Go through BSE Odisha Class 6 Science Notes Odia Medium and Class 6 Science Chapter 2 Notes Odia Medium ଜୀବଜଗତର ବିବିଧତା to understand important concepts and topics more clearly.
6th Class Science Chapter 2 Notes Odia Medium
BSE Odisha Class 6 Science Chapter 2 Notes Odia Medium
ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ :
‘‘ଗଛ ନିଜେ ଖରାରେ ରହି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛାଇ ଦେବା ସହିତ ଫୁଲ, ଫଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ସେହିପରି ଭଲ ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ସହି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କଲ୍ୟାଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ସେମାନେ ଯାହା ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି ତାହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଇଥାଆନ୍ତି ।’’ (ନୀତିବାଣୀ)
କୌଣସି ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ସ୍ଥାନକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଗଲେ ତାହାକୁ ପ୍ରକୃତି ଭ୍ରମଣ କୁହାଯାଏ । ଉପଯୁକ୍ତ ମାର୍ଗଦର୍ଶକଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଉଦ୍ଭଦ, ପ୍ରାଣୀ, ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିବାର ଆନନ୍ଦ ଅନନ୍ୟ ଅଟେ ।
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହିତ ପାର୍କ କିମ୍ବା ନିକଟସ୍ଥ ଜଙ୍ଗଲ ବୁଲିବା ସମୟରେ ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉଭିଦ, କୀଟପତଙ୍ଗ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଥାଉ । ଭ୍ରମଣ ସମୟରେ ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫୁଲ, ଫଲ, ପତ୍ର, ମଞ୍ଜି, ମାଟି, ପଥର ଇତ୍ୟାଦି ସଂଗ୍ରହ କରି ସେଗୁଡ଼ିକର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ତଥ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିପାରିଥାଉ ।
ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିବିଧତା :
କାର୍ଯ୍ୟ–୧ : ଆସ ଜାଣିବା ଲେଖୁ ରଖୁ
- ତୁମେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହିତ ପାର୍କ କିମ୍ବା ପାଖରେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ବୁଲିଯିବା ପାଇଁ ଏକ ଯୋଜନା କର ।
- ଜଙ୍ଗଲରେ ବୁଲିବା ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଉଭିଦ, କୀଟପତଙ୍ଗ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କର । ପାଣିପାଗର ସ୍ଥିତି ଯଥା- ଗରମ, ଥଣ୍ଡା, ମେଘୁଆ ଇତ୍ୟାଦି ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର ।
- ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଝଡ଼ିପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର କିମ୍ବା
- ଫୁଲ ସଂଗ୍ରହ କରି ଷ୍ଟ୍ରାପ୍ ବୁକ୍ ତିଆରି କରିପାରିବ । ପ୍ରକୃତିରେ ଥିବା ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଯନ୍ ନିଅ । ନିଶ୍ଚିତ କର ଯେ, ପାର୍କରେ ଥିବା ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେପରି ହଇରାଣ ହେବେ ନାହିଁ । କୌଣସି ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ତୋଳିବ ନାହିଁ ।
- ସାରଣୀରେ ଡାଳ, ପତ୍ର, ଫୁଲ ଏବଂ ଉଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ତଥ୍ୟ ବିଷୟରେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣକଲୁ ଲେଖୁ ରଖ ।
ଉଦାହରଣ –
- ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଉଭିଦର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରି ନିମ୍ନଲିଖୂ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିପାରିବା ।
ସାରଣୀ–୧ : ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଉଭିଦର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ
| କ୍ର.ସଂ. | ଉଭିଦର ସ୍ଥାନୀୟ ନାମ | କାଣ୍ଡ | ପତ୍ର (ପତ୍ରର ଆକୃତି / ସଜ୍ଜୀକରଣ) | ଫୁଲ | ଅନ୍ଯ କୌଣସି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ |
| ୧. | ଘାସ | କୋମଳ ଓ ସରୁ | ଗୋଟିକିଆ ପତ୍ର କାଣ୍ଡର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ ବଢ଼ିଥାଏ | ପ୍ରାୟତଃ ଛୋଟ ସୁଗନ୍ଧ ନଥାଏ | ଘାସ ଫୁଲରେ ପାଖୁଡ଼ା ଏବଂ ବୃତ୍ତି ନଥାଏ । |
| ୨. | ତୁଳସୀ | ଶକ୍ତ ଓ ସରୁ | ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଏକ ଯୋଡ଼ା ଲେଖାଏଁ ପତ୍ର ରହିଥାଏ । | ବାଇଗଣୀ ରଙ୍ଗର | ସୁଗନ୍ଧିତ ବହୁବର୍ଷୀୟ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭଦ |
| ୩. | ମନ୍ଦାର | ଶକ୍ତ | ଆକାର ଡିମ୍ବାକାର ଦାନ୍ତଯୁକ୍ତ ଧାର ରହିଥାଏ। | ଲାଲ ଏବଂ ଧଳା | ଉଦ୍ୟାନର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି, ରକ୍ତଚାପ ହ୍ରାସକରେ |
| ୪. | ନି ମ୍ବ | ଶକ୍ତ ଓ ମୋଟା | ଲମ୍ବା ଏବଂ ସଂକୁଚିତ ଦାନ୍ତଯୁକ୍ତ ଧାର | ଧଳା ଓ ହଳଦିଆ ସୁଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ | କୋମଳ ପୃଷ୍ଠଥିବା ପତ୍ର |
| ୫. | ଆମ୍ବ | ଘନ ଓ କଠିନ | ଲମ୍ବା ଓ ବର୍ଚ୍ଛା ଆକୃତିର ଧାର ମସୃଣ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ | ବଉଳ କୁହାଯାଏ ଧଳା, ଖାଦ୍ୟଯୋଗ୍ୟ | ବାଂଲାଦେଶର ଜାତୀୟ ଗଛ, ଭାରତର ଜାତୀୟ ଫଳ |
ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ଉଭିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ସମାନତା ଓ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଥାଏ । ଏପରି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ
ହେଉଛି :
(a) ଗଛର ଉଚ୍ଚତା : ଡେଙ୍ଗା ବା ଗେଡ଼ା ବା ମଧ୍ୟମ
(b) କାଣ୍ଡର ଦୃଢ଼ତା : ଶକ୍ତ ବା କୋମଳ
(c) ପତ୍ରର ଆକୃତି : ଅଣ୍ଡାକାର ବା ତ୍ରିଭୁଜାକାର ବା ଲମ୍ବା ବା ଗୋଲ
(d) ପତ୍ରର ସଜ୍ଜୀକରଣରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତା
(e) ଫୁଲର ରଂଗ : ଧଳା ବା ଲାଲ ବା ହଳଦିଆ ବା ବାଇଗଣୀ
(f) ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରର ସୁଗନ୍ଧରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତା ଇତ୍ୟାଦି ।
ଉଭିଦମାନଙ୍କ ପରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସମାନତା ଓ ଭିନ୍ନତା ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇପାରିବ । ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କଲେ ଆମେ ନିମ୍ନଲିଖୁତ ସମାନତା ବା ଭିନ୍ନତା ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିପାରିବା ।
ସାରଣୀ-୨ : ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ
| ପ୍ରାଣୀର ନାମ (ସ୍ଥାନୀୟ ନାମ) | ବାସସ୍ଥାନ | ଖାଦ୍ୟ | ଚଳନ ଶୈଳୀ | ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ |
| ୧. କାଉ | ଗଛ | କୀଟପତଙ୍ଗ | ଉଡ଼ନ୍ତି ଓ ଚାଲନ୍ତି | ଏହାର ଥଣ୍ଟରେ କାଠିକୁଟା ନିଏ |
| ୨. ପିମ୍ପୁଡ଼ି | ମାଟି ଓ ଗାତରେ | ପତ୍ର, ମଞ୍ଜି ଓ କୀଟପତଙ୍ଗ | ଚାଲନ୍ତି ଓ ପର ଲାଗିଲେ ଉଡ଼ନ୍ତି | ଛଅଟି ଗୋଡ଼ |
| ୩. ଗାଈ | ଗୁହାଳରେ ମଣିଷର ଗୃହପାଳିତ | ଘାସ, ପତ୍ର | ଚାଲନ୍ତି ଓ ଦୌଡ଼ନ୍ତି | ଗୋବରକୁ ଜାଳେଣି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର |
| ୪. ମାଛ | ଜଳ | ଜଳଚର କୀଟ, ଶିଉଳି | ପକ୍ଷ ଓ ଲାଞ୍ଜ ଦ୍ଵାରା ସନ୍ତରଣ | ପେଟରେ ବାୟୁ କୋଠରି |
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଭିନ୍ନତାକୁ ନେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ନିମ୍ନଲିଖତ ଭାବେ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କରାଯାଇଥାଏ,
ଯଥା :
କେତେକ ପ୍ରାଣୀ ଭୂମିରେ ରହୁଥିବାବେଳେ ଆଉ କେତେକ ପ୍ରାଣୀ ଗଛରେ ବାସ କରିଥାନ୍ତି । ପକ୍ଷୀମାନେ ଗଛ ଉପରେ ବାସ କରନ୍ତି । ମାଛ ପାଣିରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି ଏବଂ ବେଙ୍ଗ ଭଳି କିଛି ପ୍ରାଣୀ ସ୍ଥଳ ଓ ଜଳ ଉଭୟରେ ବାସ କରନ୍ତି ।
ବାସସ୍ଥାନ ଭଳି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ପଦ୍ଧତି ଓ ଚଳନ ଇତ୍ୟାଦି ନେଇ ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ କରାଯାଇପାରିବ । ଶୁଖୁଲା ଫୁଲ, ପତ୍ର, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ପର ଇତ୍ୟାଦିକୁ ନେଇ ସ୍କ୍ରିପ୍ ଟ୍ରକ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇପାରିବ ।
କାର୍ଯ୍ୟ-୨ : ଆସ ଚିନ୍ତା କରି, ଚିତ୍ର କରିବା
- 30 ସେକେଣ୍ଡ ପାଇଁ ଆଖୁ ବନ୍ଦ କରି ଗୋଟିଏ ଉଭିଦ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଣୀ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କର ଯାହାକୁ ତୁମେ ଅତି ନିକଟରୁ ଦେଖୁଛି ଏବଂ ବହୁତ ପସନ୍ଦ କରିଛ ।
- ବର୍ତ୍ତମାନ କଳାପଟାରେ ତୁମେ ଭାବୁଥିବା ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିପାରିବ ।
- ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଭଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍ର ଦେଖ୍ ତମେ କ’ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଛ ?
- ଶ୍ରେଣୀର ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ କଳାପଟାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀର ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିଥିବେ ?
- କଳାପଟାରେ ଅଙ୍କାଯାଇଥିବା ଚିତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ଆହୁରି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି ?
- ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିବିଧତାକୁ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity) କୁହାଯାଏ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଜୈବ ବିବିଧତାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ରହିଥାଏ, କାରଣ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଅଟନ୍ତି ।
- ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଭିଦମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କରିବା ଦ୍ଵାରା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମାନତା ଓ ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ସହଜ ହୋଇଥାଏ । ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ମାନଦଣ୍ଡ ଆଧାର ଏହିପରି ହୋଇଥାଏ ।
(a) ଗଛରେ ଫୁଲ : ଧରେନାହିଁ ବା ଧରିଥାଏ
(b) ଗଛର କାଣ୍ଡ : ଶକ୍ତ ବା କୋମଳ
(c) ଖାଦ୍ୟାଭାସ : ତୃଣଭୋଜୀ ବା ମାଂସାଶୀ ବା ସର୍ବଭୋଜୀ
(d) ବାସସ୍ଥାନ : ଜଳଜ ବା ଆର୍ଦ୍ରଭୂମିଜ ବା ମରୁଜ
(e) ମଞ୍ଜିର ସ୍ଥିତି : ନଗ୍ନବୀଜୀ ବା ଆବୃତବୀଜୀ
(f) ମେରୁଦଣ୍ଡର ଉପସ୍ଥିତି : ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ବା ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀ
(g) ଉଭିଦର ମୂଳ : ପ୍ରଧାନ ମୂଳ ବା ଗୁଚ୍ଛମୂଳ
ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ :
କାର୍ଯ୍ୟ-୩ : ଆସ, ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କରିବା
- ପୁରୁଣା ପତ୍ରିକା, ଖବରକାଗଜ, ଚାର୍ଟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ସରୁ ବିଭିନ୍ନ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଫଟୋ ସଂଗ୍ରହ କରି କାଟି ରଖାଯାଉ । ଏହି ଫଟୋଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଡ଼ରେ ଅଠା ଲଗାଇ ରଖାଯାଉ ।
- ଶ୍ରେଣୀର 5-6 ଜଣ ଲେଖାଏଁ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କୁ ନେଇ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ଦଳ ଗଠନ କରାଯାଉ ।
- ତୁମ ଦଳରେ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କାର୍ଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି କରାଯାଉ ।
- କାର୍ଡ଼ରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରାଯାଉ । ସାରଣୀ l ଏବଂ 2 ରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରିଥିବା ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ପକାଇ ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଧାରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଉ ।
- ତୁମେ କରିଥିବା ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗର ଅନ୍ୟ ଦଳ ସହ ଆଲୋଚନା କରାଯାଉ ।
ବିଭିନ୍ନ ଦଳଦ୍ଵାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆଧାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ । ବିଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କରିବା ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ଚୟନ କରିଥାଇପାରନ୍ତି । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, କେତେକ ଛାତ୍ର ଉଭିଦର ଉଚ୍ଚତାକୁ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ପାଇଁ ଆଧାର ଭାବରେ ବାଛିଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟମାନେ ଉଦ୍ଭିଦର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ପାଇଁ ଫୁଲ ଧରେ କି ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଆଧାର ଭାବରେ ବାଛିଥାଇପାରନ୍ତି (ଚିତ୍ର ଦେଖ) ।
ପ୍ରାଣୀମାନେ କ’ଣ ଖାଆନ୍ତି, କେଉଁଠି ରୁହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ରଙ୍ଗ ଏବଂ ସେମାନେ କିପରି ଚଳ ପ୍ରଚଳ କରନ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଧାରରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗର ଗୁରୁତ୍ଵ : ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କରିବାଦ୍ଵାରା ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମାନତା ଏବଂ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଏବଂ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ସହଜ ହୋଇଥାଏ ।
1. ଉଭିଦମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ :
ଗଛର ଉଚ୍ଚତା ଏବଂ କାଣ୍ଡର ପ୍ରକାର ଆଧାରରେ ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକୁ ନିମ୍ନଲିଖ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ ।
ଯଥା :
ସେଗୁଡ଼ିକର କାଣ୍ଡ ଶକ୍ତ, ମୋଟା, ବାଦାମୀ ଏବଂ କଠିନ ଡାଳ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଉଚ୍ଚ ଓ ମାଟିଠାରୁ ଦୂରରେ ବୃକ୍ଷ ଜାତୀୟ ବାହାରିଥା’ନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବୃକ୍ଷ ବା ଗଛ (Tree) କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ – ଆମ୍ବ, ପଣସ, ୟୁକାଲିପଟାସ୍, ଦେବଦାରୁ ଇଦ୍ଯାଦି ।
କାର୍ଯ୍ୟ-୪ : ଆସ ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ କରିବା
ଆଉ କିଛି ଅଧ୍ଯକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ପୁଣି ଥରେ ପ୍ରକୃତି ଭ୍ରମଣରେ ଯିବା ।
ବିଭିନ୍ନ ଉଭିଦର ଉଚ୍ଚତାକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଦେଖୁଲେ । ଏହି ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକ ତୁମଠାରୁ ଉଚ୍ଚତାରେ ଛୋଟ, ତୁମ ଭଳି କିମ୍ବା ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଥାଇପାରେ ।
କାଣ୍ଡର ରଙ୍ଗ ବାଦାମୀ ନା ସବୁଜ ? ସେମାନଙ୍କ କାଣ୍ଡକୁ ସ୍ପର୍ଶ କର ଏବଂ ଅନୁଭବ କର । ଧୀରେ ବଙ୍କା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର । ସେମାନଙ୍କୁ ଧୀରେ ତୁମେ କାଣ୍ଡକୁ ସହଜରେ ବଙ୍କା କରିପାରିଲା କି ନାହିଁ ? ଡାଳ ଯେପରି ଭାଙ୍ଗିବ ନାହିଁ ସେଥ୍ୟପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦିଅ ।
ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଉଭିଦର ଶଖାଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠାରୁ ବାହାରେ ତାହା ମଧ୍ୟ ନିରୀକ୍ଷଣ କର । ସେମାନେ ମାଟିକୁ ଲାଗି ରହିଥା’ନ୍ତି /କାଣ୍ଡ ଉପରୁ ବାହାରିଛନ୍ତି । ସାରଣୀ–୩ ରେ ତୁମ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ପୂରଣ କର ।
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
କେତେକ ଉଭିଦ ବୃକ୍ଷ ବା ଗଛ ଭଳି ଲମ୍ବା ହୋଇ ନଥା’ନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକରେ ଅନେକ ବାଦାମୀ କାଣ୍ଡ ଥାଏ, ଯାହା ମାଟିର ବହୁତ ନିକଟରୁ ବାହାରିଥାଏ । ଏହି କାଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତ କିନ୍ତୁ ବୃକ୍ଷର କାଣ୍ଡ ଭଳି ମୋଟା ନୁହଁନ୍ତି । ଏପରି ଉଦ୍ଭଦମାନଙ୍କୁ ବୁଦା (Shrubs) କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ – ଗୋଲାପ, ଟଗର, ମନ୍ଦାର, ମଲ୍ଲୀ, ଗେଣ୍ଡୁ ଇତ୍ୟାଦି । ଉଭିଦର ଉଚ୍ଚତା ଓ କାଣ୍ଡର ପ୍ରକୃତି ଆଧାରରେ ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ କଲେ ନିମ୍ନଲିଖୁ ପାର୍ଥକ୍ୟମାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।
ସାରଣୀ–୩ : ଉଭିଦର ଉଚ୍ଚତା ଓ କାଣ୍ଡର ପ୍ରକୃତି ଆଧାରରେ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ
| କ୍ର.ସଂ. | ଗଛର ନାମ | ଉଚ୍ଚତା | କାଣ୍ଡର ପ୍ରକୃତି | ଶାଖାଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନ | ଉଭିଦ ଶ୍ରେଣୀ | |||
| କ୍ଷୁଦ୍ର/ମଧ୍ୟମ/ ଲ ମ୍ବା | ସବୁଜ/ ମାଟିଆ ର ଙ୍ଗ | କୋମଳ/ ଶକ୍ତ | ମୋଟା / ପତଳା | ମାଟି ନିକଟରେ | ଡାଳରୁ ଉପରକୁ ଉପରକୁ ଉଠିଛି | |||
| ୧. | ଆମ୍ବ | ଲ ମ୍ବା | ମାଟିଆ ରଙ୍ଗର | ଶକ୍ତ | ମୋଟା | ନା | ହଁ | ଗଛ |
| ୨. | ଗୋଲାପ | ମଧ୍ଯମ | ମାଟିଆ ରଙ୍ଗର | ଶକ୍ତ | ପତଳା | ହଁ | ହଁ | ବୁଦା |
| ୩. | ଟମାଟୋ | ଛୋଟ | ସବୁଜ ରଙ୍ଗର | କୋମଳ | ପତଳା | ହଁ | ହଁ | ଗୁ ଳ୍ମ |
| ୪. | ପତଳା | ଲ ମ୍ବା | ମାଟିଆ | ଶକ୍ତ | ମୋଟା | ନା | ହଁ | ଗଛ |
| ୫. | ଟଗର | ମଧ୍ଯମ | ମାଟିଆ | ଶକ୍ତ | ପତଳା | ହଁ | ହଁ | ବୁଦା |
| ୬. | ସୋରିଷ | ଛୋଟ | ସବୁଜ | କୋମଳ | ପତଳା | ହଁ | ହଁ | ଗୁ ଳ୍ମ |
| ୭. | ଦେବଦାରୁ | ଲ ମ୍ବା | ମାଟିଆ | ଶକ୍ତ | ମୋଟା | ନା | ହଁ | ଗଛ |
କେତେକ ଉଭିଦ ସାଧାରଣତଃ ଛୋଟ, କୋମଳ ଓ ସବୁଜ କାଣ୍ଡ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଳ୍ମ କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ : ଘାସ, ଗୁଗୁଚିଆ, ଟମାଟୋ ଗଛ, ପାଳଙ୍ଗ, କୋଶଳା, ଲେଉଟିଆ ଇତ୍ୟାଦି ।
ଦୁର୍ବଳ କାଣ୍ଡ ଥିବା କେତେକ ଉଭିଦ ଚଢ଼ିବା ଏବଂ ମାଡ଼ିବା ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ଆବଶ୍ୟକ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କୁ ଲତା (Creeper) କୁହାଯାଏ । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକଙ୍କୁ ଆଶ୍ରିତ ଲତା କୁହାଯାଉ ଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବିନା ଆଶ୍ରିତ ଲତା କୁହାଯାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ–୫ : ଆସ ତୁଳନା କରିବା
- ପ୍ରକୃତି ଭ୍ରମଣ ସମୟରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଉଭିଦର ପତ୍ରକୁ ଦେଖ ।
- ଏହି ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଆକୃତି ଏବଂ ଗଠନରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖୁଛ କି ?
- ଗଛର ପତ୍ରରେ ସରୁ ରେଖାମାନ ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶିରା (Vein) କୁହାଯାଏ । ପତ୍ରରେ ଥିବା ଶିରାର ଅବସ୍ଥାନ ଶୈଳୀକୁ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ (Venation) କୁହାଯାଏ ।
କେତେକ ପତ୍ରରେ ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ମୋଟା ଶିରାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଜାଲପରି ଶିରା ରହିଥିବାର ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଢାଞ୍ଚାକୁ ଜାଲକ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ (Raticulate Venation) କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ : ମନ୍ଦାର, ପିଜୁଳି, ଆମ୍ବ, ପଣସ ଇତ୍ୟାଦି ।
କେତେକ ପତ୍ରରେ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହି ଢାଞ୍ଚାକୁ ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ (Parallel Venation) କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ – କଦଳୀପତ୍ର, ଘାସ, ଧାନପତ୍ର, ଗହମ ପତ୍ର, ତାଳପତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ।
କାର୍ଯ୍ୟ-୬ : ଆସ ଖୋଜିବା
ଏକ ଖୋଲା ସ୍ଥାନ ପରିଦର୍ଶନ କର ଯେଉଁଠାରେ ଅନାବନା ଗୁଳ୍ମ ଏବଂ ଘାସ ବଢ଼ିଥିବ ।
କୋଡ଼ି ବ୍ୟବହାର କରି, ଚେରକୁ କ୍ଷତି ନ ପହଞ୍ଚାଇ ସାବଧାନତାର ସହ ମାଟି ଖୋଳି ଗୁଳ୍ମକୁ ବାହାର କର । ଏପରି କରିବା ପାଇଁ ତୁମେ ମାଟିକୁ ଓଦା ଏବଂ ହାଲୁକା କରିପାର ।
ଚେରକୁ ପାଣିରେ ଧୋଇ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କର ।
ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଶେଷ କରିବା ପରେ, ଗୁଳ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ରୋପଣ କରିବାକୁ ଭୁଲିବ ନାହିଁ ଯାହାଦ୍ଵାରା ସେମାନେ ବଞ୍ଚିବା ସହିତ ପୁଣି ବଢ଼ିପାରିବେ ।
ସାଧାରଣତଃ ଗଛର ମୂଳରେ ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ମୂଳ ଓ ଏଥୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଛୋଟ ପାର୍ଶ୍ଵମୂଳ ରହିଥାଏ । ମୁଖ୍ୟମୂଳକୁ ପ୍ରଧାନ ମୂଳ (Tap root) କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ ମନ୍ଦାର, ଟଗର, ସୋରିଷ, ଲଙ୍କାମରିଚ ଇତ୍ୟାଦି । କେତେକ ଗଛରେ ଚେର କାଣ୍ଡର ତଳଭାଗରୁ ବାହାରିଥାଏ ଓ ସମାନ ଆକାରର ସରୁ ସରୁ ମୂଳରୁ ଏକ ଗୁଚ୍ଛଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ଏପରି ଚେରକୁ ଗୁଚ୍ଛମୂଳ (Fibrous root) କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ ଘାସ, ଧାନ, ଗହମ ।
କାର୍ଯ୍ୟ–୭ : ଆସ ସମ୍ପର୍କ ଖୋଜିବା ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା
- ତୁମ ସ୍କୁଲ ବଗିଚାରେ ଲଗାଇବା ପାଇଁ ପାଞ୍ଚଟି ସାଧାରଣ ଉଭିଦର ଚାରା ସଂଗ୍ରହ କର । ଏଭଳି ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ଘାସ, ଗେଣ୍ଡୁ ଓ ବାରମାସୀ (ସଦାବିହାରୀ) ଇତ୍ୟାଦି ।
- ଏହାକୁ ରୋପଣ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହାର ଚେର ଓ ପତ୍ରରେ ଥିବା ଶିରାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କର ।
- ସାରଣୀରେ-୪ ରେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଲେଖ ।
- ପତ୍ରର ଶିରାବିନ୍ୟାସର ମୂଳର ପ୍ରକାରଭେଦ ସହିତ ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି ତାହାକୁ ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।
ସାରଣୀ–୪ : ପତ୍ରର ଶିରା ବିନ୍ୟାସ ଓ ମୂଳର ପ୍ରକାର
| କ୍ର.ସଂ | ଉଭିଦର ନାମ | ପତ୍ରର ଶିରା ବିନ୍ୟାସ | ମୂଳର ପ୍ରକାର |
| ୧. | ଘାସ | ସମାନ୍ତରାଳ | ଗୁଚ୍ଛମୂଳ |
| ୨. | ଧାନ | ସମାନ୍ତରାଳ | ଗୁଚ୍ଛମୂଳ |
| ୩. | ଆମ୍ବ | ଜାଲ କ | ପ୍ରଧାନ ମୂଳ |
| ୪. | ପଣସ | ଜାଲ କ | ପ୍ରଧାନ ମୂଳ |
| ୫. | ତାଳ | ସମାନ୍ତରାଳ | ଗୁଚ୍ଛମୂଳ |
ସାଧାରଣତଃ ଜାଲକ ଶିରାବିନ୍ୟାସ ପତ୍ର ଥିବା ଉଦ୍ଭଦରେ ପ୍ରଧାନମୂଳ ଥିବାବେଳେ ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରାବିନ୍ୟାସ ପତ୍ର ଥିବା ଉଦ୍ଭଦରେ ଗୁଚ୍ଛମୂଳ ଦେଖାଯାଇଥାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ–୮ : ଆସ ତୁଳନା କରିବା
କିଛି ଚଣା ଓ ମକା ମଞ୍ଜିକୁ ପାଣିରେ ଦୁଇ ତିନି ଦିନ ଭିଜାଇ ରଖ ।
ଚଣାମଞ୍ଜିର ଚୋପାକୁ ଛଡ଼ାଇ ଦିଅ । ଏବେ ଚଣା ଓ ମକା ମଞ୍ଜିର ଗଠନଙ୍କୁ ଭଲରେ ଦେଖ । ସେମାନେ ସମାନ ନା ଭିନ୍ନ ?
ଉଦ୍ଭଦରେ ପତ୍ରର ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଓ ମୂଳର ପ୍ରକାରଭେଦ ସହିତ ମଞ୍ଜିର ଗଠନରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ରହିଥାଏ । ଅଙ୍କୁରୋଦ୍ଗମ ସମୟରେ ଯେଉଁ ମଞ୍ଜିରୁ 2 ଟି ବୀଜପତ୍ର ବାହାରିଥାଏ ତାହାକୁ ଦ୍ଵିବୀଜପତ୍ରୀ (Dicotyledon) ଓ 1 ଟି ବୀଜପତ୍ର ବାହାରିଥିଲେ ତାହାକୁ ଏକବୀଜପତ୍ରୀ (Monocotyledon) ଉଦ୍ଭଦ କୁହାଯାଏ । ଦ୍ଵିବୀଜପତ୍ରୀ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜାଲକ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ ସହିତ ପ୍ରଧାନ ମୂଳ ରହୁଥିବାବେଳେ ଏକବୀଜପତ୍ରୀ ଉଭିଦରେ ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ ସହିତ ଗୁଚ୍ଛମୂଳ ରହିଥାଏ ।
2. ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ :
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚଳନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏମାନେ ଉଡ଼ିପାରନ୍ତି, ଦୌଡ଼ି ପାରନ୍ତି, ଗୁରୁଣ୍ଡି ପାରନ୍ତି, ଚାଲିପାରନ୍ତି ବା ଡେଇଁ ପାରନ୍ତି । ଏମାନେ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପାଇଁ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରିଥା’ନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କର ଡେଣା, ଗୋଡ଼ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସେମାନଙ୍କୁ ଚଳପ୍ରଚଳ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।
କାର୍ଯ୍ୟ−୯ : ଆସ ଖୋଜିବା
ତୁ ମେ ସାର ଣୀ –୨ ରେ କେତେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଚଳନ ଶୈଳୀ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଛ । ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ କିପରି ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି । ସେହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଚଳନ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବ । ଚିତ୍ରରେ ଅନେକ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଅଛନ୍ତି ଓ ଦେଖୁଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଏଥୁରେ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିବିଧତା ଉପରେ ଏକ ପୋଷ୍ଟର ତି ଆରି କରିପାରିବ । ତୁମେ ତିଆରି କରିଥିବା ପୋଷ୍ଟରରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଚିତ୍ରରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କେଉଁ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଚଳପ୍ରଚଳ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ?
ସାରଣୀରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କର ।
ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ କେଉଁ ଉପାୟରେ ଚଳପ୍ରଚଳ କରନ୍ତି ତାହା ଲକ୍ଷ୍ୟ କର ଏବଂ ଚଳପ୍ରଚଳ ହେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଶରୀରର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଲେଖ । ସାରଣୀରେ କିଛି ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି ।
ସାରଣୀ – ୫: ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଚଳନରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଙ୍ଗ
| କ୍ର.ସଂ. | ପ୍ରାଣୀର ନାମ | ଚଳନର ପ୍ରକାର | ଚଳପ୍ରଚଳ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଅଙ୍ଗ |
| ୧. | ପିମ୍ପୁଡ଼ି | ଚାଲେ ଓ ଉଡ଼େ | ଗୋଡ଼ ଓ ପର |
| ୨. | ଛେଳି | ଚାଲେ ଓ ଡିଏଁ | ଗୋଡ଼ |
| ୩. | ପାରା | ଉଡ଼େ | ଡେଣା/ପକ୍ଷ |
| ୪. | ମାଛି | ଚାଲେ ଓ ଉଡ଼େ | ଗୋଡ଼ ଓ ଡେଣା |
| ୫. | ମାଛ | ସନ୍ତରଣ | ପକ୍ଷ ଓ ଲାଞ୍ଜ |
| ୬. | ମଣିଷ | ଚାଲେ | ଗୋଡ଼ |
| ୭. | ଗେଣ୍ଡା | ଚାଲେ | ପାଦ |
| ୮. | ଜିଆ | ଚାଲେ | ପାର୍ଶ୍ଵପଦ ଓ ସିଟା |
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଚଳନ ଆଧାର ବ୍ୟତୀତ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ସେମାନଙ୍କ ଆକୃତି, ଆକାର, ଗଠନ, ରଙ୍ଗ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଧାରରେ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅଟନ୍ତି । ଏହି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ଉଭିଦ ପରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିବିଧତା ବୁଝିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କରିବା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ ।
ଜାନକୀ ଅମ୍ମାଲ (1897-1984) ପରିବେଶ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ଉଦ୍ଭଦ ବିଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ । ସେ ଭାରତର ସମୃଦ୍ଧ ଉଦ୍ଭଦ୍ର ଜୈବ ବିବିଧତାର ଦସ୍ତାବିଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ‘ସେଭ୍ ସାଇଲେଣ୍ଟ ଭ୍ୟାଲି’ ଅଭିଯାନରେ ସେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ବୋଟାନିକାଲ ସର୍ଭେ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ସେ ଭାରତର ଉଭିଦ ବିବିଧତାର ବସ୍ତାବିଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।
ସଫଳତାର କାହାଣୀ – ନୀରବ ଉପତ୍ୟକା ବଞ୍ଚାଅ ଆନ୍ଦୋଳନ :
କେରଳର ପାଲକ୍କଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ଜଙ୍ଗଲର ବାସ୍ତବ କାହାଣୀ । ଏହି କାହାଣୀଟି ଏକ ଆର୍ଦ୍ର ଜଙ୍ଗଲର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ସଂରକ୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାଇଲେଣ୍ଟ ଭ୍ୟାଲିକୁ ଜଙ୍ଗଲର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ରହୁ ନ ଥିବା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନଦ୍ଵାରା ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା । କୁନ୍ଥିପୁଜା ନଦୀ ଉପରେ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଡ୍ୟାମ୍ ପ୍ରସ୍ତାବ ବିରୋଧରେ ୧୦ ବର୍ଷ ଧରି ଲଢ଼େଇ ଜାରି ରହିଥିଲା । ସେହି ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ଉପାୟ ଯଥା ବ୍ୟାପକ ସଚେତନତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, ସମ୍ପାଦକମାନଙ୍କୁ ଚିଠି, ପ୍ରବନ୍ଧ, ଖବରକାଗଜ, ସେମିନାର ଏବଂ ଅଦାଲତରେ ଆବେଦନ ଓ ଅପିଲ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ନୀରବ ଉପତ୍ୟକାକୁ ବଞ୍ଚାଇବାରେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ସଫଳ ହୋଇଥିଲା ।
3. ବିଭିନ୍ନ ପରିବେଶରେ ଥିବା ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ :
ବିଭିନ୍ନ ପରିବେଶରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ବାସ କରିଥା’ନ୍ତି । ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଚଳନ ସେମାନଙ୍କର ପରିବେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ । ମାଛ ଜଳରେ ରହେ, ତେଣୁ ଜଳରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ତାହାର ଶରୀର ଗଠନ ଏବଂ ଡେଣାଗୁଡ଼ିକ ଉପଯୋଜିତ ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆକାର ଓ ଆକୃତି ପରସ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅଟେ ।
କାର୍ଯ୍ୟ–୧୦ : ଆସ ତୁଳନା କରିବା ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା
ତୁମେ କିମ୍ବା ତୁମ ସହପାଠୀମାନେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖୁଥିବା କିମ୍ବା ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିଥିବା ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାମ ତାଲିକା କର ।
ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିବେଶରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଭିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ତୁଳନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି ।
ସାରଣୀ – ୬ : ବିଭିନ୍ନ ପରିବେଶରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ
| କ୍ର.ସଂ | ମରୁଭୂମି | ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ | ସମୁଦ୍ର | ଜଙ୍ଗଲ | ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନ (ପୋଖରୀ) |
| ୧. | ଓଟ, ଓଟ ପକ୍ଷୀ | ଦେବଦାରୁ ଗଛ | ଶୈବାଳ | ସାପ, ହରିଣ | ମାଛ, ଗେଣ୍ଡା |
| ୨. | କଙ୍ଗାରୁ ମୂଷା | ଶାଳ, ପିଆଶାଳ | ମାଛ | ସିଂହ, ବାଘ | ଶାମୁକା, ସାପ |
| ୩. | ବିଛା, ଝିଟିପିଟି | ବାଘ, ଭାଲୁ | ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି | ଭାଲୁ, ସମ୍ବର | ଶୈବାଳ, ପଦ୍ମ |
| ୪. | ସପ୍ତଫେଣୀ | ସାପ, ଛେଳି | କଇଁଛ | କୁଟୁରା | କଇଁ, ଦଳ |
| ୫. | କସ୍ତରୀ ବଳଦ | ଘୁଷୁରୀ, ହରିଣ | ସାପ, ଅକ୍ଟୋପସ | ଶାଳ, ପିଆଶାଳ | କଇଁଛ |
ବିବିଧ ପରିସ୍ଥିତି କାରଣରୁ ଜୈବ ବିବିଧତା ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବଢୁଥିବା ଜୀବମାନେ ବିଶେଷ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥା’ନ୍ତି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ବିଶେଷ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ଉପଯୋଜନ (Adaptation) କୁହାଯାଏ ।
ରାଜସ୍ଥାନର ମରୁଭୂମିରେ ମୋଟା ଏବଂ ମାଂସଳଯୁକ୍ତ ଡାଳ ଥିବା କାକ୍ଟସ୍ ଗଛ ଥାଏ । ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ହିମାଳୟରେ ପାଇନ ଗଛ ଥାଏ । ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକ କୋନ ଆକୃତିର ଓ ଏହାର ନମନୀୟ ଏବଂ ଝୁଲନ୍ତା ଡାଳ ଥାଏ ।
ମରୁଜ ଉଭିଦ : ମରୁଭୂମିରେ ଏବଂ ରାତିରେ ଅତ୍ୟଧ୍ଵ ଥଣ୍ଡା ପାଣି ସଞ୍ଚୟ କରିପାରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ସାଧାରଣତଃ ଦିନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗରମ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଥାଏ । ମରୁଭୂମିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଉଭିଦର କାଣ୍ଡ ମାଂସଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଗରମ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ସହ୍ୟ କରିପାରେ ।
ପାଇନ ଗଛ : ବହୁତ କମ୍ ବର୍ଷା ହୁଏ । ଅଞ୍ଚଳର ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକରେ ବାରମ୍ବାର ତୁଷାରପାତ ହୋଇଥାଏ । ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ କିଛି ଗଛର ସହଜରେ ବରଫ ଖସାଇବା କ୍ଷମତା ରହିଥାଏ । ପାଇନ୍ ଗଛର ଆକୃତି ଓ ଝୁଲନ୍ତା ଡାଳ ସେମାନଙ୍କୁ ସହଜରେ ବରଫ ଖସାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।
ଓଟ : ମରୁଭୂମିରେ ଥିବା ଓଟର ଲମ୍ବା ଗୋଡ଼ ଓ ଚଉଡ଼ା ଖୁରା ଥାଏ । ଲମ୍ବା ଗୋଡ଼, ଚଉଡ଼ା ଓ ଗୋଟାଳିଆ ଖୁରା ଏହି ଓଟମାନଙ୍କୁ ବାଲିରେ ପଶି ନଯାଇ ଚାଲିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ବରଫ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ଓଟର ଗୋଡ଼ର ଉଚ୍ଚତା ମରୁଭୂମିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓଟମାନଙ୍କ ଗୋଡ଼ ତୁଳନାରେ ଛୋଟ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଛୋଟ ଗୋଡ଼ ସେମାନଙ୍କୁ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚାଲିବାକୁ ସାହଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।
ମରୁଭୂମିରେ ସହଜରେ ଖାଦ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ । ଓଟମାନେ ସେମାନଙ୍କ କୁଜରେ ଖାଦ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରିଥାନ୍ତି । ମରୁଭୂମିରେ ଓଟମାନଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ କୁଜ ରହିଥାଏ ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟର ଅଭାବ ସମୟରେ ବଞ୍ଚିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଅପରପକ୍ଷରେ ଶୀତଳ ମରୁଭୂମିର ଓଟମାନଙ୍କର ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ କୁଜ ରହିଥାଏ ।
ଶୀତଋତୁର ଶେଷ ଭାଗରେ ଏହି ଦୁଇଟି କୁଜ ସଂକୁଚିତ ହୋଇଯାଏ, କାରଣ ଶୀତଳ ମରୁଭୂମିରେ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ନ ଥାଏ ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କ କୁଜରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ସେମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ବେକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା କେଶ ରହିଥାଏ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବଳ ଥଣ୍ଡାରୁ ବଞ୍ଚିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
ରାଜସ୍ଥାନ ମରୁଭୂମିର ଓଟମାନେ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ପରିସ୍ରା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଳ ଶୁଖୁଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଝାଳ ବାହାରି ନଥାଏ । ଯେହେତୁ ଓଟମାନେ ନିଜ ଶରୀରରୁ ଅଧିକ ପାଣି ବାହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ପାଣି ନ ପିଇ ଅନେକ ଦିନ ବଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ।
ନଡ଼ିଆ : ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଗୋପାଳପୁର ଅଞ୍ଚଳର ନଡ଼ିଆ ଗଛରେ ବହୁତ ବଡ଼ ବଡ଼ ନଡ଼ିଆ କାନ୍ଧି ଦେଖୁବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ପ୍ରାୟ ସବୁ ଗଛରେ ଏହିପରି ନଡ଼ିଆ କାନ୍ଧିମାନ ରହିଥାଏ । ଏହି ଗଛର ପଇଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼ ବଡ଼ ଏବଂ ପାଣି ମଧ୍ୟ ବହୁତ ସ୍ଵାଦିଷ୍ଟ ଅଟେ । ପାତ୍ର କୋରାପୁଟରେ ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନଡ଼ିଆ ଗଛଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚତା କମ୍ ଅଟେ । ଗଛରେ ଛୋଟ କାନ୍ଧିମାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଓ ଏହି ଗଛର ପଇଡ଼ ପାଣି ସେତେଟା ସ୍ଵାଦିଷ୍ଟ ହୋଇ ନଥାଏ ।
ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବାସକରନ୍ତି ତାହାକୁ ପରିସ୍ଥାନ (Ecosystem) କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ : ସାମୁଦ୍ରିକ କଇଁଛମାନଙ୍କର ପରିସ୍ଥାନ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର ବା ମହାସମୁଦ୍ର । ଓଟର ପରିସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଗରମ କିମ୍ବା ଶୀତଳ ମରୁଭୂମି । ନଡ଼ିଆ ଗଛର ପରିସ୍ଥାନ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର କୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ । ଗୋଟିଏ ପରିସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହିପାରନ୍ତି । ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥାନ ଉକ୍ତ ଅଞ୍ଚଳର ଜୈବ ବିବିଧତା ଗଠନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।
ସଲିମ୍ ଅଲ୍ଲୀ (1896-1987) ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ବିବିଧତା ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭାରତ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ । ସେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଏକ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ସେମାନଙ୍କର ଯାତ୍ରା ପଥ ଏବଂ ବାସସ୍ଥାନର ଏକ ଦସ୍ତାବିଜ ପ୍ରସ୍ତତ କରିଥିଲେ । ଅଧିକ ବିବିଧତା ଥିବା ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ରେକର୍ଡ଼ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲେ । ରାଜସ୍ଥାନର ଭରତପୁରର କେଓଲାଦେଓ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ମାଣ୍ଡାସ୍ଥିତ ରଙ୍ଗନାଥୁରୁ ପକ୍ଷୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ତାଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ଅଞ୍ଚଳର ଉଦାହରଣ । ସେ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଉପରେ 10 ଟି ପୁସ୍ତକର ଏକ ଐତିହାସିକ ସଂକଳନ ରଚନା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ‘ବାର୍ଡମ୍ୟାନ୍ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । 1976 ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ପଦ୍ମ ବିଭୂଷଣ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଇଥିଲା ।
ଜୀବମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ କରାଯାଇଛି । ଯଥା –
ସ୍ଥଳଭାଗରେ ବାସ କରୁଥିବା ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥଳଜ (Terrestrial) କୁହାଯାଏ । ସ୍ଥଳଭାଗର ପରିସ୍ଥାନର ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଜଙ୍ଗଲ, ମରୁଭୂମି, ତୃଣଭୂମି ଏବଂ ପର୍ବତ । ଜଳରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଜଳଜ ବା ଜଳଚର ଜୀବ (Aquatic) କୁହାଯାଏ । ଜଳଜ ପରିସ୍ଥାନର ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ପୋଖରୀ, ହ୍ରଦ, ନଦୀ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର !
ବେଙ୍ଗ ଭଳି କେତେକ ପ୍ରାଣୀ ଉଭୟ ଜଳ ତଥା ସ୍ଥଳଭାଗରେ ବାସକରନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କୁ ଉଭୟଚର ପ୍ରାଣୀ (Amphibians) କୁହାଯାଏ । ବ୍ରାଇଓଫାଇଟା ଶ୍ରେଣୀର ଉଭିଦମାନେ ଉଭୟଚରର ଉଦାହରଣ ଅଟନ୍ତି ।
ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର :
ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହେବା କାରଣରୁ ଭାରତରେ ମହାବଳ ବାଘ, ଚିତା ବାଘ ଏବଂ ଗ୍ରେଟ୍ ଇଣ୍ଡିଆନ ବଷ୍ଟର୍ଡର ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଇଛି । ଆମର ଜୈବ ବିବିଧତାର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାର ଅନେକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି । ମହାବଳ ବାଘର ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଉଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ 1973 ମସିହାରେ ‘ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ଟାଇଗର’ ନାମକ ଏକ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା । ଚିତା ସଂଖ୍ୟାର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ 2022 ମସିହାରେ ‘ଚିତା ପୁନଃପ୍ରଚଳନ ପ୍ରକଳ୍ପ’ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା । ସେହିପରି ଗୁଜରାଟ, ରାଜସ୍ଥାନ ଓ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜ୍ୟରେ ଗ୍ରେଟ୍ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ବଷ୍ଟର୍ଡର ବାସସ୍ଥାନକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି ।
ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ : ପବିତ୍ର ବନ
ପବିତ୍ର ବନ ହେଉଛି ଏକ ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ । ଏହାର ଆକାର ବହୁତ ଛୋଟରୁ ବହୁତ ବଡ଼ । ପବିତ୍ର ବନ ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏଠାରେ ଅନେକ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ସମେତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ବାସକରନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ଏହି ବନଗୁଡ଼ିକରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇବା ଏବଂ ଗଛ କାଟିବା! କିମ୍ବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅପରିଷ୍କାର କରିବାକୁ କାହାକୁ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ । ଏହି ଉପାୟରେ ପବିତ୍ର ବନଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ।
ବିଜ୍ଞାନଭିତ୍ତିକ ପ୍ରମୁଖ ଶବ୍ଦ
୧. ବୃକ୍ଷ
୨. ବୁଦା
୩. ଗୁଳ୍ମ / ହର୍ବ
୪. ଶିରା ବିନ୍ୟାସ
୫. ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ
୬. ଜାଲକ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ
୭. ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ
୮. ଅନୁସନ୍ଧାନ
୯. ପ୍ରଧାନ ମୂଳ
୧୦. ଗୁଚ୍ଛମୂଳ
୧୧. ତୁଳନା
୧୨. ବୀଜପତ୍ର
୧୩. ଏକବୀଜପତ୍ରୀ ଉଭିଦ
୧୪. ଦ୍ଵିବୀଜପତ୍ରୀ ଉଭିଦ
୧୫. ସମ୍ପର୍କ
୧୬. ଜୈବ ବିବିଧତା
୧୭. ଉପଯୋଜନ
୧୮. ବିଶ୍ଳେଷଣ
୧୯. ଜଳଚର
୨୦. ସ୍ଥଳଚର
୨୧. ଉଭୟଚର
୨୨. ଲିପିବଦ୍ଧ
ବିଷୟବସ୍ତୁର ସାରାଂଶ :
- ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ବାସକରନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜୈବ ବିବିଧତାର ଏକ ଅଂଶ ।
- ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନତା ଏବଂ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଧାରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ ।
- ଉଭିଦର ମୂଳ, ଡାଳ, ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଧାରରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନତା ଏବଂ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଥାଏ ।
- ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକର ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଧାରରେ ଦଳରେ ବିଭକ୍ତ କରିବାର ପଦ୍ଧତିକୁ ବିଭାଗୀକରଣ କୁହାଯାଏ ।
- ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚତା, କାଣ୍ଡର ପ୍ରକାର ଏବଂ ଶାଖାର ଢାଞ୍ଚା ଆଧାରରେ ଉଭିଦଙ୍କୁ ବୃକ୍ଷ, ବୁଦା ଏବଂ ଗୁଳ୍ମରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ ।
- ମଞ୍ଜିରେ ଥିବା ବୀଜପତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଆଧାରରେ ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକୁ ଏକବୀଜପତ୍ରୀ ଏବଂ ଦ୍ଵିବୀଜପତ୍ରୀ ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ ।
- ଏକବୀଜପତ୍ରୀ ଉଭିଦର ପତ୍ରରେ ସାଧାରଣତଃ ଓ ଦ୍ଵିବୀଜପତ୍ରୀ ଉଭିଦର ପତ୍ରରେ ଜାଲକ ଶିରା
- ସମାନ୍ତରାଳ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଗୁଚ୍ଛମୂଳ ଥାଏ ବିନ୍ୟାସ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ମୂଳ ଥାଏ ।
- ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଚଳନ ଥାଏ ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ବର୍ଗୀକରଣର ଏକ ଆଧାର ହୋଇଥାଏ ।
- ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରିବେଶ ପରିସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଜୈବ ବିବିଧତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।
- ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଉଭିଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିବାରେ ସହାୟତା କରୁଥିବା ବିଶେଷ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଯୋଜନ କୁହାଯାଏ ।
- ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ବସବାସ କରନ୍ତି ତାହା ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ପରିସ୍ଥାନ ।
- ସେମାନଙ୍କର ପରିସ୍ଥାନ ଆଧାରରେ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଭିଦଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥଳଜ ଓ ଜଳଜ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ । ପରିସ୍ଥାନ ନଷ୍ଟ ହେବା କାରଣରୁ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଘର, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ବଳ ନଷ୍ଟ ହେବାରୁ ଜୈବ ବିବିଧତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ ।