Go through BSE Odisha Class 7 Science Notes Odia Medium and Class 7 Science Chapter 4 Notes Odia Medium ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁର ଦୁନିଆ to understand important concepts and topics more clearly.
7th Class Science Chapter 4 Notes Odia Medium
BSE Odisha Class 7 Science Chapter 4 Notes Odia Medium
ବିଷୟବସ୍ତୁ ସମ୍ଭନ୍ଧୀୟ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ :
ଆମର ଦୈନନ୍ଦିନ କାମରେ ଲାଗୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଲୁହା ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକ ଲୁହାକାରିଗରମାନେ ତିଆରି କରିଥାନ୍ତି । ଆମର ବ୍ୟବହାରରେ ଲାଗୁଥିବା କଟୁରୀ, କୁରାଢ଼ି, ଦାଆ, ହାତୁଡ଼ି, ଶାବଳ, କୋଦାଳ, କୋଡ଼ି, ପନିକି ଓ କୋରଣା ଇତ୍ୟାଦି ଜିନିଷ ସେମାନେ ତିଆରି କରନ୍ତି ।
ଏଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଲୁହା ଧାତୁରୁ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । ଲୁହା ଖଣ୍ଡକୁ ଚୁଲ୍ଲାରେ ଗରମକରି ଏହା ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ ହୋଇଗଲେ, ଏକ ହାତୁଡ଼ିଦ୍ଵାରା ଏହାକୁ ପିଟି ବିଭିନ୍ନ ଆଳନ୍ଦିର କରାଯାଇଥାଏ ।
ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଧର୍ମ :
ନମନୀୟତା (Malleability) :
କାର୍ଯ୍ୟ–୧ : ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
- କିଛି ଅବ୍ୟବହୃତ ତମ୍ବା ଓ ଆଲୁମିନିୟମ ଖଣ୍ଡ, ଗୋଟିଏ ଲୁହାକଣ୍ଟା, ଖଣ୍ଡେ କୋଇଲା, ମଟର ଦାନା ପରି ଛୋଟ ଗନ୍ଧକ ଖଣ୍ଡ ଏବଂ କାଠ ଖଣ୍ଡଟିଏ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
- ନେଇଥିବା ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କର । ସେଗୁଡ଼ିକ ଚକ୍ରଚକ୍ କରୁଛି କି ? ସେଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତ ନା ନରମ ?
- ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦାର୍ଥକୁ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ କରି ଯେ କୌଣସି ଏକ ଶକ୍ତ ଚଟାଣ ଉପରକୁ ନେଇ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟାଯାଉ ।
- ଅଧିକାଂଶ ଧାତୁ ଯଥା – ତମ୍ବା, ଲୁହା, ଏଲୁମିନିୟମ ଇତ୍ୟାଦି ନମନୀୟ ଅଟେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟିଲେ ବା ଆଘାତ କଲେ ଏହା ପତଳା ଚଦରରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଧାତୁର ଏହି ଗୁଣକୁ ନମନୀୟତା କୁହାଯାଏ ।
- ଅଧିକାଂଶ ଧାତୁ ନମନୀୟତା ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି । ସୁନା ଓ ରୂପା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ନମନୀୟ ଧାତୁ ।
- କରିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣକୁ ସାରଣୀରେ ଲେଖାଯାଉ ।
ସାରଣୀ–୧ : ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତର ବାହ୍ୟରୂପ, କଠିନତା ଏବଂ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟିବାର ପ୍ରଭାବ
ସାମଗ୍ରିକ ଅବଲୋକନ (Holistic Lens) :
ଭାରତ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରଗତି ଉପରେ ଲୁହାର ପ୍ରଭାବ
ଷଷ୍ଠ ଶ୍ରେଣୀ ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ‘ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ : ଭାରତ ଓ ପୃଥିବୀ’ରେ, ତୁମେ ହରପ୍ପା ଅଧ୍ଵବାସୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିଛ । ସେମାନେ ତମ୍ବା ଏବଂ ସୁନା ଭଳି ଧାତୁର ବ୍ୟବହାର କିପରି କରିହେବ ତାହା ଜାଣିଥିଲେ । ସେମାନେ ଏହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକୁ ବାସନକୁସନଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଳଙ୍କାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ଜିନିଷ ତିଆରି କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ତଥାପି ହରପ୍ପାମାନେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଧାତୁ ଲୁହା ବ୍ୟବହାର କରୁଥୁବାର କୌଣସି ପ୍ରମାଣ ତୁମେ କ୍ଵଚିତ୍ ପାଇବ, ଯଦିଓ ଏବେ ଲୁହାର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ଦେଖୁଛ । କାରଣ ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଲୁହା ବ୍ୟବହାର ହେବା ପାଇଁ ବହୁତ ସମୟ ଲାଗିଲା ।
ତଥାପି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଲୁହାର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ହେବା ପରେ, ଭାରତରେ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରଗତିରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ରହିଥିଲା । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ ଲୁହା ଶକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଯୋଗୁଁ, ଏଥିରୁ ତିଆରି ହଳ ଭଳି କୃଷି ଉପକରଣ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟବହୃତ ଉପକରଣ ଅପେକ୍ଷା ବହୁତ ଉନ୍ନତ ଥିଲା ।
ସାଧାରଣତଃ ଏହା ବିବେଚନା କରାଯାଏ ଯେ ଲୁହା ତୁଳନାରେ ତମ୍ବା ପୂର୍ବରୁ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା । ଲୁହା ପୂର୍ବରୁ ତମ୍ବା ଆବିଷ୍କାର ହେବାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ କାରଣ କ’ଣ ହୋଇପାରେ ?
ଉ. ହରପ୍ପା ଅଧିବାସୀମାନେ ତମ୍ବା ଓ ସୁନାର ବ୍ୟବହାର ଜାଣିଥିଲେ । ବାସନକୁସନ ଓ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରିରେ ତମ୍ବା ଓ ସୁନାକୁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ଲୁହାର ବ୍ୟବହାର ସଂପର୍କରେ କୌଣସି ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ନାହିଁ ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :
ତମ୍ବା, ଲୁହା, ଆଳୁମିନିୟମ୍ ଆଦି ଧାତୁ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ବା ଚକ୍ରଚକ୍ ଦେଖାଯା’ନ୍ତି । ଧାତୁଗୁଡ଼ିକର ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଗୁଣକୁ ଧାତବ ଔଜଲ୍ୟ ବା ଧାତବ ଦୀପ୍ତି କହନ୍ତି । ତମ୍ବା, ଆଲୁମିନିୟମ ଓ ଲୁହା ଆଦି ଧାତୁ ଅଟନ୍ତି । କୋଇଲା, ଗନ୍ଧକ, କାଠର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳତା ନାହିଁ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁ ପରି ଏତେ ଶକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି । ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଅଧାତୁ ଅଟନ୍ତି ।
ସବୁ ଧାତୁ କଠିନ ଏବଂ ଶକ୍ତି ନୁହଁନ୍ତି । ପ୍ରକୃତରେ ସୋଡ଼ିୟମ୍ ଏବଂ ପୋଟାସିୟମ୍ ପରି କିଛି ଧାତୁ ଏତେ ନରମ ଯେ ସେମାନଙ୍କୁ ଛୁରୀ ସାହାଯ୍ୟରେ କାଟି ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରିହେବ । ପାରଦ ହେଉଛି ଏକ ଧାତୁ ଯାହା ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ ମିଳିଥାଏ ।
ତମ୍ବା ଖଣ୍ଡ, ଆଲୁମିନିୟମ ଖଣ୍ଡ ଓ ଲୁହା କଣ୍ଟାକୁ ପିଟିବା ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଚେପ୍ଟା ହୋଇଗଲା । ଅନ୍ୟ ବସ୍ତଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣ କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଥିଲା । ପଦାର୍ଥର ଯେଉଁ ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ ପିଟି ଚେପ୍ଟା ବା ପତଳା ଚଦରରେ ପରିଣତ କରିହୁଏ ତାହାକୁ ନମନୀୟତା (Malleability) କୁହନ୍ତି । ଅଧିକାଂଶ ଧାତୁ ନମନୀୟତା ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ।
କିଛି ମିଠା ଉପରେ ଚକ୍ ଚକ୍ କରୁଥିବା ଜରିରେ ଖାଦ୍ୟ ପୁଡ଼ିଆ ହୋଇ ଆସୁଥିବା ରୁପାର ଅତି ପତଳା ଆବରଣ ଦିଆଯାଇଥିବା ଓ ଆଲୁମିନିୟମ ଦେଖୁଥ୍ । ରୁପା ଓ ଆଲୁମିନିୟମର ନମନୀୟତା ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏସବୁ ସମ୍ଭବ ହେଉଛି । ସୁନା ଓ ରୂପା ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ନମନୀୟ ଧାତୁ ।
ଖଣ୍ଡିଏ କୋଇଲା କିମ୍ବା ଟିକିଏ ଗନ୍ଧକ ଏହି ନମନୀତା ଧର୍ମ ଦେଖାନ୍ତି ନାହିଁ । ସେମାନେ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯା’ନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କୁ ଭଙ୍ଗୁର ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ । କାଠ, ଚେପ୍ଟା ଓ ପତଳା ହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ କାଠ ନମନୀୟ କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗୁର ନୁହେଁ ।
ତନ୍ୟତା (Ductility) :
- ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଉପକରଣରେ ତମ୍ବା କିମ୍ବା ଆଲୁମିନିୟମ ତାର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ ।
- ହାର, କାନଫୁଲ, ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ଧାତବ ତାରରୁ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । ବୀଣା, ସିତାର, ଗୀଟାର, ଭାଓଲିନ ଆଦି ତାରଯୁକ୍ତ ବାଦ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଧାତବ ତାର ହିଁ ସୁନ୍ଦର ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟିକରିଥାଏ । ଧାତୁକୁ ଟାଣି ତାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇପାରେ । ଧାତୁର ଏହି ଗୁଣକୁ ତନ୍ୟତା କୁହାଯାଏ ।
- ରୂପାର ଏହି ତନ୍ୟତା ଗୁଣକୁ ଆଧାର କରି ଆମ ରାଜ୍ୟର କଟକରେ ତାରକସି ଶିଳ୍ପ ଗଢ଼ି ଉଠିଛି । ତେଣୁ କଟକକୁ ସିଲ୍ଭର ସିଟି ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି ।
- ସୁନା ଏତେ ତନ୍ୟ ଯେ ୧ ଗ୍ରାମ୍ ସୁନାରୁ ପ୍ରାୟ ୨ କି.ମି. ଲମ୍ବା ତାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିହେବ ।
- ଧାତୁର ତନ୍ୟତା ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ଧାତବ ତାରରୁ ଚା’ ଛଣା ତିଆରି କରିହୁଏ ।
- କୋଇଲା (କାର୍ବନ), ଗନ୍ଧକ, ଫସ୍ଫରସ୍ ପରି ଅଧାତୁର ଏହି ତନ୍ୟତା ଗୁଣ ନଥାଏ ।
ଷ୍ଟିଲ ଏକ ମିଶ୍ର ଧାତୁ ଯାହା ଧାତୁ (ଲୁହା) ଓ ଅଧାତୁ (କାର୍ବନ)ର ମିଶ୍ରଣରେ ତିଆରି । ଷ୍ଟିଲରେ ତିଆରି ତାର ଖୁବ୍ ଶକ୍ତ ଓ ଭାରି ଜିନିଷକୁ ଧରି ରଖୂପାରେ । ସେଥିପାଇଁ ଝୁଲା ପୋଲ ଓ ଟ୍ରେନରେ ଷ୍ଟିଲ୍ ତାର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ଏହିପରି ଏକ ଝୁଲା ପୋଲ କଟକର ଧବଳେଶ୍ଵରରେ ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବ ।
ନିନାଦତା (Sonority) :
ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ଚାମଚ, ପ୍ଲେଟ କିମ୍ବା ମୁଦ୍ରାଟିଏ ଚଟାଣରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଖଣ୍ଡେ କୋଇଲା କିମ୍ବା କାଠଖଣ୍ଡ ଚଟାଣରେ ପଡ଼ିଲେ ଶବ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ ।
କାର୍ଯ୍ୟ-୨ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା
ସତର୍କତା – ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଚଟାଣରେ ପକାଇବାବେଳେ ସାବଧାନତା ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଉଚିତ ।
- ଗୋଟିଏ ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ଚାମଚ, ଏକ ମୁଦ୍ରା, ଖଣ୍ଡେ କୋଇଲା ଓ କାଠ ଖଣ୍ଡଟିଏ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
- ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚତାରୁ ଚଟାଣ ଉପରକୁ ପକାଇ ଦିଆଯାଉ ।
- ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକଦ୍ଵାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଧ୍ଵନିରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଛ କି ?
- ଧାତବ ଚାମଚ ଓ ମୁଦ୍ରା ଚଟାଣରେ ପଡ଼ିବା ବେଳେ କିଛି ସମୟ ଧରି ଲାଗିରହୁଥିବା ଗମ୍ଭୀର ଗୁଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ବେଳେ କୋଇଲା ଓ କାଠ ଖଣ୍ଡ ମାନ୍ଦା ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଧାତୁମାନଙ୍କର ଏହି ଗମ୍ଭୀର ଗୁଞ୍ଜନ ଧ୍ଵନି ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଗୁଣକୁ ନିନାଦତା କହନ୍ତି ଏବଂ ଧାତୁମାନେ ନିନାଦ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ।
ଘୁଙ୍ଗୁରର ରୁଣୁଝୁଣୁ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଘଣ୍ଟିରୁ ଟଂଟଂ ଶବ୍ଦ ଧାତୁର ନିନାଦତା ଗୁଣ ଯୋଗୁ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ତାପ ପରିବହନ (Conduction of heat) :
- ରୋଷେଇ ଘରେ ରନ୍ଧନ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ । ଏଲୁମିନିୟମ, ତମ୍ବା ଆଦି ଧାତୁରେ ରନ୍ଧନ ପାତ୍ର ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ।
- ପଦାର୍ଥର ଗୋଟିଏ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାନ୍ତକୁ ତାପର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣକୁ ତାପ ପରିବହନ କହନ୍ତି । ତାପ ପରିବହନ କରୁଥିବା ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କୁ ତାପ ପରିବାହୀ କୁହାଯାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ–୩ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା (ପରୀକ୍ଷଣ)
- ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ କାଚ ପାତ୍ର ଟିଏ ଧାତବ ଚାମଚ ରଖାଯାଉ ।
- ଏଥିରେ ଗରମ ଜଳ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଉ ।
- ସମାନ ଆକାର ଓ ମୋଟେଇର ଗୋଟିଏ ଧାତବ ଚାମଚ ଓ ଗୋଟିଏ କାଠ ଚାମଚ ନିଆଯାଉ ।
- ଉଭୟ ଚାମଚକୁ ଏକ ସଙ୍ଗେ ଗରମ ଜଳ ଥିବା ପାତ୍ରରେ ଦୁଇ ମିନିଟ୍ ସ୍ଥିର ଭାବରେ ଚିତ୍ରରେ ଥବାଭଳି ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଉ ।
- ବର୍ତ୍ତମାନ ଚାମଚ ଦ୍ଵୟର ଉପର ମୁଣ୍ଡକୁ ସାବଧାନତା ସହ ସ୍ପର୍ଶ କରାଯାଉ ।
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ
ଧାତବ ଚାମଚଟି କାଠ ଚାମଚ ଅପେକ୍ଷା ହାତକୁ ଅଧିକ ଗରମ ଲାଗୁଛି, ଯଦିଓ ଉଭୟ ଚାମଚକୁ ସମାନ ତାପମାତ୍ରାର ଜଳରେ ସମାନ ସମୟ ପାଇଁ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଇଥିଲା । ଏହା ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ ଧାତବ ପଦାର୍ଥରେ ତାପ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ । ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଧାତବ ଚାମଚ ଅପେକ୍ଷା କାଠ ଚାମଚରେ ତାପ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ
ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ତାପ ସୁପରିବାହୀ (good conductor) ହୋଇଥିବାବେଳେ କାଠ ବା ଅଧାତୁ ତାପ କୁପରିବାହୀ (poor conductor) ଅଟନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ବୁଝି ପାରୁଥିବା ଯେ କାହିଁକି ରନ୍ଧନ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଧାତୁରେ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ବେଣ୍ଟ କାଠ ବା ଅନ୍ୟ ତାପ ଅପରିବାହୀ (non-conductor) ପଦାର୍ଥରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ।
ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନ (Conduction of Electricity)
କାର୍ଯ୍ୟ-୪ : ଆସ ସଂରଚନା ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା
ଟେଷ୍ଟରର ଏକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିପଥ ପାଇଁ ଆଲୁମିନିୟମ୍ ପାତ, ଗୋଟିଏ ଲୁହାକଣ୍ଟା, ମଟର ଦାନା ଆକାରର ଗନ୍ଧକ ଖଣ୍ଡ, ଏକ ଲମ୍ବା ତାର, ଖଣ୍ଡେ କୋଇଲା, ଖଣ୍ଡେ ଶୁଖୁଲା କାଠ, ଖଣ୍ଡିଏ ପଥର, ଗୋଟିଏ ପେନ୍ସିଲ୍ ଦାଗ ଲିଭା ରବର (Eraser) ଏବଂ ଛୋଟ ନାଇଲନ ରଶି ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ପଦାର୍ଥ ନେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିପଥରେ ଟେଷ୍ଟରକୁ ଜଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉ । ଏହି ପରୀକ୍ଷାର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣକୁ ସାରଣୀରେ ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଯାଉ ।
ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ ବା ସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ଵାରା ବିଦ୍ୟୁତ ପରିବହନ
| କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା | ବସ୍ତୁ / ସାମଗ୍ରୀ | ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ (ବଲ୍ବ ଜଳେ/ କଳେ ନାହିଁ) | ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ର କୁପରିବାହୀ |
| ୧. | ଆଲୁମିନିୟମ ପାତ | ବଲ୍ବ ଜଳିବ | ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| ୨. | ଲୁହାକଣ୍ଟା | ବଲ୍ବ ଜଳିବ | ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| ୩. | ଗନ୍ଧକ | ବଲ୍ବ ଜଳିବ ନାହିଁ | ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| ୪. | କୋଇଲା | ବଲ୍ବ ଜଳିବ ନାହିଁ | ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| ୫. | ଶୁଖୁଲା କାଠ | ବଲ୍ବ ଜଳିବ ନାହିଁ | ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| ୬. | ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ | ବଲ୍ବ ଜଳିବ ନାହିଁ | ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| ୭. | ପଥର | ବଲ୍ବ ଜଳିବ ନାହିଁ | ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| ୮. | ତମ୍ବା | ବର୍ଣ୍ଣ ଅପରିବର୍ତିତ | ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| ୯. | ରବର | ବଲ୍ବ ଜଳିବ ନାହିଁ | ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
| ୧୦. | ନାଇଲନ | ବଲ୍ବ ଜଳିବ ନାହିଁ | ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ |
- ଆଲୁମିନିୟମ, ଲୁହା ଓ ତମ୍ବା ତିଆରି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ସଂଯୋଗ ଦ୍ଵାରା କୋଇଲା, କାଠ, ପଥର, ରବର ଓ ନାଇଲନ ରଶି ବ୍ୟବହାରଦ୍ଵାରା ବଲ୍ବଟି ଜଳୁଥିବାବେଳେ ଗନ୍ଧକ, ବଲବ୍ ଜଳିପାରୁ ନାହିଁ ।
- ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ସହଜରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନ କରାଇଥା’ନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ କହନ୍ତି । ବିପରୀତ କଥାରେ, ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥସବୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରବାହକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ରର କୁପରିବାହୀ କୁହାଯାଏ ।
- ସ୍ଫୁଡ୍ରାଇଭର ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଆବରଣ ଓ ରବର ଗ୍ଲୋଭ୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ର କୁପରିବାହୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିସିଆନମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆଘାତରୁ ରକ୍ଷା କରେ ।
ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବାୟୁ ଓ ଜଳର ପ୍ରଭାବ : ଲୁହା
- ଲୁହାରେ ତିଆରି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ କିଛି ଦିନ ଖୋଲା ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିରହିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
- ଲୁହା ଯେତେବେଳେ ଉଭୟ ବାୟୁ ଓ ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଥାଏ ସେତେବେଳେ ଲୁହା ଉପରେ ଧୂସର ବର୍ଣ୍ଣର ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି ହେବ । ଏହାକୁ ଲୁହାର କଳଙ୍କି ଲାଗିବା କୁହାଯାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ-୫ : ଆସ ପରୀକ୍ଷା କରିବା
ଚକ୍ ଚକ୍ କରୁଥିବା କିଛି ଲୁହା କଣ୍ଟା ନିଆଯାଉ । ଯଦି ତୁମେ ପୁରୁଣା ଲୁହା କଣ୍ଟା ବ୍ୟବହାର କରୁଛ ତେବେ ଏହା ଉପରେ ଥିବା ବାଦାମୀ ଆବରଣକୁ ଖଣ୍ଡେ ବାଲି କାଗଜରେ ଘଷି ସଫା କରାଯାଉ ।
ତିନୋଟି ସଫା ଓ ଶୁଖୁଲା କାଚ ବୋତଲ କିମ୍ବା ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ ମୁହଁକୁ ଭଲଭାବରେ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଠିପି କିମ୍ବା ପରୀକ୍ଷା ନଳୀଗୁଡ଼ିକରେ କ, ଖ ଓ ଗ ଚିହ୍ନ ଲଗାଯାଉ ।
ତିନୋଟି ଲୁହାକଣ୍ଟା ନେଇ ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ସୂତା ଦ୍ଵାରା ବନ୍ଧାଯାଉ ।
ଗୋଟିଏ ଲୁହାକଣ୍ଟା ଓ କିଛି ସିଲିକା ଜେଲ୍ ‘କ’ ଚିହ୍ନିତ କାଚ ବୋତଲରେ ରଖ୍ ଠିପିକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବନ୍ଦ କରିଦିଅ (ଚିତ୍ର ‘କ’ ଭଳି) । ସଲିକା ଜେଲ୍ ବାୟୁକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଆଯାଉ । କେତେକ ଔଷଧ ବୋତଲ, ପାଣି ବୋତଲ, ଜୋତାଡ଼ବା ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଶୁଷ୍କ ରଖୁବା ପାଇଁ ସେଥୁରେ ଏହି ସିଲିକା ଜେଲ୍ର ଛୋଟ ପାଉଚ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ ।
ଗୋଟିଏ ଲୁହାକଣ୍ଟା ‘ଖ’ ଚିହ୍ନିତ ବୋତଲରେ ରଖୁ ଏଥିରେ ସଦ୍ୟ ଫୁଟାଯାଇ ଥଣ୍ଡା କରାଯାଇଥିବା ଜଳ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଉ ଯେପରିକି କଣ୍ଟାଟି ଜେଲ୍ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଡ଼ି ରହିବ । (ଫୁଟାଇବାଦ୍ଵାରା ଜଳରୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଗ୍ୟାସ ବାହାରି ଯାଏ) । ବର୍ଷ ମାନ ଏଥ୍ ରେ ଯେକୌଣସି ତେଲରୁ କିଛି ପକାଯାଉ । ଏହାଦ୍ଵାରା ଜଳ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ତେଲର ଏକ ସ୍ତର ରହି ଜଳ ମଧ୍ଯକୁ ବାୟୁର ପ୍ରବେଶକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବ । ବୋତଲଟି ଠିପି ଦେଇ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବନ୍ଦ କରାଯାଉ ।
ଆଉ ଗୋଟିଏ ଲୁହାକଣ୍ଟା ‘ଗ’ ଚିହ୍ନିତ ବୋତଲରେ ରଖୁ ସେଥିରେ ଜଳ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଉ ଯେପରିକି କଣ୍ଟାଟି ଜଳରେ ଆଂଶିକ ବୁଡ଼ିରହିବ । ଏହାକୁ ଠିପି ନଦେଇ ଖୋଲା ରଖୁ ଦିଆଯାଉ, ଯାହାଦ୍ଵାରା ଲୁହାକଣ୍ଟାଟି ଉଭୟ ବାୟୁ ଓ ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିପାରିବ । (ଚିତ୍ର ଗ ଭଳି)
କାଚ ବୋତଲଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ୮ ରୁ ୧୦ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥିର ଭାବରେ ରଖାଯାଉ ଓ କ’ଣ ସବୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କର ।
ଏହି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣକୁ ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ ଲେଖାଯାଉ
ସାରଣୀ : ଲୁହାକଣ୍ଟା ଉପରେ ଧୂସର ରଙ୍ଗର ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହେବ
| କାଚ ବୋତଲ | ପରିସ୍ଥିତି | ପର୍ଯବେକ୍ଷଣ | |
| ଜଳର ଉପସ୍ଥିତି (ହଁ/ନା) | ବାୟୁର ଉପସ୍ଥିତି (ହଁ/ନା) | ||
| କ | ନା | ହଁ | ବାଦାମୀ ବର୍ଷରେ ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି ହେବ ନାହିଁ |
| ଖ | ହଁ | ନା | ବାଦାମୀ ବର୍ଷରେ ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି ହେବ ନାହିଁ |
| ଗ | ହଁ | ହଁ | ବାଦାମୀ ଓ ଧୂସର ବର୍ଷର ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି ହେବ |
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :
କାଚ ବୋତଲ ‘କ’ ଓ ‘ଖ’ ରେ ଥିବା ଲୁହାକଣ୍ଟା ଉପରେ କୌଣସି ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର ପଦାର୍ଥ ଜମି ନାହିଁ ।
ଏହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ଲୁହାକଣ୍ଟାକୁ କେବଳ ଶୁଖୁଲା ବାୟୁ (ବୋତଲ ‘କ’) କିମ୍ବା କେବଳ ପାଣି (ବେତଲ ‘ଖ’) ରେ ରଖିଲେ ଏହା ଉପରେ ବାଦାମି ରଙ୍ଗର ପଦାର୍ଥ ଜମା ହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ବିବର୍ତ୍ତୀକରଣ ହୁଏ ନାହିଁ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ବୋତଲ ‘ଗ’ ରେ ଥିବା ଲୁହାକଣ୍ଟା ଉପରେ ଧୂସର ରଙ୍ଗର ପଦାର୍ଥ ଜମିବା ପାଇଁ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁ ଦାୟୀ । ଜମିଥିବା ଏହି ଧୂସର ପଦାର୍ଥକୁ କଳଙ୍କି (rust) କହନ୍ତି । ଲୁହାରେ ତିଆରି ବସ୍ତ ଉପରେ କଳଙ୍କି ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କଳଙ୍କି ଧରିବା କୁହାଯାଏ ।
ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଖୋଲା ରହିଥିବା ଅନ୍ୟ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି ରଙ୍ଗହୀନ ହେବାର ଦେଖାଯା’ନ୍ତି । ତମ୍ବା ବସ୍ତୁ ଉପରେ ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ଆସ୍ତରଣ କିମ୍ବା ରୂପା ବସ୍ତୁ ଉପରେ କଳା ରଙ୍ଗର ଆସ୍ତରଣ ଏହିସବୁ କାରଣରୁ ଘଟିଥାଏ ।
ଯେତେବେଳେ ଏକ ଧାତୁ ତାକୁ ଘେରି ରହିଥିବା ଉପାଦାନ ଯଥା ବାୟୁ, ଜଳ, ଅମ୍ଳ ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଧାତୁଟିର ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ ଘଟିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସଂକ୍ଷାରଣ ବା କ୍ରମକ୍ଷୟ (corrosion) କୁହାଯାଏ ।
ଲୁହାର କଳଙ୍କି ଧରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ପ୍ରତିରୋଧ କରାଯାଇପାରିବ । ରଙ୍ଗ କରିବା, ତେଲ ଲଗାଇବା, ଗ୍ରୀକ୍ କରିବା ଏବଂ ଲୁହା ଉପରେ ଦସ୍ତା ଧାତୁର ଏକ ସୁରକ୍ଷା ସ୍ତର ଲଗାଇବା ଭଳି ଅନେକ ପଦ୍ଧତିଦ୍ଵାରା ଲୁହାର କଳଙ୍କିରୁ ରୋକାଯାଇପାରିବ ।
ଜିଙ୍କ୍ର ଏକ ପତଳା ସ୍ତରର ଆଚ୍ଛାଦନଦ୍ଵାରା ଷ୍ଟିଲ୍ ଏବଂ ଲୁହାକୁ କଳଙ୍କି ଲାଗିବାରେ ପ୍ରତିରୋଧ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଜିଙ୍କ୍ ଲେପନ (ଗାଲଭାନାଇଜିଙ୍ଗ୍) କୁହାଯାଏ ।
ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ତଥ୍ୟ : ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଧାତୁ ବିଜ୍ଞାନର ଚମତ୍କାରିତା ! ଦିଲ୍ଲୀରେ ଥିବା ଲୌହ ସ୍ତମ୍ଭଟି ୧୨୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧୂକ ସମୟ ପୂର୍ବେ ଦ୍ଵିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସମୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୮ ମିଟର ଏବଂ ଓଜନ ୨୦୦୦ କିଲୋଗ୍ରାମିଂରୁ ଅଧିକ । ଏହି ସ୍ତମ୍ଭ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କଥା ହେଉଛି ଯେ, ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ଧରି ପବନ, ବର୍ଷା ଓ ପ୍ରତିକୂଳ ପାଗର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭରେ ପ୍ରାୟ କୌଣସି କଳଙ୍କି ନାହିଁ ।
ଅନ୍ୟ ଧାତୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ବାୟୁ ଓ ଜଳର ପ୍ରଭାବ
କାର୍ଯ୍ୟ–୬ : ଆସ ସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା (ପ୍ରଦର୍ଶନ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କାର୍ଯ୍ୟ)
ସତର୍କତା ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନେ ସୁରକ୍ଷା ଚଷମା ପିନ୍ଧିବେ ଏବଂ ନିରାପଦ ଦୂରତାରେ ରହିବେ ।
୩-୪ ସେ.ମି. ଲମ୍ବର ଖଣ୍ଡିଏ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ ଫିତା ନେଇ ଏହାକୁ ବାଲି କାଗଜରେ ଘଷି ସଫା କରାଯାଉ ।
ଚିମୁଟାରେ ଫିତାର ଗୋଟିଏ ମୁଣ୍ଡକୁ ଧରି ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡଟିକୁ ସ୍ପିରିଟ୍ ବତୀ କିମ୍ବା ମହମବତୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ଜଳାଯାଉ ।
ମ୍ୟାଗ୍ନେସୟମ ଫିତାଟିକୁ ଜଳିବାକୁ ଦିଆଯାଉ ।
ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ ଫିତାଟି ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଧଳା ଶିଖା ସହ ଜଳି ଧଳା ରଙ୍ଗର ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଗୋଟିଏ ନିରୀକ୍ଷଣ କାଚରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ । ଏହା ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ।
2Mg + O2 → 2MgO
ବାୟୁରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ମ୍ୟାଗ୍ନେସିୟମ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଫଳରେ ଏହା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।
ଏହି ଚୂର୍ଣ୍ଣରେ ଦୁଇ ଚାରି ଟୋପା ଉଷ୍ମ ଜଳ ମିଶାଇ ଭଳ ଭାବରେ ଘାଣ୍ଟିଦିଆଯାଉ ଓ ଏହାର ପ୍ରକୃତି ଯାଞ୍ଚକଲେ ଏହା ଲାଲ ଲିଟମସ୍କୁ ନୀଳ ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତ କରିଦେବ ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :
ସାଧାରଣତଃ ଧାତବ ଅକସାଇଡ଼ଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷାରୀୟ ପ୍ରକୃତି ବିଶିଷ୍ଟ ଅଟନ୍ତି ।
ସୋଡ଼ିୟମ ଧାତୁକୁ କିରୋସିନରେ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଇଥାଏ । କାରଣ ଏହି ଧାତୁ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଜଳିଯାଇଥାଏ ଏବଂ ସୋଡ଼ିୟମ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଯୌଗିକ ସୃଷ୍ଟି କ ରି ଥାଏ । କି ରେ । ସି ନ୍ ରେ ବୁଡ଼ାଇ ର ଖ୍ ବଦ୍ଵାରା ସୋଡ଼ିୟମ୍ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିପାରେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ସର୍ବଦା କିରୋସିନ୍ ବୋତଲରେ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଇଥାଏ ।
ବାୟୁ ଓ ଜଳ ସହ ଗନ୍ଧକ (ଅଧାତୁ) ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
କାର୍ଯ୍ୟ-୭ : ଆସ ପରୀକ୍ଷା କରିବା (ପ୍ରଦର୍ଶନ କାର୍ଯ୍ୟ)
ଗୋଟିଏ ପ୍ରଜ୍ଜଳନ ଚାମଚରେ (ଏକ ବେଣ୍ଟବାଲା ଧାତବ ଚାମଚ ଯେଉଁଥରେ ପଦାର୍ଥ ମାନଙ୍କୁ ନିରାପଦରେ ଉତ୍ତପ୍ତ କରିବା ବା ଜଳାଇବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିହୁଏ) ଅଳ୍ପ ଗନ୍ଧକ ଗୁଣ୍ଡ ନିଆଯାଉ (ଚିତ୍ର ‘କ’ ଭଳି) । ଯଦି ପ୍ରଜ୍ଜଳନ ଚାମଚଟିଏ ଉପଲବ୍ଧ ନ ହୁଏ ତେବେ କୌଣସି ଏକ ବୋତଲର ଧାତବ ଠିପି ଚାରିପଟେ ଧାତବ ତାର ଗୁଡ଼ାଇ ତାହାକୁ ଚାମଚ ଆକାରରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ (ଚିତ୍ର ‘ଖ’ ଭଳି) ।
ଏହାକୁ ଏକ ଶିଖାରେ ଗରମ କରାଯାଉ ଏବଂ ଗନ୍ଧକ ଜଳିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ମାତ୍ରେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ପ୍ରଜ୍ଜ୍ୱଳନ ଚାମଚଟିକୁ ଏକ ଗ୍ୟାସ୍ ଜାର ବା ଗ୍ୟାସ୍ ପାତ୍ରରେ ରଖ୍ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଢାଙ୍କିଦିଆଯାଉ ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ଗ୍ୟାସ୍ ବାହାରକୁ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ (ଚିତ୍ର ‘ଗ’ ଭଳି) ।
୩-୪ ମିନିଟ ପରେ ଢାଙ୍କୁଣୀ କାଢ଼ି ପ୍ରଜ୍ଜଳନ ଚାମଚ ବାହାରକୁ ଅଣାଯାଉ, ଗ୍ୟାସ୍ ଜାରରେ ଅଳ୍ପ ପାଣି ମିଶାଯାଉ ଓ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ପୂର୍ବପରି ଘୋଡାଇ ଦେଇ ଗ୍ୟାସ୍ ଜାକୁ ଭଲ ଭାବରେ ହଲାଇଦିଆଯାଉ ଯେପରି ଗ୍ୟାସ୍ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଯିବ । ଏହି ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ନୀଳ ଲିଟମସ୍ କାଗଜ ବୁଡ଼ାଇଲେ ଏହା ନାଲି ବର୍ଣ୍ଣରେ ପରିଣତ ହେବ । ତେଣୁ ଏହି ଦ୍ରବଣ ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତିର ଅଟେ ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :
ସଲଫର (ଗନ୍ଧକ), ବାୟୁରେ ଜଳିଲେ ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ ଗ୍ୟାସ ସୃଷ୍ଟି ହେବ । ଏହି ଗ୍ୟାସ୍ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେଲେ ସରଫ୍ଲୋରସ୍ ଏସିଡ଼୍ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ସଲଫର + ଅକ୍ସିଜେନ → ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ଼
ସଲଫର ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ଼ + ଜଳ → ସଲଫ୍ଲୋରସ୍ ଅମ୍ଳ
କାର୍ଯ୍ୟ–୮ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଯନ୍ଧାନ କରିବା
- ଏକ କାଚ ପାତ୍ରରେ କିଛି ସଲଫର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ନିଆଯାଉ ।
- ଏଥୁରେ ଅଳ୍ପ ଜଳ ମିଶାଯାଉ ।
- ତୁମେ କ’ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଛ ?
- ସଲଫର୍ ଓ ଫସ୍ଫରସ୍ ପରି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁ ଓ ଜଳରେ ଧାତୁମାନଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଆଚରଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି । ଫସ୍ଫରସ୍କୁ ଜଳରେ ସଂରକ୍ଷିତ କରାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଅମ୍ଳଜାନ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଏଥରେ ନିଆଁ ଲାଗିଯାଏ ।
- ଏହି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ନରମ ଓ ଦେଖିବାକୁ ଫିକା । ସେମାନେ ନମନୀୟ, ତନ୍ୟ କିମ୍ବା ନିନାଦ୍ୟ ନୁହନ୍ତି । ଆଉ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ତାପ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଅଧାତୁ (Non-metals) କହନ୍ତି । ଅଧାତୁମାନଙ୍କୁ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତି ବିଶିଷ୍ଟ ।
ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁମାନେ ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥର ଉପବର୍ଗ (sub-category) ଅଟନ୍ତି । ଏକ ମୌଳିକ ହେଉଛି ସେହି ପଦାର୍ଥ ଯାହାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଅଧିକ ସରଳତର ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । ବର୍ତ୍ତମାନ ୧୧୮ଟି ମୌଳିକ ଆମର ଜ୍ଞାତ ଅଟନ୍ତି । ଏହି ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥର ଗଠନର ମୂଳ ଏକକ ଅଟନ୍ତି । କେତେକ ମୌଳିକ ପ୍ରକୃତିଦ୍ଵାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପରୀକ୍ଷାଗାରରେ କୃତ୍ରିମ ଭାବରେ ତିଆରି ଏବଂ ପ୍ରକୃତିରେ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥିତି ନାହିଁ ।
ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବହାର :
- ଧାତୁମାନଙ୍କର କେତେକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଗୁଣ ଯେପରିକି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ତାପ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହିତା ଏବଂ ଅଧୂକ ଦୃଢ଼ତା ଇତ୍ୟାଦି ପାଇଁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଆମେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଧାତୁର ବ୍ୟବହାର ଦେଖିବାକୁ ପାଇଥାଉ । ସେହିପରି ଅଧାତୁମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ରହିଛି ।
- ଆମେ ପ୍ରଶ୍ଵାସରେ ଅମ୍ଳଜାନ (oxygen) ନେଉ, ଯାହା ଏକ ଅଧାତୁ । ଅମ୍ଳଜାନ ବିନା ଆମେ ବଞ୍ଚିପାରିବା ନାହିଁ ।
- ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଅଙ୍ଗାରକ ବା କାର୍ବନ ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଅଧାତୁ, କାରଣ ଏହା ଜୀବଜଗତର ମୂଳ ଗଠନ ଏକକ । ଏହା ପୁଷ୍ଟିସାର, ସ୍ନେହସାର ଓ ଶ୍ଵେତସାରର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ଯାହା ଶରୀର ବୃଦ୍ଧି ଓ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ।
- ସାର ଓ ଅନ୍ୟ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଯବକ୍ଷାରଜାନ (Nitrogen) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଉଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ପୋଷକ ।
- କ୍ଲୋରିନ୍ (Chlorine) ହେଉଛି ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଧାତୁ ଯାହାକୁ କ୍ଲିଚିଂ ପାଉଡ଼ର ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ସାଧାରଣତଃ ଜଳ ବିଶୋଧନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଆୟୋଡ଼ିନ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଧାତୁ । ଏହାର ଦ୍ରବଣକୁ କ୍ଷତ ସ୍ଥାନରେ ବିଶୋଧକ (Antiseptic) ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
ବିଜ୍ଞାନ ଓ ସମାଜ
ଅନେକ ଧାତୁ ଓ ସେମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଧାତୁ (ଦୁଇ ବା ଅଧୁକ ଧାତୁ କିମ୍ବା ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁର ମିଶ୍ରଣ) ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହାରରେ ଲାଗୁଥିବା ବାସନକୁସନ, ଯନ୍ତ୍ରାଂଶ, ଉପକରଣ ଆଦି ତିଆରି ନିମନ୍ତେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଅଟନ୍ତି । କେତେକ ବିଶେଷ ଧାତୁ ପରମାଣୁ ଶକ୍ତି (ଯେପରିକି ଜିରକୋନିୟମ), ବିମାନ ନିର୍ମାଣ (ଟାଇଟନିୟମ) ଇତ୍ୟାଦିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଭାରତରେ ଅନେକ ଧାତୁ, ବିଶେଷକରି ଲୁହା ଓ ଆଲୁମିନିୟମର ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରାଯାଇ ଆବର୍ଜନା ହ୍ରାସ ଓ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକର ଉପଲବ୍ଧତା ବଜାୟ ରଖାଯାଇପାରୁଛି ।
ବିଷୟବସ୍ତୁର ସାରାଂଶ :
- ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣ ଆଧାରରେ ପୃଥକ୍ କରାଯାଏ ।
- ସାଧାରଣତଃ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅଧିକାଂଶ ଅଧାତୁ ଅନୁଜ୍ଜ୍ୱଳ ।
- ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ – ନମନୀୟ ତନ୍ୟ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକର ଏସବୁ ଗୁଣ ନଥାଏ ।
- ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ତାପ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ, କିନ୍ତୁ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ କୁପରିବାହୀ ।
- ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଧାତବ ଅକ୍ସାଇଡ଼ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତି କ୍ଷାରୀୟ ।
- ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଅକ୍ସାଇଡ୍ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତି ଅମ୍ଳୀୟ ।
- ସାଧାରଣତଃ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ ।
- ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ବସ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି କ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସଂକ୍ଷାରଣ କୁହାଯାଏ ।
- ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁଗୁଡ଼ିକର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ବ୍ୟାପକ ପ୍ରୟୋଗ ରହିଛି ।
- ଦୁଇ ବା ଅଧ୍ବକ ଧାତୁ କିମ୍ବା ଧାତୁ ସହିତ ଅଧାତୁର ମିଶ୍ରଣକୁ ମିଶ୍ରଧାତୁ କୁହାଯାଏ । ଏହି ମିଶ୍ରଧାତୁ ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ବ୍ୟବହାରରେ ଲାଗୁଥିବା ବାସନକୁସନ, ଯନ୍ତ୍ରାଂଶ ଓ କଳକାରଖାନାର ଅନେକ ଉପକରଣ ଆଦି ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ।