Class 7 Science Chapter 2 Notes Odia Medium ଅମ୍ଳୀୟ, କ୍ଷାରୀୟ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ପଦାର୍ଥର ଅନୁସନ୍ଧାନ

Go through BSE Odisha Class 7 Science Notes Odia Medium and Class 7 Science Chapter 2 Notes Odia Medium ଅମ୍ଳୀୟ, କ୍ଷାରୀୟ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ପଦାର୍ଥର ଅନୁସନ୍ଧାନ to understand important concepts and topics more clearly.

7th Class Science Chapter 2 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 7 Science Chapter 2 Notes Odia Medium

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ :

ଫେବୃଆରୀ ମାସ ୨୮ ତାରିଖରେ ଜାତୀୟ ବିଜ୍ଞାନ ଦିବସ ଅବସରରେ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ବିଜ୍ଞାନ ମେଳାର ଆୟୋଜନ କରାଯାଇଥିଲା ।

ମହେଶ ଓ ଜ୍ୟୋତି ଖଣ୍ଡେ ଧଳା ଜଣେ ସ୍ଵେଚ୍ଛାସେବୀ ସେହି ଧଳା କାଗଜ ଦେଇ ବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରବେଶ ପଥରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ ।

କାଗଜ ଉପରକୁ କିଛି ତରଳ ପଦାର୍ଥ ପକାଇଲେ । ଫଳରେ କାଗଜ ଉପରେ ଲେଖାଥିବା ‘ବିସ୍ମୟକର ବିଜ୍ଞାନ ଜଗତକୁ ସ୍ଵାଗତ’ ବାକ୍ୟଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଗଲା । ସେମାନେ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ ଓ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହେଲେ;

ଏପରି କାହିଁକି ହେଲା । ଏହାର କାରଣ କ’ଣ ?
ମହେଶ ଓ ଜ୍ୟୋତି ଧରିଥିବା ଧଳା କାଗଜ ଉପରେ କିଛି ତରଳ ପଦାର୍ଥ ସିଞ୍ଚନ କରିବା ଫଳରେ ତା ଉପରେ ଲେଖା ହୋଇଘଲା ‘ବିସ୍ମୟକର ବିଜ୍ଞାନ ଜଗତକୁ ସ୍ଵାଗତ’’ ।

ଧଳା କାଗଜ ଉପରେ ସିଞ୍ଚନ ପାଇଁ ହଦଳୀ ଦ୍ରବଣ (ହଳଦୀ ପାଣି) ଓ ଲେଖୁବା ପାଇଁ ସାବୁନ ଦ୍ରବଣ (ସାବୁନ ପାଣି) ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ । କାରଣ, ହଳଦୀ ବର୍ଷ ସାବୁନ ପାଣି (କ୍ଷାରୀୟ) ସହ ମିଶିବା ଦ୍ଵାରା ଲାଲ ବର୍ଷରେ ପରିଣତ ହେବ ଏବଂ ରେଖାଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯିବ ।

ପଦାର୍ଥ (Substances) : ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ରହିଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ଆମେ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିପାରିବା ଯଥା – ଅମ୍ଳୀୟ (Acidic), କ୍ଷାରୀୟ (Basic) ଏବଂ ନିରପେକ୍ଷ (Neutral) ।

ଅମ୍ଳ : ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥକୁ ଚାଖୁଲେ ଖଟା ଲାଗେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳ । ଅମ୍ଳ ଶବ୍ଦଟି ଏକ ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ ‘ଆସିଡ଼ସ୍’ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଖଟା । ଲେମ୍ବୁରସ, କମଳାରସ, ଭିନେଗାର ଇତ୍ୟାଦି ଅମ୍ଳ ଅଟେ ।

କ୍ଷାରକ : ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଚିକ୍‌କଣ (Soapy) ଲାଗୁଥ‌ିବା କ୍ଷାରିଆ ସ୍ବାଦଯୁକ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ କ୍ଷାରକ କୁହାଯାଏ । ଖାଇବା ସୋଡ଼ା, ଚୂନପାଣି, ସାବୁନ ଇତ୍ୟାଦି କ୍ଷାରକ ଅଟନ୍ତି ।

ନିରପେକ୍ଷ : ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଅମ୍ଳ କିମ୍ବା କ୍ଷାରକ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ନିରପେକ୍ଷ ବା ପ୍ରଶମିତ ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ । ଯଥା-ଜଳ, ଚିନିପାଣି, ଲୁଣପାଣି ଇତ୍ୟାଦି ।

ସୂଚକ : ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ଵାରା କୌଣସି ପଦାର୍ଥର ଅମ୍ଳୀୟ କିମ୍ବା କୁହାଯାଏ । ଏହି ସୂଚକ ପଦାର୍ଥର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଅମ୍ଳୀୟ କିମ୍ବା ହଳଦୀ, ମନ୍ଦାରଫୁଲ ଆଦି ସୂଚକ ପଦାର୍ଥ ଅଟନ୍ତି । କ୍ଷାରକୀୟ ଗୁଣ ଜାଣିହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୂଚକ କ୍ଷାରକୀୟ ପଦାର୍ଥର ରଙ୍ଗ ବଦଳିଯାଏ । ଲିମସ୍, ସୂଚକ ପଦାର୍ଥର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇ କୌଣସି ଦ୍ରବଣ ଅମ୍ଳୀୟ କିମ୍ବା କ୍ଷାରୀୟ କିମ୍ବା ନିରପେକ୍ଷ ତାହା ଜାଣିହୁଏ ।

ପ୍ରାକୃତିକ ସୂଚକ : ଯେଉଁସବୁ ସୂଚକ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରକୃତିରୁ ମିଳିଥାଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସୂଚକ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ : ଲିଟମସ୍, ହଳଦୀ, ଲାଲ ଗୋଲାପ, ମନ୍ଦାର ଫୁଲ, ଲାଲ ବନ୍ଧାକୋବି ପତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ।

ଲିଟ୍‌ସ୍ ପେପର :

• ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସୂଚକ, ଯାହାକୁ ଦ୍ରବଣଟି ଅମ୍ଳୀୟ ବା କ୍ଷାରୀୟ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ସୂଚକ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
• ପାତିତ ଜଳରେ ଏହାର ରଙ୍ଗ ପାଟଳ, ଅମ୍ଳୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ମିଶିଲେ ଏହାର ରଙ୍ଗ ଲାଲ ଏବଂ କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ମିଶିଲେ ଏହାର ରଙ୍ଗ ନୀଳ ହୁଏ ।
• ଏହା ଦ୍ରବଣ କିମ୍ବା କାଗଜ ଖଣ୍ଡ ରୂପରେ ମିଳେ । ଏହି କାଗଜକୁ ଲିମସ୍ କାଗଜ କୁହାଯାଏ । ଏହି କାଗଜ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଯଥା – ନାଲି ଲିଟ୍‌ସ୍ କାଗଜ ଓ ନୀଳ ଲିସ କାଗଜ ।

ପ୍ରକୃତି ଆମ ବିଜ୍ଞାନର ପରୀକ୍ଷାଗାର

ସୂଚକ ଭାବରେ ଲିଟ୍‌ସ୍ :

କାର୍ଯ୍ୟ–୧ : ଆସ ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା

ସଂଗୃହୀତ ପଦାର୍ଥ :
ଲେମ୍ବୁରସ, ସାବୁନ୍ ପାଣି, ଅଁଳାରସ, ହଦଳୀପାଣି, ଭିନେଗାର, ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ଦ୍ରବଣ, ଚୂନପାଣି କଳପାଣି, ଲୁଗା ସଫା ଗୁଣ୍ଡ, ଚିନି ପାଣି ଓ ଲୁଣ ପାଣି ।

• ଗୋଟିଏ ନୀଳ ଲିଟ୍‌ସ୍ କାଗଜର ଖଣ୍ଡେ ପଟି ନେଇ ଏହାକୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଉ ।
• ଏହାକୁ ସଫା ଶୁଖୁଲା ଓ ଧଳା ଟାଇଲ ଉପରେ ବିଛାଇ ଦିଆଯାଉ ।
• ଚିତ୍ର (କ) ଭଳି ଡ୍ରପରରେ କିଛି ଦ୍ରବଣ ନେଇ ତଳେ ବିଛା ଯାଇଥିବା ନୀଳ ଲିଟ୍‌ସ୍ କାଗଜ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ବୁନ୍ଦା ପକାଯାଉ ।
  

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :

• ଆମେ କିଛି ନୀଳ ଲିଟ୍‌ସ୍‌ର କାଗଜ ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା ଦେଖୁଲୁ ।
• ଚିତ୍ର (ଖ) ଅନୁସାରେ ଏହିଭଳି ଶିକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଲାଲ ଲିଟ୍ସ୍ କାଗଜ ଉପରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରାଯାଉ ।
• ଆମ ଅନୁଧ୍ୟାନକୁ ସାରଣୀରେ ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଗଲା ।
  

ଚୂନପାଣି କିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ?

• କ୍ୟାଲସିୟମ ହାଇଡ୍ରୋକ୍‌ସାଇଡ଼ର [Ca(OH)₂] ଦ୍ରବଣକୁ ସାଧାରଣତଃ ଚୂନପାଣି କୁହାଯାଏ ।
• କିଛି ଚୂନ (କ୍ୟାଲସିୟମ ଅକସାଇଡ଼ CaO) ନେଇ ସ୍ଵଚ୍ଛ ପାଣିରେ ଭଲ ଭାବରେ ଗୋଳାଯାଉ । ଏହାକୁ ସେହିପରି ପ୍ରାୟ ଏକ ଘଣ୍ଟା ସ୍ଥିର ରଖାଯାଉ । ଦ୍ରବଣରେ ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ଥ‌ିବା ଅଦ୍ରବୀଭୂତ ଚୂନକୁ ଛାଣି ବାହାର କରାଯାଉ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସ୍ଵଚ୍ଛ ଚୂନପାଣିର ଦ୍ରବଣ ମିଳିଥାଏ । ଚୂନ ପାଣିର ରାସାୟନିକ ନାମ ହେଉଛି କ୍ୟାଲସିୟମ ହାଇଡ୍ରିକସାଇଡ଼ ଓ ଏହାର ସଂକେତ ହେଉଛି Ca(OH)₂ ।

ସାରଣୀ ୧: ନୀଳ ଓ ଲାଲ ଲିଟମସ କାଗଜ ବ୍ୟବହାର କରି କ୍ରମିକ ନମୁନା ପଦାର୍ଥର ନୀଳ ଲିଟ୍‌ସ୍‌ର ନମୁନାର ପ୍ରକୃତି ପରୀକ୍ଷା ଓ ପରୀକ୍ଷାଲବ୍‌ଧ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ

କ୍ରମିକ ନମ୍ବର	ନମୁନା ପଦାର୍ଥର ନାମ	କାଲ ଲିଟ୍ସ୍ର କାଗଜର ରଙ୍ଗ	ଲାଲ ଲିଟ୍ସ୍ କାଗଜର ରଙ୍ଗ	ପ୍ରକୃତି
୧.	ଲେମ୍ବୁ ରସ	ଲାଲ	ଲାଲ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ଅମ୍ଳୀୟ
9.	ସାବୁନ ପାଣି	ଲାଲ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ନୀଳ	କ୍ଷାରୀୟ
୩.	ଅଁଳା ରସ	ଲାଲ	ଲାଲ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ଅମ୍ଳୀୟ
୪.	ଭିନେଗାର	ଲାଲ	ଲାଲ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ଅମ୍ଳୀୟ
୫.	ଲ ବଙ୍ଗ	ଲାଲ	ଲାଲ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ଅମ୍ଳୀୟ
୬.	ବେକିଙ୍ଗ ସୋଡ଼ାର ଦ୍ରବଣ	ନୀଳ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ନୀଳ	କ୍ଷାରୀୟ
୭.	ଚୂନ ପାଣି	ନୀଳ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ନୀଳ	କ୍ଷାରୀୟ
୮.	କଳ ପାଣି	ନୀଳ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ଲାଲ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ପ୍ରଶମିତ (ନିରପେକ୍ଷ)
୯.	ଲୁଗା ସଫା ପାଉଡ଼ର ଦ୍ରବଣ	ନୀଳ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ନୀଳ	କ୍ଷାରୀୟ
୧୦.	ଚିନି ପାଣି	ନୀଳ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ଲାଲ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ପ୍ରଶମିତ (ନିରପେକ୍ଷ)
୧୧.	ଲୁଣ ପାଣି	ନୀଳ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ଲାଲ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ପ୍ରଶମିତ (ନିରପେକ୍ଷ)
୧୨.	ହଳଦୀ ପାଣି	ଲାଲ	ଲାଲ (ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ)	ଅମ୍ଳୀୟ

ବିଶ୍ଳେଷଣ ଓ ନମୁନାଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଗଲା :
ପ୍ରଥମ ଭାଗ (କ) : କେତେକ ନମୁନା ନୀଳ ଲିଟ୍‌ସ୍‌କୁ ଲାଲ କରେ – ଯାହା ଅମ୍ଳୀୟ
ଦ୍ଵିତୀୟ ଭାଗ (ଖ) : କେତେକ ନମୁନା ଲାଲ ଲିଟ୍‌ସ୍‌କୁ ନୀଳ କରେ – ଯାହା କ୍ଷାରୀୟ
ତୃତୀୟ ଭାଗ (ଗ) : କେତେକ ନମୁନା ଉଭୟ ଲିଗ୍‌ସ୍ କାଗଜ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ ନାହିଁ – ଯାହା ନିରପେକ୍ଷ

କ୍ଷାରୀୟ

ସାରଣୀ ୨ : ସାରଣୀ ୧ ର ନମୁନା ସବୁକୁ ପରୀକ୍ଷା ପରେ ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଲେଖାଗଲା ।

ଭାଗ ‘କ’ (ଅମ୍ଳୀୟ)	ଭାଗ ‘ଖ’ (କ୍ଷାରୀୟ)	ଭାଗ ‘ଗ’ (ନିରପେକ୍ଷ)
ଲେମ୍ବୁରସ, ଅଁଳାରସ,	ସାବୁନ ପାଣି, ବେକିଂ ସୋଡ଼ାର	କଳ ପାଣି, ଚିନି ପାଣି,
ତେନ୍ତୁଳି ରସ, ଭିନେଗାର,	ଦ୍ରବଣ, ଚୂନ ପାଣି, ଲୁଗା ସଫା	ଲୁଣ ପାଣି
ହଳଦୀ ପାଣି	ପାଉଡ଼ର ଦ୍ରବଣ

ନୀଳ ଓ ଲାଲ ଲିଟମସ କାଗଜ କ’ଣ ? ଏହା ଉପରେ କେତେକ ନମୁନା ଦ୍ରବଣ ପକାଇଲେ ତା’ର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ କାହିଁକି ?

ଖୋଜି ବାହାର କରିବା :
ଲିଟ୍‌ସ୍ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପଦାର୍ଥ । ଏହା ଲାଇକେନ୍‌ରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ମିଳିଥାଏ । ଯଥା : (୧) ଦ୍ରବଣ ଆକାରରେ ଓ (୨) କାଗଜ ପଟି ଆକାରରେ । ଲିଗ୍‌ମସ୍ କାଗଜ ଦୁଇଟି ରଙ୍ଗରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥାଏ । ଯଥା – ଲାଲ ଓ ନୀଳ ।

ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ନୀଳ ଲିଟ୍‌ସ୍ କାଗଜକୁ ଲାଲ କରିଦିଏ ତାହା ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତିର, ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ ଲାଲ ଲିଟ୍‌ସ୍ କାଗଜକୁ ନୀଳ କରିଦିଏ ତାହା କ୍ଷାରୀୟ ପ୍ରକୃତିର । ଯେହେତୁ ଅମ୍ଳୀୟ ଓ କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଲିଟ୍‌ସ୍‌ର ରଙ୍ଗ ବଦଳିଯାଏ ତାହାକୁ ଅମ୍ଳ-ସୂଚକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଅନ୍ୟ କେତେକ ପ୍ରାକୃତିକ ଓ କୃତ୍ରିମ ପଦାର୍ଥ ଅଛି ଯାହାକୁ କି ସୂଚକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ । ସଂଶ୍ଲେଷିତ କୃତ୍ରିମ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବିଜ୍ଞାନାଗାରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ-୨ : ଆସ ସଂପର୍କ ବୁଝିବା ଓ ଅନସନ୍ଧାନ କରେ କରିବା

ବର୍ତ୍ତମାନ ସାରଣୀ ୨ ରେ ଥ‌ିବା ଭାଗ – କ, ଖ ଓ ଗ ର ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ କରାଗଲା । ଭାଗ ‘କ’ ରେ ଥିବା ଲେମ୍ବୁରସ, ଅଁଳା ରସ, ତେନ୍ତୁଳି ପାଣି ଓ ଭିନେଗାର ନୀଳ ଲିଟମସକୁ ଲାଲ କରିଦିଏ । ସେ ସବୁକୁ ଅମ୍ଳୀୟ ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ । ସେମାନେ ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତିର ।

ଭାଗ ‘ଖ’ ରେ ଥ‌ିବା ସାବୁନ ଦ୍ରବଣ, ବେକିଙ୍ଗ ସୋଡ଼ାର ଦ୍ରବଣ, ଚୂନ ପାଣି ଓ ସାବୁନ୍ ପାଣି ଲାଲ ଲିଟ୍‌ସ୍‌କୁ ନୀଳ କରିଦିଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷାରୀୟ ପ୍ରକୃତିର ।

ଭାଗ ‘ଗ’ ରେ ଥିବା କଳ ପାଣି, ଚିନି ପାଣି ଓ ଲୁଣ ପାଣି କୌଣସି ଲିଟ୍‌ସ୍ କାଗଜର ରଙ୍ଗ ବଦାଳାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ । ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରକୃତି କ’ଣ କହିପାରିବ ? ଏହି ପାଦର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳୀୟ ବା କ୍ଷାରୀୟ ନୁହଁନ୍ତି । ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନିରପେକ୍ଷ (ନିଉଟ୍ରାଲ) ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ ।

ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା :
ଭାଗ ‘କ’ ରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଖଟା । ଏଥର ଆମେ କହିପାରିବା, ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥର ସ୍ଵାଦ ଖଟା ସେଗୁଡ଼ିକରେ ଅମ୍ଳ ରହିଛି । ସେମାନେ ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତିର ।

ନିମ୍ନସ୍ଥ ଦ୍ରବ୍ୟରେ କି କି ଅମ୍ଳ ରହିଛି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରାଗଲା ।

ଲେମ୍ବୁ – ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ, ଦହି – ଲାକ୍‌ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ, ତେନ୍ତୁଳି – ଟାଟାରିକ୍ ଅମ୍ଳ, ଅଁଳା – ଆସକରବିକ୍ ଅମ୍ଳ ଓ ସାଇଟ୍ରିକ ଅମ୍ଳ, ଭିନେଗାର – ଏସିଟିକ୍ ଅମ୍ଳ, ଟମାଟୋ – ସାଇଟ୍ରିକ ଅମ୍ଳ ଓ ଅକ୍‌ଲିକ୍ ଅମ୍ଳ ।

ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା :
ଭାଗ ‘ଖ’ ରୁ ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ନେଇ ପରୀକ୍ଷା କଲେ ନିମ୍ନ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିବା –
କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ ସାଧାରଣତଃ ହାତକୁ ଚିକ୍କଣ ଲାଗେ । କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଵାଦ ସାଧାରଣତଃ ପିତା ବା କଷା । କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ପିତା ବା କଷା ଦ୍ରବ୍ୟରେ କ୍ଷାରୀୟ ଉପସ୍ଥିତ ନଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ – କଲାରାର ସ୍ଵାଦ ପିତା, କିନ୍ତୁ ସେଥ‌ିରେ କ୍ଷାରୀୟ ଗୁଣ ନଥାଏ ।

ସୂଚକ ଭାବରେ ଲାଲ ଗୋଲାପ ।

କାର୍ଯ୍ୟ-୩ : ଗୋଲାପ ପାଖୁଡ଼ାରୁ ନିଷ୍କର୍ଷକ ପ୍ରସ୍ତୁତି

• ବାହାରେ ତଳେ ପଡ଼ିଥ‌ିବା ଗୋଲାପ ଫୁଲର କେତେକ ପାଖୁଡ଼ା ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
• ସେ ପାଖୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ପାଣିରେ ଭଲ ଭାବରେ ଧୋଇ ସଫା କରାଯାଉ ।
• ହେମଦସ୍ତା ଓ ପୁଆ ସାହାଯ୍ୟରେ ସେ ପାଖୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଚି ଦିଅ ।
• ତା’ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ କାଚ ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଉ ।
• କାଚ ପାତ୍ରରେ ଥ‌ିବା ଛେଚା ହୋଇଥ‌ିବା ଗୋଲାପ ଫୁଲର ପାଖୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ବୁଡ଼ିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଥୁରେ ଗରମ ପାଣି ଢଳାଯାଉ ।

ସତର୍କତା – ଶିକ୍ଷକ କିମ୍ବା ଅଭିଭାବକଙ୍କ ତତ୍ତ୍ଵାବଧାନରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଟି କରାଯିବ ।
କାଚପାତ୍ରଟିକୁ ଘୋଡ଼ଣି ଦ୍ଵାରା ଘୋଡ଼େଇ ରଖାଯାଉ । ପାଣି ରଙ୍ଗୀନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (୫-୧୦ ମିନିଟ୍) ଅପେକ୍ଷା କର । ତାପରେ ଛାଣି ଦିଆଯାଉ ।

ଛାଣିବା ପରେ ସଂଗୃହୀତ ତରଳ ପଦାର୍ଥ (ନିଷ୍କର୍ଷକ) ଅମ୍ଳ କ୍ଷାରକ ସୂଚକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ-୪ : ଆସ ସ ଖୋଜିବା

• ଗୋଲାପ ପାଖୁଡ଼ାରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନିଷ୍କର୍ଷର ୧୦-୨୦ ବୁଦା ଲେଖାଏଁ ଦୁଇଟି ପରୀକ୍ଷାନଳୀ ବା ସ୍ଵଚ୍ଛ କାଚ ବୋତଲରେ ରଖ । ତାକୁ ‘କ’ ଓ ‘ଖ’ ନାମ ଦିଅ ।
• ଡ୍ରପର ସାହାଯ୍ୟରେ ୨୦-୩୦ ବୁନ୍ଦା ଲେମ୍ବୁ ରସ ନେଇ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ-‘କ’ରେ ଓ ୨୦-୩୦ ବୁନ୍ଦା ସାବୁନ ପାଣି ନେଇ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀ-‘ଖ’ରେ ପକାଅ ।
• ଅନୁଧ୍ୟାନ କର ଏବଂ ରଙ୍ଗରେ କ’ଣ ସବୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ତାକୁ ସାରଣୀରେ ଲେଖ । ଅନ୍ୟ ନମୁନାକୁ ନେଇ ଏହି ପରୀକ୍ଷାକୁ ପୁଣି ଥରେ କର ଓ ସାରଣୀରେ ଲେଖ ।
  

ସାରଣୀ–୩ : ଲାଲ ଗୋଲାପରୁ ସଂଗୃହୀତ ନିଷ୍କର୍ଷକ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ନମୁନାର ପ୍ରକୃତି ପରୀକ୍ଷଣ

କ୍ରମିକ ନମ୍ବର	ନମୁନାର ନାମ	ନମୁନା ମିଶାଇବା ପରେ ଗୋଲାପରୁ ସଂଗୃହୀତ ରସର ରଙ୍ଗ	ପଦାର୍ଥର ପ୍ରକୃତି
୧.	ଲେମ୍ବୁ ରସ	ଲାଲ ରଙ୍ଗ	ଅମ୍ଳୀୟ
9.	ସାବୁନ ପାଣି ବା ସାମ୍ପୋ	ସବୁଜ ରଙ୍ଗ	କ୍ଷାରୀୟ
୩.	ଅଁଳା ରସ	ଲାଲ ରଙ୍ଗ	ଅମ୍ଳୀୟ
୪.	ଭିନେଗାର	ଲାଲ ରଙ୍ଗ	ଅମ୍ଳୀୟ
୫.	ସୋଡ଼ା ପାଣି	ସବୁଜ ରଙ୍ଗ	କ୍ଷାରୀୟ
୬.	ଚିନି ପାଣି	ବର୍ଣ୍ଣ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ	ନିରପେକ୍ଷ
୭.	ଲୁଣ ପାଣି	ବର୍ଣ୍ଣ ଅପରିବର୍ତିତ	ନିରପେକ୍ଷ

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :
ଆମେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଉପନୀତ ହେଲୁ ଯେ, ଲାଲ ଗୋଲାପ ଫୁଲରୁ ସଂଗୃହୀତ ପଦାର୍ଥରୁ ପ୍ରକୃତି ଜାଣିବା ପାଇଁ ଓ ଅମ୍ଳ କ୍ଷାର ସୂଚକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ ପାରିବ । ଲାଲ ଗୋଲାପ ସଂଗୃହୀତ ଦ୍ରବଣ ଅମ୍ଳୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଓ କ୍ଷାରକୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ହୁଏ ।

ହାଇଡ୍ରୋଙ୍କିଆ ଗଛ ସମ୍ପର୍କ ରେ : ହାଇଡ୍ରୋଙ୍କିଆ (hydrangea) ଗଛ ହାଇଡ୍ରା ଙ୍ଗି ଆ ହିମାଳୟର ଥଣ୍ଡା ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ ରାଜ୍ୟ ମାନଙ୍କରେ ବଢ଼ିଥା’ନ୍ତି । ମୃତ୍ତିକାର ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ଏହି ଗଛରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଫୁଲ ଫୁଟିଥାଏ । ଅମ୍ଳୀୟ ମାଟିରେ ନୀଳ ରଙ୍ଗର କ୍ଷାରକୀୟ ମାଟିରେ ଗୋଲାପି କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଫୁଲ ହୁଏ ।

ପ୍ରାକୃତିକ ସୂଚକ ଭାବେ ହଳଦୀ :

କାର୍ଯ୍ୟ–୫ : ଆସ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା

• ଗୋଟିଏ ଚଟକା କାଚ ପାତ୍ର (Petridish) କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଏକ ଚାମଚ ହଳଦୀ ଗୁଣ୍ଡ ରଖ୍ ସେଥ‌ିରେ କମ୍ ପାଣି ମିଶେଇ ଏକ ପେଷ୍ଟ ତିଆରି କରାଯାଉ ।
• ଯନ୍ତ୍ରର ସହିତ ଏକ ଫିଲ୍ମର କାଗଜକୁ ସେ ହଳଦୀ ପେଷ୍ଟରେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ହେଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଉ ।
• ତା’ ପରେ ଫିଲ୍ମର କାଗଜକୁ ବାହାର କରି ଶୁଖାଯାଉ ।
• ସେହି ହଳଦିଆ ଫିଲ୍ମର କାଗଜକୁ କାଟି ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ ପରିଣତ କରାଯାଉ । ଏବେ ଆମେ ତାକୁ ହଳଦୀ କାଗଜ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବା ।
  

ସାରଣୀ–୪ : ହଳଦୀ କାଗଜ ସାହାଯ୍ୟରେ ନମୁନାଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତି ପରୀକ୍ଷା

କ୍ରମିକ ନମ୍ବର	ନମୁନାର ନାମ	ବୁନ୍ଦାଏ ନମୁନାକୁ ପକେଇଲା ପରେ ହଳଦୀ କାଗଜର ରଙ୍ଗ	ନମୁନାର ପ୍ରକୃତି
୧.	ଲେମ୍ବୁ ରସ	ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ	ଅମ୍ଳୀୟ
9.	ସାବୁନର ଦ୍ରବଣ	ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣ	କ୍ଷାରୀୟ
୩.	ଅଁଳା ରସ (ଆସ୍‌କରବିକ୍ ଅମ୍ଳ)	ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ	ଅମ୍ଳୀୟ
୪.	ଚୁନପାଣି	ଲାଲ ବଣ୍ଣ	କ୍ଷାରୀୟ
୫.	ଚିନିପାଣି ଲୁଣପାଣି	ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ	ନିରପେକ୍ଷ
୬.	ସୋଡ଼ାପାଣି	ଲାଲ ବଣ୍ଣ	କ୍ଷାରୀୟ

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :
ଉକ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରୁ ଆମେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଉପନୀତ ହେଲୁ ଯେ ‘ହଳଦୀ କାଗଜକୁ’ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ । କିନ୍ତୁ ଅମ୍ଳୀୟ ପଦାର୍ଥ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ହଦଳୀ କାଗଜକୁ ସୂଚକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇ = ପାରିବ ନାହିଁ ।

• ଧଳା ସାର୍ଟର ଲାଗିଥିବା ତରକାରି ଦାଗ (ହଳଦିଆ) ଛଡ଼େଇବା ପାଇଁ ସାବୁନ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଏହାର ରଙ୍ଗ ବଦଳିଯାଇ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତ ହେବ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ହଳଦୀ ବର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ସାବୁନ ପାଣି (କ୍ଷାରକ) ଆସିଲେ ଏହା ଲାଲ ବର୍ଷରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
• କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣ ସହ ମିଶିଲେ ହଳଦୀ ହଳଦୀକୁ ସବୁଜ ମସଲା କୁହାଯାଏ କାହିଁକି ?

ଚିତ୍ତାକର୍ଷକ ତଥ୍ୟ :
କାଗଜରେ ବର୍ଣ୍ଣ ବଦଳିଯାଇ ଲାଲ ବର୍ଷରେ ପରିଣତ ହେବ । ହଳଦୀ ହେଉଛି ‘ଅଦା’ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ଯାହାକି ଭାରତ ଭଳି ଅନ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଚାଷ କରାଯାଇଥାଏ । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଶିତ ଖାଦ୍ୟର ରଙ୍ଗ ଓ ସ୍ଵାଦ ଭଲ ହେବା ପାଇଁ ଦଳଦୀକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ । ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ହଳଦୀକୁ ଔଷଧ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ ଏବଂ କେତେକ ପାରମ୍ପରିକ ଘରୋଇ ଉପଚାର ପାଇଁ ହଳଦୀକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ ।

ଗୁରୁପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଅଶ୍ୱିନୀ ତା’ର ଗୁରୁଙ୍କୁ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇବା ପାଇଁ ଧଳା କାଗଜରେ ଏକ କୃତଜ୍ଞତା ପତ୍ର (greeting card) ତିଆରି କଲା ହଳଦୀ ପେଷ୍ଟକୁ ଧଳା କାଗଜରେ ଲେପି ତାକୁ ଶୁଖାଇଲା । ଓଡ଼ିଆରେ ସେହି କାଗଜ ଉପରେ ସାରଣୀର ଦ୍ରବଣ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଦ୍ରବଣ ନେଇ ନିଜର ବାର୍ତ୍ତା ଲେଖୁଲା ।

ବାର୍ତ୍ତା ଲେଖୁବା ପାଇଁ କେଉଁ ଦ୍ରବଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିବ ।
ଉ. ବାର୍ତ୍ତା ଲେଖୁବା ପାଇଁ ସାବୁନ ଦ୍ରବଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା ।

ଘ୍ରାଣସୂଚକ କ’ଣ ? : ଅମ୍ଳ ଓ କ୍ଷାରକ ମାଧ୍ୟମରେ କେତେକ ପଦାର୍ଥ ଅଛି ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଗନ୍ଧରେ ମଧ୍ଯ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଘ୍ରାଣସୂଚକ (olfactory predicator) କୁହାଯାଏ ।

କାର୍ଯ୍ୟ–୬ : ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା

• ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ଵରେ କିଛି ପରିଷ୍କାର କଟା ପିଆଜ ଓ ଏହା ସହିତ କିଛି ପରିଷ୍କାର କପଡ଼ା ବା ଫିଲ୍ଡର କାଗଜ ନିଆଯାଉ ।
• ପାତ୍ରଟିକୁ ଭଲଭାବରେ ବନ୍ଦ କରି ଗୋଟିଏ ରାତି ରଖାଯାଉ ।
• ପରଦିନ ସକାଳୁ ସେ ପାତ୍ରଟିକୁ ଖୋଲି ସେଥୁରୁ ଦୁଇଖଣ୍ଡ କପଡ଼ା ବା କାଗଜ ନେଇ ତା’ର ଗନ୍ଧକୁ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଉ ।
• ସେ ଦୁଇଖଣ୍ଡ କାଗଜକୁ ପରିଷ୍କାର ଚଟାଣ ଉପରେ ରଖାଯାଉ । ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡ କାଗଜ ଉପରେ କେତେ ଟୋପା ତେନ୍ତୁଳି ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟ ଖଣ୍ଡ ଉପରେ କେତେ ଟୋପା ବେକିଙ୍ଗ ସୋଡ଼ା ଦ୍ରବଣ ପକାଯାଉ ଯେମିତିକି ପୂରା କପଡ଼ା ଖଣ୍ଡ ବା କାଗଜ ଖଣ୍ଡ ଉପରେ ଖେଳେଇ ହୋଇଯିବ ।
• ଦ୍ରବଣ ପକେଇବା ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ଗନ୍ଧରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହଳଦୀ ପାଣି ଓ ବେକିଙ୍ଗ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଛ କି ?
• ତୁମ ଅନୁଧ୍ୟାନକୁ ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଯାଉ ।
• ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଅମ୍ଳୀୟ ଓ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥକୁ ନେଇ ପରୀକ୍ଷା କରି ତା’ର ଫଳାଫଳକୁ ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଯାଉ, ଗନ୍ଧକୁ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଉ ଏବଂ ତୁମ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଯାଉ ।

କ୍ରମିକ ନମ୍ବର	ପଦାର୍ଥ	କ୍ଷାରୀୟ/ ନିରପେକ୍ଷ ମାଧ୍ୟମରେ ଗନ୍ଧ	ଅମ୍ଳୀୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଗନ୍ଧ
୧.	ପିଆଜ	ତୀବ୍ର/କଡ଼ା ଗନ୍ଧ	ହ୍ରାସ ପାଏ ବା ବଦଳିଯାଏ
9.	ଅଦା	ତୀବ୍ର/କଡ଼ା ଗନ୍ଧ	ହ୍ରାସ ପାଏ ବା ବଦଳିଯାଏ
୩.	ପଚା ମାଛ	ତୀବ୍ର ଗନ୍ଧ	ଗନ୍ଧ ଲୋପପାଏ
୪.	ଲ ବଙ୍ଗ	ଗନ୍ଧ ରୁହେ	ଗନ୍ଧ ହ୍ରାସ ପାଏ ବା ବଦଳିଯାଏ

ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ ଆଧୁନିକ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନର ଜନକ ଭାବରେ ପରିଚିତ । ସେ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ଗବେଷଣା କରି ଡକ୍ଟରେଟ ଉପାଧ୍ ପାଇଥିଲେ ଓ ତା’ପରେ ଭାରତ ଫେରିଲେ । ଭାରତରେ ଉଚ୍ଚତର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା ପାଇଁ ସେ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ବିତରଣ କରିଥିଲେ ।

୧୯୦୧ ମସିହାରେ ସେ ଔଷଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗବେଷଣା ପାଇଁ ଭାରତରେ ଏକ ଔଷଧ କମ୍ପାନୀ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ସେ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଜ୍ଞାନ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ । ସେ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନର ଇତିହାସ ଲେଖୁ ପୁରାତନ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କର ସଫଳତା ଓ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ଆଧୁନିକ ଜନସମାଜରେ ପ୍ରଚାର କରାଇଥିଲେ ।

ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ରାୟ ଜଣେ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଯେ କି ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ମାତୃଭାଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରାଇବା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଥିଲେ ।

ଅମ୍ଳୀୟ ପଦାର୍ଥ ସହ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ ମିଶିଲେ କ’ଣ ହୁଏ ?

କାର୍ଯ୍ୟ–୭ : ପରୀକ୍ଷଣଦ୍ଵାରା ଅନୁସନ୍ଧାନ

• ଗୋଟିଏ ପରୀକ୍ଷା ନଳୀରେ ଗୋଟିଏ ବୁନ୍ଦା ଲେମ୍ବୁରସ ନେଇ ଓ ସେଥ‌ିରେ ପ୍ରାୟ ୨୦ ବୁନ୍ଦା ପାଣି ମିଶାଯାଉ । ଏହାର ରଙ୍ଗକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରାଯାଉ ।
• ଗୋଟିଏ ବୁନ୍ଦା ନୀଳ ଲିଟ୍‌ସ୍ ଦ୍ରବଣ ଏଥୁରେ ମିଶାଯାଉ ।
• ଏହାର ରଙ୍ଗରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି । ଏହା ଲାଲ ଦେଖାଯାଉଛି ।
• ଡ୍ରପର ସାହଯ୍ୟରେ ପରୀକ୍ଷାନଳୀ ଭିତରକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବୁନ୍ଦା ବୁନ୍ଦା କରି ଚୂନ ପାଣି ପକାଯାଉ ଓ ପରୀକ୍ଷାନଳୀଟିକୁ ବୃତ୍ତାକାର ଗତିରେ ଜଳଭଉଁରି ଭଳି ଘୂରାଯାଉ ।
• ଏବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ଦ୍ରବଣର ରଙ୍ଗରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଓ ଏହା ନୀଳ ଦେଖାଯାଉଛି ।
• କିଛି ସମୟ ଏମିତି କଲାପରେ ଦ୍ରବଣର ରଙ୍ଗ ଲାଲରୁ ନୀଳକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ ।
  
• ପୁଣି ସେ ପରୀକ୍ଷାନଳୀ ଭିତରକୁ ଗୋଟିଏ ବୁନ୍ଦା ଲେମ୍ବୁରସ ପକାଯାଉ । ତୁମେ କହିପାରିବ କି କାହିଁକି ଏହି ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ ?

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :

ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଯେତେବେଳେ ଲେମ୍ବୁରସରେ ନୀଳ ଲିସ୍ ଦ୍ରବଣ ମିଶାଗଲା, ସେତେବେଳେ ଦ୍ରବଣର ରଙ୍ଗ ଲାଲ ହୋଇଗଲା । ଚୂନ ପାଣି ମିଶାଇଲା ପରେ ଦ୍ରବଣର ରଙ୍ଗ ଲାଲରୁ ନୀଳ ହୋଇଗଲା । ଏଥିରୁ ଜଣାଗଲା ଯେ, ପରୀକ୍ଷାନଳୀରେ ଥ‌ିବା ଦ୍ରବଣ ଆଦୌ ଅମ୍ଳୀୟ ନଥିଲା । ଚୂନ ପାଣି ମିଶାଇବାଦ୍ଵାରା ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଅମ୍ଳ ପ୍ରଶମିତ (Neutral) ହୋଇଗଲା ।

ଅଦି ଅମ୍ଳୀୟ ଦ୍ରବଣକୁ କ୍ଷାରକୀୟ ଦ୍ରବଣ ସହ ଯଥେଷ୍ଟ ପରିମାଣରେ ମିଶାଯାଏ ତେବେ ମିଶ୍ରିତ ଦ୍ରବଣର ପ୍ରକୃତି ଅମ୍ଳୀୟ ନୁହେଁ କି କ୍ଷାରକୀୟ ନୁହେଁ । ଉକ୍ତ ଦ୍ରବଣଟି ପ୍ରଶମିତ ବା ନିରପେକ୍ଷ (Neutral) ପଦାର୍ଥ । ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ନିରପେକ୍ଷୀକରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ ।

ଏକ ନୀରପେକ୍ଷୀକରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଉତ୍ତାପର ନିର୍ଗମନ ସହ ଲୁଣ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଅମ୍ଳ + କ୍ଷାରକ → ଲୁଣ (ଲବଣ) + ଜଳ + ତାପ
ଲବଣାମ୍ଳ (HCI) + ସୋଡ଼ିୟମ ହାଇଡ୍ରେକସାଇଡ଼ (NaOH) → ଖାଇବା ଲୁଣ (NaCI) + ଜଳ (H₂O) + ତାପ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ନିରପେକ୍ଷୀକରଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଉଦାହରଣ :

ପରିସ୍ଥିତି – ୧:
କୀର୍ତି ବଗିଚାରେ ବସିଥିଲା । ତତ୍‌କ୍ଷଣାତ୍ ଏକ ନାଲି ପିମ୍ପୁଡ଼ି ତାକୁ କାମୁଡ଼ି ଦେଲା । ତା’ର ଚର୍ମ ନାଲି ପଡ଼ିଗଲା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଲା । କୀର୍ତ୍ତିର ଭାଇ ପିମ୍ପୁଡ଼ି କାମୁଡ଼ିଥ‌ିବା ଜାଗାରେ ବେକିଂ ସୋଡ଼ା ବୋଳି ଦେଲେ । ଏହା ପରେ ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମୁକ୍ତ ହେଲା ।

ତୁମେ ଏହାର କାରଣ ବିଷୟରେ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିଛ କି ?
ଉ. ଯେତେବେଳେ ପିମ୍ପୁଡ଼ି କାମୁଡ଼େ ସେତେବେଳେ ସେ ଜାଗାରେ ଅମ୍ଳୀୟ ପଦାର୍ଥ (ଫର୍ମିକ୍ ଅମ୍ଳ) ଚର୍ମ ଭିତରକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ । ବେକିଂ ସୋଡ଼ା କ୍ଷାରକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଘଷିବା ଫଳରେ ଅମ୍ଳର ପ୍ରଭାବକୁ ନିରପେକ୍ଷୀକରଣଦ୍ଵାରା ପ୍ରଶମିତ କରାଯାଇପାରିଲା ।

ପିମ୍ପୁଡ଼ି କାମୁଡ଼ିଲେ ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ କ’ଣ କରନ୍ତି ?
ଉ. ପିମ୍ପୁଡ଼ି କାମୁଡ଼ିଲେ ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ଖାଇବା ସୋଡ଼ାର ଦ୍ରବଣ ବା ଦାନ୍ତଘଷା ପେଷ୍ଟ ବ୍ୟବହାର କରିପାରନ୍ତି ।

ପରିସ୍ଥିତି – ୨ :
ପିମ୍ପୁଡ଼ି କାମୁଡ଼ାର ତୀବ୍ର ଜନ୍ତ୍ରଣା
କୃଷକମାନଙ୍କ ପୋର୍ଟାଲ (କୃଷି, ସହଯୋଗ ଓ କୃଷକ କଲ୍ୟାଣ ବିଭାଗର ଅନଲାଇନ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ)ରେ ଜଣେ କୃଷକଙ୍କର ଜିଜ୍ଞାସା ଥିଲା ‘ମୋ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଆଜିକାଲି ଭଲରେ ବଢ଼ିପାରୁନାହାନ୍ତି’’ ।
ଉ. ଅନେକ ଆଲୋଚନା ପରେ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ, ଗଛ ଭଲ ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ମୁଭିକାରେ ଅଧ‌ିକ ପରିମାଣରେ ରାସାୟନିକ ସାର ବ୍ୟବହାର କରିବା ହେଉଛି ଏହାର କାରଣ । ଏହା ଦ୍ଵାରା ମାଟି ଅମ୍ଳୀୟ ହୋଇ ଗଛ ବଢ଼ିବାରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।

ଏହି କୃଷକଙ୍କୁ ଆମେ କି ପ୍ରକାର ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗାଇପାରିବା ?
ଉ. ମାଟି ଅମ୍ଳୀୟ ହୋଇଥିବାରୁ ସେଥ‌ିରେ ଚୂନ ବା ମାଟି କ୍ଷାରୀୟ ହୋଇଥିଲେ, ସେଥ‌ିରେ ରାସାୟନିକ ସାର କିମ୍ବା କ୍ଷାରକ ଜାତୀୟ ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଜୈବିକ ସାର କିମ୍ବା କମ୍ପୋଷ୍ଟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ।

ଯେଉଁ ମୁଭିକା ଅଧ‌ିକ ଅମ୍ଳୀୟ ସେ ମୃତ୍ତିକାରେ ଗଛ ଭଲ ବଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ । ଏହି ପ୍ରକାର ମୃତ୍ତିକାରେ ଚୂନ ମିଶାଇ ପ୍ରତିକାର କରାଯାଇପାରିବ, କାରଣ ଚୂନ ହେଉଛି କ୍ଷାରକ ।

ଯଦି ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷାରୀୟ ହୋଇଥାଏ ତେବେ ତା’ର ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ଜୈବିକ ଖତ ଓ ଗଛର ପତ୍ରରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କମ୍ପୋଷ୍ଟକୁ ସେ ମାଟିରେ ମିଶାଇବା । ଏହିସବୁ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ମୃତ୍ତିକାକୁ ଅମ୍ଳୀୟ ପଦାର୍ଥ ଯୋଗାଇ ଏହାର କ୍ଷାରୀୟ କୁଣକୁ ହ୍ରାସ କରି ନିରପେକ୍ଷ କରିଥାଏ ।

ମାଟିର ଅମ୍ଳୀୟ ପ୍ରକୃତିକୁ ନିରପେକ୍ଷ କରିବା ବେଳେବେଳେ ମୃର୍ତ୍ତିକା ନିରପେକ୍ଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ । ତଥାପି ପୋଷକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଭାବରୁ ସେ ମୃତ୍ତିକାରେ ବଢ଼ୁଥ‌ିବା ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ରୁଗ୍ଣ ହୋଇଥାଏ ।

ପରିସ୍ଥିତି – ୩ :
ଅଶ୍ଵିନୀର ସାଙ୍ଗ ମାନସର ଘର ଏକ ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳ ନିକଟରେ । ମାନସ ତା’ର ସାଙ୍ଗକୁ କହିଲା ଘର ପାଖରେ ଥ‌ିବା ଏକ ହ୍ରଦରେ ମାଛ ସଂଖ୍ୟା ଦିନକୁ ଦିନ ହ୍ରାସ ପାଇବାରେ ଲାଗିଛି ।

ଏହାର କାରଣ ବିଷୟରେ କ’ଣ ଚିନ୍ତା କରୁଛ ?
ଉ. ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳର କଳକାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ଆବର୍ଜନା ସବୁ ହ୍ରଦରେ ମିଶୁଥିବାରୁ ହୁଏତ ଏପରି ଘଟୁଛି ।

ଯଦି କଳକାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ଆବର୍ଜନା ଅମ୍ଳୀୟ ତେବେ କ’ଣ କଲେ ମାଛମାନେ ନିରାପଦରେ ବଢ଼ିପାରିବେ ?
ଉ. ଆବର୍ଜନାଗୁଡ଼ିକୁ ହ୍ରଦକୁ ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ଵାରା (ଯଥା – ଚୁନ ପାଣି ମିଶାଇବା) ନିରପେକ୍ଷୀକରଣ କରି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ।

ବିଷୟବସ୍ତୁର ସାରାଂଶ :

• ଆମ ଚାରିପାଖରେ ରହିଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅମ୍ଳୀୟ, କ୍ଷାରୀୟ, ନିରପେକ୍ଷ (ନିଉଟ୍ରାଲ) ପଦାର୍ଥ ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ ।
• ଲାଇକେନ, ଲାଲାଗୋଲାପ, ଲାଲମନ୍ଦାର, ଗୋଲାପି କୋବି ଓ ହଳଦୀ ଇତ୍ୟାଦିରେ ରସ ପଦାର୍ଥର ପ୍ରକୃତି ଜାଣିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ ।
• ଅମ୍ଳୀୟ ଓ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥର ରଙ୍ଗ ସୂଚାଉଥ‌ିବା ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଅମ୍ଳ-କ୍ଷାର ସୂଚକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
• ଅମ୍ଳ ନୀଳ ଲିଟମସ୍‌କୁ ଲାଲ କରିଦିଏ ଓ କ୍ଷାରକ ଲାଲ ଲିଟମସ୍‌କୁ ନୀଳ କରିଦିଏ ।
• ଲାଲ ଗୋଲାପର ରସ ଅମ୍ଳୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଓ କ୍ଷାରୀୟ ଦ୍ରବଣରେ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଏ । ହଳଦିର ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ କ୍ଷାରୀୟ ପଦାର୍ଥରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅମ୍ଳୀୟ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ପଦାର୍ଥରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ ।
• ଅମ୍ଳ ଓ କ୍ଷାର ପରସ୍ପରକୁ ନିରପେକ୍ଷ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଲବଣ ଓ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି ସହ ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
• ନାଲି ପିମ୍ପୁଡ଼ି କାମୁଡ଼ିବା, ଅମ୍ଳୀୟ ବା କ୍ଷାରୀୟ ମୃତ୍ତିକାର ପ୍ରତିକାର ଏବଂ ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳ ଆବର୍ଜନା ଆଦି ସାଧାରଣ ଦୈନନ୍ଦିନ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ନିରପେକ୍ଷୀକରଣଦ୍ଵାରା ସମାଧାନ ହୋଇପାରିବ ।