualism?
Answer:
Modern individualism is 20th century individualism. It regards the state as a positive and useful institution.

Question 44.
What for state is necessary?
Answer:
State exists for the sake of good life of individuals. It maintains order and helps the individual in realization of his potential.

Question 45.
Theoretical Politics and Applied Politics.
Answer:
Scholars like, Sir Frederich Pollock, Jellinek and Willoughby have distinguished between theoretical and applied politics. Theoretical politics deals with the theory of state, but applied politics deal with structure and working of state. The artificial politics deals with law and administration of state but applied politics with the application of law. Theoretical politics is a science but applied politics is an art.

Question 46.
Politics and Political science
Answer:
The two terms ‘Politics’ and ‘Political Science’ are often used interchangeable, but they differ on the following grounds.

• Politics is the practical aspect of Political science
• Political science is the theory which in practice is known as politics.
• Political science is normative but politics deals with operational aspect.
• Political science is an academic discipline and its principles are universal, but politics differs from state to state.
• Politics is an art, but political science is a science,
• The term politics is much broader a concept than that of political science. In the modern age politics is concerned with the study of conflict and cooperation is society with the help of power.

Question 47.
Political science and Political Philosophy
Answer:
Political science differs from political philosophy on the following ways.
Political science is a science of state and government but political philosophy is a science political values and beliefs. Political science is more empirical than normative, but political philosophy is theory oriented. Political science is more concerned with what is and what ought to be but political philosophy prescribes what is good, just and proper. Political science seeks to analyze political phenomena to frame general laws but, political philosophy is value oriented and normative. Political philosophy is a part and parcel of Political science.

Question 48.
State and Government
Answer:
State is a sovereign political entity, but government is an element of state and it fulfills the purpose of state. State is sovereign, but, government exercises sovereign power. State is permanent but government is temporary. State has a definite territory and population but government consists of a few senior citizens and it works within the state. State is abstract but government is concrete. Membership of state is compulsory but not of government.

Question 49.
Individualism and socialism
Answer:

• Under individualism individual is the centre of society but under socialism state is central. Individualism pleads for maximum liberty to the individual but socialism pleads for maximum power to the state. Individualism regards the state as a necessary evil, but socialism holds the state a positive good.
• Individualism gives the state only police functions but socialism gives the state both social economic political and welfare functions. Individualism regards the state as a means, but socialism regards it as an end. Individualism pleads for private property but socialism opposes it.

Question 50.
Traditional and modern individualism
Answer:
Traditional individualism was a philosophy of 17th to 19th century, but modern individualism was a philosophy of 20th century. Traditional individualism was exported by Adamsmith, Herebet Spencer and J.S. Mill, but modern individualism was exposed by Laski, M.P. Follett and Norman Angell.

Traditional individualism regards the state as a necessary evil, but modern individualism regards the state, as a useful institution. Traditional individualism regards the state as a perpetrator of individual liberty, but modern individualism regards it as a coordinator, a facilitator. Traditional individualism insists on individual identity and progress but modern individualism on group identity of individuals. Traditional individualism accords police functions to the state but modern individualism accords welfare functions to the state.

Question 51.
Globalization and internationalism
Answer:
Internationalism stands for increasing cooperation and peaceful co-existence among nations. But, globalization is a process of economic integration of the whole world. Internationalism pleads for avoidance of war and restoration of peace, But, globalization seeks to increase economic and trade relations among nations. Globalization seeks to secure the socio-economic integration and development of all people, but internationalism stands for safety and cooperation of nations. Globalization is an aspect of internationalism.

Question 52.
State and Civil policy
Answer:
State is a sovereign political unit, but civil society is a non governmental voluntary movement for the sake of people. State is sovereign but civil society is not sovereign. State enjoys coercive authority but civil society does not. Civil society exists within the state. State has a territory and population, but civil society has no definite territory nor any fixed population. State can be autocratic but civil society can’t.

Short Questions With Answers 

Question 1.
What is political Science?
Answer:
Political science is a social science deals with the study of state and government. It investigates about the origin and evolution of state, the nature and working of political institutions, processes and principles of conduct. It also analyses about the power structure. It is a science of society and civilization. It is the study of political behaviour and political systems In the modern age it studies about the environment.

Question 2.
Nature of Political Science
Answer:
Political science is a social science. Political science comes closer to a science as it follows scientific method of study. It is an art as it applies the knowledge of science for state administration. It has no agreed principles. It is unpredictable andIts decisions are inexact.

Question 3.
Political Science is a science
Answer:
Political science is considered to be a subject of science because It believes in scientific method. There is systematic study undertaken on the subject. It studies about individual behaviour, institutions and processes It undertakes experimentation and observation of facts; and To a great extent its decisions are exact. So it may not be a science like physics or chemistry but a science like meteorology or astronomy which can’t make accurate predictions.

Question 4.
Scope of Political Science
Answer:
The scope of political science is vast and expending. It covers the study of state government and legal system. It involves the study of various political systems. Political science also deals with political ideas and ideologies. It encompasses the study, of political parties, pressure groups and other non political institutions. It studies about local and municipal bodies, elections, voting behaviour, inter state relations and about war and peace.

Question 5.
Political science begins and ends with state
Answer:
This statement of Gamer confines the study of political science to state. State is the be all and end all of political science. It investigates about the origin and evolution of state nature of state and working of different states. It also deals with the manifestation and development of state. It covers the study of past, present and future of state.

Question 6.
Political Science is a power science
Answer:
Lasswell and Kaplan along with other modern scholars regard political science as a power science. It deals with power relationship of states. Power is the fundamental principles of every conflict and the ultimate means to any solution. Political science seeks to explain the modes of acquisition of power, exercise of power and sharing of power with others.

Question 7.
Political science is an art
Answer:
Political science is by nature an art, because It applies the knowledge of science in day to day political process. The knowledge of political science is essential for politicians, leaders, diplomats, bureaucrats and for a common man. The knowledge of political science is necessary for begin success in real politics. If not only broadens our knowledge but also helps in the development of state.

Question 8.
Significance of Political Science
Answer:
The knowledge of political science is essential for every individual to know about the state government and other political institutions. It broadens our knowledge of politics to understand the complexities of modern state. It promotes political consciousness and awakens people about their rights and duties. It increases the rate of political participation. Political science teaches us about cooperation, tolerance and national integration. It creates ideal citizens.

Question 9.
Political Science is not a science
Answer:
Political science is not a science because, There is no agreement among scholars as to its meaning methods of study, principles and conclusions. Its principles are not universally valid. It studies human behaviour which is unpredictable. It can’t make objective study of political phenomena. Fully scientific method of investigation is impossible in political science. Its predictions are not exact.

Question 10.
Political Science and Philosophy
Answer:
Political science and Philosophy go hand in hand. Political science is a part and parcel of Philosophy. Philosophy is based on certain ideal doctrines and values which the political leaders and policymakers should practice. Philosophy is a science of knowledge and wisdom which make political thinkers and leaders think about the betterment of society. Both Political science and Philosophy cover some common ground, and both seek to promote good life of the citizens. The laws and policies of the government should be philosophically-sound.

Question 11.
Elements of State
Answer:
State is a sovereign political with four basic elements. Population is essential for a state, because it is a community of persons.State is a territorial unit and without a definite territory no state can exist. Government is the most vital element of state which enacts and enforces laws. Sovereignty is the most essential attribute of state which distinguishes it from other organizations. All these elements vest a state with real statehood.

Question 12.
Why the State is necessary? Or Need of the State
Answer:
State is a natural institution which protects the people and tries to ensure conditions for their happiness prosperity and development. It protects the people from internal disorder and external threat. It regulates economy and formulate and implements all financial policies for the well being of citizens. It undertakes steps for the socio economic, political and cultural development of the people. It ensures safety and security to the life liberty and property ofthe citizens. State creates a moral political order where citizens grow and prosper.

Question 13.
State is superior to all associations
Answer:
As a sovereign political unit state is considered superior to all other associations. It regulates and controls the activities of all other organizations. All associations exist and work on the basis of the laws of the state. State has the power to Compel all other associations to do as the state demands.

Question 14.
What is Government?
Answer:
Government is an element of state. It is the political organization of the state. The state has no life but the govt gives life to the state. The state acts through the government. The government fulfills the mission of the state. It may come and go but it gives life to the state.

Question 15.
What is sovereignty?
Answer:
Sovereignty is the supreme power of the state over citizens. Using this power the state enacts laws and runs the administration. It resides only with the state and no other association or organization enjoy it. Sovereignty can be internal or external. Internal sovereignty is exercised upon citizens, nationals and organizations. External sovereignty makes the state take final decisions in the outside world.

Question 16.
Internal and External Sovereignty
Answer:
Sovereignty has two aspects, internal and eternal. Internal sovereignty is exercised within the territorial limits of state. But external sovereignty, is exercised in the international sphere. By means of internal sovereignty the state makes law, but by external sovereignty if formulated foreign policy. It is for internal sovereignty people pay allegiance to state, and for external sovereignty no other state can dictate terms to the other. Due to internal sovereignty no other association or organization can disobey the state. But, due to external sovereignty no foreign state can interfere in the internal affairs of state.

Question 17.
What is a political system?
Answer:
The term political system corresponds to the word state. It includes the working elements of state along with other political forces that influence the state. A political system is a set of inter relationship through which policy decisions are made. It is concerned with power, rule and authority. It includes all governmental and non-governmental organizations, caste groups political parties, pressure groups and the people. Executive, Legislature and Judiciary are the working units of political system.

Question 18.
International Recognition
Answer:
International recognition means the acceptance by the family of nations. It is a formal process of according statehood to a newly born state. It gives a formal recognition to a state to be involved in relationship with other state. It is not an indispensable condition of statehood because, a state can exist even without international recognition. But, it is required for active participation in the field of international cooperation. It is supporting element of state.

Question 19.
State is a called an association of associations
Answer:
State is sovereign political association There are many more associations within the state. As a sovereign and powerful association it coordinates, controls and regulates the activities of other associations. All other associations are subordinated to the sovereign power of the state State is therefore, called an association of associations.

Question 20.
What are the factors responsible for the rise of modern individualism?
Answer:
The factors responsible for the rise of modern individualism are given below The complexities of modern society. The discontentment that developed after the world war. Loss of faith upon parliamentary democracy. Increasing role of bureaucracy. Inability of the individual to face the challenges of modern society.

Question 21.
What are the hindrances before the welfare state?
Answer:
The hindrances faced by a welfare state are Scarcity of production Rapid growth of population Fear of high taxation Increasing corruption Development of narrow loyalties and Environment pollution

Question 22.
What is individualism?
Answer:
Individualism is a political doctrine which grants maximum liberty to the individual against state interference It protects the rights of individuals. Under the system, the state performs only negative functions regulating the activities of individuals. Individualism pleads for free market economy. As a socio political theory it is based on the value of human personality. It believes in the laissez faire theory.

Question 23.
What are the merits of Individualism?
Answer:
Individualism grants maximum liberty to the individual for his self development. It gives economic freedom to the individual to maximize profit. It gives more opportunity to the talented ones. It helps in increasing production ensuring economic progress. This theory creates condition for the survival of the strong and efficient persons. It expresses full faith upon individual ability and character and therefore grants maximum freedom to the individual to mobilize his resources for himself and society.

Question 24.
What are the demerits on Individualism?
Answer:
State is a welfare agency but the individualists regard it as an evil which is wrong. Individualism considers the individual as the best judge, but actually, individual is swayed by emotion and passion. Individualism wrongly holds that individual and society are antithetic. But in practice individual good and social welfare are not contradictory. Individualism pleads for free competition which will result in the exploitation of the poor by the rich, wastage and unemployment. Its biological argument of survival of the fittest is in human.

Question 25.
What are the functions of an individualist state?
Answer:
The individualists give the state only negative functions such as Protection of the individual against external enemies. Maintenance of law and order within the state. And the enforcement of contracts lawfully made. The state protects the life, liberty and property of individuals and safeguards against them from personal injury and slander.

Question 26.
What is modern individualism?
Answer:
The individualism of the 20th century is called modern individualism of the 20th century is called modern individualism. It believes in the increasing role and functions of the state but protects against excessive state regulation and control. Instead of autonomy of individuals, it gives the groups a separate identity. Modern individualists give the state role of a coordination agency.

Question 27.
Why the individualists consider the state as a necessary evil? Or, State is a necessary evil why?
Answer:
The individualists look upon the state as a necessary evil because of the following reasons. The state is necessary for regulating the activities of selfish and egoistic individuals. It must protect the individual from personal harm, injury and slander. It is an evil, as it interferes in individual liberty and curtails individual freedom. It curtails general interest for individual interest.

Question 28.
What is the meaning of a welfare state?
Answer:
Welfare state is a 20th century phenomenon which is the product a compromise between communism and individualism. It guarantees a minimum standard of subsistence without removing incentives to private enterprise. It is a social service agency which undertakes developmental activities relating to social welfare and security. It puts equal emphasis on the individual and society. It regulates national economy through planning.

Question 29.
Write down the features of welfare state.
Answer:
A welfare state is a social service agency which ensures common good. It always seeks to promote people’s welfare. It is a compromise between extremes of individualism and socialism. It believes in democratic procedure principles. It regulates national economy through planning. The state protects the rights of all equally without discrimination. It guarantees the basic minimum needs to every individual.

Question 30.
What are the demerits of Welfare state?
Answer:
Welfare state is an expensive system for which a huge amount of funds are required. It leads to bureaucratic despotism. It magnifies the state at the expenses of respect for the individual. As the state undertakes all types of activities the role of voluntary associations decline.

Question 31.
What are the obligatory functions of a state?
Answer:
To protect the life, liberty and property of the people. To maintain law and order, peace and security. To protect the country from external attack. To administer free and fair justice to all

Question 32.
What are the voluntary functions of a state?
Answer:
The state provides medical help and hygienic conditions to the people. It seeks to spread education all over the countries. The state regulates trade, industry and development of agriculture. It provides for a variety of social security functions such as insurance old age pension, employment generation and sickness and physically disabled allowance etc. The state regulates public utility services like transport, electricity, postal, and air services.

Question 33.
What are the political functions of a Welfare State?
Answer:
A welfare state performs the following political functions It safeguards individual rights. It maintains free, fair and periodic elections. It makes provision for the participation of the masses in public affairs. It coordinates the interests and activities of various groups, associations and parties. It eradicates corruption, nepotism and dishonesty. It generates political awareness.

Question 34.
What is the meaning of Globalization?
Answer:
Globalization is the name for the integration of economics through exchange of ideas, information, technologies, goods, and services. It is a policy of economic reforms which aims at reducing trade barriers between the developed and developing countries. It believes in the integration of nation states within the framework of WTO.

Question 35.
What are the objectives of Globalisation?
Answer:
The objectives of globalization are Socio-economic integration of the whole world. Interesting industrial trade cultural relations among the people all over the world. Securing the benefits of free trade, open access to markets and equal participation in securing sustainable development for all the people. Reduction of trade barriers, to ensure free flow of capital and labour from one country to the other. Exchange of goods and services.

Question 36.
What are the features of Globalization?
Answer:
Globalization stands for liberalization of economy. It stands for free flow of trade relations. Globalization of economic activity. Liberalization of import export system. Privatization of means of production and distribution. Economic reforms and increasing collaborations among nations.

Question 37.
What are the social functions of welfare state?
Answer:
The social functions of welfare state are Establishment of social equality among people. Securing social justice. To make provision for social security and welfare of the poor and backward people. Fighting social evils. Rendering social utility services. Spread of education and protection of public health etc.

Question 38.
What are the economic functions of Welfare state?
Answer:
The economic functions undertaken by a welfare state are Improvement in the economic condition of the people. To draw plans for balanced economic development. Development of agriculture and industry Regulation of trade and commerce. Etc

Question 39.
What a modern state can’t do?
Answer:
A modern welfare state can’t interfere in the following spheres of individual. It can’t curtail religious freedom of the people. It can’t suppress public opinion It can’t interfere in the social customs and fashions of the people. It can’t interfere in personal life of the people, and It can’t interfere in cultural and literacy matters of the people.

Question 40.
What role does the state play in an era of Globalization?
Answer:
The role of modern state has changed in an era of globalization. The state continues to be a Welfare State. It acts as a facilitator and co-ordinator economy and it tries to secure stability in the market through macro economic policies. It provides social services like education health and other welfare activities.

Question 41.
What are the evil impacts of globalization?
Answer:
Globalization gives more importance to corporate business capitalists and multi national corporations. It helps the developed nations to control the world economy. It creates difficulty for the developing countries to complete with developed countries. It leads to increase in the gap between rich and poor. Small and medium range industries will suffer a loss. It will lead to neglect of working class.

Question 42.
What are the merits of globalization.
Answer:
Globalization has accelerated the pace of economic integration of the world. It strengthens international peace and stability. It is the best possible means to secure sustainable development of the world. It enhances socio-economic linkages among nations. It helps in dissemination of technical know how among nations. It seeks to encourage interdependence among nations.

Question 43.
What are the impacts of globalization on Indian Economy?
Answer:
Globalization in India has given rise to export of goods. There are greater flow of foreign investment. Increase in GDP. Neglect of poverty eradication programme. There is sharp decline in employment growth. It resulted in a set back to industry and agriculture.

Question 44.
Good effect of globalization
Answer:
The good effects of globalization on Indian economy are Increase in export of Indian goods and services. Increase in foreign investment coming to India. Consistency in GDP growth. Sharp rise in communication and healthy social order. It is a necessity of modern times.

Question 45
Evil impacts of Globalization and developed nations are exploiting the underdeveloped nations.
Answer:
As a result of globalization the rich and developed nations are exploiting the underdeveloped nations. The foreign countries have entered into Indian markets. The poor people are facing poverty and exploitation. Unemployment has risen. It has badly affected Indian Industry and agriculture. It has given rise to global economic recession.

Question 46.
Nature of politics
Answer:
Politics is concerned with the day to day organized political activities in society. It seeks to resolve the conflicts and controversies arising between two groups or individuals. Power is the be all and end all of politics. Politics is the process of realization of interests or goals by using power. It is found every where in society. In family political parties, religious institutions educational institutions and in all human association. From the point of view of science or art it is by nature an art.

Question 47.
Liberal view of politics
Answer:
The liberals define politics taking the relationship of individual and society into account. Individual is the centre of politics. In society individuals and groups fight with each other for their goals and politics seeks to resolve these conflicts. It brings order out of disorder and promotes the social well being. Politics seeks to bring unity, peace and stability in society.

Question 48.
Marxian view of politics
Answer:
Marxists rejects the liberal view of politics and state that politics results in class struggle. It creates division between rich and poor educated and uneducated and various social grounds. The rich make use of politics to exploit the poor.

Question 49.
Politics is a struggle for power
Answer:
The modern scholars like, Lasswell, Robert Dahl etc. regard politics as a struggle for power. The ongoing conflict between individuals & groups in society for accumulation and use of power is known as politics Politics gives top priority to power & It is concerned with the political process.

Question 50.
What is the scope of politics?
Answer:
Scope implies the subject matter of study of politics and it includes The study of state government, society, socio-political system, policy making etc. The study of conflict, rivatry between individuals and groups. The study of shaping and sharing of power. The study of political process, election, government formation, eradication of poverty corruption, illiteracy, legislation and adjudication etc. Politics also studies about local government, public administration, international policies, war and peace, united nations, foreign policy and relations of national interest.

Question 51.
What is political theory?
Answer:
Political theory refers to the empirical study of political concepts events and issues. It comprises of philosophy, psychology, economics and history within itself. It is factual and based on reality. Political theory is moral reasonable and universal in character. Any systematic statement of political thinkers on any political social issue or event is called political theory.

Question 52.
The usefulness of studying political theory: Or, Significance of studying political theory.
Answer:
The study of political theory is necessary for the study of political events. Issues and conflicts and for their solution. By study of political theory we derive knowledge about political ideals, ideologies and institutions. It also deals with the behaviour of individuals and institutions. It gives us a clear picture of political issues and events where by valid decisions can be made. Political theorem provides stability to the political system and influences politics and society.

Question 53.
What is modern political theory?
Answer:
Modern political theory refers to the theoretical development in the post world war era. It is scientific in nature and based on reality. It believes in modern techniques like, observation, data collection, analysis objective study of politics and empirical study. It is inter disciplinary in character. Modern political theory seeks to make political research based on facts and evidence so that reasonable decisions can be made.

Question 54.
What is classical political theory?
Answer:
Classical political theory is value oriented and moral in character. The uniting of scholars like, Plato, Aristotle, Machiavelli, Hobbes, Hegel, Rousseau, etc. are all classical in character. It gives priority to ethical politics. It seeks to strike a balance between individual liberty and state control individual state relationship & goals of the state.

Question 55.
Elements of politics
Answer:
Politics is the behavioural dimension of political science. Realisation of interest, conflict over interest and using power for realization of interests are the three basic elements of politics In society people fight for their self interest and whenever they use power and influence for the purpose it is called politics. When power is used for socio political and economic purpose it is called politics.

Question 56.
Evolution of Individualism
Answer:
Individualism developed as a practical theory during 19th century. It emerged from the mercantile individualism of18th and 19th century in Britain, France and Germany. The industrial revolution in Britain in 18th century gave rise to free economic competition and gradually individualism emerged. The French physiocrats were the initial exponents of individualism but it was Adamsmith who gave it the shape of a political theory. Besides Smith, Hobbes, J.S. Mill, Spencer, Hayek, Milton, Nozik, etc. developed it into a full fledged philosophy.

Question 57.
Individual is not the best judge
Answer:
According to individualists indivual is the best judge of his ability, power and self interest. But, it is not always correct state is more matured and capable to judge the self interest of individual. Individual is emotional and he may commit any mistake out of emotion but state is conscious and all actions of state are based on reason and free from passion. The state uses its resources for the well being of individuals.

Question 58.
Individual and state are complementary.
Answer:
Individualism find antipathy between individual interest and states interest but actually, the interests of the state and individual is complementary. State has no interests of its own. Its interest is the sum of individual interest. State resolves all conflicts arising among individuals. The state promotes the interests, security and progress of every individual.

Question 59.
What does survival of the fittest mean?
Answer:
Individualism believes in the principle of survival of the fittest. It means that every time there is a competition among individuals and those who are capable, talented and efficient only survive and the rest perish. There is no scope for the weak, indolent and ignorant people in a state. Charles Darwin and Herbert Spencer were the protagonists of this view. It is scientific and justified also

Question 60.
Laissez fair
Answer:
Laissez fair is a French word which means, let the individual free to take economic or financial decisions. From economic point of view, every individual is conscious of his self interest best. When the individual works for his profit he works with all sincerity and commitment. For the development of agriculture industry and business the individual must be given full freedom.

Question 61.
Features of modern individualism
Answer:
Modern individualism is the 20th century individualism. It gives priority to groups than individuals and recognizes the positive role of state. Graham Walls, Normal Angel, Miss Folel were modern individualists. Modern individualism gives more importance to social welfare than individual good. It pleads that the state can eradicate the obstacles facing individuals.

Question 62.
What is New Deal programme?
Answer:
New Deal was the brain child of former US president F.D. Roosevelt. It was a programme for reform which made the state interfere in the economic sphere creating opportunities for employment and ensure greater social security. During the great economic recession in USA in 1930s, President Roosevelt initiated these reforms to enhance the financial condition of individuals. It generated employment opportunities and provided assistance to the diseased, physically challenged and poor people. This new deal plan created condition for a welfare state.

Question 63.
Beverage Report
Answer:
When during the second world war there was world wide recession thousands of people become homeless, unemployed underfed and discussed. In the mean time, William Beverage, a Brithsh national, provided a report in 1942 for introduction of social insurance and national health mission to save the people. As per the report the state shall provide basic minimum health service, insurance and opportunities for income to all. This beverage report led to nationalization of Banks, railways, mines, steel and means of transport etc. It laid the foundation of welfare state.

Question 64.
India is a welfare state.
Answer:
Indian constitution, under Act 38 envisages the goal of a welfare state. The government of India provides basic minimum needs to every individual. Act 39 provides right to work and the right to a decent wage. The state through abolition of poverty, unemployment health service, insurance, social security and spread of education seeks to realize the goal of welfare state. The state also looks after the protection and security of women, children and backward classes.

Question 65.
What were the factors responsible for the evolution of modern Individualism?
Answer:
The following factors led to the evolution of modern Individualism. Problem ridden modern society Public displeasure over the first world war Distruct of parliamentary democracy. Growing importance of Bureaucracy. And the helplessness of the people to face these challenges led to the emergence of modern individualism

Question 66.
Challenges to welfare state
Answer:
The following factors pase a threat to welfare state today Scarcity of production of goods and food grains Population explosion. Increase in rate of taxes. Environmental pollution and Narrow-mindedness of the people

Question 67.
What are the positive impacts of globalization on Indian economy?
Answer:
Globalisation has strengthened Indian economy in the following manner, It has led to the growing demand for Indian goods and services all over the world. Foreign direct investment has increased. Domestic production has increased. There is spread of transport and communication, information and technology. There is growing awareness about human rights and environmental safety.

Odisha State Board Elements of Mathematics Class 12 CHSE Odisha Solutions Chapter 1 Relation and Function Ex 1(b) Textbook Exercise Questions and Answers.

CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 1 Relation and Function Exercise 1(b)

Question 1.
Let X={x, y} and Y={u, v}. Write down all the functions that can be defined from X to Y. How many of these are (i) one-one (ii) onto and (ii) one-one and onto?
Solution:
The functions from X = {x, y} to y = {u, v} are:
f1 = {(x, u), (y, v)}
f2 = {(x, v), (y, u)}
f3 = {(x, u), (y, u)}
f4 = {(x, v), (y, v)}

Out of these 4 functions there are:
(i) 2 one-one functions
(ii) 2 onto functions
(iii) 2 one-one and onto function.

Question 2.
Let X and Y be sets containing m and n elements respectively.
(i) What is the total number of functions from X to Y.
(ii) How many functions from X to Y are one-one according as men, m > n and m = n?
Solution:
If | x | = m and | y | = n then
(i) Number of functions =n^m
(ii) If m < n then number of one-one functions = ⁿP_m.
If m > n then number of one-one functions = 0
If m = n then number of one-one functions = m!

Question 3.
Examine each of the following functions if it is
(i) injective (ii) surjective, (iii) bijective and (iv) none of the three
(a) f : R → R, f(x) = x²
(b) f : R → [-1, 1], f(x) = sin x
(c) f : R₊ → R + , f(x) = x + 1/x
where R₊ = {x ∈ R : x > 0}
(d) f : R → R, f(x) = x³ + 1
(e) f : (-1, 1) → R, f(x) = \(\frac{x}{1-x^2}\)
(f) f : R → R, f(x) = [x] = the greatest integer ≤ x.
(g) f : R → R, f(x) = | x |
(h) f : R → R, f(x) = sgn x
(i) f : R → R, f = id_R = the identity function on R.
Solution:
(a) f : R → R, f(x) = x²
for x₁, x₂ ∈ R
Let f(x₁) = f(x₂)
⇒ x₁² = x₂²
⇒ x₁  = ± x₂
∴ f is not one-one.
Hence f is not injective or bijective.
Rng f = [0, ∞) ≠ R
∴ f is not surjective.

(b) f : R → [-1, 1], f(x) = sin x
For x₁ , x₂ ∈ R
let f(x₁) = f(x₂) ⇒ sin x₁ = sin x₂ 
⇒ x₁ = nπ + (- 1)ⁿ  x₂
⇒ x₁ = x₂ (not always)
∴ f is not injective and also not bijective.
But f is onto, as ∀ y ∈ [-1, 1]
there is a x ∈ R such that f(x) = sin x.
i.e., f is surjective.

(c) f : R₊ → R₊ , f(x) = x + \(\frac{1}{x}\)
f(2) = 2 + \(\frac{1}{2}\) = \(\frac{5}{2}\)
f(\(\frac{1}{2}\)) = \(\frac{1}{2}\) + 2 = \(\frac{5}{2}\)
f(2) = f(\(\frac{1}{2}\))
but 2 ≠ \(\frac{1}{2}\)
∴ f is not injective (one-one).
Again, for 1 ∈ R₊ (domain)
⇒ there is no x ∈ R₊^(Dom)
such that x + \(\frac{1}{2}\) = 1
∴ f is not onto.

(d) f : R → R, f(x) = x³ + 1
for x₁, x₂ ∈ R
Let f(x₁) = f(x₂)
⇒ x₁³ = x₂³
⇒ x₁ = x₂
∴ f is injective.
Let f(x) = y ⇒ y = x³ + 1
⇒ x³ = y – 1
⇒ x = (y – 1)^1/3 which exists ∀ y ∈ R
∴ f is onto.
∴ f is bijective.

(e) f : (-1, 1) → R, f(x) = \(\frac{x}{1-x^2}\)
for x₁, x₂ ∈ (-1, 1)
Let f(x₁) = f(x₂) ⇒ \(\frac{x_1}{1-x_1^2}\) = \(\frac{x_2}{1-x_2^2}\)
⇒x₁ – x₁ x₂² = x₂ – x₁² x₂
⇒ x₁ – x₂ + x₁² x₂ – x₁ x₂² = 0
⇒ (x₁ – x₂) (1 + x₁ x₂) = 0
⇒ x₁ = x₂ (for x₁ x₂ ∈ (-1, 1) x₁ x₂ ≠ -1)
∴ f is injective.
Again let y = \(\frac{x}{1-x^2}\) ⇒ y – x²y = x
⇒ x²y + x – y = 0
⇒ x = \(\frac{-b \pm \sqrt{b^2-4 a c}}{2 a}\)
= \(\frac{-1 \pm \sqrt{1+4 y^2}}{2 y}\) ∉ (-1, 1) ∀ y ∈¸.
∴f is surjective.
∴f is bijective.

(f) f : R → R
f(x) = [x]
f(1.2) = f(1.5) =1
∴ f is not injective.
Rng f = Z ⊂ R
∴ f is not surjective.
∴ Hence it is not also bijective.

(g) f : R → R
f(x) = | x |
As f(-1) = f(1) = 1
∴ f is not injective.
Again Rng f = [0, ∞) ⊂ R
⇒ f is not surjective.
Thus f is not bijective.

(h) f : R → R
f(x) = Sgn (x) = \(\left\{\begin{array}{cc}
1, & x>0 \\
0, & x=0 \\
-1, & x<0
\end{array}\right.\)
As f(1) = f(2) = 1
We have f is not injective.
Again Rng f = {- 1, 0, 1} ≠ R
∴ R is not surjective.
⇒ R is not bijective.

(i) f : R → R
f = idx
∴ f(x) = x
for x₁, x₂ ∈ R
Let f(x₁) = f(x₂) where x₂ x₂ ∈ R
⇒ x₁ = x₂
∴ f is one-one.
Again Rng f = R (codomain)
∴ f is onto.
Thus f is a bijective function.

Question 4.
Show that the following functions are injective.
(i) f(x) = sin x on \(\left[0, \frac{\pi}{2}\right]\)
(ii) f(x) = cos x [0, π]
(iii) fix) = log_a x on (0, ∞), (a > 0 and a ≠ 1)
(iv) f(x) = a^x on R. (a > 0 and a ≠ 1)
Solution:
(i) f(x) = sin x . \(\left[0, \frac{\pi}{2}\right]\)
for α, β ∈ \(\left[0, \frac{\pi}{2}\right]\)
Let f(α) = f(β) ⇒ sin α = sin β
⇒ α = β, as α, β ∈ \(\left(0, \frac{\pi}{2}\right)\) and no other values of α is possible.
∴ f is one-one.

(ii) f(x) = cos x, [0, π]
for α, β ∈ [0, π]
Let f(α) = f(β) ⇒ cos α = cos β
⇒ α = β, since α, β ∈ [0, π] and cos x is +ve in 1st quadrant and -ve in 2nd quadrant.
∴ f is one-one.

(iii) f(x) = log_a x [1, ∞]
for α, β ∈ [1, ∞]
Let f(α) = f(β)
⇒ log_a α = log_a β ⇒ α = β
∴ f is one-one.

(iv) f(x) = a^x, (a > 0), x ∈ R
for x₁, x₂ ∈ R
Let f(x₁) = f(x₂) ⇒ a^x₁ = a^x₂
⇒ x₁ = x₂
∴ f is one-one.

Question 5.
Show that functions f and g defined by f(x) = 2 log x and g(x) = log x² are not equal even though log x² = 2 log x.
Solution:
f(x) = 2 log x
g(x) = log x²
Dom f(x) = (0, ∞)
Dom g(x) = R – {0}
As Dom f(x) ≠ Dom g(x) we have f(x) ≠ g(x), though log x² = 2 log x

Question 6.
Give an example of a function which is
(i) Surjective but not injective.
(ii) injective but not surjective.
(iii) neither injective nor surjective.
(iv) bijective
Solution:
(i) f(x) = sin x
from R → [-1, 1]
which is surjective but not injective.

(ii) f(x) = \(\frac{x}{2}\) from Z → R
is injective but not surjective.

(iii) f : (-1, 1) → R, f(x) = \(\frac{x}{1-x^2}\)
is neither surjective nor injective.
[Refer Q. No. 3(e)].

(iv) f(x) = x³ + 1, f : R → R
is bijective.
[Refer No. 3 (d)].

Question 7.
Prove that the following sets are equivalent:
{1, 2, 3, 4, 5, 6,…}
{2, 4, 6, 8, 10,…}
{1, 7, 5, 7, 9,…}
{1, 4, 9, 16, 25,…}
Solution:
Let A = {1, 2, 3, 4, 5, 6, ……..}
B = {2, 4, 6, 8, 10, …….}
C = {1, 3, 5, 7, 9, ……}
D = {1, 4, 9, 16, 25, ……}
Let f : A → B defined as f(x) = 2x
Clearly f is bijective.
There is a one-to-one correspondence between A and B.
⇒ A and B are equivalent.
Let g : A → C defined as g(x) = 2x – 1
Clearly f is bijective.
⇒ There is a one-to-one correspondence between A to C
∴ A and C are equivalent.
Let h : A → D defined as h(x) = x².
Clearly h is bijective.
⇒ There is a one-to-one correspondence between A to D.
⇒ A and D are equivalent.
Thus A, B, C and D are equivalent.

Question 8.
Let f = {(1, a), (2, b), (3, c), (4, d)} and g = {{a, x), (b, x), (c, y), (d, x)}. Determine gof and fog if possible. Test whether fog = gof.
Solution:
f = {(1, a), (2, b), (3, c), (4, d)}
g = {{a, x), (b, x), (c, y), (d, x)}
gof (1) = g(a) = x
gof (2) = g(b) = x
gof (3) = g(c) = y
gof (4) = g(a) = x
∴ gof = {(1, x), (2, x), (3, y), (4, x)} Here fog is not defined.

Question 9.
Let f = {(1, 3), (2, 4), (3, 7)} and g = {(3, 2), (4, 3), (7, 1)}. Determine gof and fog if possible. Test whether fog = gof.
Solution:
f = {(1, 3), (2, 4), (3, 7)}
g = {(3, 2), (4, 3), (7, 1)}
We have fog (3) = f (g(3)) = f(2) = 4
fog (4) = f (g(4)) = f(3) = 7
fog (7) = f (g(7)) = f(1) = 3
∴  fog = {(3, 4), (4, 7), (7, 3)}
Again gof (1) = g (f(1)) = g(3) = 2,
gof (2) = g (f(2)) = g(4) = 3,
gof (3) = g (f(3)) = g(7) = 1
∴ gof = {(1, 2), (2, 3), (3, 1)}
∴ gof ≠ fog
So the composition of functions is not necessarily commutative.

Question 10.
Let f(x) =√x and g(x) = 1 – x².
(i) Find natural domains of f and g.
(ii) Compute fog and gof and find their natural domains.
(iii) Find natural domain of h(x) = 1 – x.
(iv) Show that h = gof only on R₀ = {x ∈ R : x ≥ 0} and not on R.
Solution:
Let f(x) = √x, g(x) = 1 – x²
(i) ∴ Dom f = R₊ U_{0}, Dom g = R

(ii) fog (x) = f (g(x))
= f (1 – x²) = \(\sqrt{1-x^2}\)
∴ fog (x) exists when 1 – x² ≥ 0
⇒ x² ≤ 1 ⇒ -1 ≤ x ≤ 1 i.e., x ∈ [-1, 1]
∴ Dom fog = [-1, 1]
Again gof (x) = g (f(x))
= g( √x ) = 1 – ( √x )² = 1 – x
∴ Dom gof = R₀ = (0, ∞)

(iii) Domain of h(x) = 1 – x is R.

(iv) We have proved in (ii) that gof (x) = 1 – x.
∴ h(x) = gof (x) ⇒ h = gof only when x ∈ R₀ as dom f is R₀ = [0, ∞]

Question 11.
Find the composition fog and gof and test whether fog = gof when f and g are functions on R given by the following:
(i) f(x) = x³ + 1, g(x) = x² – 2
(ii) f(x) = sin x, g(x) = x⁵
(iii) f(x) = cos x, g(x) = sin x²
(iv) f(x) = g(x) = (1 – x³)^1/3
Solution:
(i) f(x) = x³ + 1, g(x) = x² – 2
∴ fog (x) = f (g(x)) = f(x² – 2)
= (x² – 2)³ + 1
gof (x) = g (f(x)) = g(x³ + 1)
= (x³ + 1)² – 1
fog ≠ gof

(ii) f(x) = sin x, g(x) = x⁵
∴ fog (x) = f (g(x)) = f(x⁵) = sin x⁵
∴ gof (x) = g (f(x))
= g(sin x) = (sin x)⁵ = sin⁵ x
fog ≠ gof

(iii) f(x) = cos x, g(x) = sin x²
∴ fog (x) = f (g(x))
= f( sin x²) = cos (sin x²)
and gof (x) = g (f(x)) = g(cos x)
= sin (cos x)² = sin (cos² x)
fog ≠ gof

(iv) f(x) = g(x) = (1 – x³)^1/3
fog (x) = f (g(x))
= (1 – (g(x))³)^1/3
= [1 – (1 – x³)]^1/3 = x
gof (x) = g (f(x))
= [1 – (f(x))³]^1/3 = x
⇒ fog = gof

Question 12.
(a) Let f be a real function. Show that h(x) = f(x) + f(-x) is always an even function and g(x) = f(x) – f(-x) is always an odd function.
(b) Express each of the following function as the sum of an even function and an odd function:
(i) 1 + x + x² , (ii) x², (iii) e^x, (iv) e^x + sin x
Solution:
(a) We have h(x) = f(x) + f(-x)
∴ h(-x) = f(-x) + f(x) = h(x)
∴ h is always an even function.
Further, g(x) = f(x) – f(-x)
∴ g(-x) = f(-x) – f(x)
= – [f(x) – f(-x)] = – g(x).
∴ g is always an odd function.

(b) (i) Let f(x) = 1 + x + x²
∴ f(-x) = 1 – x + x²
∴ g(x) = \(\frac{f(x)+f(-x)}{2}\)
= \(\frac{1+x+x^2+1-x+x^2}{2}\)
= x² + 1 and
g(-x) = (-x)² + 1 = x² + 1
∴ g is an even function.
h(x) = \(\frac{f(x)-f(-x)}{2}\)
= \(\frac{\left(1+x+x^2\right)-\left(1-x+x^2\right)}{2}\) = x
h(-x) = -x = -h(x)
⇒ h is an odd function.
∴ f(x) = g(x) + f(x)
where g is even and h is odd.

(ii) Let f(x) = x²
So that f(-x) = (-x)² = x²
∴ g(x) = \( \frac{f(x)+f(-x)}{2}\) = \( \frac{x^2+x^2}{2}\) = x²
g(-x) = g(x)
∴ g is an even function.
and h(x) = \( \frac{f(x)-f(-x)}{2}\) = \(\frac{x^2-x^2}{2}\) = 0
h(x) = 0 is both even and odd.
∴ f(x) = g(x) = f(x),
where g is even and h is odd.

(iii) Let f(x) = e^x
f(-x) = e^-x
g(x) = \( \frac{e^x+e^{-x}}{2}\)
g(-x) = g(x)
g is an even function.
and h(x) = \( \frac{e^x-e^{-x}}{2}\)
h(-x) = \( \frac{e^{-x}-e^x}{2}\) = -h²(x)
⇒ h is an odd function.
∴ f(x) = g(x) + h(x),
where g is even and h is odd.

(iv) Let f(x) = e^x + sin x
f(-x) = e^-x + sin (-x) = e^-x –  sin x
∴ g(x) = \( \frac{f(x)+f(-x)}{2}\)
= \( \frac{e^x+\sin x+e^{-x}-\sin x}{2}\)
= \( \frac{e^x+e^{-x}}{2}\) and h(x) = \( \frac{f(x)-f(-x)}{2}\)
= \( \frac{e^x+\sin x-e^{-x}+\sin x}{2}\)
= \( \frac{e^x-e^{-x}+2 \sin x}{2}\)
∴ f(x) = g(x) + h(x)
where g is even and g is odd.

Question 13.
Let X = {1, 2, 3, 4} Determine whether f : X → X defined as given below have inverses.
Find f^-1 if it exists:
(i) f = {(1, 4), (2, 3), (3, 2), (4, 1)}
(ii) f = {(1, 3), (2, 1), (3, 1), (4, 2)}
(iii) f = {(1, 2), (2, 3), (3, 4), (4, 1)}
(iv) f = {(1, 1), (2, 2), (2, 3), (4, 4)}
(v) f = {(1, 2), (2, 2), (3, 2), (4, 2)}
Solution.
(i) x = {1, 2, 3, 4}
f is bijective. Hence f^-1 exists.
f^-1 = {(4, 1), (3, 2), (2, 3), (1, 4)}

(ii) f(2) = f(3) = 1
⇒ f is not injective
∴ f is not invertible.

(iii) f is bijective. Hence f^-1 exists.
f^-1 = {(2,1 ), (3, 2), (4, 3), (1, 4)}

(iv) f is not a function as
f(2) = 2 and f(2) = 3

(v) f is not injective hence not invertible.

Question 14.
Let f : X → Y.
If there exists a map g : Y → X such that gof = id_x and fog = id_y, then show that
(i) f is bijective and (ii) g = f^-1
[Hint: Since id_x is a bijective function, gof = id_x is bijective. By Theorem 2(iv) f is injective. Similarly fog is bijective ⇒ f is surjective by Theorem 2(iii)]
Solution:
Let f : x → y and g : y – x
where gof = id_x and fog = id_y
we know that id_x and id_y are bijective functions.
⇒ gof and fog are both bijective functions.
⇒ f is a bijective function.

(ii) As f is bijective (by (i)) we have f^-1 exists.
and f^-1 : y → x where f^-1of = id_x and fof^-1 = id_y
But g : y → x with gof = id_x and fog = id_y
∴ g = f^-1

Question 15.
Construct an example to show that f(A ∩ B) ≠ f(A) ∩ f(B) where A ∩ B ≠ Ø
Solution:
Let f(x) = cos x.
Let A = \(\left\{0, \frac{\pi}{2}\right\}\), B = \(\left\{\frac{\pi}{2}, 2 \pi\right\}\).
∴ f(A) = \(\left\{\cos 0, \cos \frac{\pi}{2}\right\}\)
= {1, 0} = {0, 1}
∴ f(B) = \(\left\{\cos \frac{\pi}{2}, \cos 2 \pi\right\}\) = {0, 1}
∴ f(A) ∩ f(B) = {0, 1}
Again,
A ∩ B = \(\left\{\frac{\pi}{2}\right\}\) and f(A ∩ B) = cos \(\frac{\pi}{2}\) = {0}
∴ f(A ∩ B) ≠ f(A) ∩ f(B)

Question 16.
Prove that for any f : X → Y, foid_x = f = id_yof.
Solution:
Let f : X → Y, so that y = f(x), x ∈ X.
∴ foid_x = fof^-1 of (x) = fof^-1 (f(x))
= f(x) = y (∵ id_x = fof^-1‍)
Again, (id_yof)(x) = (fof^-1) of (x)
= (fof^-1)(y) = f (f^-1(y)) = f(x) = y  ….(2)
∴ From (1) and (2)
we have foid_x = f = id_yof

Question 17.
Prove that f : X → Y is surjective iff for all B ⊆ Y, f (f^-1(B)) = B.
Solution:
Let f : X → Y is surjective.
i.e. for all y ∈ Y, ∃ a x ∈ X such that
y = f(x).
∴ x = f^-1(y) ⇔ f(x)
= f (f^-1(y)) ∈ f (f^-1(B)).
for y = B ⊂ Y ⇔ y ∈ f (f^-1(B)).
∴ y ∈ f (f^-1(B)) ⇔ y ∈ B
∴ f (f^-1(B)) = B

Question 18.
Prove that f : X → Y is injective iff f (f^-1(A)) = A for all A ⊆ X.
Solution:
f : X → Y is injective.
Let x ∈ A ⇔ f(x) ∈ f(A) (∵ f is injective)
⇔ x ∈ f (f^-1(A))
∴ A = f (f^-1(A)) for all A ⊆ X.

Question 19.
Prove that f : X → Y is injective iff for all subsets A, B of X, f(A ∩ B) = f(A) ∩ f(B).
Solution:
f : X → Y is injective.
Let A and B are subsets of X.
Let f(x) ∈ f(A ∩ B)
⇔ x ∈ A ∩ B ⇔ x ∈ A ∧ x ∈ B
⇔ f(x) ∈ f(A) ∧ f(x) ∈ f(B) (∵ f is injective)
⇔ f(x) = f(A) ∩ f(B)
∴ f(A ∩ B) = f(A) ∩ f(B)

Conversely, suppose that
f(A ∩ B) = f(A) ∩ f(B)
Let f is not injective.
The if f(x) ∈ f(A ∩ B) ⇔ x ∈ A ∩ B
⇔ x ∈ A ∧ ⇔ x ∈ B
≠ f(x) ∈ f(A) ∧ ⇔ f(x) ∈ f(B)
⇔ f(x) ∈ f(A) ∩ f(B)
∴ f(A ∩ B) = f(A) ∩ f(B) is false.
so f must be injective.

Question 20.
Prove that f : X → Y is surjective iff for all A ⊆ X, (f(A))‘ ⊆ f(A‘), where A‘ denotes the complement of A in X.
Solution:
f : X → Y is surjective.
Then for all y ∈ Y ∃ x ∈ X
such that f(x) = y.
Let y ∈ [f(A)]‘ ⇒ y ∉ f(A)
⇒ f(x) ∉ f(A) ⇒ x ∉ A ⇒ x ∈ A‘
⇒ f(x) ∈ f(A‘) ⇒ y ∈ f(A‘)
∴ [f(A)]‘ ⊂ f(A‘)

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 3 Linear Programming Ex 3(a) Textbook Exercise Questions and Answers.

CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 3 Linear Programming Exercise 3(a)

Question 1.
A merchant sells two models X and Y of TV with cost price ₹25000 and ₹50000 per set respectively. He gets a profit of ₹1500 on model X and ₹2000 on model Y. The sales cannot exceed 20 sets in a month. If he cannot invest more than 6 lakh rupees, formulate the problem of determining the number of sets of each type he must keep in stock for maximum profit.
Solution:
To get maximum profit let x TVs of model X and Y TVs of model Y must be kept in stock.
∴ Total profit = Z = 1500x + 2000y which is to be maximum.
According to the question, the sales cannot exceed 20 sets i.e. x + y ≤ 20.
Again total investment does not exceed 6 lakh.
25000x + 50000y ≤ 600000
⇒ x + 2y ≤ 24
∴ The LPP is:
maximise: Z = 1500x + 2000y
subject to: x + y ≤ 20
x + 2y ≤ 24
x, y ≥ 0

Question 2.
A company manufactures and sells two models of lamps L₁ and L₂, the profit being ₹15 and ₹10 respectively. The process involves two workers W, and W2 who are available for this kind of work 100 hours and 80 hours per month respectively, W1 assembles L₁ in 20 and L₂ in 30 minutes. W2 paints L₁ in 20 and L₂ in 10 minutes. Assuming that all lamps made can be sold, formulate the LPP for determining the production figures for maximum profit.
Solution:
Let x units of L₁ and y units of L₂: are to be produced to get maximum profit.
Total profit = Z = 15x + 10y
According to the question
20x + 30y ≤ 600
and 20x + 10y ≤ 480
=> 2x + 3y ≤ 600
2x + y ≤ 480
.-. The LPP is maximize: Z = 15x + 10y
subject to: 2x + 3y ≤ 600
2x + y ≤ 480
x, y ≥ 0.

Question 3.
A factory uses three different resources for the manufacture of two different products, 20 units of the resource A, 12 units of B and 16 units of C being available. One unit of the first product requires 2, 2 and 4 units of the resources and one unit of the second product requires 4, 2 and 0 units of the resources taken in order. It is known that the first product gives a profit of ₹20 per unit and the second ₹30 per unit. Formulate the LPP so as to earn maximum profit.
Solution:
Let to earn maximum profit the factory produces x units of first product and y units of the second product.
The given data can be summarised as below:

	Resource A	Resource B	Resource C	Profit per unit in ₹
Product – I	2	2	4	20
Product – II	4	2	0	30
Availability	20	12	16

Total profit = 20x + 30y
which is to be maximum.
According to the question
2x + 4y ≤ 20
2x + 2y ≤ 12
4x + 0y ≤ 16
.-. The LPP is
maximize: Z = 20x + 30y
subject to: x + 2y ≤ 10
x + y ≤ 6
x ≤ 4
x, y ≥ 0.

Question 4.
A man plans to start a poultry farm by investing at most ₹3000. He can buy old hens for ₹80 each and young ones for ₹140 each, but he cannot house more than 30 hens. Old hens lay 4 eggs per week and young ones lay 5 eggs per week, each egg being sold at ₹5. It costs ₹5 to feed an old hen and ₹8 to feed a young hen per week. Formulate his problem determining the number of hens of each type he should buy so as to earn a profit of more than ₹300 per week.
Solution:
Let to get maximum profit he has to purchase x old hens and y young hens.
Total cost = 80x + 140y ≤ 3000
⇒ 4x + 7y ≤ 150
Total number of hens x + y ≤ 30
Number of eggs per week = 4x + 5y
Total income per week = 20x + 25y
Total cost to feed per week = 5x + 8y
∴ Weekly profit = 15x + 17y
∴ 15x + 17y > 300
and also total profit = z = 15x + 17y is to be maximum.
∴ The LPP is
maximize: Z = 15x + 17y
subject to: 4x + 7y ≤ 150
x + y ≤ 30
15x + 17y ≥ 300
x, y ≥ 0.

Question 5.
An agro-based company produces tomato sauce and tomato jelly. The quantity of material, machine hour, labour (man-hour) required to produce one unit of each product and the availability of raw material ore given in the following table:

	Sauce	Jelly	availability
Man-hour	3	2	10
Machine hour	1	2.5	7.5
Raw material	1	1.2	4.2

Assume that one unit of sauce and one unit of jelly each yield a profit of ₹2 and ₹4 respectively. Formulate the LPP so as to yield maximum profit.
Solution:
Let the company produces x units of sauce and y units of jelly.
Total profit = 2x + 4y to be maximum.
Man hour = 3x + 2y ≤ 10
Machine hour = x + 2.5y ≤ 7.5
⇒ 2x + 5y ≤ 15
Raw material = x + 1.2y ≤ 4.2
⇒ 5x + 6y ≤ 21
∴ The LPP is
maximize: Z = 2x + 4y
subject to: 3x + 2y ≤ 10
2x + 5y ≤ 15
5x + 6y ≤ 21
x, y ≥ 0.

Question 6.
(Allocation Problem.) A farmer has 5 acres of land on which he wishes to grow two crops X and Y. He has to use 4 cart loads and 2 cartloads of manure per acre for crops X and Y respectively. But not more than 18 cartloads of manure is available. Other expenses are ₹200 and ₹500 per acre for the crops X and Y respectively. He estimates profit from crops X and Y at the rates ₹1000 and ₹800 per acre respectively. Formulate the LPP as to how much land he should allocate to each crop for maximum profit.
Solution:
Let x acres are allocated for crop X and y acres for crop Y.
Total profit = 100x + 800y to be maximum.
According to the question
x + y ≤ 5
Manure = 4x + 2y ≤ 1 8 ⇒ 2x + y ≤ 9
∴ The LPP is
maximize: Z = 1000x + 800y
subject to: x + y ≤ 5
2x + y ≤ 9
x, y ≥ 0.

Question 7.
(Transportation Problem) A company has two factories at locations X and Y. He has to deliver the products from these factories to depots located at three places A, B and C. The production capacities at X and Y are respectively 12 and 10 units and the requirements at the depots are 8, 8 and 6 units respectively. The cost of transportation from the factories to the depots per unit of the product is given below.

(Cost in ₹)
	To →	A	B	C
From	X	210	160	250
	Y	170	180	140

The company has to determine how many units of product should be transported from each factory to each depot so that the cost of transportation is minimum. Formulate this LPP.
Solution:
Let x units are transported from X to A and y units from X to B. The transportation matrix is

Total cost of transportation
= 210x + 160y + 250 (12 – x – y) +170 (8 – x) +180 (8 – y) + 140 (x + y – 6)
= 4960 – 70x – 130y to be minimum.
Now all costs of transportation are ≥ 0.
∴ x ≥ 0, y ≥ 0.
12 – x – y ≥ 0 ⇒ x + y ≤ 12
8 – x ≥ 0 ⇒ x ≤ 8
8 – y ≥ 0 ⇒ y ≤ 8
x + y – 6 ≥ 0 x + y ≥ 6
∴ The LPP is
Minimize: Z = 4960 – 70x – 130y
subject to: x + y ≤ 12
x ≤ 8
y ≤ 8
x + y ≥ 6
x, y ≥ 0

Question 8.
(Diet Problem) Two types of food X and Y are mixed to prepare a mixture in such a way that the mixture contains at least 10 units of vitamin A, 12 units of vitamin B and 8 units of vitamin C. These vitamins are available in one kg of food as per the table given below.

	Vitamins
food	A	B	C
X	1	2	3
Y	2	2	1

One kg. of food X cost ₹16 and one kg. of food Y costs ₹20. Formulate the LPP so as to determine the least cost of the mixture containing the required amount of vitamins.
Solution:
Let x units of food X and y units of food Y are to be mixed to prepare the mixture.
Cost of the mixture = 16x + 20y to be minimum.
According to the question
Vitamin A content = x + 2y ≥ 10
Vitamin B content = 2x + 2y ≥ 12
Vitamin C content = 3x + y ≥ 8
∴ The LPP is
minimize: Z = 16x + 20y
subject to x + 2y ≥ 10
x + y ≥ 6
3x + y ≥ 8
x, y ≥ 0.

Question 9.
Special purpose coins each weighing 10gms are to be manufactured using two basic metals M₁ and M₂ and a mix of other metals M₃. M₁, M₂ and M₃ cost ₹500, ₹800 and ₹50 per gram respectively. The strength of a coin demands that not more than 7gm. of M₁ and a minimum of 3 gm of M₁ should be used. The amount of M₃ in each coin is maintained at 25% of that of M₁. Since the demand for the coin is related to its price, formulate the LPP to find the minimum cost of a coin.
Solution:
Let x gm of M₁ and y g of M₂ are used to make the coin. According to the demand of the coin \(\frac{x}{4}\) g of M₃ is to be mixed.
Cost of the coin = 500x + 800y + \(\frac{50 x}{4}\)
= (512.5)x + 800y
which is to be minimum.
Again weight of the coin = 10g
⇒ x + y + \(\frac{x}{4}\) = 10
⇒ 5x + 4y = 40
According to the question x ≤ 7, y ≤ 3.
Thus the L.P.P is
minimize: Z = (512.5)x + 800y
subject to: 5x + 4y = 40
x ≤ 7
x ≤ 3
x, y ≥ 0.

Question 10.
A company produces three types of cloth A, B and C. Three kinds of wool, say red, green and blue are required for the cloth. One unit length of type A cloth needs 2 metres of red and 3 metres of blue wool; one unit length of type B cloth needs 3 metres of red, 2 metres of green and 2 metres of blue wool and one unit length of type C cloth needs 5 metres of green and 4 metres of blue wool. The firm has a stock of only 80 metres of red, 100 metres of green and 150 metres of blue wool. Assuming that income obtained from one unit length of cloth is ₹30, ₹50 and ₹40 of types A, B and C respectively, formulate the LPP so as to maximize income.
Solution:
Let x units of cloth A, y units of cloth B and z units of cloth C are to be produced from the available materials to get the maximum income. The given data can be summarised as:

	Red wool	Green wool	Blue wool	Income
Cloth A	2	–	3	30
Cloth B	3	2	2	50
Cloth C	–	5	4	40
Availability	80	100	150

Total Income = 30x + 50y + 40z
which is to be maximum.
According to the question
2x + 3y ≤ 80
2y + 5z ≤ 100
3x + 2y + 4z ≤ 150
Thus the L.P.P. is
minimize: Z = 30x + 50y + 40z
subject to: 2x + 3y ≤ 80
2y + 5z ≤ 100
3x + 2y + 4z ≤ 150
x, y, z ≥ 0

Question 11.
A person wants to decide the constituents of a diet which will fulfil his daily requirements of proteins, fats and carbohydrates at minimum cost. The choice is to be made from three different types of food. The yields per unit of these foods are given in the following table.

food	yield/unit			cost/unit
	Protein	Fat	Carbonate
f1	3	2	6	45
f2	4	2	3	40
f3	8	7	7	85
Minimum Requirement	100	200	800

Formulate the LPP.
Solution:
Let the diet constitues x units of f1, y units of f2 and z units of f3.
Total cost = 45x + 40y + 85z, which is to be minimum.
According to the question
3x + 4y + 8z ≥ 1000
2x + 2y + 7z ≥ 200
6x + 3y + 7z ≥ 800
Thus the LPP is
Minimize: Z = 45x + 40y + 85z
Subject to: 3x + 4y + 8z ≥ 1000
2x-+2y + 7z ≥ 200
6x + 3y + 7z ≥ 800
x, y, z ≥ 0

Odisha State Board BSE Odisha 7th Class English Solutions Test-1 Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 7 English Solutions Test-1

BSE Odisha 7th Class English Test-1 Text Book Questions and Answers

The figures in the right hand margin indicates the marks for each question.
1. Write the following Odia names of the persons in English. [10]
(Teacher will give names of ten persons in Odia)

ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ – Mahatma Gandhi
ମଧୁସୂଦନ ଦାସ – Madhusudan Das
ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ – Biju Pattnaik
ବିନାପାନି ମହନ୍ତ – Binapani Mohantv
ଗୋପାବନ୍ଧୁ ଦାଶ – Gopabandhu Dash
ଗୋପୀନାଥ ମହନ୍ତ – Gopinath Mohantv
ଫାକିରମୋହନ ସେନାପତି – Fakirmohan Senapati
ରାଧନାଥ ରୋଭ – Radhanath Rov
ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ – Rajendra Prasad
ଚିତ୍ତରଂଜନ ଦାସ – Chittaranjan Das

2. Write the following names of places in English. [10]
(Teacher will give names of ten places in Odia)

Answer:
ଭୁବନେଶ୍ୱର – Bhubaneswar
ଦିଲ୍ଲୀ – Delhi
ଆହ୍ଲାବାଦ – Allahabad
ବାଲାସୋର – Balasore
ଆନନ୍ଦପୁର – Anandpur
ବରିପଡା – Baripada
ଗୌହାଟୀ – Gauhati
ଚେନ୍ନାଇ – Chennai
ଫିରୋଜାବାଦ – Ferozabad
ଚମ୍ପୁଆ – Champua

3. Your teacher will give dictation of ten English words. Write them in the space given below. [10]

Answer:
rooster
monkey
money
protect
desert
teacher
wealth
singer
bottle
driver

4. Given below are some words. Your teacher will read aloud ten of them. Tick those which s/he reads aloud.
city, country, tree, crown, rooster, close, monkey, jackal, animal, camel, thirsty, climb, zoo, trumpet [10]
Answer:
(Student tick the words which their teacher reads aloud.)

5. Your teacher will read aloud a paragraph (The Jackal and the Rooster). You listen to him/her and fill in the gaps
There was a very ___________ and ___________ rooster. It looked like a __________ with a beautiful red __________. It also felt like a __________ in the morning. It sat on a ___________ place and ____________ non-stop cock-koo-doodle-doo. He knew his _____________ was much better than the songs of ____________. [15]
Answer:
There was a very big and handsome rooster. It looked like a king with a beautiful read crown. It also felt like a king. It gets up very early in the morning. It sat on a high place and sang non-stop cock-koo-doodle-doo. He knew his song was much better than the songs of other roosters of his locality.

6. Match the pairs of words which sound alike at the end part. Write the serial numbers in boxes. [15]

Answer:

A	B
1. Pool	Farm (10)
2. Trees	Keeper (8)
3. Sun	Sky (4)
4. High	Away (9)
5. You	Zoo (6)
6.Too	Turn (3)
7. Learn	Breeze (2)
8. Soldier	Run (7)
9. Day	True (5)
10. Arm	Cool (2)

7. Read the poem and answer the questions that follow. [10]
(କବିତାଟି ପଢ଼ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକର ଉତ୍ତର ଦିଅ ।)

A fox was moving on one day,
And just above his head,
He saw a vine with lovely grapes,
Rich ripe and purple-red.

Question (i).
What is the poem about?
(କବିତାଟି କେଉଁ ବିଷୟରେ ?)
Answer:
The poem is about a fox and vine with lovely grapes.

Question (ii).
What was the fox doing one day?
(ଦିନେ କୋକିଶିଆଳ କ’ଣ କରୁଥିଲା ?)
Answer:
The fox was moving here and there one day.

Question (iii).
What did he see above his head?
(ତା’ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ସେ କ’ଣ ଦେଖୁଲା ?)
Answer:
He saw a vine with lovely grapes above his head.

Question (iv).
What were the grapes like? (ଅଙ୍ଗୁରଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଥିଲା ?)
Answer:
The grapes were rich, ripe and purple red.

Question (v).
‘He’ in the third line is used for___________.
(ତୃତୀୟ ଧାଡ଼ି ‘He’ (ସେ) _________________ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଛି ।)
Answer:
In the third line ‘He’ is used for the fox.

8. Read the following paragraph and write the answers to the questions that follow in complete sentences.
Once there lived a jackal in a forest. One day, he did not get any food. He was very hungry. In the evening, the hungry jackal came into a village. He moved here and there in the village. He was looking for food. By chance he fell into a washer-man’s tub which was full of blue water. He became blue and other jackals could not know him. [20]

Question (i).
What is the paragraph about?
(ଅନୁଚ୍ଛେଦଟି କେଉଁ ବିଷୟରେ ?)
Answer:
The paragraph is about a hungry jackal.

Question (ii).
Where did the jackal live?
(ବିଲୁଆଟି କେଉଁଠାରେ ରହୁଥିଲା ?)
Answer:
The jackal lived in a forest.

Question (iii).
Why did he become very hungry one day?
(ଦିନେ ବିଲୁଆ କାହିଁକି ଅଧିକ ଭୋକିଲା ଥିଲା ?)
Answer:
One day the jackal did not get any food anywhere, so he became hungry

Question (iv).
When did the jackal come into the village?
(ବିଲୁଆଟି କେତେବେଳେ ଗାଁ ଭିତରକୁ ଆସିଲା ?)
Answer:
The jackal came into the village in the evening.

Question (v).
What was he searching for in the village?
(ଗାଁରେ ସେ କ’ଣ ଖୋଜୁଥୁଲା ?)
Answer:
He was searching for food in the village.

Question (vi).
Where did he move in the village?
(ସେ ଗାଁର କେଉଁ ଜାଗାରେ ବୁଲୁଥିଲା ?)
Answer:
He moved here and there in the village.

Question (vii).
What did he fall into?
(କେଉଁଠାରେ ସେ ପଡ଼ିଗଲା ?)
Answer:
He fell into a washer-man’s tub which was full of blue water.

Question (viii).
What happened to him when he fell into the tub?
(ଟବ୍‌ରେ ପଡ଼ିଗଲା ପରେ ତା’ର କ’ଣ ହେଲା ?)
Answer:
When he fell into the tub, he became blue.

Question (ix).
Why couldn’t the other jackals know him?
(ଅନ୍ୟ ବିଲୁଆମାନେ ତାହାକୁ କାହିଁକି ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ ?)
Answer:
Other jackals could not know him because he was looking blue quite different from them.

Question (x).
Who is ‘He’ in the last line?
(ଶେଷ ଧାଡିରେ ‘He’ କିଏ ?)
Answer:
In the last lines ‘He’ refers to the jackal.

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Economics Solutions Chapter 15 ବ୍ୟାଙ୍କ Long Answer Questions.

CHSE Odisha 12th Class Economics Chapter 15 Long Answer Questions in Odia Medium

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

1. ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।
Answer:
ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ଏକ ଋଣ ପ୍ରଦାନକାରୀ ସଂସ୍ଥା । ଏହା ସ୍ୱଳ୍ପକାଳୀନ ଋଣ କାରବାର କରିଥାଏ । ଏହା ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କର ଉଦ୍‌ବୃତ୍ତ ଅର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ କରି ବାଣିଜ୍ୟିକ ଓ ଔଦ୍ୟୋଗିକ ବ୍ୟବସାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ଅସ୍ଥାୟୀ ଆବଶ୍ୟକତାର ବିତ୍ତୀୟନ କରିଥାଏ । ଏହା ଏକ ଲାଭ ଅର୍ଜନକାରୀ ସଂସ୍ଥା ହୋଇଥିବାରୁ ସାଧାରଣ ବ୍ୟାଙ୍କ କାରବାର କରି ତଥା ଅନ୍ୟ କେତେକ ବିବିଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଏହା ଲାଭ ଅର୍ଜନ କରିଥାଏ । ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କର ଚାରିଗୋଟି ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି ।

ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା – ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କଠାରୁ ଜମା ଗ୍ରହଣ, ଋଣ ପ୍ରଦାନ, ଋଣମୁଦ୍ରା କାରବାର ଓ ମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି ।

(i) ଜମା ଗ୍ରହଣ – ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କଠାରୁ ଜମା ଗ୍ରହଣ କରିବା । ସେମାନଙ୍କ ଜମାର ନିରାପତ୍ତା ଓ ଜମା ଉପରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ସୁଧ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଜମା ରଖୁବାକୁ ପ୍ରରୋଚିତ କରିଥାଏ । ଜମା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର; ଯଥା – ଚାହିଦା ଜମା ବା ଚଳନ୍ତି ଜମା (Demand deposit or Current deposit), (Savings deposit) & all (Fixed or Time deposit) ।

ଚାହିଦା ଜମା ବା ଚଳନ୍ତି ଜମା ହାତରେ ରଖୁଥିବା ମୁଦ୍ରା ସଙ୍ଗେ ସମାନ । ଜମାକାରୀ ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ନୋଟିସ୍ ନ ଦେଇ ଯେକୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଦିନରେ ଏହି ହିସାବରୁ ମୁଦ୍ରା ଉଠାଇପାରିବ । ଏହିଭଳି ଜମାକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରେ ଲାଭଜନକଭାବେ ବିନିଯୋଗ କରାଯାଇ ନ ଥାଏ । କାରଣ ଚାହିଁବାମାତ୍ରେ ଜମାକାରୀଙ୍କୁ ମୁଦ୍ରା ଦେଇଦେବାପାଇଁ ବ୍ୟାଙ୍କ ସବୁବେଳେ ଏହାକୁ ନିଜ ପାଖରେ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ଆକାରରେ ରଖୁଥାଏ ।

ତେଣୁ ବ୍ୟାଙ୍କ ସାଧାରଣତଃ ଏହି ଜମା ଉପରେ ଅତି ସାମାନ୍ୟ ସୁଧ ଦେଇଥାଏ ବା ଆଦୌ କୌଣସି ସୁଧ ଦେଇ ନଥାଏ । ଯଦି ଏହି ଜମା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସର୍ବନିମ୍ନ ପରିମାଣରୁ କମ୍ ହୋଇଥାଏ ବ୍ୟାଙ୍କ ନିଜର କମିଶନ ଆକାରରେ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କଠାରୁ ସାମାନ୍ୟ କିଛି ଆଦାୟ କରିଥାଏ । ଚେଦ୍ଵାରା ଏହି ହିସାବରେ ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଇଥାଏ ।

ମିଆଦି ଜମା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟକାଳ ପାଇଁ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟସୀମା ଅବ୍ୟବହିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଏହାକୁ ଉଠାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ । ବ୍ୟାଙ୍କ ଏହି ଜମାକୁ କେତେକ ଲାଭଜନକ ଉଦ୍ୟୋଗରେ ବିନିଯୋଗ କରି କିଛି ଲାଭ ଅର୍ଜନ କରିଥାଏ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହିସାବ ଉପରେ ମିଳୁଥିବା ସୁଧହାର ଅପେକ୍ଷା ଏହି ହିସାବ ଉପରେ ମିଳୁଥିବା ସୁଧହାର ଅଧିକ । ସମୟକାଳ ଯେତିକି ଦୀର୍ଘତର ହୋଇଥାଏ ସୁଧହାର ସେତିକି ଅଧ‌ିକ ହୋଇଥାଏ ।

ସଞ୍ଚୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଜମାରୁ ଚାହିଁବାମାତ୍ରେ ଟଙ୍କା ଉଠାଇ ଅଣାଯାଇ ପାରିବ; କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ସପ୍ତାହରେ ସୀମିତ ଦିନରେ; କୁହାଯାଉ ସପ୍ତାହକୁ ଦିନେ ବା ଦୁଇଦିନ ଏହି ଉଠାଣ କରାଯାଇପାରିବ । କେତେକ ବ୍ୟାଙ୍କ ସପ୍ତାହକୁ ଦିନେ ଓ ଆଉ କେତେକ ବ୍ୟାଙ୍କ ସପ୍ତାହକୁ ଦୁଇଦିନ ଉଠାଣ ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେଇଥା’ନ୍ତି । ପୁଣି ଯଦି ବଡ଼ ପରିମାଣର ଉଠାଣ ଥାଏ ତାହାହେଲେ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ପୂର୍ବରୁ ନୋଟିସ୍ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇପାରେ । ଏହି ହିସାବ ଉପରେ ଏକ ପରିମିତ ସୁଧହାର ଦିଆଯାଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା କ୍ଷୁଦ୍ର ସଞ୍ଚୟକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ ।

(ii) ଋଣ ପ୍ରଦାନ – ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା, ସର୍ବସାଧାରଣରୁ ଜମା ଆକାରରେ ପାଉଥିବା ଅର୍ଥରୁ ଋଣ ଓ ଅଗ୍ରିମ ଋଣ ଦେବା । ବ୍ୟାଙ୍କ ନିଜର ଅଭିଜ୍ଞତାରୁ ଜାଣେ ଯେ, ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କଠାରୁ ମିଳିଥିବା ମୋଟ ଜମାର କେବଳ ଗୋଟିଏ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଂଶ ନିଜ ପାଖରେ ସଞ୍ଚିତ ଆକାରରେ ରଖୁଲେ ନଗଦୀ ପାଇଁ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଚାହିଦା ସେ ପୂରଣ କରିପାରିବ ।

ତେଣୁ ସେ ଜମାର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶତାଂଶକୁ ନିଜର ନଗଦ ସଞ୍ଚ ଆକାରରେ ରଖୁଥାଏ ଏବଂ ବାକିତକ ଲାଭ ଉପାର୍ଜନ ପାଇଁ ସରକାରୀ ପ୍ରତିଭୂତିରେ ହେଉ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲାଭଜନକ ସଂସ୍ଥାରେ ହେଉ ବିନିଯୋଗ କରିଥାଏ । ଏହା ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ବେପାରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ରୀମ ଋଣ ଦେଇପାରେ । ଋଣଦାନ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆୟର ଅନ୍ୟତମ ମୂଳ ଉତ୍ସ । ବ୍ୟାଙ୍କ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ଉପାୟରେ ଋଣ ଦେଇଥାଏ ।

(a) ଋଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା – ଏହା ଏକ ସରଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା । ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅଗ୍ରୀମ ବ୍ୟବସ୍ଥା (clean advance system) କୁହାଯାଇଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କ କେତେକ ସାପାର୍ଶିକ ପ୍ରତିଭୂତି (collateral securities) ଦେଇଥାଏ । ଋଣ ଗ୍ରହଣକାରୀ ଅନୁମୋଦିତ ଋଣମୁଦ୍ରା ବ୍ୟାଙ୍କରୁ ଉଠାଇ ଆଣି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗାଇ ପାରନ୍ତି କିମ୍ବା ଏହି ଋଣକୁ ଋଣଗ୍ରହୀତାର ହିସାବରେ ଜମା ଦିଆଯାଇଥାଏ ଏବଂ ସେ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକ ସମୟରେ ଚେକ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ତା’ର ହିସାବରୁ ମୁଦ୍ରା ଉଠାଇଥା’ନ୍ତି ।

ଏହି ଧରଣର ଋଣ ଦିଆଗଲାବେଳେ ଋଣଗ୍ରହୀତାର ପରିଶୋଧ କ୍ଷମତା ଓ ସାଧୁତା ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଆଯାଇଥାଏ । ତେଣୁ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି, ଅଙ୍ଗୀକାର ବା ପ୍ରତିଭୂତିକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଇଥାଏ ।

(b) ଓଭର ଡ୍ରାଫ୍‌ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା – ଓଭର ଡ୍ରାଫ୍‌ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାର ବିଶେଷ ସୁବିଧା । ଏହି ସୁବିଧା ବ୍ୟାଙ୍କ ତା’ର ଜମାକାରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ସୁବିଧା ଦିଆଗଲେ ଜମାକାରୀମାନେ ବ୍ୟାଙ୍କ ପାଖରେ ରଖିଥିବା ସେମାନଙ୍କ ଜମା ପରିମାଣ ଅପେକ୍ଷା ସେମାନଙ୍କ ହିସାବରୁ ଅଧିକ ମୁଦ୍ରା ଉଠାଣର ସୁବିଧା ପାଇଥା’ନ୍ତି । ଏହାର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଙ୍କ ପାଖେ ଥିବା ସେମାନଙ୍କ ଜମା ପରିମାଣ ବାହାରେ ଓଭର ଡ୍ରାଫ୍‌ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚେକ୍ କାଟିବାକୁ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏହାର କେତେକ ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥାଏ ।

ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ ଅତିରିକ୍ତ ଉଠାଣ ପରିମାଣ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଋଣ ବୋଲି ଧରିନିଆଯାଇଥାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ଏହା ଉପରେ ସୁଧ ଦେଇଥା’ନ୍ତି ।

(c) ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ଋଣ – ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣଗ୍ରହୀତାଙ୍କ ବଚନପତ୍ର ଉପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ନଗଦ ମୁଦ୍ରାର ଋଣ (Cash Credit) ଦେଇଥାଏ । ଏହି ବଚନପତ୍ରରେ ଅନ୍ତତଃ ଦୁଇଜଣ ଜାମିନ୍ଦାର ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ଦେଇଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ଅନେକ ସମୟରେ ପ୍ରତିଭୂତି ବା ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଅଙ୍ଗୀକାରରୂପେ ବନ୍ଧକ ଦିଆଯାଇଥାଏ । ଋଣ ମଞ୍ଜୁର କରାଯାଇ ଋଣଗ୍ରହୀତାଙ୍କ ନାମରେ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଗୋଟିଏ ହିସାବ ଖୋଲାଯାଏ ଏବଂ ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ ଋଣ ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ ନ କରି ବେଳକୁ ବେଳ ତା’ର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ସେଥୁରୁ ମୁଦ୍ରା ଉଠାଣ କରିବାକୁ ତାକୁ କୁହାଯାଏ ।

ବ୍ୟାଙ୍କ ଯେତେବେଳେ ଚାହିଁବ ଏହି ସୁବିଧାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି ନେଇଯାଇପାରିବ ବା ଋଣ ସୀମାକୁ ହ୍ରାସ କରିଦେଇପାରିବ । ଋଣଗ୍ରହୀତା ପ୍ରକୃତରେ ଉଠାଇ ସାରିଥିବା ପରିମାଣର ମୁଦ୍ରା ଉପରେ ସୁଧ ଦେଇଥା’ନ୍ତି ।

(d) ବିନିମୟ ପତ୍ର ଅପହାର କରିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା – ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ଦେଶ ଭିତରେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଚଳନର ବିତ୍ତୀୟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥା’ନ୍ତି । ବିନିମୟ ପତ୍ର ଅପହାର କରିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା (Discounting bills of exchange) ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା କରାଯାଇଥାଏ ।

ଆଧୁନିକ ବ୍ୟବସାୟ ଅନେକାଂଶରେ ଋଣ କାରବାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ । ବିନିମୟ ପତ୍ର ଏକ ବ୍ୟବସାୟ ଋଣର ସ୍ବୀକୃତିପତ୍ର ହୋଇଥାଏ । ବିଲ୍‌ଧାରକଙ୍କୁ ବିଲ୍‌ ପରିଣତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ସେ ଯଦି ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ମୁଦ୍ରା ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥା’ନ୍ତି, ତାହାହେଲେ ସେ ଗୋଟିଏ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌କୁ ଏହି ବିଲ୍‌କୁ ଭଙ୍ଗାଇବାପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥା’ନ୍ତି । ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅପହାର ସୂତ୍ରରେ ଏହି ବିଲ୍‌କୁ କିଣିନେଇଥା’ନ୍ତି ।

ବିନିମୟ ପତ୍ର ଅପହାର ବ୍ୟବସ୍ଥାଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଙ୍କ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଓ ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାରର ବିତ୍ତୀୟନ କରିଥାଏ । ପୁଣି ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣ ଦେବାର ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା । ପ୍ରକୃତରେ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନାମରେ ବିଲ୍‌ କଟାଯାଇଥାଏ ବ୍ୟାଙ୍କ ତାଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଋଣ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ମିଆଦ ପୂରିଗଲେ ତାଙ୍କଠାରୁ ସୁଧ ସହ ଏହାକୁ ଅସୁଲ କରିଥାଏ । ତେଣୁ ଅପହାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ଋଣଦାନ ପଦ୍ଧତି । ଏହା ଉଭୟ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ବାଣିଜ୍ୟର ବିତ୍ତୀୟନ କରିଥାଏ ।

(iii) ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ – ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ଅଷ୍ଟାଦଶ ଓ ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କର ଜନ୍ମ ବିନା ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଶିଳ୍ପବିପ୍ଳବ ସଫଳ ହୋଇପାରି ନଥା’ନ୍ତା । ବଳିଷ୍ଠ ବ୍ୟାଙ୍କ କାରବାରର ବିକାଶବିନା ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶମାନେ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟମକୁ ତ୍ବରାନ୍ବିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଭାରତର ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ବିକାଶ ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି ।

କେତେକ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀ ବ୍ୟାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ଜିଲ୍ଲାକୁ ପୋଷ୍ୟ ଜିଲ୍ଲାରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିନେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ସର୍ବବିଧ ବିକାଶ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପମାନ ନେଉଛନ୍ତି । ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଅଧ୍ଵକଭାବେ ବିକାଶମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ।

(iv) ଏଜେଣ୍ଟରୂପେ ସେବାଦାନ – ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କର ଏଜେଣ୍ଟରୂପେ ସେମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି । ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ପ୍ରତିଭୂତି କ୍ରୟ -ବିକ୍ରୟ କରିଥା’ନ୍ତି, ଲାଭାଂଶ ଓ ସୁଧ ଅସୁଲ କରିଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କପାଇଁ ନ୍ୟାସଧାରୀ (trustee), ତତ୍ତ୍ୱାବଧାରକ (executor) ଓ ଅନୁମୋଦିତ ପ୍ରତିନିଧ (attorney) ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଚେକ୍, ବିଲ୍, ଦେୟ ଓ ବୀମା କିସ୍ତି ଆଦି ଆଦାୟ କରିବାରେ ଓ ଦେବାରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କର ଏଜେଣ୍ଟରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି । ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ଜିନିଷ ଓ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଲିଲକୁ ନିରାପଦରେ ରଖୁବାର ସୁବିଧା ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଯୋଗାଇ ଦେଇଥା’ନ୍ତି ।

(v) ମୁଦ୍ରା ଅନ୍ତରଣ – ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଡ୍ରାଫ୍‌ଟ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରେରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି । ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରେରଣ କରିବାର ଏହା ସବୁଠାରୁ ଶସ୍ତା ବ୍ୟବସ୍ଥା ।

(vi) ମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି – ଅଧୁନାତନ ବିଶ୍ବରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା ବ୍ୟାଙ୍କ ଜମା ସୃଷ୍ଟି କରିବା । ଉନ୍ନତ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟାଙ୍କ ମୁଦ୍ରା ହିଁ ମୁଦ୍ରା ଯୋଗାଣର ବଡ଼ ଅଂଶ ହୋଇଥ୍‌ବାର ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଋଣ ମଞ୍ଜୁର କଲାବେଳେ ଋଣଗ୍ରହୀତାଙ୍କ ନାମରେ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଗୋଟିଏ ଜମା ହିସାବ ଖୋଲିଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଏହି ହିସାବ ଉପରେ ଚେକ୍ କାଟି ମୁଦ୍ରା ଉଠାଣ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥାଏ ।

ଋଣଗ୍ରହୀତା ଚେକ୍ ଦେଇଚାଲେ । ଏହି ଚେକ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଭଙ୍ଗାଣ ପାଇଁ ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌କୁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଅନେକ ହାତଦେଇ ଗତି କରିଥା’ନ୍ତି । ଚେକ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଚଳନ ବିସ୍ତୃତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିନିମୟ ମାଧ୍ୟମ ସୃଷ୍ଟି କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହାହିଁ ବ୍ୟାଙ୍କ ମୁଦ୍ରା ।

2. ଗୋଟିଏ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କର ଦେଣା -ପାଉଣା ସନ୍ତୁଳନ ଫର୍ଦ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଉଭୟ ପାଖରେ ଥିବା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଅ ।
Answer:
ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କର ସନ୍ତୁଳନ ଫର୍ଦ୍ଦ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟପାଇଁ ଏହାର ଦେଣା – ପାଉଣାର ଏକ ବିବରଣୀ ମାତ୍ର । ଏହା ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଙ୍କର ବିତ୍ତୀୟ ଅବସ୍ଥାର ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ବ୍ୟାଙ୍କ କିପରି ଅର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ କରିଛି ଓ କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହାର ବିନିଯୋଗ କରିଛି ତାହା ଦର୍ଶାଇଥାଏ । ଋଣଗ୍ରହୀତା ହିସାବରେ ବ୍ୟାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସନ୍ତୁଳନ ଫର୍ଦ୍ଦର ଦେୟତା ପାଖେ ଦର୍ଶାଯାଇଥାଏ । ପାଉଣା ପାଖ ବା ପରିସମ୍ପତ୍ତି ପାଖ ହେଲା ଋଣଦେବା ପାଖ ଏବଂ ପରିସମ୍ପରି ବା ପାଉଣା ବ୍ୟାଙ୍କର ସମ୍ପଦର ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ ।

ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କର ସନ୍ତୁଳନ ଫର୍ଦ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ ଶେଷରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହା ଏକ ଦର୍ପଣ ସଦୃଶ । ଏଥିରେ ବ୍ୟାଙ୍କର ସାଧାରଣ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଓ ବ୍ୟବସାୟ କାରବାର ପ୍ରତିଫଳନ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ବାର୍ଷିକ ଆର୍ଥକ ବିବରଣୀରୁ ବ୍ୟାଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ବା ଋଣ ପରିଶୋଧ କ୍ଷମତା ଏବଂ ନଗଦୀ ଅବସ୍ଥା ନିରୂପଣ କରାଯାଇପାରିବ । ବ୍ୟାଙ୍କର ସମଗ୍ର ବ୍ୟବସାୟ ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ଆସ୍ଥା ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।

ଯଦି ସନ୍ତୁଳନ ଫର୍ଦ୍ଦ ବ୍ୟାଙ୍କର ସୁଦୃଢ଼ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତିର ପ୍ରତିଫଳନ କରେ, ବ୍ୟାଙ୍କ ଉପରେ ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ଆସ୍ଥା ବୃଦ୍ଧିପାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ଯଦି କୌଣସି ସନ୍ତୋଷଜନକ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତିର ସୂଚନା ନ ଦିଏ, ତେବେ ସର୍ବସାଧାରଣ ବ୍ୟାଙ୍କ ଉପରୁ କ୍ରମେ ଆସ୍ଥା ହରାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି । ଶେଷରେ ବ୍ୟାଙ୍କ ବ୍ୟବସାୟ ଭୁଶୁଡ଼ି ପଡ଼େ । ସମଗ୍ର ସମାଜ ବ୍ୟାଙ୍କର ସନ୍ତୁଳନ ଫର୍କରେ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ । ନିମ୍ନରେ ଗୋଟିଏ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କର ସନ୍ତୁଳନ ଫର୍ଦର ଏକ ନମୁନା ଆଲୋଚନା କରାଗଲା –

ସନ୍ତୁଳନ ଫର୍ଦ୍ଦ

ଦେୟତା	ପାଉଣା ବା ପରିସମ୍ପତ୍ତି
1. ପ୍ରଦତ୍ତ ପୁଞ୍ଜି	1. ହାତରେ ଓ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଥିବା ନଗଦ ମୁଦ୍ରା
2. ସଞ୍ଚ୍ତ ନିଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଞ୍ଚ୍ତି	2. ଚାହିଦା ମାତ୍ରେ ଓ ଅଳ୍ପ ସମୟ ନୋଟିସ୍‌ରେ ମିଳୁଥିବା ମୁଦ୍ରା
3. ଜମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହିସାବ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ କମ୍ପାନୀ ଏଜେଣ୍ଟ ଆଦିଙ୍କଠାରୁ ଋଣ	3. ଅପହ୍ରାସିତ ବିଲ୍
4. ଦେୟଯୋଗ୍ୟ ବିଲ୍	4. ଆଦାୟ ହେଉଥିବା ଚେକ୍
5. ସ୍ବୀକୃତି ଓ ପୃଷ୍ଠାଙ୍କନ	5. ବିନିଯୋଗ
6. ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେୟତା	6. ଋଣ ଓ ଅଗ୍ରିମ
	7. ସ୍ଵୀକୃତି ଓ ପୃଷ୍ଠାଙ୍କନ
	8. ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଉଣା

ଦେଣା ବା ଦେୟତା (Liabilities) :
ସର୍ବସାଧାରଣ ସେମାନଙ୍କ ଅଂଶ ଉପରେ ମୁଦ୍ରା ଆକାରରେ ବ୍ୟାକୁ ଦେଇଥିବା ପରିମାଣ ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ପୁଞ୍ଜି (Paid – up capital) କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ ଏହା ଅଂଶୀଦାରମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାଙ୍କର ଦେଣା ଅଟେ ।

ବ୍ୟାଙ୍କର ବଣ୍ଟାଯାଇ ନ ଥିବା ଲାଭରୁ ଆରକ୍ଷିତ ନିଧୁ (Reserve fund) ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଥାଏ । ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁର୍ଘଟଣା ଏବଂ ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ବ କ୍ଷୟକ୍ଷତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାପାଇଁ ବର୍ଷ ପରେ ବର୍ଷ ଲାଭର ଏକ ଅଂଶକୁ ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖାଯାଇଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କ ତା’ର ଲାଭର ଶତକଡ଼ା 20 ଭାଗ ଆରକ୍ଷିତ ନିସ୍‌ରେ ରଖିବାପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାରତୀୟ ଆଇନରେ ଅଛି । ଆରକ୍ଷିତ ନିଧୁର ସୃଷ୍ଟି ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କର ଆସ୍ଥା ଜନ୍ମାଇଥାଏ ।

ବ୍ୟାଙ୍କର ବଣ୍ଟା ହୋଇ ନଥିବା ଲାଭରୁ ଆରକ୍ଷିତ ନିଧୁର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବାରୁ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରତି ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କର ଆସ୍ଥା ଜନ୍ମାଇଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କର ବଣ୍ଟା ହୋଇ ନଥୁବା ଲାଭରୁ ଆରକ୍ଷିତ ନିସ୍‌ର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥବାରୁ ଏଥୁରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଥିବା ଅର୍ଥ ଅଂଶୀଦାରମାନଙ୍କର ଏବଂ ଏହା ବ୍ୟାଙ୍କର ଅଂଶୀଦାରଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକ ଦେଣା । ଯେକୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଆରକ୍ଷିତ ନିଜ୍ ଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିଧୁ ରଖାଯାଇପାରେ । ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଂଶୀଦାରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବ୍ୟାଙ୍କର ଦେଣାରୁ ସୂଚନା ଦେଇଥା’ନ୍ତି ।

ଜମା ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଙ୍କର ଏକ ପ୍ରଧାନ ଦେଣା । ଜମା ସାଧାରଣତଃ 3 ପ୍ରକାରର – ଚାହିଦା ଜମା, ସଞ୍ଚୟ ଜମା ଓ ମିଆଦି ଜମା । ଚାହିଦା ଜମା ମୁଦ୍ରା ଅଟେ ଏବଂ ମିଆଦି ଜମା ପ୍ରାୟତଃ ମୁଦ୍ରା, କାରଣ ଏହା ଚାହିଁବା ମାତ୍ରେ ମିଳେ ନହିଁ ଏବଂ ଏହାକୁ ଚେଦ୍ଵାରା ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଯାଇ ପାରିନଥାଏ । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜମାରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସୁଧହାର ମିଳିଥାଏ । ସାଧାରଣତଃ ଚାହିଦା ଜମା ଉପରେ କୌଣସି ସୁଧ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଜମା ଉପରେ ମିଳୁଥିବା ସୁଧହାର ଜମାର ସମୟକାଳର ଦୀର୍ଘତା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।

ସ୍ବୀକୃତି ଓ ପୃଷ୍ଠାଙ୍କନ (Acceptances and Endorsements) : ସ୍ବୀକୃତି ଓ ପୃଷ୍ଠାଙ୍କନ ବ୍ୟାଙ୍କର ଏକ ଦେଣା । ନିଜ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ବିନିମୟ ପତ୍ର ସ୍ଵୀକାର କରି ଓ ପୃଷ୍ଠାଙ୍କନ କରି ବ୍ୟାଙ୍କ ଏହି ଦେୟତା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ଏହାଦ୍ଵାରା ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକସ୍ମିକ ଦେୟତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଏହା କରିବାଦ୍ଵାରା ତା’ର ଗ୍ରାହକମାନେ ତା’ର ନାଆଁକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ବିଲ୍ଵ ଭଙ୍ଗାଇବା ଦିନ ଆସିଗଲେ ସେମାନେ ବିଲ୍ ଭଙ୍ଗାଇଥା’ନ୍ତି ।

ତେଣୁ ଏହି ବିଷୟଟି ସନ୍ତୁଳନ ଫର୍ଦରେ ଉଭୟ ଦେଣା ଓ ପାଉଣା ପାଖରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ଯଦି ବିଲ୍‌ର ସମୟ ପୂରିଯାଇଥିବା ଦିନ ଗ୍ରାହକ ବିଲ୍ ପରିମାଣ ଅର୍ଥ ଦେବାକୁ ଅକ୍ଷମ ହୁଏ, ବ୍ୟାଙ୍କ ଏହି ଦେୟତା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ତେଣୁ ଏ ବିଷୟଟି ଦେୟତା ପାଖରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ସ୍ବୀକୃତିରେ କ୍ଷତିଭୟ ଥିବାରୁ ସ୍ବୀକୃତି ଦାନକାରୀ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏକ କମିଶନ୍ ଅସୁଲ କରିଥାଏ । ଏହାକୁ ପାଉଣା ବା ପରିସମ୍ପତ୍ତି ପାଖରେ ଦେଖାଇବାର କାରଣ ହେଲା – ଏହି ଦାୟିତ୍ବ ଭରଣାପାଇଁ ଅର୍ଥ ଯୋଗାଇଦେବା ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କ ଦାୟିତ୍ଵ ।

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେୟତା ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟକୁ ଦେବାକୁ ଥିବା ବିଲ୍ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟାଙ୍କରୁ ଆଣିଥିବା ଋଣ ଏବଂ ଆକସ୍ମିକ ଦେୟତା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

ପାଉଣା ବା ପରିସମ୍ପରି (Assets) :
ବ୍ୟାଙ୍କର ଅର୍ଥକୁ କେଉଁ ଉପାୟରେ ଉପଯୋଗ କରାଯାଇଛି, ପାଉଣା ପାଖରୁ ତାହା ଜଣାପଡ଼େ । ପାଉଣା ପାଖରେ ଥିବା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ଆଲୋଚନା ନିମ୍ନରେ କରାଗଲା –

(i) ହାତରେ ଥିବା ନଗଦ ମୁଦ୍ରା – ଜମାକାରୀମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା ଉଠାଣ ନିମନ୍ତେ ଏକ ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀୟ ସଞ୍ଚ୍ତି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାପାଇଁ ହାତରେ ମୁଦ୍ରା ରଖାଯାଇଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କର ଚାହିଦାମାତ୍ରକେ ସେମାନଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବାପାଇଁ ନିଜ ପାଖରେ କିଛି ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଜୁତ ରଖୁଥାଏ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅର୍ଥ ରଖାଯାଇପାରେ । ହାତରେ ଥିବା ନଗଦ ମୁଦ୍ରା କିଛି ଲାଭ ଅର୍ଜନ କରିନଥାଏ ।

ତେଣୁ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କର ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବାପାଇଁ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ ବ୍ୟାଙ୍କ ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ଅର୍ଥ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ଆକାରରେ ନିଜ ପାଖରେ ରଖୁନଥାଏ । ହାତରେ ଥିବା ନଗଦ ମୁଦ୍ରାକୁ ହସ୍ତସ୍ଥ ମୁଦ୍ରା (till money) କହନ୍ତି ।

(ii) ଚାହିଦା ଓ ଅଳ୍ପ ସମୟ ନୋଟିସ୍‌ରେ ମିଳୁଥିବା ମୁଦ୍ରା – ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟ ନୋଟିସ୍‌ରେ ପରିଶୋଧଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଵଳ୍ପକାଳୀନ ଋଣକୁ ଏହା ବୁଝାଇଥାଏ । ଏହି ଋଣଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଅତି ଅଳ୍ପ ସୁଧ ହାର ମିଳିଥାଏ । କାରଣ ଅତି କମ୍ ସମୟ ନୋଟିସ୍‌ରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଫେରାଇ ଅଣାଯାଇପାରିବ । ଏହି ପାଉଣାକୁ ଅତି ସହଜରେ ନଗଦ ମୁଦ୍ରାରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରିବ ।

ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟାଙ୍କର ସଞ୍ଚି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ହ୍ରାସ ପାଇଯାଇଥାଏ ଏହା ତତ୍‌କ୍ଷଣାତ୍‌ ଏହି ସ୍ଵଳ୍ପକାଳୀନ ଋଣରୁ କିଛି ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି ଆଣିଥାଏ କିମ୍ବା ସେଗୁଡ଼ିକର ନବୀକରଣ କରିବାକୁ ମନା କରିଦେଇଥାଏ ଯାହାକି ସାଧାରଣ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନବୀକରଣ କରାଯାଇ ପାରିଥା’ନ୍ତା । ଏହା ବ୍ୟାଙ୍କର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ।

(iii) ଅପହ୍ରାସିତ ବିଲ୍‌ – ଏହାର ପ୍ରକୃତି ପୂର୍ବରୁ ବୁଝାଇ ଦିଆଯାଇଛି । ବିଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଵୟଂ ସମାପନୀୟ (Self liquidating) ହୋଇଥିବାରୁ ଏଥୁରୁ ବିନିଯୋଗ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୋଇଥାଏ । ପୁଣି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟକାଳ ପୂରିବା ପୂର୍ବରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁନଃ ଅପହ୍ରାସିତ କରାଯାଇପାରିବ ଏବଂ ଋଣଦେବା ଅପେକ୍ଷା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ‌ିକ ନିରାପଦ ବୋଲି ମନେକରାଯାଇଥାଏ ।

(iv) ଆଦାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଚେକ୍ – ଏହା ଆଦାୟ କରାଯାଉଥିବା ଚେକ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତି ନଗଦ, କାରଣ ଚେକ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଆଦାୟ କରାଯିବା ମାତ୍ରେ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଜୁର ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

(v) ବିନିଯୋଗ – ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ସରକାରୀ ପ୍ରତିଭୂତି ଏବଂ ଘରୋଇ କମ୍ପାନୀମାନଙ୍କର ଅଂଶ ଓ ଡିବେଞ୍ଚରେ ଅର୍ଥ ବିନିଯୋଗ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହି ବିନିଯୋଗଗୁଡ଼ିକ କମ୍ ନଗଦୀ ହୋଇଥିବାରୁ ସାଧାରଣତଃ ବିଲ୍ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସୁଧହାର ବହନ କରିଥା’ନ୍ତି । ସେଥୁରୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଆୟ ମିଳିଥାଏ ଏବଂ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏଥୁରୁ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନଭାବେ ଲାଭ ପାଇଚାଲିଥାଏ ।

(vi) ଅଗ୍ରୀମ ଋଣ – ବ୍ୟାଙ୍କ ଏହାର ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ୟୋଗକୁ ଋଣ ଦେଇଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କ ବ୍ୟବସାୟର ଏହି ଋଣ ହିଁ ପ୍ରଧାନ ଅଂଶ ହୋଇଥାଏ ।

(vii) ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ପୃଷ୍ଠାଙ୍କନ – ଏହି ବିଷୟଟି ସନ୍ତୁଳନ ଫର୍ଦର ଉଭୟ ପାଖରେ ରହିଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କଦ୍ଵାରା ସ୍ବୀକୃତ ବିଲ୍ ଦଲିଲ୍ ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ବିଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ସମୟ ପୂରିଗଲେ ବିଲ୍ ପରିମାଣ ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏହାର ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଦାୟ କରିବ । ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ପାଉଣା ।

ବ୍ୟାଙ୍କର କୋଠାବାଡ଼ି, ଆସବାବପତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତି ଆଦି ମଧ୍ୟ ପରିସମ୍ପତ୍ତି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏହା ବ୍ୟାଙ୍କର ସ୍ଥାବର – ଅସ୍ଥାବର ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତିର ମୋଟ ମୂଲ୍ୟକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାଙ୍କର ସ୍ଥାୟୀ ପରିସମ୍ପତ୍ତି ।

3. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।
Answer:
କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଦେଶର ବ୍ୟାଙ୍କ କାରବାର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଶୀର୍ଷସ୍ଥାନରେ ରହିଥାଏ । ଏହା ସରକାରଙ୍କର ମୁଦ୍ରା ନୀତିକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିଥାଏ ଏବଂ ଦେଶର ସାଧାରଣ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା କରିଥାଏ । ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ, ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଏହା 1935 ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା ।

କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ :
ସଙ୍ଗଠନ, ଢାଞ୍ଚା, ନୀତି ଓ ପ୍ରବିଧ୍ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କଲେ ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବାର ଦେଖାଯାଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର କେତେଗୁଡ଼ିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ରହିଥିବାର ଦେଖାଯାଏ । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା ।

(i) ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନକାରୀ ବ୍ୟାଙ୍କ (Bank of Issue) – କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନ କରିବାର ଏକାଧ୍ୟାକାର ରହିଛି । ଏହି ନୋଟଗୁଡ଼ିକ ଦେଶରେ ଆଇନାନୁମୋଦିତ ମୁଦ୍ରାରୂପେ ପ୍ରଚଳନ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ତାହାହିଁ ବ୍ୟାଙ୍କର ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚ୍ତି । ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନ ଏକାଧିକାର ଦିଆଯିବା ମୂଳରେ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ରହିଛି । ପ୍ରଥମତଃ, ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନରେ ସମରୂପତା ଆଣିଥାଏ ।

ଅତୀତର ଅନେକ ସରକାରଙ୍କଦ୍ବାରା କରାଯାଇଥିବା ଅତିରିକ୍ତ ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନ ସରକାରୀ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଅନାସ୍ଥା ଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା । ସରକାରଙ୍କଦ୍ବାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଭାବେ ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଇ ଯଦିଓ ସମରୂପତା ରକ୍ଷା କରାଯାଇପାରିଥା’ନ୍ତା ତଥାପି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ଏହି କାରଣରୁ ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନର ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଏକାତ୍‌କାର ଦିଆଯାଇଛି । ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନ ଏକାଧିକାର ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଉଥିବା ଋଣର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ଫଳପ୍ରଦ କ୍ଷମତା ଦେଇଥାଏ ।

ତୃତୀୟତଃ, କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଉଥିବା ନୋଟ୍ ପଛରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମର୍ଥନ ରହିଥିବାରୁ ନୋଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇଥା’ନ୍ତି । ଚତୁର୍ଥତଃ, ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନ ଏକାଧିକାର ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ବ୍ୟାଙ୍କଦ୍ୱାରା ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନଜନିତ ଗୁରୁତର ଦରଦାମ୍ ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଭୟକୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଦୂର କରିଥାଏ ।

(ii) ସରକାରଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କ (Banker to Government) – କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ସରକାରଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କ, ଏଜେଣ୍ଟ ଓ ପରାମର୍ଶଦାତାରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ସରକାରଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କ ହିସାବରେ ଏହା ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରମାନଙ୍କର ବ୍ୟାଙ୍କ କାରବାରର ହିସାବ ରଖୁଥାଏ ଏବଂ ସରକାରଙ୍କ ତରଫରୁ ଅର୍ଥ ଗ୍ରହଣ ଓ ଅର୍ଥଦାନ କରିଥାଏ । ଅସ୍ଥାୟୀ ଅସୁବିଧା ଦୂର କରିବାପାଇଁ ଏହା ସରକାରଙ୍କୁ ସ୍ଵଳ୍ପକାଳୀନ ଋଣ ଓ ଅଗ୍ରିମ ଋଣ ଦେଇ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

ଏହି ଋଣକୁ କାମଚଳା ଋଣ (Ways and means advances) କୁହାଯାଏ । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସବୁ ସରକାରୀ ଋଣ ଉଠାଣ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ବ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ସରକାରୀ ଋଣର ପରିଚାଳନା କରିଥାଏ ଏବଂ ସରକାରଙ୍କୁ ମୁଦ୍ରା ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟାପାର ଉପରେ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥାଏ ।

(iii) ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକର ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚିର ତତ୍ତ୍ୱାବଧାରକ (Custodian of the Cash Reserves of Commercial Banks) – ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କ ସେମାନଙ୍କ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚିତିର ଏକ ଅଂଶ ଦେଶର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ପାଖେ ଜମା ଆକାରରେ ରଖୁ’ନ୍ତି । ତେଣୁ ଏହା ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ବ୍ୟାଙ୍କ (Banker’s Bank) ହୋଇଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ବ୍ୟାଙ୍କ ହିସାବରେ ଏହା ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚର ତତ୍ତ୍ୱାବଧାରକରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚିର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଦେଶର ବ୍ୟାଙ୍କ କାରବାର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଦୃଢ଼ତାର ଏକ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ସ । ପ୍ରଥମତଃ, ଏହା ଆନ୍ତଃବ୍ୟାଙ୍କ ହିସାବ ନିକାଶ କରିବାରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ସମର୍ଥ କରାଇଥାଏ । ଦ୍ବିତୀୟତଃ, ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତଭାବେ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚି ରଖୁ ଅପେକ୍ଷା କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚି ଦେଶର ଏକ ବୃହତ୍ତର ଓ ଅଧ୍ଵକ ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକ ଋଣ ଢାଞ୍ଚା ଭିତ୍ତିରୂପ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ । ଏହାଦ୍ଵାରା ଋଣ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ପାଇଁ ରହିଥିବା ସେମାନଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇଥା’ନ୍ତା ।

ତୃତୀୟତଃ, କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସମ୍ପ୍ର ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସଙ୍କଟ ଓ ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ କରାଇଥାଏ । ଚତୁର୍ଥତଃ, ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚତିକୁ ବୃଦ୍ଧି କରି ବା ହ୍ରାସ କରି ସେମାନଙ୍କ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କ୍ଷମତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରିବାରେ ଏହା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌କୁ ସମର୍ଥ କରାଇଥାଏ ।

(iv) ଋଣଦାନର ଶେଷ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ (Lender of last resort) – କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ହିସାବରେ ବିତ୍ତୀୟ ଆବଶ୍ୟକତା ସମୟରେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ କାରବାରର ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ନୀତି ହେଲା ଯେ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ବ୍ୟାଙ୍କ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ୟାଙ୍କ କାରବାରର କର୍ତ୍ତା ହିସାବରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ କୌଣସି ଉପଯୁକ୍ତ ଋଣଗ୍ରହୀତାକୁ ଋଣ ଦେବାପାଇଁ କେବେ ମନାକରି ନଥାଏ ।

ଏହା ଜରୁରିକାଳୀନ ଋଣର ଅନ୍ତିମ ଉତ୍ସ । ଯଦି ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୂତ୍ରରୁ ଋଣ ସୁବିଧା ପାଇବାକୁ ସମର୍ଥ ନ ହୁଅନ୍ତି ତେବେ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ବା ଅନ୍ତମ ଋଣଦାତା ହିସାବରେ ସେମାନେ ଆବଶ୍ୟକ ଋଣ ସୁବିଧା ଯୋଗାଇଦେବାପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥା’ନ୍ତି । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ସେହି ସମୟରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସରକାରୀ ପ୍ରତିଭୂତି ରଖ୍ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କୁ ଋଣ ଯୋଗାଇ ଦେଇଥାଏ ।

ଋଣଦାତା ହିସାବରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ଶେଷ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ କହିବାର ଅର୍ଥ ହେଲା, ଅସୁବିଧା ସମୟରେ ଓ ସଙ୍କଟଜନକ ପରିସ୍ଥିତିରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ଋଣ ପାଇଁ ଥିବା ସମସ୍ତ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଚାହିଦାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଭାବେ ବା ପରୋକ୍ଷଭାବେ ପୂରଣ କରିବାର ଦାୟିତ୍ଵ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ଟ୍ରେଜେରୀ ବିଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ପୁନଃ ଅପହାର ବ୍ୟବସ୍ଥାଦ୍ୱାରା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କପାଇଁ ଋଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥାଏ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ପୁନଃ ଅପହାର ବ୍ୟାଙ୍କ (Bank of rediscount) ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

(v) ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରକ (Controller of Credit) – ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହେଲା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ଅନ୍ୟତମ ଅତି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଚଳନ୍ତି ମୁଦ୍ରା ଓ ରଣର ପରିମାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଦେଶରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା କରିଥାଏ । ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନ କରିବାର ଏକାଧିକାର ଚଳନ୍ତ ମୁଦ୍ରାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ । ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି; ଯଥା – ପରିମାଣାତ୍ମକ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Quantitative credit control) ଏବଂ ଗୁଣାତ୍ମକ ବା ନିର୍ବାଚିତ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (Qualitative or selective credit control) ।

ପରିମାଣାତ୍ମକ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ପ୍ରଧାନ ଅସ୍ତ୍ର ହେଲା – ବ୍ୟାଙ୍କ ସୁଧ ହାର ନୀତି (Bank rate policy), ଖୋଲା ବଜାର କାରବାର (Open market operation) ଏବଂ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚିର ପରିବର୍ତ୍ତନ (Variation of cash reserve) ଗୁଣାତ୍ମକ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଋଣର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବହାର ଏହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ । ଉଦାହରଣ – ସୀମାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, ଖାଉଟୀ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ଋଣ ପଡ଼ିପ୍ରଥା ପ୍ରଚଳନ, ନୈତିକ ପ୍ରରୋଚନା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ – ସୀମାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, ଖାଉଟୀ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ଋଣ ପଡ଼ିପ୍ରଥା ପ୍ରଚଳନ, ନୈତିକ ପ୍ରରୋଚନା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । କିନ୍ତୁ ରଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପରିମାଣାତ୍ମକ ପଦ୍ଧତି ସମସ୍ତ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳପ୍ରଦ । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଦେଶର ଚଳନ୍ତି ମୁଦ୍ରା ଓ ଋଣ ପରିମାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ବ୍ୟାଙ୍କ ସୁଧ ହାର ନୀତି, ଖୋଲା ବଜାର କାରବାର ଏବଂ ନଗଦ ମୁଦ୍ରାର ସଞ୍ଚିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ ।

କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଯେଉଁ ସର୍ବନିମ୍ନ ସରକାରୀ ହାରରେ ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀୟ ବିନିମୟ ପତ୍ରକୁ ପୁନଃଅପହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଏବଂ ଅନୁମୋଦିତ ପ୍ରତିଭୂତି ଉପରେ ଅଗ୍ରିମ ଋଣ ଦେବାପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥାଏ ଏହାକୁ ବ୍ୟାଙ୍କ ସୁଧହାର କୁହାଯାଏ । ଏହି ହାରକୁ କମ୍ ବା ବେଶି କରି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣକୁ ଶସ୍ତା ବା ବେଶି ମହଙ୍ଗା କରିଦେଇଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କ ସୁଧହାର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଋଣ ଆଣିବା ଅଧିକ ବ୍ୟୟସାପେକ୍ଷ ହୋଇଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କ ସୁଧହାର ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଧହାର ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ଋଣ ଆଣିବା ଅଧିକ ବ୍ୟୟସାପେକ୍ଷ ହୋଇଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କ ସୁଧହାର ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଧହାର ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ଋଣ ଆଣିବା ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଶସ୍ତା ହୁଏ ।

ଖୋଲା ବଜାର କାରବାର ହେଲା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କଦ୍ଵାରା ଖୋଲା ବଜାରରେ ପ୍ରତିଭୂତିଗୁଡ଼ିକର କ୍ରୟବିକ୍ରୟ କରିବା । ଯଦି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଦେଶରେ ଋଣ ପରିମାଣକୁ ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥାଏ ତେବେ ଏହା ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଭୂତି ବିକ୍ରୟ କରେ । ଜନସାଧାରଣଙ୍କଦ୍ବାରା ଓ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ପ୍ରତିଭୂତି କ୍ରୟ ସେମାନଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ପରିମାଣକୁ ହ୍ରାସ କରିବ । ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚି ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଉଥବା ଋଣ ପରିମାଣ ହ୍ରାସ କରିବାପାଇଁ ସେମାନେ ବାଧ୍ୟ ହେବେ ।

ଯଦି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣ ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ଏହା ବଜାରରୁ ଅନୁମୋଦିତ ପ୍ରତିଭୂତି କ୍ରୟ କରିଥାଏ । ଏହାର ପରିଣାମରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ହାତରେ ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ । ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଜୁ ବୃଦ୍ଧିପାଇଲେ ସେମାନେ ଅଧ‌ିକ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବାପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ହେବେ ।

କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସମ୍ପ୍ରତି ହାରର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚିକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଭାବେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରିବ ଏବଂ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବାପାଇଁ ଥିବା ସେମାନଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଉଚ୍ଚତର ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚିତି ହାର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କଲେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଋଣ ପରିମାଣ ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସମ୍ପ୍ରତି ହାର ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ସତର୍କତାମୂଳକ ଋଣ ନୀତି ଅନୁସରଣ କରିବେ ନାହିଁ ଏବଂ ଋଣ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ କରିବାପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ହେବେ ।

(vi) ଦେଶର ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚିତିର ତତ୍ତ୍ୱାବଧାରକ (Custodian of Nation’s Foreign Currency Reserves) – ଦେଶର ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ସଞ୍ଚିର ସୁରକ୍ଷା ଓ ପରିଚାଳନା ଦାୟିତ୍ଵ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ । ଦରଦାମ୍ର ସ୍ଥିରତା ବଜାୟ ରଖ୍ବା ଏବଂ ପୂର୍ଣ ନିୟୋଜନ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିବା ଆଦି ଜାତୀୟ ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହାସଲ କରିବାପାଇଁ ଦେଶର ମୁଦ୍ରା ଯୋଗାଣର ପରିଚାଳନା କରିବା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।

ବିଶ୍ବବ୍ୟାଙ୍କକୁ ସଭ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଥିବା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବିନିମୟ ହାର ସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି । ସଂକ୍ଷେପରେ, କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଦେଶର ଚଳନ୍ତି ମୁଦ୍ରାର ଉଭୟ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଓ ବହିରାଗତ ମୂଲ୍ୟର ରକ୍ଷକ ।

(vii) ବିକାଶର ବାହକ (Agent of Development) – ଭାରତ ଭଳି ସ୍ଵଳ୍ପ ବିକଶିତ ଦେଶରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶଧାରାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଅଧ୍ଯକ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ବିକାଶର ବାହକ ବା ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶର ଏକ ପ୍ରଧାନ ଅସ୍ତ୍ରରୂପେ ବିଚାର କରାଯାଉଛି ।

4. “ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ କେବଳ ଋଣ ବ୍ୟବସାୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ସର୍ଜନା କରନ୍ତି ।” – ଏହି ଉକ୍ତିର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋଚନା କର ।
Answer:
ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଚଳନ୍ତି ଜମା ସୃଷ୍ଟି କରି ଦେଶର ମୁଦ୍ରା ଯୋଗାଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥା’ନ୍ତି । ସେହି କାରଣରୁ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ କେବଳ ଋଣ ବ୍ୟବସାୟୀ ନୁହଁନ୍ତି, ଋଣ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଋଣମୁଦ୍ରା କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ ତାହା ଏକ ଉଦାହରଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ବୁଝାଇ ଦିଆଯାଇପାରେ ।

ବ୍ୟୁତ୍ପନ୍ନ ଜମା ସୃଷ୍ଟି କରିବାପାଇଁ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁଭୂତି ଓ ଅଭିଜ୍ଞତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ହୋଇଥାଏ । ଅଭିଜ୍ଞତାରୁ ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ଜମାକାରୀମାନେ ଏକସମୟରେ ଜମା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ । ବ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିବା ଜମାରୁ କିଛି ସୁଧ ଆକାରରେ ଆୟ ମିଳୁଥିବାରୁ ଏବଂ ଜମା ନିରାପଦ ରହୁଥିବାରୁ ବିଶେଷ ଆବଶ୍ୟକତା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ସେମାନେ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବାକୁ ଚାହିଁ ନଥା’ନ୍ତି ।

ଏହାଛଡ଼ା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରାଯାଉଥିବା ଜମାର ବହୁଳାଶ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ଆକାରରେ କରା ନ ଯାଇ ହିସାବ ହସ୍ତାନ୍ତର ଆକାରରେ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଦୁଇଟି ଅନୁଭୂତିରୁ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ଜମାର କିୟଦଂଶ ମାତ୍ର ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ଆକାରରେ ଉଠାଯାଏ ଏବଂ ଅବଶିତାଂଶ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ରହିଥାଏ । ତେଣୁ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ମୋଟ ଜମାର କିଛି ଅଂଶ ଗଚ୍ଛିତ ରଖ୍ ଅବଶିଷ୍ଟ ଋଣ ଓ ଅଗ୍ରୀମ ସ୍ବରୂପ ଦେଇଥା’ନ୍ତି । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ମନେକରାଯାଉ ଜମାକାରୀମାନେ ଜମାର ମାତ୍ର ଶତକଡ଼ା ଦଶଭାଗ ନଗଦ ଆକାରରେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରନ୍ତି ।

ତେଣୁ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଏହି ପରିମାଣ ମୁଦ୍ରା ଗଚ୍ଛିତ ରଖ୍ ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଋଣ ଆକାରରେ ଦିଅନ୍ତି । ପୁନଶ୍ଚ, ମନେକରାଯାଉ, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିନ 1000 ଟଙ୍କା ‘କ’ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ପ୍ରାଥମିକ ଜମା ଆକାରରେ ରଖାଯାଏ । ‘କ’ ବ୍ୟାଙ୍କ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ଜମାର ଦଶ ଶତାଂଶ ଅର୍ଥାତ୍ 100 ଟଙ୍କା ମୁଦ୍ରା ଆକାରରେ ରଖ୍ ଅବଶିଷ୍ଟ 900 ଟଙ୍କା ଋଣ ଆକାରରେ ଦେଇପାରନ୍ତି ।

ଏହି 900 ଟଙ୍କା ବର୍ତ୍ତମାନ ‘ଖ’ ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌ରେ ପ୍ରାଥମିକ ଜମା ରଖାଯାଏ । ‘ଖ’ ବ୍ୟାଙ୍କ ବର୍ତ୍ତମାନ 90 ଟଙ୍କା ସଂରକ୍ଷିତ ଅନୁପାତ ଆକାରରେ ରଖ୍ 810 ଟଙ୍କାକୁ ଋଣ ସ୍ୱରୂପ ଦେଇପାରନ୍ତି ଯାହାକି ‘ଗ’ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ପ୍ରାଥମିକ ଜମାସ୍ବରୂପ ଆସେ ।

‘ଗ’ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏହାର ଦଶମାଂଶ ଅର୍ଥାତ୍ 81 ଟଙ୍କା ନଗଦ ଆକାରରେ ରଖ୍ 729 ଟଙ୍କା ଋଣ ଆକାରରେ ଦେଇପାରନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ ମୋଟ ଜମା ପ୍ରାଥମିକ ଜମାର ଦଶଗୁଣ ଅର୍ଥାତ୍ 10,000 ଟଙ୍କା ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜମା ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିଥାଏ ।

ଏହି ଉଦାହରଣରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ଋଣ ମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟିର ପରିମାଣ ପ୍ରାଥମିକ ଜମା ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ସଂରକ୍ଷିତ ଅନୁପାତ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ପ୍ରାଥମିକ ଜମା ଅଧ୍ବକ ହୋଇ ସଂରକ୍ଷିତ ଅନୁପାତ କମ୍ ହେଲେ ଋଣ ପରିଶୋଧ ଅଧ୍ଯକ ହୁଏ । ଏହାର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କମ୍ ହୋଇଥାଏ ।

ଋଣ ମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ସ୍ମରଣ ରଖୁବାକୁ ହେବ ଯେ, କୌଣସି ଗୋଟିଏ ବ୍ୟାଙ୍କର ଋଣମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରିବା କ୍ଷମତା ସୀମିତ । ଋଣମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି ବ୍ୟାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସବୁ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ । ଏହିପ୍ରକାର ଋଣ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଗୁଣିତକ ସର୍ଜନା କୁହାଯାଏ ।

ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସୀମାବଦ୍ଧତା – ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଋଣମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ସତ, ମାତ୍ର ସେମାନଙ୍କର ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଶକ୍ତି ଅସୀମ ନୁହେଁ । ସେମାନଙ୍କର ଋଣମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଶକ୍ତି ନଗଦ ମୁଦ୍ରାର ପରିମାଣ ଓ ସଂରକ୍ଷିତ ଅନୁପାତ ପ୍ରଭୃତି ଉପାଦାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ସେ ସବୁର ଆଲୋଚନା ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରକାରେ କରାଯାଇପାରେ ।

(a) ସଂରକ୍ଷଣ ଅନୁପାତ – ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଆଇନତଃ ବା ପରମ୍ପରାଗତଭାବେ ମୋଟ ଜମାର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶ ସଂରକ୍ଷଣ କରି ରଖୁବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ତେଣୁ ଯେଉଁ ଦେଶରେ ସଂରକ୍ଷଣ ଅନୁପାତ ଅଧିକ ସେ ଦେଶରେ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ଋଣ ସୃଜନଶକ୍ତି ଅଧ‌ିକ ହୋଇଥାଏ । ସୁତରାଂ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ଋଣ ସୃଜନଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ ଅନୁପାତଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ ।

(b) ବିହ୍ୟ ଅନୁପାତ – ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ନଗଦ ମୁଦ୍ରାର ପରିମାଣ ଦେଶର ବିଧ୍ୱଂଗ୍ରାହ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ପରିମାଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଦେଶର ଅଧ‌ିକ ପରିମାଣ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳିତ ହେଉଥିଲାବେଳେ ଅଧିକ ମୁଦ୍ରା ଜମା ଆକାରରେ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ଆସିଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କରେ ନଗଦ ଜମା ବୃଦ୍ଧି ହେବାଫଳରେ ଋଣମୁଦ୍ରା ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ଜମା ହ୍ରାସ ହେଲେ ଋଣମୁଦ୍ରା ହ୍ରାସ ହୁଏ । ସୁତରାଂ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା ଯୋଗାଣଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ ।

(c) ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ପାଇଁ ମାନ୍ୟତା – ସାଧାରଣତଃ ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜର ସଞ୍ଚୟକୁ ବ୍ୟାଙ୍କ ମାର୍ଫିତରେ ନରଖ୍ ନିଜ ପାଖରେ ରଖୁବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦେଶର ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପସନ୍ଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଲୋକମାନେ ଯଦି ବ୍ୟାଙ୍କ ମାର୍କତରେ ତାଙ୍କ ଜମା ନରଖ୍ ନିଜ ନିଜ ପାଖରେ ରଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ବ୍ୟାଙ୍କର ଜମା ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇପାରେ ନାହିଁ କି ଋଣ ମୁଦ୍ରା ଯୋଗାଣ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ।

(d) ପ୍ରତିଭୂତିର ସୁଲଭତା – ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଋଣ ବା ଅଗ୍ରୀମ ଦେବାପାଇଁ ଋଣକର୍ତ୍ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରତିଭୂତି ଚାହିଁଥା’ନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରତିଭୂତି ଦ୍ରବ୍ୟ ଆକାରରେ ହୋଇପାରେ ବା ବ୍ୟକ୍ତିକ ହୋଇପାରେ । ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରତିଭୂତିର ଅଭାବରୁ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି ସୀମିତ ହୋଇଥାଏ । ବ୍ରାଉଦର ଏହି କାରଣରୁ ମତ ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ, ବ୍ୟାଙ୍କ ଶୂନ୍ୟରୁ ମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରେନାହିଁ । ଏହା କେବଳ ଅନ୍ୟଧରଣର ପରିସମ୍ପତ୍ତିକୁ ମୁଦ୍ରାରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ । ସୁତରାଂ, କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ଋଣ ସର୍ଜନାଶକ୍ତି ପ୍ରତିଭୂତିର ସୁଲଭତାଦ୍ବାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ ।

(e) ମୁଦ୍ରାର ସ୍ଖଳନ – ମୁଦ୍ରା ସୃଜନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ବ୍ୟାଙ୍କରୁ ଋଣ ନେଇ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଜମା କରୁଥିବା ଅନୁମାନ କରିବାକୁ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ଯେ ରଣକୁ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଜମା ରଖୁବେ ସେ ବିଷୟରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତତା ନାହିଁ । ସେ ଯଦି ଋଣକୁ ଜମା ଆକାରରେ ନ ରଖ୍ ନିଜ ନିକଟରେ ରଖନ୍ତି ତେବେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଜମା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ କି ଋଣ ମୁଦ୍ରାରେ ଯୋଗାଣ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ ।

(f) ଋଣ ଗ୍ରହଣ ଓ ଋଣଦାନ ଅଭିପ୍ରାୟ – ଋଣ ସୃଷ୍ଟି, ଋଣଦାତା ଓ ଋଣଗ୍ରହୀତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଋଣଦାତା ଋଣ ଦେବାପାଇଁ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲାବେଳେ ଯଦି ଋଣକର୍ତ୍ତା ଋଣ ନେବାପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ନ ହୁଅନ୍ତି ତେବେ ବ୍ୟାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସମ୍ଭବପର ହୁଏ ନାହିଁ । ସେହି ଯୁକ୍ତି ଋଣଦାତାମାନଙ୍କପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ । ଏଣୁ ଋଣଦାତା ଓ ଋଣକର୍ତ୍ତା ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି ନିର୍ଭର କରେ ।

(g) ବ୍ୟବସାୟର ଅବସ୍ଥା – ଦେଶର ବ୍ୟାବସାୟିକ ଅବସ୍ଥା ଓ ଆର୍ଥନୀତିକ ସ୍ଥିରତା ଋଣ ମୁଦ୍ରାର ଯୋଗାଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ବ୍ୟାବସାୟିକ ଉତ୍‌ଥାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଋଣ ମୁଦ୍ରା ଯୋଗାଣ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥାଏ ଓ ପତନାବସ୍ଥାରେ ଋଣ ଯୋଗାଣ ହ୍ରାସ ହୋଇଥାଏ । ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଆଶାବାଦୀ ହୋଇ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ଅଧିକ ଋଣ ମୁଦ୍ରା ଆବଶ୍ୟକ କରନ୍ତି । ତେଣୁ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସୁଯୋଗ ଲାଭ କରନ୍ତି ।

ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେତେବେଳେ ଦରଦାମ୍ ହ୍ରାସ ହେଉଥାଏ ଓ ଲାଭ ଆଶା ମଉଳି ଯାଉଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଋଣ ପାଇଁ ଚାହିଦା କମିଯାଏ ଓ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଋଣ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।

(h) କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ନୀତି – ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ସେମାନଙ୍କର ଋଣ ସର୍ଜନା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ । ସେତେବେଳେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଅତ୍ୟଧ୍ଵ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ସୂଚନା ମିଳେ ଏବଂ ଏପରି ଋଣ ସର୍ଜନା ଦେଶର ସାମୂହିକ ହିତର ପରିପନ୍ଥୀ ବିବେଚିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ପନ୍ଥାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସେମାନଙ୍କ ଋଣ ସର୍ଜନା ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ କରେ ।

(i) ଋଣ ସୃଷ୍ଟି- ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଗୋଟିଏ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବପର ହୁଏ ନାହିଁ । ସେଥିପାଇଁ ଏକାଧ୍ଵକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏପରିକି ସମଗ୍ର ବ୍ୟାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜଡ଼ିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ ।

ଏହିସବୁ କାରଣରୁ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ଋଣ ସୃଜନ ଶକ୍ତି ଅସୀମ ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

5. ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଓ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।
Answer:
କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ କାର୍ଯ୍ୟଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ।
ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା –
(i) ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଲାଭ ପ୍ରତ୍ୟାଶା ରଖ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି | ଲାଭ ନ ପାଇଲେ, ସେମାନେ ତିଷ୍ଠି ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଲାଭ ଅର୍ଜନ କରିବା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏହାର ପ୍ରଧାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଲା – ମୁଦ୍ରା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ବ୍ୟାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଏବଂ ଦେଶରେ ଆର୍ଥନୀତିକ ସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା କରିବା ।

(ii) ଦେଶରେ ବହୁସଂଖ୍ୟକ ବ୍ୟାଙ୍କ ପରସ୍ପର ସହଯୋଗିତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ସେମାନେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରଖ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ମାତ୍ର ପ୍ରତି ଦେଶରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ ବ୍ୟାବସାୟିକ ସମ୍ପର୍କ ରଖେ ନାହିଁ ।

(iii) ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ସରକାରଙ୍କ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ନଥାଏ । ସେମାନେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଜାତୀୟ ସ୍ବାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷାକଳ୍ପେ ସରକାରଙ୍କ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ରକ୍ଷା କରେ ।

(iv) ଜନସାଧାରଣ ହେଉଛନ୍ତି ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ ଗ୍ରାହକ । ସେମାନେ ଏହି ବ୍ୟାଙ୍କରେ ପାଣ୍ଠି ଜମା ରଖନ୍ତି । ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକତା ବିଚାରରେ ଋଣ ଦେଇଥା’ନ୍ତି । ସେମାନେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ଗ୍ରାହକ । ସେମାନେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ବଳର କିଛି ଅଂଶ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି । ଏହା ସାହାଯ୍ୟରେ ଆନ୍ତଃବ୍ୟାଙ୍କ ଦେୟତା ପରିଶୋଧ ହୁଏ ।

କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ସେମାନଙ୍କୁ ଆପଦ ବିପଦରେ ଋଣ ଆକାରରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ମୋଟ ଉପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କର ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ ସହିତ ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କ ଥାଏ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ସେହି ସମ୍ପର୍କ ଥାଏ ।

(v) ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଋଣ ମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ମାତ୍ର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣ ମୁଦ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଯେଉଁ ନୋଟ୍ ପ୍ରଚଳନ କରନ୍ତି, ତାହା ଦେଶରେ ବିଗ୍ରାହ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ରୂପେ ପ୍ରଚଳିତ ହୁଏ । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ରଣମୁଦ୍ରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରେ ନାହିଁ ।

(vi) ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମାନି ଚଳିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାକଳାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ।

6. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ପରିମାଣାତ୍ମକ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପଦ୍ଧତି ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।
Answer:
ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଉଥିବା ଋଣ ମୁଦ୍ରାର ଯୋଗାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ଏକ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ ବିବେଚିତ ହୁଏ । ଏଥିପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଇଟି ପନ୍ଥାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ; ଯଥା- ପରିମାଣାତ୍ମକ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଗୁଣାତ୍ମକ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । ମୁଦ୍ରାର ପରିମାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିଥାଏ ।
ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା-
(i) ସୁଧହାର
(ii) ଖୋଲାବଜାର କାରବାର
(iii) ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଂରକ୍ଷଣ ହାର ।

(i) ବ୍ୟାଙ୍କହାର ବା ସୁଧହାର ନୀତି- ବ୍ୟାଙ୍କହାର କହିଲେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ସରକାରୀ ପ୍ରତିଭୂତି ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀୟ ବିନିମୟପତ୍ରର ଅବମୂଲ୍ୟନ ହାରକୁ ବୁଝାଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟାଙ୍କହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବଜାରରେ ପ୍ରଚଳିତ ସୁଧହାର ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥାଏ । ବ୍ୟାଙ୍କ ହାର ଓ ସୁଧହାର ମଧ୍ୟରେ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି । ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ୟାଙ୍କହାର ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ସୁଧହାର ଅଧ‌ିକ ହେବା ଯୋଗୁଁ ଋଣ କରିବା ନିରୁତ୍ସାହିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହାଫଳରେ ଋଣ ପରିମାଣ ହ୍ରାସ ହୁଏ । ସେହିପରି ବ୍ୟାଙ୍କହାର ହ୍ରାସ ହେଲେ ବଜାର ସୁଧହାର ହ୍ରାସ ହୁଏ ଏବଂ ଋଣ କାରବାର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ।

(ii) ଖୋଲାବଜାର କାରବାର- ବ୍ୟାଙ୍କହାର ପରି ଖୋଲାବଜାର କାରବାର ହେଉଛି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ଅସ୍ତ୍ର । ଖୋଲାବଜାର କାରବାରରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ସରକାରୀ ପ୍ରତିଭୂତି କ୍ରୟ ବିକ୍ରୟ କରିଥାଏ । ବଜାରରେ ଋଣ କାରବାର ହ୍ରାସ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଭୂତି ବିକ୍ରୟ କରିଥାଏ । ଏହାଫଳରେ ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ଓ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କଠାରୁ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର ହୋଇଥାଏ ।

ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଂରକ୍ଷଣ ହ୍ରାସ ହେବା କାରଣରୁ ବ୍ୟାଙ୍କସମୂହ ଋଣ ପରିମାଣ ହ୍ରାସ କରିଥା’ନ୍ତି । ସେହିପରି ଋଣ ଯୋଗାଣ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଖୋଲାବଜାରରୁ ପ୍ରତିଭୂତି କ୍ରୟ କରି ନେଇଥାଏ । ଏହାଫଳରେ ଜନସାଧାରଣ ଓ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥାଏ । ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଅଧ‌ିକ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବାପାଇଁ ସମର୍ଥ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣ ମୁଦ୍ରା ଯୋଗାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(iii) ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ସଂରକ୍ଷଣ ହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ- ପରମ୍ପରାଗତଭାବେ ହେଉ ବା ଆଇନତଃ ହେଉ, ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କସମୂହ ସେମାନଙ୍କ ଜମାର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ନିର୍ଦେଶରେ ନଗଦ ମୁଦ୍ରା ଆକାରରେ ଗଚ୍ଛିତ ରଖୁଥା’ନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ନଗଦ ସଂରକ୍ଷଣ ଅନୁପାତକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ତାହା ପାଳନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଋଣ ସଂକୋଚନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ମନେକଲେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିବା ନଗଦ ସଂରକ୍ଷଣ ହ୍ରାସ ହୁଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଋଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସାମର୍ଥ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ । ସେହିପରି ସଂରକ୍ଷଣ ଅନୁପାତ ହ୍ରାସ କରି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ ।

7.କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ଗୁଣାତ୍ମକ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପଦ୍ଧତି ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।
Answer:
କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଗୁଣାତ୍ମକ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲାବେଳେ ନିମ୍ନଲିଖତ କୌଶଳ ଅବଲମ୍ବନ କରିଥାଏ ।
(i) ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ- ଏହି ପଦ୍ଧତିରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସ୍ଥାୟୀ ଉପଭୋଗ ଦ୍ରବ୍ୟର ବ୍ୟବହାରକୁ ଋଣ ଜରିଆରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଥାଏ । ରେଡ଼ିଓ, ଟେଲିଭିଜନ, ମଟରଗାଡ଼ି ଓ ରେଫ୍ରିଜିରେଟର ପ୍ରଭୃତି କ୍ରୟ ପାଇଁ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଋଣ ଯୋଗାଇଥା’ନ୍ତି । କାରଣ ଏହିସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ଅଧ‌ିକ ହୋଇଥିବାରୁ ଲୋକମାନେ ଦାମ୍ ଏକକାଳୀନ ଦେଇ କ୍ରୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ବ୍ୟାଙ୍କ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ପରିଶୋଧ କରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ସହଜ କିସ୍ତିରେ ପରିଶୋଧ ପାଇଥାଏ ।

ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ, ଏହିପ୍ରକାର ଋଣ ଉତ୍ସାହିତ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ, ସେତେବେଳେ କିସ୍ତି ସଂଖ୍ୟା ଅଧ୍ବକ କରିଥାଏ ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏହିସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟର ଉପଭୋଗକୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କିସ୍ତି ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ କରିଥାଏ । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ୍ରମେ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ପରିଚାଳିତ ହୋଇ ଏହିପ୍ରକାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଜାରି କରନ୍ତି ।

(ii) ପ୍ରୟୋଜନୀୟ ନଗଦଂଶ ନିରୂପଣ – ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଯାୟୀ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରୟୋଜନୀୟ ନଗତାଂଶକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଋଣ ପରିମାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ । ଏହାଦ୍ୱାରା ପରିକଳ୍ପିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ଋଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରେ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, 1000 ଟଙ୍କା ପ୍ରତିଭୂତି ବଦଳରେ ଯଦି ଟ,800.00 ଙ୍କା ଋଣ ମିଳେ ତେବେ ପ୍ରୟୋଜନୀୟ ନଗତାଂଶ 200 ଟଙ୍କା ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ । ପ୍ରୟୋଜନୀୟ ନଗତାଂଶ ଅଧ୍ଵ ହେଲେ ଋଣ ଚାହିଦା ହ୍ରାସ ହୁଏ ଏବଂ ତାହା କମ୍ ହେଲେ ଋଣ ଚାହିଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

(iii) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ – ଆବଶ୍ୟକ ମନେକଲେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ ଋଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରେ । ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟାଙ୍କ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ଅମାନ୍ୟ କରେ ବା ଋଣନୀତିର ବିରୁଦ୍ଧାଚରଣ କରେ, ତେବେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ସେହି ବ୍ୟାଙ୍କର ବିନିମୟପତ୍ର ପୁନଃ ଅବମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବାକୁ ଅସ୍ଵୀକାର କରିପାରେ ଏବଂ ଋଣ ଆବେଦନ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିପାରେ ।

(iv) ରଣ ପଢ଼ି ପ୍ରଥା- ଋଣ ପଡ଼ି ପ୍ରଥା ପ୍ରଚଳନ କରି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣର ସୁଷମ ବଣ୍ଟନ କରିଥାଏ । ଶିଳ୍ପମାନଙ୍କୁ ଏହାଫଳରେ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ବାଞ୍ଛନୀୟତା ବିଚାରରେ ଋଣ ଯୋଗାଇପାରେ । ଏ ବିଷୟରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରେ ଏବଂ ତଦନୁଯାୟୀ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ ।

(v) ନୈତିକ ଚାପ – ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଓ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ଥିବାରୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏହାର ରଣନୀତି ଅନୁସରଣ ପାଇଁ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କ ଉପରେ ନୈତିକ ଚାପ ପକାଇଥାଏ । କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଋଣ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ଓ କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଋଣ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ, ସେ ବିଚାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ କରିଥାଏ ଏବଂ ତଦନୁଯାୟୀ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥାଏ ।

ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଏହି ନୈତିକ ଚାପର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ୍ରମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ଏହିପରି ଭାବରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣର ଗୁଣାତ୍ମକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ।