Class 7

Students can use Class 7 Math Solution Odia Medium and Class 7 Maths Chapter 6 Question Answer Odia Medium ସଂଖ୍ୟା ଖେଳ to check their answers after solving exercises.

7th Class Maths Chapter 6 Question Answer Odia Medium

Class 7 Maths Chapter 6 Odia Medium

6.1 ସଂଖ୍ୟା କହେ ଆମ ଜିନିଷ :

Page No. (130 to 131)

Question 1.
ପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ଚିତ୍ରରେ ଥିବା ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକରୁ ଆମେ କ’ଣ ଜାଣୁଛନ୍ତି ? ପିଲାମାନେ ଏକ ଭିନ୍ନ ନିୟମ ଅବଲମ୍ବନ କରି ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟାର ନାମ କହିବେ । ଏହି ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ସୂଚାଉଛି ବୋଲି ତୁମେ ଭାବୁଛ ?

Solution:
ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିଲା ତା’ର ସମ୍ମୁଖରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିବା ଡେଙ୍ଗା ପିଲାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାର ନାମ କହିଛନ୍ତି । ପିଲାମାନେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାରରେ ସଜାଇ ହୋଇ
ଛିଡ଼ା ହେବେ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏହି ନୂଆ ସଜ୍ଜିକରଣ ଅନୁଯାୟୀ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟା କହିବେ ?

Question 2.
ତୁମେ କହିପାରିବ କି ? ଏହି ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ସୂଚନା ଦେଉଛନ୍ତି ? ନିରୀକ୍ଷଣ କର ଓ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର ।

Solution:
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିଲା କହୁଥିବା ସଂଖ୍ୟା ଛାତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଲେଖାଯାଇଛି । ‘0’ ଲେଖାଯାଇଥିବା ଛାତ୍ରର ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵର କୌଣସି ଛାତ୍ର ଡେଙ୍ଗା ନୁହେଁ । ‘1’ ଲେଖାଥିବା ଛାତ୍ରର ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥ‌ିବା ଛାତ୍ର ଡେଙ୍ଗା । ‘2’ ଲେଖାଥିବା ଛାତ୍ର ତାଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵର 2ଟି ଛାତ୍ର ଡେଙ୍ଗା । ‘5’ ଲେଖାଥିବା ଛାତ୍ରଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ତାଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା 5 ଜଣ ଏବଂ ସେହିପରି ‘6’ ଲେଖାଥିବା ଛାତ୍ରଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ତାଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା 6 ଜଣ ଡେଙ୍ଗା ଛିଡା ହୋଇଛନ୍ତି ।

ଏଠାରେ ସଂଖ୍ୟାକ୍ରମର ନିୟମଟି ହେଉଛି : ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିଲା ତା’ର ସମ୍ମୁଖରେ ଛଡ଼ା ହୋଇଥୁବା ଡେଙ୍ଗା ପିଲାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କହିବେ । ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇଟି ଚିତ୍ରକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ଏହି ସୂତ୍ରଟି ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରପାଇଁ ପ୍ରଜୁର୍ଯ୍ୟ କି ନାହିଁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କର ।

Question 3.
ଏହି ସୂତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି ନିମ୍ନସ୍ଥ ଚିତ୍ରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପିଲା କେଉଁ ସଂଖ୍ୟାର ନାମ କହିବେ ସେହି ସଂଖ୍ୟାକ୍ରମଟି ଲେଖ ।

Solution:

ନିଜେ କରି ଦେଖ :

Question 1.
ବହିର ଶେଷରେ ସଂଖ୍ୟାକାଠିଗୁଡ଼ିକୁ ସଜାଥ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚତାକୁ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସଜାଡ଼ି ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର, ଯେପରିକି କ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ପଢ଼ିବା ।
(a) 0, 1, 1, 2, 4, 1, 5
(b) 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0
(c) 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6
(d) 0, 1, 0, 1, 0, 1,
(e) 0, 1, 1, 1, 1, 1, 1
(f) 0, 0, 0, 3, 3, 3, 3
Solution:
(a) ଦିଆଯାଇଥ‌ିବା କ୍ରମ
= 0, 1, 1, 2, 4, 1, 5
ଉଚ୍ଚତାକୁ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସଜାଇ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କଲେ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ ।

(b) ଦିଆଯାଇଥିବା କ୍ରମ
= 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0
ଉଚ୍ଚତାକୁ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସଜାଇ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କଲେ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ ।

(c) ଦିଆଯାଇଥିବା କ୍ରମ
= 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6
ଉଚ୍ଚତାକୁ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସଜାଇ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କଲେ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ ।

(d) ଦିଆଯାଇଥିବା କ୍ରମ
= 0, 1, 0, 1, 0, 1, 0
ଉଚ୍ଚତାକୁ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସଜାଇ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କଲେ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ ।

(e) ଦିଆଯାଇଥିବା କ୍ରମ
= 0, 1, 1, 1, 1, 1, 1
ଉଚ୍ଚତାକୁ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସଜାଇ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କଲେ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ ।

(f) ଦିଆଯାଇଥିବା କ୍ରମ
= 0, 0, 0, 3, 3, 3, 3
ଉଚ୍ଚତାକୁ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସଜାଇ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କଲେ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ ।

Question 2.
ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉକ୍ତି ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି ଚିହ୍ନଟ କର ଯେ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ସତ୍ୟ, କେବଳ ବେଳେବେଳେ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଆଦୌ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ । ଯୁକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାର ସତ୍ୟାସତ୍ୟ ପ୍ରତିପାଦନ କର ।
(a) ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ‘0’ (ଶୂନ) କୁହନ୍ତି ତେବେ ସେ ସେହି ଦଳରେ ସବୁଠାରୁ ଡେଙ୍ଗା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଟନ୍ତି ।
(b) ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଡେଙ୍ଗା ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ‘0’ (ଶୂନ) ।
(c) ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି ‘0’ (ଶୂନ) ।
(d) ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଥମରେ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ଠିଆ ହୋଇ ନଥାନ୍ତି ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ମଝିରେ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଠିଆ ହୋଇଥାଆନ୍ତି । ସେ ‘0’ (ଶୂନ) କହିପାରିବେ ନାହିଁ ।
(e) ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ସଂଖ୍ୟା କହିବେ ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ନିଶ୍ଚିତ କମ୍ ।
(f) ଆଠଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିବା ଦଳରେ ସର୍ବବୃହତ୍ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା କ’ଣ ହୋଇପାରେ ?
Solution:
(a) ବେଳେବେଳେ ସତ୍ୟ । ପ୍ରଥମ ଚିତ୍ରରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କହିବେ ‘0’ ଓ ସେ ଗ୍ରୁପ୍‌ର ସବୁଠାରୁ ଡେଙ୍ଗା ।

ଦ୍ଵିତୀୟ ଚିତ୍ରରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି B କହିବେ ‘0’ ଓ ସେ ଗ୍ରୁପ୍‌ ସବୁଠାରୁ ଡେଙ୍ଗା ନୁହେଁ ।

(b) ସବୁବେଳେ ସତ୍ୟ । କାରଣ ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଡେଙ୍ଗା ହେଲେ ତେବେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଥ‌ିବା କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କଠାରୁ ଡେଙ୍ଗା ହୋଇପାରିବେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ସବୁଠାରୁ ଡେଙ୍ଗା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବଦା ‘0’ ହେବ ।

(c) ସବୁବେଳେ ସତ୍ୟ । ଯେହେତୁ ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତିର ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ନଥା’ନ୍ତି ତେଣୁ ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବଦା ‘0’ ହେବ ।

(d) ବେଳେବେଳେ ସତ୍ୟ । ପ୍ରଥମ ଚିତ୍ରରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ୯ ମଝିରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ‘0’ କହିବେ ।

ଦ୍ଵିତୀୟ ଚିତ୍ରରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ୯ ମଝିରେ ଅଛନ୍ତି । ମାତ୍ର ‘0’ କହିପାରିବେ ନାହିଁ ।

(e) ବେଳେବେଳେ ସତ୍ୟ । ପ୍ରଥମ ଚିତ୍ରରେ F ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟା 5 କହିବେ ଓ F ମଧ୍ୟ ଏହି ଗ୍ରୁପ୍‌ରେ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚତାରେ ଛୋଟ ।

ଦ୍ଵିତୀୟ ଚିତ୍ରରେ C ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟା 1 ଓ C ମଧ୍ୟ ଏହି ଗ୍ରୁପ୍‌ରେ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଉଚ୍ଚତାରେ ନୁହେଁ ଏହି ଗ୍ରୁପ୍‌ରେ ।

(f) ନିମ୍ନସ୍ଥ ଦର୍ଶାଯାଇଥ‌ିବା ଚିତ୍ରରେ ଆଠଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଥ‌ିବା ଦଳରେ ସର୍ବବୃହତ୍ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ହେଉଛି 7 ।

6.2 ଯୋଡ଼ ବେଯୋଡ଼ ବାଛ :

Page No. (132 to 136)

କିଶୋର ପାଖରେ ଥିବା ସଂଖ୍ୟାକାର୍ଡ଼କୁ ନେଇ ସେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନଧନ୍ଦାକୁ ସମାଧାନ କରିବାରେ ଲାଗିପଡ଼ିଛି । ତା’ ପାଖରେ ଥ‌ିବା 5 ଟି ଖାଲି କୋଠରି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଠରିରେ ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟା କାର୍ଡ଼ ରହିବ ଯେପରିକି କୋଠରିରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ସମଷ୍ଟି 30 ହେବ । ଏହି ଧନ୍ଦାକୁ ସମାଧାନ କରିବା ପାଇଁ କୌଶଳଟିଏ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିବ କି ?

Question 1.
ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟା କାର୍ଡ଼ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ୫ଟି ସଂଖ୍ୟା କାର୍ଡ଼ର ଯୋଗପଳ 30 ହେବ ? ଏହା ସମ୍ଭବ ହେବ କି ? ଏହି ସଂଖ୍ୟା କାର୍ଡ଼ ମଧ୍ୟରୁ 5ଟି କାର୍ଡ଼ ବାଛିବାର ଅନେକ ଉପାୟ ଅଛି । ସମସ୍ତ ସମ୍ଭାବନା ଯାଞ୍ଚ ନକରି ସମାଧାନ ଖୋଜିବା ପାଇଁ କୌଣସି କୌଶଳ ଅଛି କି ?
Solution:
ବାମ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା 5ଟି ବାକ୍ସ ମଧ୍ଯରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାକ୍ସରେ ଗୋଟିଏ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ରହିବ ।
5ଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ ଏକ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ଏବଂ ଏହା 30 ସହ ସମାନ ହେବ ନାହିଁ । କାରଣ 30 ଏକ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
∴ ଏହାର ସମାଧାନ ପାଇଁ କୌଣସି କୌଶଳ ନାହିଁ ।
ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳ ସର୍ବଦା ଯୁଗ୍ମ ହେବ ।
ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ ସର୍ବଦା ଯୁଗ୍ମ ହେବ ।

Question 2.
ତିନୋଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଯୋଗକଲେ ଯୋଗଫଳ କେଉଁ ପ୍ରକାର ସଂଖ୍ୟା ହେବ ? ଯୋଗଫଳକୁ ଯୋଡ଼ିରେ ପ୍ରକାଶ କରିହେବ କି ?
Solution:
ତିନୋଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ = ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ + ଗୋଟିଏ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା । = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
∴ ତିନୋଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଯୋଗକଲେ ଯୋଗଫଳ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ । ଯୋଗଫଳକୁ ଯୋଡ଼ିରେ ପ୍ରକାଶ କରିହେବ ନାହିଁ ।

Question 3.
ଯୋଗଫଳ କେଉଁ ପ୍ରକାର ସଂଖ୍ୟା ହେବ, ଅନ୍ଵେଷଣ କର ।
(a) ଚାରୋଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା
(b) ପାଞ୍ଚୋଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା
(c) ଛଅଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା
Solution:
(a) ଚାରୋଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ
= ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ + ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ ।
= ଯୁଗ୍ମସଂଖ୍ୟା + ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଯୁଗ୍ମସଂଖ୍ୟା ।

(b) ପାଞ୍ଚୋଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ = (ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ + ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ) + ଗୋଟିଏ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
= ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।

(c) ଛଅଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ
= ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ + ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ + ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ
= ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।

Question 4.
ସୋମ ଓ ଓମ୍ ଦୁଇଭାଇ । ଠିକ୍ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ବ୍ୟବଧାନରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଛନ୍ତି । ଆଜି ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମଦିନ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି । ଓମ୍‌ଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ ଦୁହିଁଙ୍କର ବୟସ ମିଶି 112 ଅଟେ । ଏହା ସମ୍ଭବ କି ? କାହିଁକି ହେବ କିମ୍ବା କାହିଁକି ହେବ ନାହିଁ ?
Solution:
ଯେହେତୁ ଦୁଇଭାଇ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ବ୍ୟବଧାନରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ବୟସ ଦୁଇଟି କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ହେବ । ସେମାନଙ୍କର ବୟସ 51 ଓ 52 ହୋଇପାରିବ କି ?

51 + 52 = 103 । ଆଉ କିଛି କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟାର ଉଦାହରଣ ନିଅ, ଯାହାର ଯୋଗଫଳ 112 ହେବ ।
ଗଣନ ସଂଖ୍ୟା 1, 2, 3, 4, 5, ….. କ୍ରମରେ ଯୁଗ୍ମ ଓ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ଗୋଟିକ ପରେ ଗୋଟିଏ ଥାଆନ୍ତି । ଦୁଇଟି କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଅଯୁଗ୍ମ ଅଟେ ।

ଏକ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଏକ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି କେଉଁ ପ୍ରକାର ସଂଖ୍ୟା ହେବ ? ସେମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳକୁ ଆମେ ଯୋଡ଼ିରେ ସଜାଇ ଲେଖିପାରିବା ନାହିଁ । ତେଣୁ ଏହା ଏକ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ।

ଯେହେତୁ 112 ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସୋମ୍ ଓ ଓମ୍‌ର ବୟସ ଦୁଇଟି କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର ବୟସର ସମଷ୍ଟି 112 ହେବ ନାହିଁ ।
ଆମେ ଯୁଗ୍ମ କିମ୍ବା ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଧର୍ମକୁ ସୂଚାଇବା ପାଇଁ ଯୋଡ଼, ବେଯୋଡ଼ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଉ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ଦୁଇଟି କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି ଅଯୁଗ୍ମ ଅଟେ ଏବଂ ସେହିପରି ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି ଯୁଗ୍ମ ଅଟେ ।

ନିଜେ କରି ଦେଖ :

Question 1.
ଯୁଗ୍ମ ଏବଂ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଚିତ୍ରିତ ଉପସ୍ଥାପନାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକରି ନିମ୍ନସ୍ଥ ଯୋଗକ୍ରିୟାରେ ଯୁଗ୍ମ ବା ଅଯୁଗ୍ମ (ଯୋଡ଼, ବେଯୋଡ଼) ସ୍ଥିର କର ।
(a) ଦୁଇଟି ଯୁଗ ଓ ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ
(ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ : ଯୁଗ୍ମ + ଯୁଗ୍ମ + ଅଯୁଗ୍ମ + ଅଯୁଗ୍ମ)
Solution:
ଦୁଇଟି ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ
= ଦୁଇଟି ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ + ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ
= ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଯୁଗ୍ମସଂଖ୍ୟା ।

(b) ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ଓ ତିନୋଟି ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ
Solution:
ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ତିନୋଟି ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ
= ଦୁଇଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ + ତିନୋଟି ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ ।
= ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଯୁଗ୍ମସଂଖ୍ୟା = ଯୁଗ୍ମସଂଖ୍ୟା

(c) ପାଞ୍ଚୋଟି ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ
Solution:
ଆମେ ଜାଣିଛେ ଯେକୌଣସି ସଂଖ୍ୟକ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମସଂଖ୍ୟା । ତେଣୁ ପାଞ୍ଚୋଟି ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ।

(d) ଆଠଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ
Solution:
ଆମେ ଜାଣିଛେ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ ସର୍ବଦା ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା । ତେଣୁ ଆଠଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ।

Question 2.
ଆମେ ଜାଣୁ !
(a) ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
(b) ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
(c) ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
ଠିକ୍ ସେହିପରି, ନିମ୍ନରେ ଥ‌ିବା ପରିସ୍ଥିତି ପାଇଁ ଯୁଗ୍ମ ବା ଅଯୁଗ୍ମ ଲେଖ ।
(d) ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା – ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = _____________ ।
(e) ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା – ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = _____________ ।
(f) ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା – ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = _____________ ।
(g) ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା – ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = _____________ ।
Solution:
(d) ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା – ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
(e) ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା – ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଯୁଗ ସଂଖ୍ୟା ।
(f) ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା – ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଅଯଗ ସଂଖ୍ୟା ।
(g) ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା – ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।

ଗ୍ରୀକ୍ଟରେ ଥ‌ିବା ଛୋଟ ବର୍ଗାକାର କ୍ଷେତ୍ର :

ଗୋଟିଏ 3 × 3 ଗ୍ରୀଡ଼ରେ ୨ଟି ଛୋଟ ବର୍ଗାକାର କୋଠରି ଅଛି ଯାହା ଏକ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ । ପୁନଶ୍ଚ 3 × 4 ଗ୍ରୀଡ଼ରେ 12ଟି ବର୍ଗାକାର କୋଠରି ଅଛି ଯାହା ଏକ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ଅଟେ ।

Question 1.
ଏକ ଗ୍ରୀକ୍ଟର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥର ମାପ ଜଣା ଥିଲେ ହିସାବ ନକରି ସେଥୁରେ କେତୋଟି ଛୋଟ ବର୍ଗାକାର କୋଠରି ହୋଇପାରିବ ଏବଂ ଏହା ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ବା ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ହେବ କହିପାରିବ କି ?
Solution:

ଯଦି ଗୋଟିଏ ଗ୍ରୀଡ଼ରେ m ସଂଖ୍ୟକ ଧାଡ଼ି ଓ n ସଂଖ୍ୟକ ସ୍ତମ୍ଭ ଥାଏ, ସେଥିରେ ଥ‌ିବା ଛୋଟ ବର୍ଗାକାର
କୋଠରି ସଂଖ୍ୟା = m × n
ଉଦାହରଣ : ଗୋଟିଏ ଗ୍ରୀଡ଼ରେ 3 ଧାଡ଼ି ଓ 4ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଅଛି ।
ଛୋଟ ବର୍ଗକୋଠରି ସଂଖ୍ୟା = 3 × 4 = 12
ମନେକର ଗୋଟିଏ ଗ୍ରୀଡ୍‌ର ଧାଡ଼ିସଂଖ୍ୟା = m
ଓ ସ୍ତମ୍ଭ ସଂଖ୍ୟା = n ।
ଆମେ ପାଇବା m × n ସଂଖ୍ୟକ ଛୋଟ କୋଠରି ।
ଯଦି m ଓ n ଉଭୟ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହୋଇଥାନ୍ତି ତେବେ m × n = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ।
ଯଦି m ଓ n ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହୋଇଥାନ୍ତି ତେବେ m × n = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା
ଯଦି m ଓ n ଉଭୟ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହୋଇଥାନ୍ତି ତେବେ m × n = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ।

Question 2.
ନିମ୍ନସ୍ଥ ପରିମାପ ବିଶିଷ୍ଟ ଗ୍ରୀଡ଼ଗୁଡ଼ିକରେ ଛୋଟ ବର୍ଗାକାର କୋଠରି ସଂଖ୍ୟା ଯୁଗ୍ମ ବା ଅଯୁଗ୍ମ ହେବ ବାହାର କର ।
(a) 27 × 13
(b) 42 × 78
(c) 135 × 654
Solution:
(a) ଦିଆଯାଇଥିବା ଗ୍ରୀଡ଼ = 27 × 13
ଏଠାରେ 27 ଓ 13 ଉଭୟ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ଅଟନ୍ତି ।
∴ ଗ୍ରୀଡ଼ରେ ଥ‌ିବା ଛୋଟ ବର୍ଗାକାର କୋଠରି ସଂଖ୍ୟା ଅଯୁଗ୍ମ ହେବେ ।

(b) ଦିଆଯାଇଥିବା ଗ୍ରୀଡ଼୍ = 42 × 78
ଏଠାରେ 42 ଓ 78 ଉଭୟ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ଅଟନ୍ତି ।
∴ ଗ୍ରୀଡ଼ରେ ଥ‌ିବା ଛୋଟ ବର୍ଗାକାର କୋଠରି ସଂଖ୍ୟା ଯୁଗ୍ମ ହେବେ ।

(c) ଦିଆଯାଇଥୁବା ଗ୍ରୀଡ଼୍ = 135 × 654
ଏଠାରେ 135 ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ଓ 654 ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ଅଟନ୍ତି ।
∴ ଗ୍ରୀଡ଼ରେ ଥ‌ିବା ଛୋଟ ବର୍ଗାକାର କୋଠରି ସଂଖ୍ୟା ଯୁଗ୍ମ ହେବେ ।

ପରିପ୍ରକାଶରେ ଯୋଡ଼-ବିଯୋଡ଼ :
ଏକ ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶ 3n + 4 ବିଚାରକୁ ନିଅ । nର ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟ ପାଇଁ ପରିପ୍ରକାଶର ମାନ ଯୋଡ଼ (ଯୁଗ୍ମ) ଓ ବିଯୋଡ଼ (ଅଯୁଗ୍ମ) ହେବ ।

n	3n + 4 ର ମୂଲ୍ୟ	ଯୁଗ୍ମ / ଅଯୁଗ୍ମ
3	13	ଅଯୁଗ୍ମ
8	28	ଯୁଗ୍ମ
10	34	ଯୁଗ୍ମ

Question 1.
ଏକ ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶ ଲେଖ ଯାହାର ମୂଲ୍ୟ ସର୍ବଦା ଯୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ା ହୋଇ ରହିପାରିବ ବା ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ । ଉଦାହରଣ : (କ) 100b (ଖ) 48n – 2 । ଏହିପରି ଆଉ କିଛି ଉଦାହରଣ ଲେଖ ।
Solution:
(କ) ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶଟି = 100b
ଯେହେତୁ 100 ସଂଖ୍ୟାଟି ଯୁଗ୍ଧ, ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶ 100b ହେଉଛି ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
(ଯେକୌଣସି b ର ମୂଲ୍ୟ ପାଇଁ)

(ଖ) ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶଟି 48n – 2
ଯେହେତୁ 48 ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା, n ର ଯେକୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ପାଇଁ 48n ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
∴ 48n – 2 ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା, କାରଣ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା – ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।

(ଗ) ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶଟି 4n + 1
ଯେହେତୁ 4 ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା, n ର ଯେକୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ପାଇଁ 4n ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
∴ 4n + 1 ଗୋଟିଏ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା, କାରଣ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।

(ଘ) ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶଟି 2n + 3
ଯେହେତୁ 2 ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା, n ର ଯେକୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ପାଇଁ 2n ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
∴ 2n + 3 ଗୋଟିଏ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା, କାରଣ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।

Question 2.
କିଛି ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶ ଲେଖ ଯାହାର ମୂଲ୍ୟ ସର୍ବଦା ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ।
Solution:
ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶଟି 4n + 1
ଯେହେତୁ 4 ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା, n ର ଯେକୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ପାଇଁ 4n ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
∴ 4n + 1 ଗୋଟିଏ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା, କାରଣ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।

Question 3.
3n + 4 ପରି ଅନ୍ୟ ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶ ଲେଖ ଯାହାର ମାନ ଯୁଗ୍ମ କିମ୍ବା ଅଯୁଗ୍ମ ହୋଇପାରେ ।
Solution:
ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶଟି = 5n + 8, ଯେଉଁଠାରେ n ଯୁଗ୍ମ କିମ୍ବା ଅଯୁଗ୍ମ ହୋଇପାରେ ।
5 ଗୋଟିଏ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା । ଯଦି n ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହୁଏ, 5n = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ।
∴ 5n + 8 ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ । କାରଣ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା
ଯଦି n ଗୋଟିଏ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହୁଏ, 5n = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ।
∴ 5n + 8 ଗୋଟିଏ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ, କାରଣ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।

Question 4.
k = 1, 2, 3, …… ପାଇଁ 6k + 2 ପରିପ୍ରକାଶର ମୂଲ୍ୟ 8, 14, 20, ………….. ଯେଉଁଥରେ ଅନେକ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ନାହିଁ ।
Solution:
k = 1 ପାଇଁ, 6k + 2 = 6 × 1 + 2 = 8
k = 2 ପାଇଁ, 6k + 2 = 6 × 2 + 2 = 14
k = 3 ପାଇଁ, 6k + 2 = 6 × 3 + 2 = 20
k = 4 ପାଇଁ, 6k + 2 = 6 × 4 + 2 = 26
∴ k = 1, 2, 3, ……. ପାଇଁ 6k + 2 ପରିପ୍ରକାଶର ମୂଲ୍ୟ 8, 14, 20, ………. ଯେଉଁଥରେ ଅନେକ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ନାହିଁ ।

Question 5.
ଏପରି କିଛି ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶ ଲେଖୁପାରିବା କି ଯାହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆମେ ସମସ୍ତ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାକୁ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରିପାରିବା (ସୂଚନା : ସମସ୍ତ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଏକ ଗୁଣନୀୟକ 2)
Solution:
ମନେକର ଗୋଟିଏ ପରିପ୍ରକାଶ = 2n
n = 1 ପାଇଁ, 2n = 2 × 1= 2
n = 2 ପାଇଁ, 2n = 2 × 2 = 4
n = 3 ପାଇଁ, 2n = 2 × 3 = 6
n = 4 ପାଇଁ, 2n = 2 × 4 = 8
…………………………………
…………………………………
…………………………………
…………………………………
…………………………………
…………………………………
∴ ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶ 2n ପାଇଁ, ଆମେ କେବଳ ଯୁଗ୍ମସଂଖ୍ୟା ପାଇପାରିବା 2, 4, 6, ….. ଇତ୍ୟାଦି ।

Question 6.
ଏପରି ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶ ଅଛି କି ଯାହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆମେ ସମସ୍ତ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାକୁ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରିପାରିବା । ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ 4 ର ଗୁଣିତକ ପରିପ୍ରକାଶର n ତମ ପଦଟି ଇଂରାଜୀ ଅକ୍ଷର ‘n’କୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସୂଚିତ ହୋଇଥାଏ ଯହିଁରେ n ଅନୁକ୍ରମର ପଦ ସଂଖ୍ୟାକୁ ସୂଚିତ କରେ । (ଯଥା- ପ୍ରଥମ, 23 ତମ (ତେଇଶିତମ), 100 ତମ (ଶହେତମ) ଏବଂ 17 ତମ (ସତରତମ)…. ଇତ୍ୟାଦି)
Solution:
ମନେକର ଗୋଟିଏ ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶଟି 2n – 1
ଯେହେତୁ 2 ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା, n ର ଯେକୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ପାଇଁ 2n ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ।
∴ 2n – 1 ଗୋଟିଏ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ, କାରଣ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା – ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
n = 1 ପାଇଁ, 2n – 1 = 2 × 1 – 1 = 2 – 1 = 1
n = 2 ପାଇଁ, 2n – 1= 2 × 2 – 1 = 4 – 1 = 3
n = 3 ପାଇଁ, 2n – 1 = 2 × 3 – 1 = 6 – 1 = 5
n = 4 ପାଇଁ, 2n – 1 = 2 × 4 – 1 = 8 – 1 = 7
…………………………………
…………………………………
…………………………………
…………………………………
…………………………………
…………………………………
∴ ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶ 2n – 1 ପାଇଁ, ଆମେ କେବଳ ଅଯୁଗ୍ମସଂଖ୍ୟା ପାଇପାରିବା 1, 3, 5, 7…… ଇତ୍ୟାଦି ।

Question 7.
2 ର ଗୁଣିତକ ପାଇଁ n ତମ ପଦଟି କ’ଣ ହୋଇପାରେ ? କିମ୍ବା n ତମ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାଟି କ’ଣ ?
Solution:
ମନେକର ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶଟି = 2n, ଯେଉଁଠାରେ n ଯେକୌଣସି ଏକ ସଂଖ୍ୟା ।
n = 1, 2, 3, 4, ………… ପାଇଁ ଗାଣତିକ ପରିପ୍ରକାଶଟି 2, 4, 6, 8 ….. ହେବ, ଯାହାକି ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସୂତ୍ର = 2n, ଯେଉଁଠାରେ n ଯୁଗ୍ମ କିମ୍ବା ଅଯୁଗ୍ମ ହୋଇପାରେ ।
∴ n ତମ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = 2n
ମନେକର ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶଟି = 2n – 1, ଯେଉଁଠାରେ n ଯେକୌଣସି ସଂଖ୍ୟା ।
n = 1, 2, 3, 4………….. ପାଇଁ ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶଟି 1, 3, 5, 7 ………. ହେବ, ଯାହାକି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସୂତ୍ର = 2n – 1, ଯେଉଁଠାରେ n ଯୁଗ୍ମ କିମ୍ବା ଅଯୁଗ୍ମ ହୋଇପାରେ ।
∴ n ତମ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ସଂଖ୍ୟା = 2n – 1

Question 8.
ଶହେ ତମ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାଟି କେତେ ?
Solution:
ଆମେ ଜାଣିଛେ n ତମ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = 2n – 1
∴ 100 ତମ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = 2 × 100 – 1 = 200 – 1 = 199

Question 9.
ଶହେତମ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାଟି କେତେ ?
Solution:
ଆମେ ଜାଣିଛେ n ତମ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = 2n
∴ 100 ତମ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = 2 × 100 = 200

6.3 ଗ୍ରୀଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଵେଷଣ :

Page No. (136 to 140)

ଏହି 3 × 3 ଗ୍ରୀଡ଼କୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କର । ଏକ ସାଧାରଣ ନିୟମକୁ ପାଥେୟ କରି ଏଥରେ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଲେଖାଯାଇଛି । 1 ରୁ 9 ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ନକରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି । ପୁନଶ୍ଚ ଗ୍ରୀଡ଼ ବାହାରେ ବୃତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ସଂଖ୍ୟା ଲେଖାଯାଇଛି ।

Question 1.
ନିମ୍ନସ୍ଥ ଗ୍ରୀଡ଼ଗୁଡ଼ିକର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।

Solution:

(i) ଆମେ ଦେଖ‌ିଲେ ଯେ 13 + 14 + 18 = 45
ଓ 24 + 9 + 12 = 45
1 + 2 + 3 + …… + 8 + 9 = 45
1 ରୁ 9 ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ନକରି ଗ୍ରୀଡ୍ସକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ କରି ଲେଖିହେବ ।

(ii) ଆମେ ଦେଖ‌ିଲେ ଯେ 24 + 15 + 16 = 45
ଓ 12 + 16 + 17 = 45
1 + 2 + 3 + …… + 8 + 9 =45
1 ରୁ 9 ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ନକରି ଗ୍ରୀଡ଼କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ କରି ଲେଖୁହେବ ।

Question 2.
ନିମ୍ନ ଗ୍ରୀକ୍ଟର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନରେ ସ୍ଵାଭାବିକ ସଂଖ୍ୟା ଲେଖୁ ଗ୍ରୀଡ୍‌ର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।

Solution:

ଏହି ଗ୍ରୀଡ୍‌ରେ ସଂଖ୍ୟା 9 ଅଛି, ଯାହା ପୂରଣ ହୋଇଛି ।
ତେଣୁ ଆମେ 1, 2, 3 ……. 8 ସଂଖ୍ୟାକୁ ନେଇ
ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବାକୁ ହେବ ।
ତୃତୀୟ ସ୍ତମ୍ଭର ଯୋଗଫଳ = 26
ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟା 9 ହେଲେ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ସଂଖ୍ୟାର
ଯୋଗଫଳ 26 – 9 = 17 ହେବ ।
1, 2, 3, ……..8 ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଦୁଇଟି ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ 17 ହେବ ନାହିଁ ।
ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟା 9 ପରେ 8 ଓ 7 ଅଛି । 8 + 7 = 15 ହେବ ।
ପ୍ରଥମ ଧାଡ଼ିର ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳ 5 ଅଛି ।
କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳ 1 + 2 + 3 = 6 ହେବ ।
∴ ଗ୍ରୀଡ଼ଟି ପୂରଣ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେବ ନାହିଁ ।

Question 3.
ଉପରିସ୍ଥ ଗ୍ରୀକ୍ଟର ଶୂନ୍ୟ କୋଠରିଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । କାରଣ କ’ଣ ?
Solution:
ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସର୍ବନିମ୍ନ ରାଶି ; 1 + 2 + 3 = 6
ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସର୍ବବୃହତ୍ ରାଶି : 9 + 8 + 7 = 24
ତେଣୁ ବୃତ୍ତ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟା 6 ଠାରୁ ସାନ ହେବ ନାହିଁ କିମ୍ବା 24 ଠାରୁ ବଡ଼ ହେବ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଦତ୍ତ ଗ୍ରୀଷ୍ମଲି ବୃତ୍ତସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ 5 ଏବଂ 26 ରହିଅଛି । ତେଣୁ ଏହି ଗ୍ରୀନ୍ଥର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।

Question 4.
ତିନୋଟି ଧାଡ଼ିର ସଂଖ୍ୟା ଏକତ୍ର ମିଶିଲେ ଏବଂ ସ୍ତମ୍ଭ ସଂଖ୍ୟାମାନ ଏକତ୍ର ମିଶିଲେ ଯୋଗଫଳ କାହିଁକି 45 ହେବ ?

Solution:
ଦତ୍ତ ଗ୍ରୀଡ୍ର ଆମେ ଦେଖୁଲେ ଯେ ଧାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକର ଯୋଗଫଳ ଏବଂ ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକର ଯୋଗପଳ ସମାନ । ଏଠାରେ 1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି ।
1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, 9ଟି ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ
1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6 + 7 + 8 + 9 = 45

ଏକ ବର୍ଗ ଗ୍ରୀଡ୍‌ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାଡ଼ି, ସ୍ତମ୍ଭ ଓ କୌଣିକ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳ ସମାନ ହେଲେ ତାହାକୁ ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗ କୁହାଯାଏ । ଧାଡ଼ି ବା ସ୍ତମ୍ଭରେ ଥିବା ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳକୁ କୁହୁକ ସମଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ ।

ମନଇଚ୍ଛା ଯେକୌଣସି ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି କୁହୁକ ବର୍ଗଟିର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା କଷ୍ଟକର । କାରଣ, ଆମେ ଦେଖୁଲେ 1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାରକରି (ପୁନରାବୃତ୍ତି ନକରି) ଅନେକ ଉପାୟରେ ବର୍ଗଗୁଡ଼ଇକ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରାଯାଇପାରେ । ପ୍ରକୃତରେ ଦେଖାଯାଇଛି 3, 62,880 ଉପାୟରେ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରୀଡ୍ରେ ଲେଖୁହେବ । ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ଏଥୁମଧ୍ୟରୁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ଉପାୟ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ଏକ କୁହୁକବର୍ଗ କେତୋଟି କୌଶଳରେ ପୂରଣ କରାଯାଇପାରିବ ତାହା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ ।

Question 1.
କୁହୁକ ରାଶି କେତେ ହୋଇପାରେ ? ଏହା ଯେକୌଣସି ସଂଖ୍ୟା ହୋଇପାରିବ କି ?
Solution:
ଆମେ ଦେଖୁବା ଯେ 1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି ଏକ 3 × 3 ଗ୍ରୀଡ୍‌ର ଧାଡ଼ି ରାଶିଗୁଡ଼ିକର ଯୋଗଫଳ 45 ହେବ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାଡ଼ିର ରାଶିଗୁଡ଼ିକର ଯୋଗପଳ 15 ହେବ । ଆମେ ଜାଣିଲେ ଯେ । ରୁ 9 ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗରେ କୁହୁକ ରାଶି 15 ହେବା ଜରୁରୀ ଅଟେ । ଏହା ଯେକୌଣସି ସଂଖ୍ୟା ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ ।

Question 2.
କୁହୁକ ବର୍ଗର କେନ୍ଦ୍ରରେ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ରାଶିଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ହେବ ?

Solution:
ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ସମ୍ଭାବନାକୁ ବିଚାର କରିବା । କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟା 9 ହୋଇପାରିବ କି ? ଯଦି ହଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଗ କୋଠରିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିକରେ 8 ନିଶ୍ଚିତ ଆସିବ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ : କୌଣସିକ ରାଶିର ଯୋଗଫଳ 8 + 9 + ଅନ୍ୟ ଏକ ସଂଖ୍ୟା = 15 ହେବ କି ? କିନ୍ତୁ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଆମେ 8 କୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖୁଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ପରିସ୍ଥିତି ଉପୁଜିବ । ତେଣୁ କେନ୍ଦ୍ରରେ 9 ରହିପାରିବ ନାହିଁ । କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟା ‘1’ ହୋଇପାରିବ କି ? ଯଦି ହଁ 2 ଅନ୍ୟ ଏକ କୋଠରିରେ ଲେଖାଯାଇ ପାରିବ । ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ 2 + 1 + ଅନ୍ୟ ଏକ ସଂଖ୍ୟା = 15 । ଏହା ଅସମ୍ଭବ । କାରଣ, ଆମେ କେବଳ 1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରୁଛୁ । ଆମେ l କୁ ଯେଉଁଠାରେ ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହେବ । ତେଣୁ । ରହିପାରିବ ନାହିଁ ।

1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟରୁ ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟା 5 ହେବା ଜରୁରୀ ।

କୁହୁକ ବର୍ଗର କେଉଁ କୋଠରିରେ କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ସଂଖ୍ୟା । ଏବଂ ବୃହତ୍ତମ ସଂଖ୍ୟା 9 ଆସିବ । ଆମେ ଦ୍ଵିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରୁ ଜାଣିଲୁ ଯେ । ଓ 9 ସଂଖ୍ୟାଦ୍ଵୟ ସୀମାବର୍ତ୍ତୀ କୋଠରିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ କୋଠରିରେ ରହିବେ ।

ଯଦି 1 କୁ ବାମପଟେ ଉପରିସ୍ଥ କୋଣ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ ତେବେ 1 କୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ସଂଖ୍ୟାରେ ତିନୋଟି ଉପାୟରେ ଯୋଗ କରି ଯୋଗଫଳ 15 ନିଶ୍ଚିତ ପାଇବା ।
ଆମେ ପାଇବା, 1 + 5 + 9 = 15
1 + 6 + 8 = 15 ଦୁଇଟି ଉପାୟରେ ଲେଖିପାରିବା ।

Question 3.
9 କୁ ଏକ କୌଣିକ ସ୍ଥିତିରେ ରଖାଯାଇପାରିବ କି ?
Solution:
ସଂଖ୍ୟା 1 ଏବଂ 9 କୌଣିକ ସ୍ଥିତିରେ ଆଦୌ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ସେ ଦୁହେଁ ମଝି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ରହିପାରିବେ ।

Question 4.
1 ଏବଂ 9 ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସ୍ଥିତିଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶାଇ ପାରିବ କି ? ବର୍ତ୍ତମାନ, ଆମ କୁହୁକ ବର୍ଗର ଗୋଟିଏ ପୂର୍ବ ଧାଡ଼ି କିମ୍ବା ସ୍ତମ୍ଭ ଅଛି । ଏହାକୁ ସମାପ୍ତ କର ।
Solution:

ନିଜେ କରି ଦେଖ :

Question 1.
1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି କେତୋଟି ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ କୁହୁକ ବର୍ଗ ତିଆରି କରାଯାଇପାରିବ ?
Solution:
1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟାକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ନକରି ଆମେ 8ଟି କୁହୁକ ବର୍ଗ ତିଆରି କରିପାରିବା ।

Question 2.
2 ରୁ 10 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କର । ଏଥନିମନ୍ତେ କେଉଁ କୌଶଳ ଅବଲମ୍ବନ କରିବ ? ଏହାକୁ 1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି ଗଠନ କରିଥୁବା କୁହୁକ ବର୍ଗ ସହିତ ତୁଳନା କର ।
Solution:
1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯଥା – 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 ସଂଖ୍ୟାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଗ୍ରୀଡ଼ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରିବା ।

2 ରୁ 10 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯଥା – 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 ସଂଖ୍ୟାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଗ୍ରୀଡ଼୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରିବା ।

Question 3.
ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗ ନିଅ, ଏବଂ
(a) କୁହୁକ ବର୍ଗର ପ୍ରତି କୋଠରିରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାକୁ 1 ବଢ଼ାଅ ।
(b) କୁହୁକ ବର୍ଗର ପ୍ରତି କୋଠରିରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦ୍ଵିଗୁଣିତ କର ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଫଳାଫଳ ଗ୍ରୀଡ଼ଟି ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗ ହେଉଛି କି ? ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ କୁହୁକ ରାଶି କିପରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି ଲକ୍ଷ୍ୟ କର ।
Solution:

ମନେକର 1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟାକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ନକରି ଗ୍ରୀଡ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି 15 ହେବ ଏବଂ ଗ୍ରୀଡ଼ଟି ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର
ହେବ ।

(a) କୁହୁକ ବର୍ଗର ପ୍ରତି କୋଠରିରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାକୁ 1 ବଢ଼ାଇଲେ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି 18 ହେବ ଏବଂ ଗ୍ରୀଜ୍ଝଟି ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ । ଆମେ ଦେଖୁଲେ ଯେ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର କ୍ରମରେ 1 ବର୍ଦ୍ଧିତ କଲେ ଗ୍ରୀକ୍ଚର ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳରେ 3 ବୃଦ୍ଧି ଘଟୁଛି ।

(b) କୁହୁକ ବର୍ଗର ପ୍ରତି କୋଠରିରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦ୍ଵିଗୁଣିତ କଲେ ଗ୍ରୀଡ୍‌ଟି ନିମ୍ନପ୍ରକାରର ହେବ ଏବଂ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି 30 ହେବ । ଆମେ ଦେଖୁଲେ ଯେ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର କ୍ରମକୁ ଦ୍ଵିଗୁଣ କଲେ କଲେ ଗ୍ରୀନ୍ସର ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳ ମଧ୍ୟ ଦ୍ଵିଗୁଣିତ ହେଉଛି ।

Question 4.
ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଗାଣିତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅବଲମ୍ବନ କରି ଅନ୍ୟ ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କରିହେବ ?
Solution:

ହଁ, ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଗାଣିତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅବଲମ୍ବନ କରି ଅନ୍ୟ ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କରିହେବ । ଯଥା-
(a) ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଖ୍ୟାରୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟାକୁ ବିୟୋଗ କଲେ ଆମେ ମଧ୍ୟ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କରିପାରିବା ।
(b) ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟାରେ ଭାଗ କଲେ ଆମେ ମଧ୍ୟ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କରିପାରିବା ।

Question 5.
କ୍ରମାଗତ ନଅଟି କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି (ଯେପରିକି 2 ରୁ 10, 3 ରୁ 11, 9 ରୁ 17 …ଇତ୍ୟାଦି) ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କର ।
Solution:


1 ରୁ 9 କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କଲେ କୁହୁକ ବର୍ଗଟି ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରକାରର ହେବ ।
∴ କୁହୁକ ରାଶିର ଯୋଗଫଳ = 15
2 ରୁ 10 କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କଲେ କୁହୁକ ବର୍ଗଟି ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରକାରର ହେବ ।
∴ କୁହୁକ ରାଶିର ଯୋଗଫଳ = 18
3 ରୁ 11 କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି କୁହୁକ ବର୍ଗ ପାଇବାକୁ ହେଲେ । ରୁ 9 କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟାରେ 2 ଯୋଗ କରିବାକୁ ହେବ ।
∴ କୁହୁକ ରାଶିର ଯୋଗଫଳ = 21
9 ରୁ 17 କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି କୁହୁକ ବର୍ଗ ପାଇବାକୁ ହେଲେ
1 ରୁ 9 କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ୫ ଯୋଗ କରିବାକୁ ହେବ ।
∴ କୁହୁକ ରାଶିର ଯୋଗଫଳ = 39

3 × 3 କୁହୁକ ବର୍ଗର ସାଧାରଣ ରୂପ :

Question 1.
କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି ତୁମେ ଗଢ଼ିଥିବା ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗ ନିଅ । ଯଦି କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟାଟି ‘m’ ହୁଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ କିପରି ‘m’ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର । ପ୍ରତି କୋଠରିର ରାଶି m ଠାରୁ କେତେ ଅଧିକ କିମ୍ବା କେତେ କମ୍ ତାହା ବୀଜଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶରେ ଲେଖ ।

Solution:

ଆମେ ଜାଣିଛେ 3 × 3 କୁହୁକ ବର୍ଗର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟାଟି m ହେଲେ, କୁହୁକ ରାଶିର ସମଷ୍ଟି 3m ହେବ ।
ସୋପାନ – 1 ; କୁହୁକ ରାଶିମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି 3m ହେବ ।
ସୋପାନ – 2 : 9 ଟି ସଂଖ୍ୟା : m – 4, m – 3, m – 2, m – 1, m, m + 1, m + 2, m + 3, m + 4
ସୋପାନ – 3 : m – 4 ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି 9 ଟି ସଂଖ୍ୟାରେ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କଲେ ଏହା ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ ।
ସୋପାନ – 4 : ଉପରୋକ୍ତ ଗ୍ରୀନ୍ସରେ 3ଟି ଧାଡ଼ି ଓ 3ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଅଛି ଏବଂ ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ି ଓ ସ୍ତମ୍ଭର ଯୋଗଫଳ 3m ହେଉଛି । ଏହି ଗ୍ରୀଡ଼କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ଆମେ 9 ଟି ସଂଖ୍ୟା ନେଇଥିଲେ,
ଯଥା – m – 4, m – 3, m – 2, m – 1, m, m + 1, m + 2, m + 3 ଓ m + 4

ନିଜେ କରି ଦେଖ :

Question 1.
ଏହି ସାଧାରଣ ରୂପକୁ ବ୍ୟବହାର କରି କେନ୍ଦ୍ରରେ 25 ରଖ୍ କୁହୁକ ବର୍ଗଟିଏ ଗଠନ କର ।

Solution:

ଯଦି ଗୋଟିଏ କୁହୁକ ବର୍ଗର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟା m ହେବ, କୁହୁକ ବର୍ଗଟି ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ ।
ମନେକର m = 25
m – 4 = 25 – 4 = 21, m – 3 = 25 – 3 = 22, m – 2 = 25 – 2 = 23,
m – 1 = 25 – 1 = 24
m + 1 = 25 + 1 = 26, m + 2 = 25 + 2 = 27, m + 3 = 25 + 3 = 28,
m + 4 = 25 + 4 = 29
∴ ଉପର କୁହୁକ ବର୍ଗଟିରେ ଏହି ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବଦଳାଇଲେ ଆମେ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ପାଇବା = 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29
∴ କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟା 25 କୁ ନେଇ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କଲେ ଆମେ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ପାଇବା ।
∴ କୁହୁକ ରାଶିର ଯୋଗଫଳ = 75

Question 2.
ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ି, ସ୍ତମ୍ଭ କିମ୍ବା କୌଣୀୟ ସ୍ଥିତିର ପଦମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳକୁ ଏକ ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶରେ ପ୍ରକାଶ କରିପାରିବା କି ?
Solution:

ଯଦି କୁହୁକ ବର୍ଗର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟା m ହେବ, ତେବେ ସାଧାରଣତଃ କୁହୁକ ବର୍ଗଟି ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ ।
ଏଠାରେ ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ିର ସମଷ୍ଟି = 3m
ଯେକୌଣସି ସ୍ତମ୍ଭର ସମଷ୍ଟି = 3m
ଯେକୌଣସି କଣ୍ଠରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି = 3m

Question 3.
ପ୍ରାପ୍ତ ଫଳାଫଳକୁ ଲେଖ ।
(a) ସାଧାରଣ ରୂପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦରେ 1 ଯୋଗ କରିବା ପରେ
(b) ସାଧାରଣ ରୂପର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକୁ ଦ୍ଵିଗୁଣିତ କରିବା ପରେ
Solution:
ଯଦି କୁହୁକ ବର୍ଗର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟା m ହେବ,
ତେବେ କୁହୁକ ବର୍ଗଟି ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ ।

(a) ସାଧାରଣ ରୂପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦରେ 1 ଯୋଗ କରିବା ପରେ, ତେବେ କୁହୁକ ବର୍ଗଟି ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ ।
∴ କୁହୁକ ବର୍ଗର ସମଷ୍ଟି 3m + 3 ହେବ ।

(b) ସାଧାରଣ ରୂପର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକୁ ଦ୍ଵିଗୁଣିତ କରିବାପରେ,
ତେବେ କୁହୁକ ବର୍ଗଟି ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରକାରର ହେବ ।
∴ କୁହୁକ ବର୍ଗର ସମଷ୍ଟି 6m ହେବ ।

Question 4.
କୁହୁକ ରାଶି 60 ହୋଇଥୁବା ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କର ।
Solution:

60 କୁ 3 ଦ୍ଵାରା ଭାଗ କଲେ, 60 ÷ 3 = 20
ଏହି କୁହୁକ ବର୍ଗର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥ ସଂଖ୍ୟା 20 ହେବ ।
କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କରିବା ପାଇଁ ୨ଟି ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି – 20 – 4, 20 – 3, 20 – 2, 20 – 1, 20, 20 + 1, 20 + 2, 20 + 3, 20 + 4 = 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24
ଏହି ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କଲେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରକାରର ହେବ ।
ଏଠାରେ ଯେକୌଣସି ଧାଡ଼ିର ସମଷ୍ଟି = 60
ଯେକୌଣସି ସ୍ତମ୍ଭର ସମଷ୍ଟି = 60
ଯେକୌଣସି କର୍ଣ୍ଣ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି = 60

Question 5.
କ୍ରମରେ ନଥ‌ିବା 9ଟି ସଂଖ୍ୟାକୁ ନେଇ ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ ସମ୍ଭବ କି ?
Solution:

ମନେକର 1 ରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟାକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ନକରି କୁହୁକ ବର୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ କୁହୁକ ରାଶିର ସମଷ୍ଟି 15 ହେବ ଏବଂ କୁହୁକ ବର୍ଗଟି ନିମ୍ନ ପ୍ରକାରର
ହେବ ।

କୁହୁକ ବର୍ଗର ପ୍ରତି କୋଠରିରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦ୍ଵିଗୁଣିତ କଲେ ଗ୍ରୀଜ୍ଝଟି ନିମ୍ନପ୍ରକାରର ହେବ ଏବଂ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି 30 ହେବ ।

ଆମେ ଦେଖୁଲେ ଯେ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର କ୍ରମକୁ ଦ୍ଵିଗୁଣ କଲେ କଲେ ଗ୍ରୀନ୍ସର ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳ ମଧ୍ୟ ଦ୍ଵିଗୁଣିତ ହେଉଛି ଏବଂ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର କ୍ରମଟି ବଦଳି ଯାଉଛି ।

∴ ଆମେ ଜାଣିଲେ ଯେ କ୍ରମରେ ନଥ‌ିବା ୨ଟି ସଂଖ୍ୟାକୁ ନେଇ ଏକ କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ ସମ୍ଭବ ।

ସର୍ବପ୍ରଥମ 4 × 4 କୁହୁକ ବର୍ଗ :

ସର୍ବପ୍ରଥମ 4 × 4 କୁହୁକ ବର୍ଗ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର ଖଜୁରାହୋରେ ଥ‌ିବା ପାର୍ଶ୍ଵନାଥ ଜୈନ ମନ୍ଦିରରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା । ଏହା ଚଉତିଶା ଯନ୍ତ୍ର ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ଏହାର ଅର୍ଥ ଚଉତିରିଶ ବା 34 ।
Question 1.
ଏହାକୁ କାହିଁକି ଚଉତିଶା ଯନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଉଛି ?
Solution:
ଏହାର ପ୍ରତି ଧାଡ଼ି, ସ୍ତମ୍ଭ ଓ କୌଣୀୟ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗକଲେ କୁହୁକ ରାଶିଟି 34 ହେବ । ଦଉଚିତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ଧାଡ଼ି, ସ୍ତମ୍ଭ ଓ କୌଣୀୟ ସ୍ଥିତିର ଚାରୋଟି ସଂଖ୍ୟାକୁ ନେଇ ଅନ୍ୟ କିଛି ସଂରଚନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରିବ କି ଯାହାର ଯୋଗଫଳ 34 ହେବ ।

6.4 ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରିୟ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁକ୍ରମ :

Page No. (142 to 145)

ବୀରାହଙ୍କ-ଫିବୋନାସି ସଂଖ୍ୟା :

Question 1.
କ୍ଷୁଦ୍ର ପଦଂଶ (1 ମାତ୍ରା), ଦୀର୍ଘ ପଦଂଶ (2 ମାତ୍ରା) ଥ‌ିବା ସଙ୍ଗୀତରେ କେତୋଟି 8 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳ ଅଛି ? ଅର୍ଥାତ୍ କେତୋଟି କୌଶଳରେ ଜଣେ ସେହି ସଂଗୀତରେ ଏକ ପାଦରେ ଥକ୍କା କ୍ଷୁଦ୍ରାଶ ଓ ଦୀର୍ଘ ପଦଂଶକୁ 8 ମାତ୍ରାରେ ପୂରଣ କରିବ ।
Solution:
ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ଏହାକୁ ପ୍ରମାଣ କରିହେବ ।
ଉଦାହରଣ : ଷାଠିଏ ପଉଟି ଭୋଗରୁ ତୁମର, କାଢ଼ି ତ ନେଇନି ହରି
କୁହ ତେବେ କେଉଁ ଅପରାଧେ ମୋତେ, କଲ ଦାଣ୍ଡର ଭିକାରି ।
ଯଦି ଏହି ପଦରେ ଥ‌ିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ପଦଂଶ I ମାତ୍ରା ସମୟ ଓ ଦୀର୍ଘ ପଦଂଶ 2 ମାତ୍ରା ସମୟ ନେଉଥାଏ, ତେବେ ଏଥ‌ିରେ ୫ ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ କେତୋଟି ତାଳ ଅଛି ।
ଅର୍ଥାତ୍ କୁ କେତୋଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ କେବଳ । କିମ୍ବା 2 ର ଯୋଗଫଳ ରୂପେ ଲେଖାଯାଇପାରିବ ।
8 = 2 + 2 + 2 + 2
8 = 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + 2
8 = 2 + 2 + 1 + 1 + 2
8 = 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + 1
8 = 1 + 2 + 2 + 1 + 2 ………… ଇତ୍ୟାଦି ।

Question 2.
1, 2, 3, 4 କୁ ଏହିପରି କେବଳ 1 କିମ୍ବା 2 ର ସମଷ୍ଟି ରୂପେ କେତେ ପ୍ରକାରରେ ଲେଖାଯାଇ ପାରିବ ?

	ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ	ମୋଟ ଉପାୟ ସଂଖ୍ୟା
n = 1	1	1
n = 2	1 + 1, 2	2
n = 3	1 + 1 + 1, 1 + 2, 2 + 1	3
n = 4	1 + 1 + 1 + 1, 1 + 1 + 2, 1 + 2 + 1, 2 + 1 + 1, 2 + 2	5
n = 5	1 + 1 + 1 + 1 + 1, 1 + 1 + 1 + 2, 1 + 1 + 2 + 1, 1 + 2 + 1 + 1, 1 + 2 + 2, 2 + 1 + 1 + 1, 2 + 1 + 2	8

ଏଥୁରୁ ଜଣାଯାଏ 5 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳର ମୋଟ ଉପାୟ ସଂଖ୍ୟା 8 ହେବ ।

ଏହି କୌଶଳରେ ଠିକ୍ ତାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି 5 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳ ‘1+’ କିମ୍ବା ‘2+’ ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଯଦି ଏହା 1+ ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ତେବେ ଅବଶିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା 4 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ହେବ ଏବଂ ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ 5ଟି ଉପାୟରେ ପୂର୍ବପରି ଲେଖୁପାରିବା । ଯଦି ଏହା 2+ ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ତେବେ ଅବଶିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା 3 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ 3ଟି ଉପାୟରେ ଲେଖୁପାରିବା ।

ତେଣୁ 5 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳର ମୋଟ ଉପାୟ ସଂଖ୍ୟା 4 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳ ଓ 3 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳର ମୋଟ ଉପାୟ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ ସହ ସମାନ ହେବ । = 3 + 5 = 8

6 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ କେତୋଟି ତାଳ ଅଛି ଜାଣିବା ପାଇଁ 5 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳୁ ଓ 4 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳର ମୋଟ ଉପାୟ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି = 8 + 5 = 13 ହେବ।

7 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ କେତୋଟି ତାଳ ଅଛି ଜାଣିବା ପାଇଁ 6 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳ ଓ 5 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳର ମୋଟ ଉପାୟ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି = 8 + 13 = 21 ହେବ।

8 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ କେତୋଟି ତାଳ ଅଛି ଜାଣିବା ପାଇଁ 7 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳ ଓ 6 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳର ମୋଟ ଉପାୟ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି = 13 + 21 = 34 ହେବ ।

Question 3.
6 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ତାଳକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଢଙ୍ଗରେ 1 ଓ 2 ର ଯୋଗଫଳ ରୂପେ ଯଥାସମ୍ଭବ ଉପାୟରେ ଲେଖ । ତୁମେ ସମସ୍ତ 13ଟି ଉପାୟରେ ଲେଖୁପାରିଲ କି ?
Solution:
1. 6 = 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + 1
2. 6 = 1 + 1 + 1 + 1 + 2
3. 6 = 1 + 1 + 1 + 2 + 1
4. 6 = 1 + 1 + 2 + 1 + 1
5. 6 = 1 + 2 + 1 + 1 + 1
6. 6 = 2 + 1 + 1 + 1 + 1
7. 6 = 1 + 1 + 2 + 2
8. 6 = 1 + 2 + 1 + 2
9. 6 = 1 + 2 + 2 + 1
10. 6 = 2 + 1 + 1 + 2
11. 6 = 2 + 1 + 2 + 1
12. 6 = 2 + 2 + 1 + 1
13. 6 = 2 + 2 + 2
∴ ଆମେ ପାଇଲେ 13 ଗୋଟି ଉପାୟ ।

ସମୟ ଅବଧ‌ି ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ପଦଂଶ ଥିବା ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀତରେ ତାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟର କୌଶଳ 700 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାବିତ୍ ବୀରାହଙ୍କ ପ୍ରଥମେ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । ତେଣୁ 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, …. ଅନୁକ୍ରମକୁ ବୀରାହଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ବୀରାହଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମ ଓ ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ବୀରାହଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କୁହାଯାଏ ।

ବୀରାହଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ କେତେକ ଭାରତୀୟ ପଣ୍ଡିତ ସଂଗୀତ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟାକ୍ରମ ଉପରେ ଗବେଷଣା କରିଥିବାର ଜଣାଯାଏ । ଏପରିକି ବୀରାହଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତ ପଣ୍ଡିତ ପିଙ୍ଗଳଙ୍କ (ପ୍ରାୟ 300 ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବରେ ଜନ୍ମ) ଗବେଷଣାଦ୍ଵାରା ଅନୁପ୍ରେରିତ ହୋଇଥିବାର ଜଣାଯାଏ । ବୀରାହକଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଗୋପାଳ (ପ୍ରାୟ 1135 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) ଏବଂ ହେମଚନ୍ଦ୍ର (ପ୍ରାୟ 1150 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ) ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅନୁକ୍ରମରେ ବ୍ୟବହାର ଓ ଗବେଷଣା କରିଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ।

ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅନୁକ୍ରମ ଇଟାଲୀ ଦେଶର ଗାଣିତିକ ଫିବୋନାସିଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ଫିବୋନାସି ସଂଖ୍ୟା ଭାବେ ପରିଚିତ । ଫିବୋନାସି ପ୍ରାୟ 1200 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ଏଣୁ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅନୁକ୍ରମ ବ୍ୟବହାର କରିବାରେ ଫିବୋନାସି ପ୍ରଥମ, ଦ୍ଵିତୀୟ ବା ତୃତୀୟ ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହଁନ୍ତି । ତେବେ କେତେକ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅନୁକ୍ରମକୁ ବୀରାହଙ୍କ-ଫିବୋନାସି ସଂଖ୍ୟା କହନ୍ତି ।

Question 4.
କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଦୀର୍ଘ ପଦଂଶ ଥ‌ିବା ପଦରେ 8 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ କେତୋଟି ତାଳ ଅଛି ଜାଣିବା ପାଇଁ ବୀରାହଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମର ୫ମ ପଦଟିକୁ ନେଇପାରିବା ।
Solution:
1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55 ……… ଯେହେତୁ ବୀରାହଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମର ଅଷ୍ଟମ ପଦଟି 34 ଏଣୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ଦୀର୍ଘ ପଦଂଶ ଯୁକ୍ତ ପଦରେ 8 ମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ ତାଳର ମୋଟ ଉପାୟ ସଂଖ୍ୟା 34 ହେବ ।

Question 5.
ଏହି ଅନୁକ୍ରମର 55 ର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦର ସଂଖ୍ୟାଟି କେତେ ହେବ ?
Solution:
ଅନୁକ୍ରମର ପରବର୍ତୀ ସଂଖ୍ୟାଟି ତା’ର ଠିକ୍ ପୂର୍ବବର୍ତୀ ସଂଖ୍ୟାଦ୍ଵୟର ଯୋଗଫଳ ସହ ସମାନ ହେବ ।
ଏଣୁ 55 ର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂଖ୍ୟା = 55 + 34 = 89
∴ 55ର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦର ସଂଖ୍ୟାଟି 89 ହେବ ।

Question 6.
ନିମ୍ନଲିଖତ ଅନୁକ୍ରମର ପରବର୍ତ୍ତୀ ତିନୋଟି ସଂଖ୍ୟା ଲେଖ ।
1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, ,•___, __, . ___)
Solution:
ଅନୁକ୍ରମଟି ହେଉଛି 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 59, ………..
ଏହା ବୀରାହଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କ୍ରମ ।
ମନେକର T_n ଯଦି n ସଂଖ୍ୟକ କ୍ରମକୁ ବୁଝାଏ, ଆମେ T₁₁, T₁₂, T₁₃ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ।
T₁₁ = T₉ + T₁₀ = 55 + 89 = 144
T₁₂ = T₁₀ + T₁₁ = 89 + 144 = 233
T₁₃ = T₁₁ + T₁₂ = 144 + 233 = 377
∴ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତିନୋଟି ସଂଖ୍ୟା 144, 233, 377 ହେବ ।

Question 7.
ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ 89 ର ପରବର୍ତୀ ସଂଖ୍ୟାଟି ଯୁଗ୍ମ ବା ଅଯୁଗ୍ମ ହେବ ? (ପୂର୍ବବର୍ତୀ ସଂଖ୍ୟାଦ୍ୱୟକୁ ଯୋଗ ନକରି) କହିପାରିବ କି ?
Solution:
ଏହି ଅନୁକ୍ରମେର 89 ର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂଖ୍ୟାଟି ଯୁଗ୍ମ ହେବ ।

Question 8.
ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ଯୁଗ୍ମ ଓ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସ୍ଥାନ ନିରୂପଣ କରିବାର ଉପାୟ କ’ଣ ହୋଇପାରିବ ? ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଲେଖୁବାର ସଂରଚନା କ’ଣ ହୋଇପାରେ ? ଏହାକୁ ବୀଜଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶରେ ଲେଖ ।
Solution:
ବୀରାହଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାକ୍ରମ ହେଉଛି 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, ………………….
ମନେକର ଯଦି T_n = n ତମ କ୍ରମକୁ ବୁଝାଏ, ଆମେ ଜାଣିଲେ ଯେ
T_3n ଓ T_{3n – 1} ଅଯୁଗ ହେବ, ଯେତେବେଳେ n = 0, 1, 2, 3, ………… ।
T_3n+2 ଯୁଗ୍ମ ହେବ, ଯେତେବେଳେ n = 0, 1, 2, 3, ………. ।
ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଲେଖୁବାର ସଂରଚନା ହେଉଛି – O, E, O, O, E, O, O, E, O, O, E, …………..
ଆଜିକାଲି ବୀରାହଙ୍କ – ଫିବୋନାସି ସଂଖ୍ୟା ସଂଗୀତ ବିଦ୍ୟାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚିତ୍ରକଳା, ଦୃଶ୍ଯକଳା, ବିଜ୍ଞାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ଗାଣିତିକ ଓ କଳାତ୍ମକ ତତ୍ତ୍ଵର ଆଧାର ହୋଇଅଛି ।

6.5 ଗୁପ୍ତ ସଂଖ୍ୟା :

Page No. (146 to 147)

Question 1.
ଏଠାରେ U ଓ T ର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ ହୋଇପାରେ ?

Solution:


∴ ସଂଖ୍ୟାଟି = 5

Question 2.
T ର ମୂଲ୍ୟ 2 କିମ୍ବା 3 ହୋଇପାରେ କି ?
Solution:
ନା, T ର ମୂଲ୍ୟ 2 କିମ୍ବା 3 ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ ।

Question 3.

ଏଠାରେ K2 ଏକ ଦୁଇଅଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା ଯାହାର ଏକକ ଅଙ୍କଟି 2 ଏବଂ K ଦଶକ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି ।
K2 ନିଜ ସହ ମିଶିବା ପରେ ଯୋଗଫଳ ଏକ ତିନିଅଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା HMM ହେଉଛି । M ଅକ୍ଷରଟି କେଉଁ ଅଙ୍କ ବଦଳରେ ଲେଖାଯାଇଛି ?
ଯୋଗଫଳର ଉଭୟ ଦଶକ ଓ ଏକକ ଅଙ୍କ ସମାନ ଅଛି । H କେଉଁ ଅଙ୍କ ବଦଳରେ ଲେଖାଯାଇଛି ? ଏହି ଅଙ୍କଟି 2 କିମ୍ବା 3 ହୋଇପାରେ କି ?
Solution:
ମନେକର K = 7 ହେଲେ,
∴ M = 4 ଓ H = 1
H ଅଙ୍କଟି 2 କିମ୍ବା 3 ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ, କାରଣ K ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଙ୍କ 9 ଓ 9 + 9 = 18
∴ ତେଣୁ H ଅଙ୍କଟି 2 କିମ୍ବା 3 ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ ।

Question 4.
ଉଦାହରଣ :

Solution:


ଏ ପ୍ରକାର ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଗୁପ୍ତଲିଖନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ କୁହାଯାଏ ।

ନିଜେ କରି ଦେଖ :

Question 1.
ଏକ ବିଜୁଳି ବତୀ ଜଳିବା ଅବସ୍ଥାରେ (ON) ଅଛି । ଓମ୍ ଏହାର ସୁଇଟ୍‌କୁ 77 ଥର ଦବାଇଲା । ତାହା ଜଳିବା ଅବସ୍ଥାରେ (ON) କିମ୍ବା ଲିଭିବା ଅବସ୍ଥାରେ (OFF)ରେ ରହିବ ? କାରଣ କ’ଣ ?
Solution:
ଓମ୍ ସୁଇଚ୍‌କୁ 77 ଥର ଦବାଇଲା ।
ଆମେ ଜାଣିଛେ ସୁଇଚ୍କୁ 2 ଥର, 4 ଥର, 6 ଥର ଦବାଇଲେ ଅର୍ଥାତ୍ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ଥର ଦବାଇଲେ ବିଜୁଳି ବତୀର କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ ନାହିଁ ।
∴ ବିଜୁଳିବତୀ ଜଳିବା ଅବସ୍ଥାରେ (ON) ରହିବ ।
ସୁଇଟ୍‌କୁ 76 ଥର ଦବାଇଲେ ବିଜୁଳିବତୀ (ON) ରହିବ ।
ସୁଇଟ୍‌କୁ 77 ଥର ଦବାଇଲେ ବିଜୁଳିବତୀ (OFF) ରହିବ ।

Question 2.
କୁନି ପାଖରେ ଏକ ପୁରୁଣା ଜ୍ଞାନ ମଣ୍ଡଳ ଥିଲା । ସେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ବହିଟିକୁ ଖୋଲିଲା, ସେଥୁରୁ କେତେକ ଫର୍ଦ୍ଦ କାଗଜ (କ୍ରମରେ ନୁହେଁ) ଖସି ପଡ଼ିଲା । ଗଣିବାରୁ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଲେଖାଥିବା 50 ଫର୍ଦ୍ଦ ଖସିପଡ଼ିଥିବାର ଜଣାଗଲା । ପୃଷ୍ଠାଙ୍କ ମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି 6000 ହେବ କି ? ହଁ ବା ନା କାରଣ ସହ ଦର୍ଶାଅ ।
Solution:
ଆମେ ଜାଣୁ ପୁସ୍ତକରେ ଯେକୌଣସି ପୃଷ୍ଠାର ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱ କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା ।
ଦୁଇଟି କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଅଯୁଗ୍ମ ଅଟେ ।
ଗୋଟିଏ ପୁସ୍ତକର ପୃଷ୍ଠା ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ଵ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି ଗୋଟିଏ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ – ପୃଷ୍ଠା 1 ଓ 2 ର ଯୋଗଫଳ 3 ।
ଯେହେତୁ ଖସି ପଡ଼ିଥିବା ଫର୍ଦ୍ଦ କାଗଜ ସଂଖ୍ୟା 50, ଯାହା ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ତେବେ ଖସିପଡ଼ିଥିବା 50 ଫର୍କ ବିଶିଷ୍ଟ କାଗଜର ମୋଟ ପୃଷ୍ଠା ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ।
∴ ପୃଷ୍ଠାମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି 6000 ହୋଇ ପାରିବ ।

Question 3.
ଏଠାରେ 2 × 3 ଗ୍ରୀଡ଼୍ ଅଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାଡ଼ି ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଗୁପ୍ତ ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି ଯୁଗ୍ମ (e), ଅଯୁଗ୍ମ (0) ବୃତ୍ତରେ ଦର୍ଶାଇ ଦିଆଯାଇଛି । ଯୁଗ୍ମ ପାଇଁ (even) ଓ ଅଯୁଗ୍ମ ପାଇଁ ଓ (odd) ଲେଖାଯାଇଛି । 6 ଟି କୋଠରିରେ 3ଟି ଯୁଗ୍ମ ଓ 3ଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ଏପରି ଲେଖ ଯେପରିକି ଧାଡ଼ି ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳ ବୃତ୍ତରେ ଲେଖାଥିବା ସର୍ଭକୁ ପୂରଣ କରିବ ।

Solution:
ଆମେ 3ଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା 3, 5, 7 ଓ 3ଟି ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା 2, 4, 6 ଦ୍ଵାରା
2 × 3 ଗ୍ରୀଡ୍କୁ ପୂରଣ କଲେ ଆମେ ପାଇବା =
∴ ଧାଡ଼ି ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳ ବୃତ୍ତରେ ଲେଖାଥ‌ିବା ସର୍ଭକୁ ‘ପୂରଣ କରିବ ।

Question 4.
ଏକ 3 × 3 କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କର ଯେଉଁଥରେ କୁହୁକ ରାଶିର ସମଷ୍ଟି 0 (ଶୂନ) ହେବ । କୋଠରିର ସମସ୍ତ ସଂଖ୍ୟା 0 (ଶୂନ) ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । (ଆବଶ୍ୟକସ୍ଥଳେ ଋଣାତ୍ମକ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କର ।)
1 ଠାରୁ 9 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ପୁନରାବୃତ୍ତି ନକରି ନେଇ ଏକ 3 × 3 କୁହୁକ ବର୍ଗ ଗଠନ କଲେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରକାରର ହେବ ।
କୁହୁକ ରାଶି ମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି = 15
କୁହୁକ ରାଶିର ସମଷ୍ଟି 0 ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରତି
ସଂଖ୍ୟାରୁ ଆମେ 5 କୁ ବିୟୋଗ କଲେ 3 × 3
କୁହୁକ ବର୍ଗଟି ହେବ-
∴ ଏହା 3 × 3 କୁହୁକ ବର୍ଗର କୁହୁକ ରାଶିର ସମଷ୍ଟି 0 ଓ କୋଠରିର ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ 0 ନୁହଁନ୍ତି ।

Question 5.
ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ଯୁଗ୍ମ ବା ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ନେଇ ପୂରଣ କର ।
(a) ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି ……………………..
(b) ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି ……………………..
(c) ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି ……………………..
(d) ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି ……………………..
Solution:
(a) ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା
(b) ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା
(c) ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି = ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା
(d) ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟକ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା

Question 6.
1 ରୁ 100 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି ଯୁଗ୍ମ ବା ଅଯୁଗ୍ମ ହେବ ?
Solution:
1 ରୁ 100 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଯୋଗକଲେ = ( 1 + 2) + (3 + 4) + (5 + 6) + ……….. + (99 + 100)
ଏହି ମିଶାଣଫଳରେ 50 ଗୋଟି ବନ୍ଧନୀ ଅଛି, ପ୍ରତି ବନ୍ଧନୀରେ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ଓ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ଅଛି ।
ଆମେ ଜାଣିଛେ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା + ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା = ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା
ଯେହେତୁ 50 ଟି ବନ୍ଧନୀ ଅଛି ଆଉ 50 ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ତେଣୁ 50ଟି ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗଫଳ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ହେବ ।
∴ 1 ରୁ 100 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ସଂଖ୍ୟାର ସମଷ୍ଟି ଯୁଗ୍ମ ହେବ ।

Question 7.
ବୀରାହଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁକ୍ରମରେ ଦୁଇଟି କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା 987 ଓ 1597 । ତେବେ ଅନୁକ୍ରମର ପରବର୍ତୀ ଓ ପୂର୍ବବର୍ତୀ ଦୁଇଟି ସଂଖ୍ୟା ଲେଖ ।
Solution:
ବୀରାହଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମର ଦୁଇଟି କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା 987 ଓ 1597 ।
ବୀରାହଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମଟି ହେଉଛି 1, 2, 3, 5, 8, ……… 987, 1597, ………….
ମନେକର T_n = 987
T_{n + 1} = 1597
T_{n + 2} = T_n + T_{n + 1} = 987 + 1597 = 2584
T_{n + 3} = T_{n + 1} + T_{n + 2} = 1597 + 2584 = 4181
∴ ଅନୁକ୍ରମର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇଟି ସଂଖ୍ୟା = 2584 ଓ 4181
ପୁଣି T_{n + 1} = T_{n – 1} + T_n ⇒ 1597 = T_{n – 1} + 987
∴ T_{n – 1} = 1596 – 987 = 610
T_n = T_{n – 2} + T_{n – 1} ⇒ 987 = T_{n – 2} + 610
∴ T_{n – 2} = 987 – 610 = 377
∴ ଅନୁକ୍ରମର ପୂର୍ବବର୍ତୀ ଦୁଇଟି ସଂଖ୍ୟା = 377 ଓ 610

Question 8.
ରମା ଆଠ ପାହାଚ ବିଶିଷ୍ଟ ସିଢ଼ି ଚଢ଼ିବାକୁ ଗଲା । ତା’ର ଚଢ଼ିବାର ନିୟମ ହେଲା, ସେ ଥରକରେ ଗୋଟିଏ ପାହାଚ ବା ଦୁଇଟି ପାହାଚ ଚଢ଼ିପାରିବ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ ସେ 1, 2, 2, 1, 2 ଶୈଳୀରେ ଚଢ଼ିଲା । ତେବେ ସେ କେତୋଟି ଉପାୟରେ ସିଡ଼ିଟିକୁ ଚଢ଼ିପାରିବ ?
Solution:
ରମା ଆଠ ପାହାଚ ବିଶିଷ୍ଟ ସିଢ଼ି ଚଢ଼ିବାକୁ ଗଲା ।
ସେ ଥରକରେ ଗୋଟିଏ ପାହାଚ ବା ଦୁଇଟି ପାହାଚ ଚଢ଼ିପାରିବ ।
ବୀରାହଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମଟି ହେଉଛି 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, ……………
ଏଠାରେ T₈ = T₆ + T₇ = 13 + 21 = 34
∴ ରମା ସେ 34ଟି ଉପାୟରେ ସିଡ଼ିଟିକୁ ଚଢ଼ିପାରିବ ।

Question 9.
ବୀରାହଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମର 20ତମ ପଦଟି ଯୁଗ୍ମ ବା ଅଯୁଗ୍ମ କୁହ ? (ଅନୁକ୍ରମର 20ତମ ପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ ଲେଖ୍)
Solution:
ବୀରାହଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମଟି ହେଉଛି 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, ………………
ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ (3n + 2) ତମ ପଦ ହେଉଛି ଯୁଗ୍ମ ଯେଉଁଠାରେ n = 0, 1, 2, 3, ………….
ମନେକର 3n + 2 = 20
3n = 20 – 2 = 18 ଓ n = 18 ÷ 3 = 6
20ତମ ପଦ = (3n + 2) ତମ ପଦ ଯେଉଁଠାରେ n = 6
∴ ବୀରାହଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମର 20ତମ ପଦଟି ଯୁଗ୍ମ ।

Question 10.
ନିମ୍ନଲିଖୁତ ଗାଣିତିକ ଉକ୍ତି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ସତ୍ୟ ହେବ ଚିହ୍ନଟ କର ।
(a) m ର ଯେକୌଣସି ମାନ ପାଇଁ 4m – 1 ପରିପ୍ରକାଶର ମାନ ସର୍ବଦା ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ମିଳିବ ।
(b) ସମସ୍ତ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାକୁ 6j – 4 ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶ କରିପାରିବା ।
(c) ଉଭୟ 2p + 1 ଓ 2p – 1 ସମସ୍ତ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାକୁ ସୂଚାଏ ।
(d) 2f + 3 ପରିପ୍ରକାଶଟି ଉଭୟ ଯୁଗ୍ମ ଓ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ।
Solution:
(a) 4m ସବୁବେଳେ ଯୁଗ୍ମ । ∴ 4m – 1 ସବୁବେଳେ ଅଯୁଗ୍ମ ହେବ । ତେଣୁ ଉକ୍ତିଟି ସତ୍ୟ ।

(b) j = 1, 2, 3, 4, …………. ପାଇଁ 6j = 6, 12, 18, 24, ………….
6j – 4 = 2, 8, 14, 20….. ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ।
ଏହି ଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ 6j – 4 ଉକ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶ କରିହେବ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଉକ୍ତିଟି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ।

(c) p = 1, 2, 3, 4, ………….. ପାଇଁ 2p + 1 = 3, 5, 7, 9, ………….
q = 1, 2, 3, 4, ………….. ପାଇଁ ପାଇଁ 2q – 1 = 1, 3, 5, 7, ………….
ସମସ୍ତ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା ପାଇଁ 2p + 1 ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ଉକ୍ତିଟି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ।

(d) f = 1, 2, 3, 4, ….. ପାଇଁ 2f + 3 = 5, 7, 9, 11, ……………
ଏଗୁଡ଼ିକ ଅଯୁଗ୍ମ ସଂଖ୍ୟା । ତେଣୁ ଉକ୍ତିଟି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ।

Question 11.
ଏହି ଗୁପ୍ତ ଲେଖ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନଟିକୁ ସମାଧାନ କର। im
Solution:
ଦତ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଲେଖଟି im ଆମେ U = 9, T = 1 ଓ A = 0 ନେଲେ, ଗୁପ୍ତଲେଖଟି im ହେବ ।
∴ ଏହାକୁ ସମାଧାନ କଲେ 91 + 10 = 101 ମିଳିବ । ତେଣୁ ଉକ୍ତିଟି ସତ୍ୟ ।

Students can include Class 7 Curiosity Extra Questions and Class 7 Science Chapter 8 Measurement of Time and Motion Extra Question Answer in their daily self-study routine.

Class 7 Science Chapter 8 Measurement of Time and Motion Extra Questions

Class 7 Science Chapter 8 Extra Questions on Measurement of Time and Motion

Measurement of Time and Motion Class 7 Very Short Question Answer

Question 1.
Why were natural events like sunrise-sunset, seasons and Moon phases not enough for time measurement once people started travelling and working by strict schedules?
Answer:
Natural events like sunrise-sunset, seasons and Moon phases were not enough because they give only coarse time periods (day, month, season) and cannot measure small, exact intervals within a day. As travel and daily work began to follow fixed schedules, people needed devices that could mark shorter, more regular time intervals.

Question 2.
In an old monastery, monks used a candle clock and a sand clock (hourglass) during prayers inside the prayer hall, which was often exposed to winds. After a month, they found that the sand clock gave more consistent time than the candle clock. Why might the sand clock work more reliably than the candle clock in this situation?
Answer:
Wind affects the burning rate of a candle, making time measurement irregular, whereas sand flow in a sand clock is less affected by wind and remains more uniform.

Question 3.
Two groups are asked to make a model of an ancient water clock. One team says the “flowingout” type is more accurate, while the other team says the “sinking-bowl” type is better in accuracy. Which group is correct and why?
Answer:
The group supporting the sinking-bowl type is correct because each sinking represents a fixed time interval, while the flowing-out type becomes inaccurate as the water flow rate changes.

Question 4.
A simple pendulum completes 25 oscillations in one minute. Find its time period. If the length of the pendulum is doubled, what will happen to the time period?
Answer:
Time taken for 25 oscillations =1 minute = 60s
Time period = T= \(\frac{60}{25}\) = 2.4s
So, the time period is 2.4 s.
If the length of the pendulum is doubled, the time period increases (a longer pendulum takes more time for one oscillation).

Question 5.
How will you decide between two objects, which one is slow and which one is fast?
(i) If both travel equal distances in different times.
(ii) If both travel different distances in equal time.
Answer:
(i) The object taking less time is faster.
(ii) The object covering more distance is faster.

Question 6.
Answer the following questions.
(i) Amit and Jatin have to cover different distances to reach their tuition classes, but they take the same time to reach the classes. What can you say about their speed?
(ii) If Amit covers a certain distance in one hour and Jatin covers the same distance in two hours, who travels at a higher speed?
Answer:
(i) The one who covers the greater distance in the same time has the higher speed.
(ii) Amit travels at a higher speed because he covers the same distance in less time.

Question 7.
Three students start running from the starting point at the same time. The picture shows the position of the students on the path after a minute. Which student ran the fastest? Explain in your answer.

Answer:
Student 3 ran the fastest. The student farthest from the starting point ran the fastest because he covered the maximum distance in the same time.

Question 8.
A spaceship travels 36,000 km in one hour. Express its speed in km/s.
Answer:
Given, distance =36,000 km
Time =1 hour =60 × 60=3600 s
Speed = \(\frac{\text { Distance }}{\text { Time }}\)=\(\frac{36000}{3600}\) = 10 km/s

Question 9.
A cyclist covers 30 km in 2 hours. Find his speed. If he doubles the speed, how much time will he take to cover the same 30 km distance?
Answer:
Given: Distance (d)=30 km and time (t)=2 hours
Speed (S)= \(\frac{d}{t}=\frac{30 \mathrm{~km}}{2 \mathrm{~h}}\)=15 km/h
New speed, S’=2 × 15=30 km/ h
Time taken, t’=\( \frac{30 \mathrm{~km}}{30 \mathrm{~km} / \mathrm{h}}\) = 1h
So, if the cyclist doubles his speed, he will take 1 hour to cover the same distance.

Question 10.
A student calculates that a car travelled 50 km in 1 hour with an average speed of 50 km/h. In his notebook, he writes: “Time taken: 1 hrs, average speed =50 kmps.” Is this presentation correct? If not, write it properly.
Answer:
No, it is not correct. The correct SI symbols are h for hour and km/h for speed. Also, kmps is incorrect; it should be km/h (or m/s if needed).
Correct presentation: Time taken =1h; Average speed =50 km/ h.
Therefore, the speed of the spaceship is 10 km/s.

Measurement of Time and Motion Class 7 Short Question Answer

Question 1.
Rishi visits a museum where he sees a sundial, a Ghatika-yantra, a candle clock and a digital quartz clock.
(i) How does a sundial help in measuring time? Why does it not work at night?
Answer:
A sundial shows time by the position of the shadow formed by the Sun. As the Sun appears to move across the sky, the shadow changes its position on the dial and indicates time. It does not work at night because the Sun is not present, so no shadow is formed.

(ii) What is a candle clock and how does it measure time?
Answer:
A candle clock is a marked candle used to measure time. As the candle burns, its length decreases steadily. The amount of candle burnt (or the mark reached) indicates how much time has passed.

Question 2.
An hourglass or sand clock is a device where sand flows from one bulb to another at a uniform rate. Meena flipped a 3 -minute hourglass five times, and each time she observed that the sand took nearly the same time to empty.

(i) Why does the sand take almost the same time each time?
Answer:
Because the sand flows through the narrow opening at nearly a constant rate each time, so it empties in almost the same duration.

(ii) What is the main limitation of using an hourglass?
Answer:
It measures only a fixed time interval (e.g., 3 minutes). To measure longer durations, it must be turned over again and again.

(iii) Name one modern device that can measure a time interval more accurately than an hourglass.
Answer:
A digital quartz clock (or a stopwatch).

Question 3.
Answer the following questions.

(i) Why are quartz clocks more accurate than pendulum clocks?
Answer:
Quartz clocks use the vibrations of a quartz crystal to keep time. These vibrations are extremely regular and are not affected by external factors like temperature, air, or slight movements. Meanwhile, the oscillation of a pendulum can get affected by these factors. Therefore, quartz clocks are more accurate than pendulum clocks.

(ii) Which is the most accurate clock known today?
Answer:
The atomic clock is the most accurate clock known today. It measures time based on the vibrations of atoms (like caesium or rubidium).

Question 4.
The distance between Reema’s and Seema’s house is 12 km. Reema has to reach Seema’s place by 5:30 p.m. She started from her home at 4:30 p.m. on her scooter and covered 8 km in 30 minutes. On the way, she stopped at a shop for 10 minutes and then continued her journey. She finally reached Seema’s house exactly at 5:30 p.m.

(i) With what speed did she cover the second part of the journey?
Answer:
Second part distance =12-8=4 km
(i) Time taken for the second part = Total time – Time for first part – Time stopped at shop
=60-30-10=20 minutes = \(\frac{20}{60}h \)=\(\frac{1}{3}h\)
Speed for second part = \(\frac{4 \mathrm{~km}}{1 / 3 \mathrm{~h}}\)
= 4×3=12km/h

(ii) Calculate her average speed for the entire trip (including stoppage).
Answer:
Average speed = \(\frac{\text { Total distance }}{\text { Total time }}\)
Average speed = \(\frac{12 \mathrm{~km}}{1 \mathrm{~h}}=12 \mathrm{~km} / \mathrm{h}\)

Question 5.
Two toy cars, A and B, move along the same straight track.
(i) Car A travels 180 m in 30 s. Find its speed in m/s.
Answer:
For car A,
Speed =\(\frac{\text { Distance }}{\text { Time }}\)=\(\frac{180}{30}\)=6 m/s .

(ii) Car B travels 0.5 km in 50 s. Find its speed in m/s.
Answer:
For car B , distance =0.5 km=500 m and time =50 s
Speed = \(\frac{\text { Distance }}{\text { Time }}\)=\(\frac{500}{50}\)=10 m/s

(iii) If both cars continue to move with their respective speeds, which car will be ahead after 2 minutes, and by how much distance?
Answer:
Time =2 minutes =120 seconds
Distance covered by car A in 120 s
=(6m)× (120s)=720 m
Distance covered by car B in 120 s
=(10m/s) × (120s)=1200 m
Difference in distance: 1200-720=480 m
Hence, car B will be ahead by 480 m after 2 minutes.

Question 6.
(i) Meera jogs around a 400 m track. She completes 5 laps in 10 minutes. What is her average speed in m/s?
Answer:
One lap is 400 m, so 5 laps correspond to a total distance of 5 × 400=2000 m. The time taken is 10 minutes, which is 10 × 60 = 600 seconds. Hence, her average speed is
Average speed = \(\frac{\text { Total distance }}{\text { Total time }}\)=\(\frac{2000}{600}\) m/s
= \(\frac{10}{3}\) ≈ 3.3m/s

(ii) At this jogging speed, how much time (in minutes) will she take to cover a distance of 3 km?
Answer:
To cover 3 km, i.e., 3000 m, at the same speed, we can use
Time = \(\frac{\text { Distance }}{\text { Speed }}\)=\(\frac{3000}{10/3}\)
= 3000 × \(\frac{3}{10}\) =900s.
900 seconds is equal to \(\frac{900}{60}\)=15 minutes.
So, she will take 15 minutes to cover 3 km at this jogging speed.

Question 7.
The timetable of a train is shown below.

Station	Arrival	Departure
New Delhi	………….	06:45 am
Meerut	08:03 am	08:05 am
Muzaffarnagar	08:45 am	08:47 am
Saharanpur	09:50 am	09:55 am
Roorkee	10:30 am	………..

(i) What is the total travel time of the train?
(ii) If the distance between New Delhi and Muzaffarnagar is about 120 km, then calculate the average speed of the train between them.
Answer:
(i) Total travel time of the train

• The train starts from New Delhi at 06:45 AM.
• It arrives at Roorkee at 10:30 AM. Time difference =3 hours 45 minutes

(ii) Average speed between New Delhi and Muzaffarnagar

• Distance =120km
• Departure from New Delhi = 06:45 AM
• Arrival at Muzaffarnagar = 08:45 AM So, travel time =08: 45-06: 45=2 hours. Now,

Average speed = \(\frac{\text { Distance }}{\text { Time }}\)=\(\frac{120}{2}\)=60 km/h

Question 8.
Two cyclists, A and B, start together from the same point on a straight road and ride in the same direction. Their distances from the starting point are noted every 5 minutes and recorded in the table:

Time from start (min)	0	5	10	15	20
Distance of A (km)	0	1	2	3	4
Distance of B (km)	0	0.8	1.7	2.7	3.6

(i) Which cyclist is in uniform motion and which cyclist is in non-uniform motion? Give a reason for your answer.
Answer:
Cyclist A is in uniform motion because A covers equal distances ( 1 km ) in equal time intervals of 5 minutes. Cyclist B is in non-uniform motion

(ii) Calculate the average speed of each cyclist for the 20 minutes and state who is faster for the whole trip.
Answer:
In 20 minutes, which is \(\frac{20}{60}\)=\(\frac{1}{3}\) hour, cyclist A covers 4 km.
Average speed of A = \(\frac{\text { Total distance }}{\text { Total time }}\)=\(\frac{4}{1/3}\) km/h = 12 km/h
Cyclist B covers 3.6 km in the same time.
Average speed of B=\(\frac{3.6}{1/3}\) km/h=10.8 km/h
Therefore, cyclist A is faster overall because A’s average speed (12 km/h) is greater than B’s average speed (10.8 km/h).

Measurement of Time and Motion Class 7 Long Question Answer

Question 1.
On a school ground, a teacher marks a straight track of 100 m. Three students, Riya, Kabir and Meena, run from the start line to the finish line. Their times are measured with a stopwatch. Recorded times are as follows Riya: 10 s, Kabir: 12 s, Meena: 15 s.

(i) Calculate the average speed of each runner.
Answer:

(ii) Who has the greatest average speed?
Answer:
Riya has the greatest average speed.

(iii) If Meena starts fast, slows down in the middle and then speeds up near the end, is her motion uniform or non-uniform?
Answer:
If Meena starts fast, then runs slowly in the middle and speeds up again near the end, her speed does not remain the same throughout the run and she does not cover equal distances in equal intervals of time. Therefore, Meena’s motion is non-uniform.

(iv) Suppose the stopwatch started a little late only for Kabir. How would this error affect the calculated speed for Kabir?
Answer:
If the stopwatch starts a little late for Kabir, the time recorded for him will be less than the actual time he took. Since speed =\(\frac{\text { distance }}{\text { time }}\), using a smaller time makes the calculated speed greater than his true speed, so Kabir’s speed will appear higher than it really is.

Question 2.
The following given table shows the distance travelled by an object at different times:

Time (s)	0	10	20	30	40	50	60	70
Distance (m)	0	12	25	39	55	68	82	105

(i) Is the motion of the object uniform or nonuniform? Give a reason using the data in the table.
Answer:
The motion is non-uniform. In each 10 s interval the distances covered are different (12 m, 13 m, 14 m, 16 m, 13 m, 14 m, 23 m), so the object does not cover equal distances in equal intervals of time.

(ii) Calculate the average speed of the object for the entire journey.
Answer:
In 70 s the total distance covered is 105 m Average speed = \(\frac{\text { Total distance }}{\text { Total time }}\)=\(\frac{105}{70}\)=1.5m/s

(iii) Find the speed between 20 s and 50 s.
Answer:
Between 20 s and 50 s, the distance changes from 25 m to 68 m.
Distance covered =68m – 25m=43m, time taken =30s.
Average speed between 20 s and 50 s= \(\frac{43}{30}\) m/s ≈ 1.43 m/s.

(iv) In which interval, 10-20 s, 30-40 s, or 60-70 s, does the object have the maximum speed?
Answer:
From 10 s to 20 s: Distance =25-12=13m
→ Speed = \(\frac{13}{10}\) = 1.3m/s
From 30 s to 40 s: Distance = 55 – 39 = 16m
→ Speed =\(\frac{16}{10}\)=1.6 m /s
From 60 s to 70 s: Distance =105-82=23m
→ Speed =\(\frac{23}{10}\)=2.3 m/s
Therefore, the greatest speed is 2.3 m/s, which occurs in the interval from 60 s to 70 s.

Measurement of Time and Motion Class 7 Case Based Questions

Read the following passages and answer the questions that follow:

Question 1.
Long ago, in the late 1500s, Galileo Galilei was sitting inside a church in Pisa. As he watched a big chandelier swinging gently, he noticed that no matter how wide or small the swing was, it seemed to take the same time to complete. This observation of a pendulum’s motion gave him the idea that pendulums could be used to measure time. Years later, in the 1600s, the Dutch scientist Christiaan Huygens turned Galileo’s idea into reality. He designed the first pendulum clock in 1656, which was far more accurate than earlier methods of time measurement.

(i) On what factor does the time period of a simple pendulum at a place depend?
Answer:
The time period of a simple pendulum at a place depends on the length of the pendulum. A longer pendulum takes more time to complete one oscillation than a shorter pendulum.

(ii) Which clocks later replaced pendulum clocks?
Answer:
Quartz clocks replaced pendulum clocks because they are more accurate and compact.

(iii) Name two methods used to measure time before the invention of the pendulum clock.
Answer:

• Sundials: Measured time using the shadow of the Sun.
• Water clocks: Measured time by the flow of water from one container to another.

OR

(iii) Why were pendulum clocks more accurate than earlier clocks?
Answer:
Pendulum has a regular, predictable motion and each oscillation takes nearly the same time, so equal time intervals could be measured more reliably than with earlier methods.

Question 2.
On a cool winter morning, Rehan boarded an express train from Lucknow to Kanpur, two cities 72 km apart. The train left Lucknow exactly at 7:00 AM.

• Within the city limits, the train moved at 36 km/h for the first 18 km. Then it travelled with a speed of 72 km/h for the next 36 km.
• Due to a signal, it had to halt for 6 minutes.
• Finally, it covered the remaining 18 km at 36 km /h.

(i) How much time did the train take to cover the first 18 km?
Answer:
Time taken for the first 18 km :
Time =\(\frac{\text { Distance }}{\text { Speed }}\)=\(\frac{18}{36}\)=\(\frac{1}{2}\) h=30 minutes

(ii) What will be the arrival time at Kanpur?
Answer:
Time for first 18 km at 36 km/h=30 minutes
Time for next 36 km at 72 km/h:
Time =\(\frac{36}{72}\)=30 minutes
Halt at signal =6 minutes

Time for last 18 km at 36 km/h:
Time =\(\frac{18}{36}\) h= \(\frac{1}{2}\) h=30 minutes
Total journey time is given as: 30+30+30+ 6=96 minutes =1h 36 minutes
The train starts at 7:00 AM, so the arrival time is approximately 8:36 AM.

OR

(ii) Calculate the average speed of the train for the whole journey.
Answer:
Total distance =72 km
Total time =96 minutes
96 min =\(\frac{96}{60}\) h=1.6 h
Average speed =\(\frac{\text { Total distance }}{\text { Total time }}\)=\(\frac{72}{1.6}\)
=45 km/h

(iii) Suppose the train did not have to stop at the signal and completed the same 72 km journey without the 6-minute halt. What would be its average speed then?
Answer:
If there is no 6 -minute halt, the total time becomes
96 min -6 min =90 min = \(\frac{90}{60}\) h=1.5 h
New average speed =\(\frac{72}{1.5}\) km/h=48 km/h

Measurement of Time and Motion Class 7 Picture Based Questions

Observe the given pictures and answer the questions that follow:

Question 1.

(i) Which of the given devices use a periodic and oscillatory motion as the basis of time measurement?
Answer:
The device that uses periodic and oscillatory motion is E (Pendulum clock).

(ii) Identify the time-measuring devices labelled A , B, C, D, E, and F.
Answer:
A – Sundial, B – Water-flowing-out-type water clock, C – Floating-bowl-type water clock, D – Hourglass, E – Pendulum clock, F – Quartz clock

OR

(ii) Classify the devices shown (A, B, C, D, E, F) into ancient and modern time-measuring devices.
Answer:
Ancient devices: A (Sundial), B (Water-flowing-out-type water clock),
C (Floating-bowl-type water clock), D (Hourglass)
Modern devices: E (Pendulum clock), F (Quartz wall clock)

(iii) A student says, “Among the devices shown, B and C both use water to measure time, but they do not work in exactly the same way.” Which of the following best explains this statement?
(a) In B, water flows out; in C, a floating bowl slowly sinks as water enters.
(b) In B, water evaporates; in C, water freezes.
(c) In B, water flows between bulbs; in C, sand flows between bulbs.
(d) In B, the water level stays fixed; in C, the water level never changes.
Answer:
(a) In B, water flows out at a steady rate from a container, whereas in C, a floating bowl gradually sinks as water enters it through a small hole.

Measurement of Time and Motion Class 7 Activity Based Questions

1. Objective: To determine whether the time period of a simple pendulum depends on its length and/or on the mass of its bob.
Materials required: A stand with a clamp, a strong thread, small metal bobs of different masses (or different coins wrapped carefully), a stopwatch, a ruler or a measuring tape, and a protractor (optional).

Procedure:

• Tie one metal bob to one end of the thread and fix the other end to the stand.
• Measure the length of the pendulum. Set the length to about 80 cm.
• Pull the bob gently to one side and release it.
• Start the stopwatch when the bob passes its central position. Measure the time taken for 10 complete oscillations.
• Repeat two more times for the same length and same bob and note all three readings.
• Now change the length of the pendulum to about 60 cm (same bob). Again, find the time for 10 oscillations, repeating three times.
• Next, keep the length fixed (for example, again 80 cm), but replace the bob with another bob of a different mass. Measure the time for 10 oscillations three times.
• Compare your readings for different lengths and different masses

(i) What is meant by the time period of a simple pendulum?
Answer:
The time period of a simple pendulum is the time taken by its bob to complete one full oscillation, i.e., one complete to-and-fro motion about the mean position.

(ii) For a simple pendulum of length 80 cm, the time taken for 10 complete oscillations is 18 s. Calculate the time period of this pendulum.
Answer:
Time period =\(\frac{Total time}{Number of oscillations}\) \(\frac{18 \mathrm{~s}}{10}\)= 1.8 s

(iii) When we change the bob to one of a different mass but keep the length of the pendulum the same, what do we observe about the time taken for 10 oscillations?
Answer:
On changing the bob to a different mass while keeping the length the same, the time taken for 10 oscillations remains nearly unchanged. This shows that, for a given length at a place, the time period does not depend on the mass of the bob.

OR

(iii) From your observations with the 80 cm and 60 cm pendulums, state how the time period of a simple pendulum depends on its length.
Answer:
The pendulum of greater length (80 cm) takes more time for the same number of oscillations than the pendulum of shorter length (60 cm). Hence, the time period increases with increase in length of the pendulum.

Measurement of Time and Motion Extra Questions for Practice

Question 1.
Two pendulums of equal length are set into motion at the same place. One bob is heavier. Their time periods will be
(a) larger for the heavier bob.
(b) smaller for the heavier bob.
(c) the same for both.
(d) unpredictable.
Answer:
(c) The time period of a simple pendulum at a given place depends on its length, not on the mass of the bob.

Question 2.
A cyclist moves with a speed of 18km/h for 40s. The distance covered is
(a) 100 m
(b) 200 m
(c) 150 m
(d) 250 m
Answer:
(b) First, convert the speed into m/s because time is given in seconds. 18km/h=18 ×\(\left(\frac{1000 \mathrm{~m}}{3600 \mathrm{~s}}\right)\) =18 × \((\frac{1000 \mathrm{~m}}{3600 \mathrm{~s}})\)=5m/s
Now,
Distance = Speed × Time.
Distance =5m/ s × 40s=200 m
So, the cyclist covers 200 m in 40 s.

Question 3.
A car travels equal distances in equal intervals of time. Which statements are correct?
(i) The speed of the car is constant.
(ii) The car shows uniform motion.
(iii) The car shows non-uniform motion.
(iv) Distance covered by the car is given by speed x time.
(a) (i) and (ii) only
(b) (i), (ii), and (iv)
(c) (ii) and (iii) only
(d) (i), (iii), and (iv)
Answer:
(b) (i), (ii), and (iv)

Question 4.
Two cyclists start at the same time from the same point and travel in the same direction. Which statements are correct?
(i) The cyclist covering more distance in the same time is faster.
(ii) Speed depends only on time.
(iii) Speed depends on both distance and time.
(iv) Both cyclists must have the same speed.
(a) (i) and (iii) only
(b) (ii) and (iv) only
(c) (i), (ii), and (iii)
(d) (i), (iii), and (iv)
Answer:
(a) (i) and (iii) only

Questions 5 and 6 consist of two statements – Assertion (A) and Reason (R). Answer these questions by selecting the correct option:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.
(c) A is true but R is false.
(d) A is false but R is true.

Question 5.
Assertion (A): In uniform linear motion, the object moves with constant speed.
Reason (R): In uniform linear motion, an object covers equal distances in equal intervals of time.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

Question 6.
Assertion (A): A candle clock cannot be used accurately on a windy day.
Reason (R): Wind affects the steady burning of the candle.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

Question 7.
Define one oscillation of a pendulum.
Answer:
One oscillation of a pendulum is one complete to-and-fro motion of the bob from one extreme position to the other extreme position and back to the first extreme position.

Question 8.
A speedometer shows 40km/h for a moment. Does that mean the vehicle travelled 40 km ?
Answer:
No. A speedometer shows the speed of the vehicle at that particular instant. A reading of 40 km/h means the vehicle is moving at a speed that can cover 40 km in one hour if it continues at the same speed.

Question 9.
What are the two types of water clocks used in earlier times? Explain the basic difference.
Answer:
The two types are:

• Flowing-out type water clock: In this type, water was allowed to flow out of a container through a small hole. The level of water falling inside the container was used to measure time.
• Sinking-bowl type water clock: In this type, a small bowl with a tiny hole was placed on the surface of water. Water slowly entered the bowl, and after a fixed time interval, the bowl filled and sank. Each sinking represented a fixed interval of time, making this type more reliable.

Thus, the basic difference is that the flowing-out type measures time by the changing water level, while the sinking-bowl type measures time by the sinking of the bowl after a fixed duration.

Question 10.
A friend says, “If two objects travel for the same amount of time, they must have the same speed.” Correct this statement with an example-based explanation.
Answer:
The statement is incorrect because speed depends on both distance and time. For example, in 10 s, one object may travel 20m (speed =2m /s), and another may travel 50 m( speed =5 m/s). Even though the time is the same, the speeds are different.

Question 11.
A student notes the motion of a cyclist. In the first 10 minutes, the cyclist covers 2 km. In the next 10 minutes, he covers 3 km.

(i) Is the speed of the cyclist the same in both intervals?
Answer:
No, the speed is different in the two intervals, as in the equal duration of 10 minutes, the cyclist covers different distances, 2 km in the first 10 minutes and 3 km in the next. 10 minutes.

(ii) What type of motion does the cyclist show?
Answer:
The cyclist shows non-uniform motion as he covers unequal distances in equal intervals of time.

(iii) Which two quantities are needed to calculate speed?
Answer:
Speed is calculated using distance and time.
OR
(iii) If the cyclist covers more distance in less time, how does his speed change?
Answer:
Speed is distance covered divided by time taken to cover it. If the cyclist covers more distance in less time, his speed increases.

Question 12.
A student wants to find the time period of a simple pendulum using a stopwatch.

(i) Describe the correct method to measure the time period of a pendulum.
Answer:
Displace the bob slightly from its mean position and release it gently. Start the stopwatch when the bob is at an extreme position, count a fixed number of complete oscillations (such as 20), and stop the stopwatch when the bob completes that number of oscillations. Divide the total time by the number of oscillations to get the time period.

(ii) The student records the time for 20 complete oscillations as 36 s. Calculate the time period of the pendulum.
Answer:
Time period = \(\frac{\text { Total time for oscillations }}{\text { Number of oscillations }}\)
= \(\frac{36 \mathrm{~s}}{20}\)=1.8s

(iii) The student repeats the experiment in two different ways:
(a) by using a bob of the same size but different mass, keeping the length unchanged
(b) by using the same bob but increasing the length of the thread.
State what change (if any) the student will observe in the time period in each case.
Answer:
(a) On changing the bob to another of the same size but different mass, the time period will remain the same because the time period does not depend on the mass of the bob.
(b) On increasing the length of the thread, the time period will increase because the time period depends on the length of the pendulum.

Combining textbook study with BSE Odisha Class 7 Science Notes and Class 7 Science Curiosity Chapter 12 Earth, Moon, and the Sun Notes can make exam preparation more effective.

Earth, Moon, and the Sun Notes Class 7

Class 7 Science Curiosity Chapter 12 Notes

Rotation of the Earth

• Rotation is the motion in which all parts of an object move in circles around an imaginary line (axis) that passes through it.
• The Earth rotates (spins) on its own axis in space, which is an imaginary line passing through the geographic North Pole and the South Pole.
• When viewed from above the North Pole, the Earth rotates in the anticlockwise direction, that is, from west to east.
• The Earth completes one rotation in about 24 hours, file Sun appears to rise in the east and set in the west, and its position in the sky changes during the day.
• This apparent motion of the Sun is due to the rotation of the Earth, not because the Sun moves around the Earth.
  
  Ancient Indian astronomer, Aryabhata, explained that the apparent westward motion of stars is due to Earth’s rotation and calculated the time for one rotation of the Earth to be about 23 hours 56 minutes 4.1 seconds, which is very close to the presently accepted value.

Day-Night Cycle

• At any instant, sunlight falls only on half of the Earth, while the other half remains dark. The half of the Earth that faces the Sun has day, and the half that faces away from the Sun has night.
• As the Earth rotates from west to east, any place on its surface moves into sunlight (sunrise), then to a position where the Sun is highest in the sky (noon), and then out of sunlight (sunset), giving rise to the day-night cycle.
• In India, sunrise occurs first in the eastern parts and later in western parts because the Earth rotates from west to east.
  

Apparent Motion of Stars and Moon

• The stars, like the Sun, also appear to move across the sky because of the Earth’s rotation.
• The Earth’s axis points very close to the Pole Star (Dhruva Tara) in the Northern Hemisphere, so the Pole Star appears nearly stationary in the sky. Other stars appear to move in circular paths around the Pole Star.
• In long-exposure photographs, the apparent motion of stars due to Earth’s rotation is recorded as arcs of circles called star trails.
• The moon also appears to rise in the east and set in the west due to the Earth’s rotation from west to east.

Revolution of the Earth

• Revolution is the motion of an object around another object.
• The Earth revolves around the Sun in an almost circular path called an orbit. It takes about 365 days and 6 hours for one complete revolution.

Changing View of Night Sky from the Earth

As the Earth revolves around the Sun, the night side of the Earth faces different directions in space at different times of the year.

Different patterns of stars (constellations) are seen in the sky at a fixed time of night in different months.

Indigenous communities such as the Bhil and Pawara in western India used the appearance of certain star patterns in the sky as markers for the arrival of monsoon rains.

Seasons on the Earth

The Earth’s axis of rotation is tilted with respect to its orbit around the Sun. The Earth maintains this tilt in the same direction in space as it revolves around the Sun.

Seasons are caused by the tilt of the Earth’s axis and the spherical shape of the Earth, which lead to variations in the duration and intensity of sunlight received at different places during the year.

In June, the Northern Hemisphere is tilted towards the Sun, while the Southern Hemisphere is tilted away. The same amount of sunlight falls on a smaller area in the Northern Hemisphere as compared to the Southern Hemisphere due to the spherical shape of the Earth’s surface, so the sunlight is more intense in the Northern hemisphere.

The Northern Hemisphere also receives sunlight for more than 12 hours a day in June, so days are longer and nights shorter. Therefore, the Northern Hemisphere has summer in June, while the Southern Hemisphere has winter at the same time.

In December, the situation is reversed. The Northern Hemisphere is tilted away from the Sun, receives less intense sunlight and has shorter days, leading to winter, while the Southern Hemisphere experiences summer.

Near the Equator, the length of day and night is almost always about 12 hours each, and the intensity of sunlight changes very little over the year. Therefore, regions near the Equator, including some southern states oflndia, do not experience very prominent seasons. However, local geographical factors can influence the climate of these regions.

NOTE: Two incorrect explanations often given for seasons are:

• The hemisphere tilted towards the Sun is closer to it.
• The oval shape of the Earth’s orbit makes the distance from the Sun vary greatly.

In reality, the differences in the Earth’s distance from the Sun over the year are small and are not the cause of seasons, and the Earth is actually closest to the Sun in January.

Solstices, Equinoxes, and Regional Effects

• In the Northern Hemisphere, the longest clay and shortest night occur around 21 June, called the summer solstice. The shortest day and longest night occur around 22 December, called the winter solstice.
• Around 21 March and 23 September, day and night are nearly equal in length; these clays are called equinoxes (spring equinox and autumn equinox).
• At the North Pole, the Sun rises around 21 March and remains above the horizon for about six months, then sets around 22 September, after which there is almost six months of darkness. The South Pole experiences the opposite pattern.

Eclipses

Solar Eclipse

A solar eclipse occurs when the Moon comes between the Sun and the Earth in such a way that it blocks sunlight from reaching a part of the Earth.

The apparent size of an object depends on its actual size and its distance from the observer. Although the Sun is much larger than the Moon, it is very far away, while the Moon is much closer to the Earth; therefore, the Sun and the Moon appear nearly the same size in the sky.

Because their apparent sizes are similar, the Moon can cover the entire disc of the Sun, causing a total solar eclipse.

During a solar eclipse, the shadow of the Moon falls on a small region of the Earth’s surface.

In the central dark part of this region, the Sun is completely covered, and people see a total solar eclipse. In the surrounding region, where only part of the Sun is covered by the Moon, people see a partial solar eclipse.

As the Moon moves along its orbit and the Earth continues to rotate, the Moon’s shadow moves across the Earth’s surface; therefore, a total solar eclipse is visible at any one place only for a short time.

CAUTION: Even during a solar eclipse, sunlight is strong never look directly at the Sun, whether during an eclipse or like eclipse goggles or projection techniques should be used.

The planets Mercury and Venus revolve around the Sun between the Earth and the Sun but they do not cause eclipses. These planets, though larger than the Moon, are much farther from the Earth, so their apparent sizes are much smaller and they cannot block the Sun.

When Venus passes between the Sun and the Earth, it appears aS a tiny black dot moving across the Sun’s bright face; this rare event is called a Transit of Venus.

Lunar Eclipse

A lunar eclipse occurs when the Earth comes between the Sun and the Moon, so that sunlight cannot reach the Moon directly.

When the Moon passes completely into the Earth’s shadow, it is called a total lunar eclipse. When only a part of the Moon enters the Earth’s shadow and the rest remains sunlit, it is called a partial lunar eclipse.

During a total lunar eclipse, the bright disc of the Moon appears dark red in colour and remains so until the Moon moves out of the Earth’s shadow.

Unlike the Sun, the eclipsed full Moon can be safely watched with the naked eye, without any special protection.

Rotation of the Earth

• Earth rotates on its axis from west to east.
• This makes the Sun appear to move from east to west as observed from Earth.
• One rotation takes about 24 hours, causing day and night.

Effect of the Tilt

• The hemisphere tilted toward the Sun gets concentrated direct sunlight and longer days, causing summer.
• The opposite hemisphere receives less direct sunlight and shorter days, causing winter.

Season in June
In June, the Northern Hemisphere is tilted toward the Sun.

• Summer in the Northern Hemisphere.
• Winter in the Southern Hemisphere
• Summer Solstice: Longest day (21 June in the Northern Hemisphere)

Seasons in March and September

• Equinoxes: Around 21 March (spring equinox) and 23 September (autumn equinox).
• The Earth’s axis is not tilted toward or away from the Sun.
• Both hemispheres receive equal amounts of sunlight, resulting in nearly equal day and night durations.

Season in December
In December, the Southern Hemisphere is tilted toward the Sun.

• Winter in the Northern Hemisphere
• Summer in the Southern Hemisphere.
• Winter Solstice: Shortest day (22 December in the Northern Hemisphere).

Revolution of the Earth

The Earth revolves around the Sun in an orbit, completing one revolution in about 365 days and 6 hours.

Changing View of the Night Sky Annually
The stars visible in the night sky change throughout the year due to Earth’s revolution around the Sun.

Seasons

• Seasons occur mainly because of the tilt of the Earth’s axis and the spherical shape of the Earth.
• This tilt makes sunlight fall differently on different parts of Earth during the year.

Eclipses

• Eclipses happen when the Sun, Moon and the Earth come in a straight line.
• Eclipses can be total or partial, depending on the alignment of the Sun, Moon, and the Earth.

Solar Eclipse

A solar eclipse occurs when the Moon comes between the Sun and the Earth, blocking the sunlight from reaching the Earth.
CAUTION: Viewing a solar eclipse requires safety precautions to protect the eyes.

Lunar Eclipse
A lunar eclipse happens when the Earth comes between the Sun and the Moon and blocks sunlight from reaching the Moon. Viewing a Lunar eclipse is safe with the naked eye.

Combining textbook study with BSE Odisha Class 7 Science Notes and Class 7 Science Curiosity Chapter 11 Light: Shadows and Reflections Notes can make exam preparation more effective.

Light: Shadows and Reflections Notes Class 7

Class 7 Science Curiosity Chapter 11 Notes

Sources of Light

• The Sun emits its own light and is the main source of natural light on Earth; stars, lightning, natural fire and some animals such as fireflies, also emit their own light.
  • Early humans used fire as the first artificial light source and later used fuels like animal fat, oil, wax and gas for lighting.
  • With the invention of electricity and different electric light sources, most everyday lighting needs are now met by electric lamps and bulbs.
• Luminous objects: Objects that emit their own light are called luminous objects.
• Non-luminous objects: Objects that do not emit their own light are called non-luminous objects; they are seen because they reflect light from luminous objects.
• The Moon is a non-luminous object; it does not produce its own light but reflects sunlight falling on it.

LED lamps are modern light sources that use much less electrical power, give brighter light and last longer than traditional lamps. Using LED lamps helps reduce electricity bills and is better for the environment, so their use is being promoted nationwide.

Light from the Sun does not reach us instantly; it takes about 8 minutes 20 seconds to travel from the Sun to the Earth. If the Sun suddenly stopped emitting light, we would still see it shining for about 8 minutes 20 seconds because of this travel time.

Light Travels in a Straight Line

• Light travels in straight lines from a source to objects and then to our eyes. We can see a light source or an illuminated object only when there is a clear, straight path for light to reach our eyes.
• If a series of small openings are arranged in a straight line, light can pass through all of them to form a bright spot on a screen; if any opening is shifted out of line, the light is blocked and the spot disappears.

Light through Transparent, Translucent, and Opaque Materials

Transparent materials	Translucent materials	Opaque materials
When a beam of light falls on a transparent material, it passes through almost unchanged.	When a beam of light falls on a translucent material, only part of the light passes through it, so the beam appears faint or diffused.	When a beam of light falls on an opaque material, light is blocked completely, and no light passes through.
Objects placed behind them can be seen clearly.	Objects placed behind them look blurred or unclear.	Objects placed behind them are not visible at all.

Shadow Formation

• A shadow is formed when an object blocks light from reaching a surface.
• Opaque objects form dark, well-defined shadows. Translucent objects form lighter, blurred shadows, while some transparent objects may form very faint sfu5£lows.
• We need a source of light, an opaque object, and a screen (such as a wall or ground) to observe a shadow.
• The size, shape and sharpness of a shadow depend on the position of the light source, the object and the screen.
• Moving the object closer to the light source can make the shadow larger and fainter, while moving it closer to the screen can make the shadow smaller and sharper.
• The colour of an object does not affect the colour of its shadow; shadows are always dark.
• Shadows may not accurately show the shape of an object. Shadows usually match an object’s outline, but may appear stretched or distorted if the orientation of the object changes w.r.t the light source.
  

Reflection of Light

The bouncing back of light into the same medium when it strikes a surface is called reflection of light.

• Reflection is most clearly seen on smooth, polished surfaces such as mirrors, glass, or calm water. Such surfaces reflect incoming light in a regular manner, forming clear images.
• Rough surfaces scatter light in many directions and do not produce sharp images.
• We are able to see objects only because of the reflection of light.
• When light from a source, such as the Sun, a lamp, or a bulb, falls on an object. The object reflects the light in different directions. When the reflected light enters our eyes, we are able to see the object.
  

Images in a Plane Mirror

• When you look into a plane mirror, you see your own reflection; similarly, we see reflections of other objects placed in front of the mirror.
• The image formed by a plane mirror is erect (upright) and of the same size as the object.
• The image formed by a plane mirror is virtual i.e., cannot be obtained on a screen.
• The image formed by a plane mirror appears at the same distance behind the mirror as the object is in front of the mirror.
• In the image formed by a plane mirror, your left appears as right and your right appears as left; this left-right reversal is called lateral inversion.
• The word “AMBULANCE” is written as “ECNALUBMA” on the front of an ambulance so that it is read correctly in the rear view mirrors of the vehicles in front.
  

Pinhole Camera

• A pinhole camera is a device in which light rays from an object pass through a tiny hole (pinhole) and form an image on a screen.
• The image formed by a pinhole camera is upside down, i.e., inverted. The image shows the colours of the objects, and its size depends on the distance between the object, pinhole, and screen.
• The image formed by a pinhole camera is also laterally inverted.
  

Some Optical Devices based on Reflection of Light

Periscope

• A periscope is an optical instrument that uses mirrors to see objects over or around obstacles.
• A periscope can be made by placing two plane mirrors, placed parallel to each other at 45° angle, inside a Z-shaped box or tube.
• Reflection from the two mirrors enables us to see over or around obstacles, such as a wall or people standing in front.
• Periscopes are used in submarines, tanks and bunkers so that people inside can see outside.
  

Kaleidoscope

• A kaleidoscope is an optical instrument that produces beautiful and ever-changing patterns by the reflection of light.
• A kaleidoscope is made using three rectangular plane mirrors of equal size, arranged at 60° to each other to form a triangular prism shape, and placed inside a tube.
• One end of the tube is covered with a transparent sheet, and small pieces of coloured bangles or beads are placed inside near this end.
  
• When you look through the other end, you see beautiful, symmetrical patterns formed by multiple reflections of the coloured pieces in the mirrors. When the kaleidoscope is turned or shaken the pieces move and you see a new pattern each time.
• Multiple images formed due to reflections of reflections in three mirrors combine to form complex patterns.
• Designers and artists often use kaleidoscopes to get ideas for new decorative patterns and designs.

Luminous Objects: Objects that emit their own light.

Natural: Naturally occurring light sources.
For example, Sun, stars, lightning, fireflies etc.

Artificial: Man-made light sources.
For example, candles, oil lamps, tube light, LED etc.

Non-Luminous Objects

• Objects that do not produce their own light.
• These objects become visible when light from a luminous source falls on them and is reflected to our eyes.
• For example, the Moon, trees, books, chairs, buildings, etc.

Interaction of Light with Different Materials

Transparent
Materials that let most light pass through, allowing us to see clearly.
Examples: Clean glass, clear water, air.

Translucent
Materials that let some light pass through but scatter it, giving a blurred view.
Examples: Frosted glass, butter paper, thin fabric.

Opaque
Materials that do not allow light to pass through them.
Examples: Wood, stone, metals.

Formation of Shadow

• When light falling on a screen is blocked by an object, a dark patch called a shadow is formed on the screen.
• To observe a shadow, a source of light, an opaque object, and a screen are required.
• The shape, size, and sharpness of a shadow depends upon the position of the object, light source, and screen.
• Shadows may not always accurately reflect the shape of an object.

Reflection of Light

• Reflection is the bouncing back of light from a surface.
• Reflection of light allows us to see objects and mirror images.
• Regular reflection occurs on smooth surfaces and gives clear images.
• Diffused reflection occurs on rough surfaces and scatters light, producing no clear image.

Reflection of Light by a Plane Mirror

• A plane mirror is a flat, smooth surface that reflects light to form an image of an object.
• The images formed by plane mirrors are upright, virtual, laterally inverted, and of the same size its the object.
• The image appears at the same distance behind the mirror as the object is in front of it.
• Plane mirrors are commonly used in wall mirrors and dressing mirrors.

Optical Devices

Pinhole Camera

• A pinhole camera is a simple optical device that forms a laterally inverted, upside down image of an object on a screen using light passing through a tiny hole.
• It works on the principle that light travels in a straight line.

Periscope

• A periscope is an optical instrument that allows a person to see objects that are not in the direct line of sight, typically over obstacles or from a concealed position.
• It is based on the principle of reflection of light.
• It is commonly used in submarines and tanks.

Kaleidoscope

• A kaleidoscope is an optical instrument that produces beautiful, ever-changing patterns by the reflection of light off multiple mirrors positioned at specific angles.
• It works on the principle of reflections of reflections.
• It is frequently used by artists and designers to generate ideas for new patterns.

Combining textbook study with BSE Odisha Class 7 Science Notes and Class 7 Science Curiosity Chapter 10 Life Processes in Plants Notes can make exam preparation more effective.

Life Processes in Plants Notes Class 7

Class 7 Science Curiosity Chapter 10 Notes

Growth in Plants

• Growth in plants involves parameters, such as the emergence of new leaves and branches, elongation and thickening of stems and roots, and an increase in height.
• Water and sunlight are essential for healthy plant growth. Only plants that receive both water and sunlight grow healthy and strong. Lack of water or sunlight slows plant growth and may cause the plant to wilt (due to dehydration) or even die.

Food Preparation

Plants are autotrophs, i.e., they prepare their own food using resources from their surroundings. Leaves are the primary site for food preparation in plants.

Leaves and Chlorophyll

• Leaves prepare food for the plant in the form of glucose, a simple carbohydrate.
• The green colour of leaves is due to a special pigment called chlorophyll, which traps sunlight.
• Leaves are usually broad and flat, which helps them receive maximum sunlight.
• The food prepared is stored in the form of starch, a complex carbohydrate.
• Presence of starch in leaves can be tested using iodine solution (blue-black colouration). Additionally, alcohol is used to decolourise or remove the chlorophyll pigments present in the leaf, which facilitates visualisation of the colour change during the iodine test.
• Other plant parts that contain chlorophyll can also perform photosynthesis, such as young stems; in desert plants, the stems are adapted to carry out this process.
• Leaves are not always green; they come in a variety of colours, like red, violet, and brown. Such plants also have chlorophyll and prepare food, but the green colour gets hidden as the proportion of other coloured pigments is greater.

Role of Sunlight

• Sunlight provides the energy required to prepare food.
• Leaves kept in sunlight produce starch, while those kept in darkness do not (negative iodine test), confirming sunlight’s indispensable role in this process.
• Photosynthesis stops at night; starch serves as the reserve food supply during night-time.

Role of Air

• Carbon dioxide is obtained from the air.
• In the absence of carbon dioxide, starch is not formed in leaves, even if a leaf is exposed to sunlight.
• Oxygen is produced during photosynthesis.
• This can be experimentally verified by observing the air bubbles released by a water plant placed under a funnel in a beaker of water (in sunlight).
• Oxygen is essential for respiration in living beings.

Photosynthesis: A Brief Account

The entire food preparation event is termed photosynthesis, a life process unique to plants.
Steps of Photosynthesis:

• Roots absorb water and minerals from the soil.
• Water is transported to the leaves through xylem (section 10.3.1).
• Leaves take in carbon dioxide from the air through stomata.
• Chlorophyll in leaves captures sunlight.
• Using sunlight, water, and carbon dioxide, food (glucose) is prepared in the leaves.
• Glucose serves as an instant energy source and later is converted into starch and stored in the plant.
• Oxygen is released into the air as a by-product.
  Word equation:
  

Stomata

• Leaves have tiny pores called stomata.
• Stomata help in the exchange of gases during photosynthesis (depicted here) and respiration.
  

Transport in Plants

Transport of Water and Minerals

• Roots absorb water and minerals from the soil.
• Water and minerals move upward through xylem.
• Xylem is present in roots, stems, and leaves, forming a continuous channel. Transport occurs only upwards, from roots to all aerial plant parts.
  

Transport of Food

• Food prepared in leaves is transported to all parts of the plant.
• Transport of food occurs through phloem.
• Food may be stored in roots, stems, fruits, or seeds.
• Both upward and downward movement of nutrients take place in the phloem.
  

Respiration in Plants

• Plants respire just like other living beings to obtain energy from the food they produce.
• This can be experimentally verified by placing germinating seeds in a sealed flask connected to a test tube containing lime water, which turns milky. The other test tube shows no change, confirming that germinating seeds release carbon dioxide during respiration.
• Respiration occurs in all parts of the plant, both day and night. During respiration, glucose is broken down (using oxygen), with the release of carbon dioxide, water, and energy.
  Word equation: Glucose + Oxygen → Carbon dioxide + Water + Energy

Comparison between Photosynthesis and Respiration

Photosynthesis	Respiration
Food (glucose) is prepared by plants.	Food is broken down to release energy for growth and life activities.
Occurs primarily in the leaves and other green parts of the plant.	Occurs in all parts of the plant.
Requires carbon dioxide and water, along with chlorophyll and the presence of sunlight.	Requires oxygen and glucose.
Produces glucose and oxygen.	Produces carbon dioxide, water, and energy.
Occurs mainly during the daytime.	Occurs day and night (does not require sunlight).

Photosynthesis: The process by which plants prepare food in the presence of sunlight and chlorophyll.

Raw materials

• Sunlight
• Chlorophyll
• Carbon dioxide
• Water

Site of Photosynthesis

• Leaves are the primary site of photosynthesis.
• They contain a green pigment called chlorophyll, which captures sunlight.
• Chlorophyll helps in food preparation in the form of carbohydrates (glucose).
• As leaves prepare food, they are called the ‘food factories’ of plants.
• Other parts of the plants which have chlorophyll (e.g., young stems) also perform photosynthesis.

Products of Photosynthesis

• Glucose: The primary product; it is later converted into starch for storage (reserve food).
• Oxygen: A by-product that all living beings respire to stay alive.

Site of Gaseous Exchange

• Gaseous exchange occurs through tiny pores present on the surface of leaves called stomata.
• Carbon dioxide and oxygen are exchanged during photosynthesis and respiration.

Growth in Plants

• Growth involves the formation of new leaves, branches, stem thickening, and increase in height.
• Requires sunlight and water

Experimental Chemicals and their Uses Iodine solution

• Tests for the presence of starch in leaves (indicates whether photosynthesis has occurred in a leaf).
• Alcohol – Removes chlorophyll from the leaf to help visualise the colour change during the starch test.
• Caustic soda (sodium hydroxide) – Absorbs carbon dioxide (proves that carbon dioxide is necessary for photosynthesis).
• Lime water – Turns milky in the presence of carbon dioxide (confirms respiration in plants).

Transportation

Transport of water and Minerals

• Xylem transports water and minerals to leaves and other plant parts.
• Transport occurs only upwards, from roots to all aerial plant parts through these thin tubular structures.
• Water transported is used for various functions, like photosynthesis. Minerals are essential nutrients required for healthy growth of plants.

Transport of Food

• Phloem is another set of thin, tubular structure that transports food in plants.
• Transport occurs both upwards and downwards, from leaves to all plant parts.
• Food transported is stored in parts like seeds and roots.

Respiration

• Plants also respire like animals and human beings.
• The process of break down of glucose in the presence of oxygen to release energy.
  Glucose + Oxygen → Carbon dioxide + Water + Energy

Raw Materials

• Oxygen
• Glucose

Site of Respiration

• All plant parts, green or non-green, perform respiration.
• Plants obtain the energy required for growth, development and performing other life processes through the breakdown of the food they produce.

Productof Respiration

• Carbon dioxide
• Water
• Energy

Combining textbook study with BSE Odisha Class 7 Science Notes and Class 7 Science Curiosity Chapter 9 Life Processes in Animals Notes can make exam preparation more effective.

Life Processes in Animals Notes Class 7

Class 7 Science Curiosity Chapter 9 Notes

Life Processes

Certain essential functions that all living beings perform to survive are called life processes. Some examples of life processes include nutrition, respiration, excretion, etc.

Nutrition

• All living beings require energy to perform life processes. This energy comes from the food they eat, which contains complex substances (nutrients) like carbohydrates, proteins, and fats that the body cannot use directly.
• The process of breaking down complex food components into simpler forms that the body can absorb and use is called digestion.

(i) Digestion in Human Beings
Digestion in humans occurs inside a long tube called the alimentary canal, which extends from the mouth to the anus. Each component of the alimentary canal has its specific function(s).

Mouth

• Teeth help break the food into smaller pieces by crushing and chewing it. This process of initial breakdown of food into fine pieces is called mechanical digestion.
• Saliva present in the mouth contains a digestive juice that helps break down starch (complex carbohydrate) into simple sugars.
• The chewed food, moistened with saliva, is then gently pushed to the back of the mouth with the help of the tongue, which helps in mixing the chewed food thoroughly with saliva.

Food pipe (Oesophagus)

• Food then enters the food pipe (a muscular structure) whose walls contract and relax in a wave-like motion to push the food down into the stomach.
• This wave-like motion continues all along the alimentary canal, helping to move food forward at every stage of digestion.

Stomach

• Once the food reaches the stomach, the walls of the stomach begin to contract and relax, churning the food and mixing it well with the secretions released by the inner lining of the stomach that contains digestive juice, acid, and mucus.

Secretion	Function(s)
Digestive juice	Helps break down proteins into simpler substances
Add	Supports the digestion of proteins Kills harmful bacteria that might have entered with the food
Mucus	Protects the inner lining of the stomach from being damaged by the acid

Small Intestine

• From the stomach, the partially digested food enters the small intestine.
• It is about 6 metres long (longest part of the alimentary canal) and receives digestive secretions from its own inner lining, as well as from the liver and pancreas.

Component	Secretion	Function(s)
Liver	Bile (Basic in nature)	Helps to neutralise the acid coming from the stomach Breaks down fats into tiny droplets
Pancreas	Pancreatic juice (Basic in nature)	Helps to neutralise acids present in the food Breaks down carbohydrates, proteins, and fats
Inner lining	Digestive juice	Further breaks down fats, proteins, and carbohydrates into simpler forms

• The inner wall of the small intestine is thin and covered with thousands of tiny, finger-like projections called villi, which increase the surface area for absorption of nutrients.
• The blood vessels inside these finger-like projections absorb the digested nutrients and carry them to different parts of the bodv.
  

Large Intestine

• It is about 1.5 metres in length and absorbs water and salts from the undigested food, turning the waste into a semi-solid form known as stool.
• The stool is stored in the rectum (lower part of the large intestine). When the body is ready to get rid of waste, it is removed through the anus by a process called egestion.
• Eating foods that are rich in dietary fibre (like fruits, vegetables, and whole grains) helps the large intestine function properly, by making the stool easier to pass.

(ii) Digestion in Ruminants a Grass-eating animals like cows and buffalo, partially chew the grass and swallow it into their stomachs, where the initial digestion takes place.

Later, this partially digested food is brought back to the mouth for thorough chewing.

This process is called rumination, and animals that follow this method of digestion are called ruminants.

After this, the well-chewed food passes down the alimentary canal for complete digestion.

(iii) Digestion in Birds
Birds cannot chew their food as they do not have teeth. Instead, they have a special muscular chamber called gizzard that helps to break down food through the contraction and relaxation of its / walls.

Birds often swallow grit (small stones or sand) that collects in the gizzard and helps to grind the food mechanically.

Respiration

• The process by which nutrients in the consumed food are converted into usable energy is called respiration (a chemical process).
• It involves breathing (a physical process), which is a process of inhaling air rich in oxygen and exhaling air rich in carbon dioxide.

(i) Respiration in Human Beings
a Respiratory System: The respiratory system in humans includes the following components:

Component	Feature and Function
Nostrils	Nasal openings through which air enters our body
Nasal Passages	Small passages, lined with tiny hair an4mucus through which air passes, trapping dust and dirt
Windpipe	Tubular structure through which air reaches the lungs
Bronchi	Two branches of the windpipe each entering into lungs
Lungs	Primary breathing organ
Alveoli	Small balloon-like sacs, richly supplied with blood vessels, present inside the lungs, where the exchange of gases takes place

Mechanism of Breathing

Inhaling (Breathing in)

• Ribs move up and outwards
• Diaphragm contracts and moves downwards
• Volume of the chest cavity increases
• Air enters the lungs
  

Exhalation (Breathing out)

• Ribs move down and inwards
• Diaphragm relaxes and moves upwards
• Volume of the chest cavity decreases
• Air is pushed out of the lungs

Exchange of Gases During Respiration

• Exchange of gases occurs at alveoli (sing, alveolus).
• As blood flows through these fine tubes, it carries carbon dioxide from all parts of the body into the alveoli and is removed when we breathe out.
• At the same time, oxygen from the air inside the alveoli enters the blood. This oxygen-rich blood is then carried (transported) to different parts of the body.
  
• Using the oxygen inhaled during breathing, the food is broken down to release energy (respiration).
  Word equation: Glucose + Oxygen → Carbon dioxide + Water + Energy
• Oxygen travels from the lungs to our entire body with the help of the circulatory system, which includes the heart (pumps blood), blood, and blood vessels (carries blood throughout the body).

(ii) Respiration in Other Organisms

• Animals like birds, elephants, lions, cows, goats, lizards, and snakes breathe through lungs.
• On the other hand, aquatic organisms like fish have special breathing organs called gills, which are packed with tiny blood vessels and are designed to utilise dissolved oxygen from the water.
• Amphibians, like frogs, use different body parts to breathe during different stages of their life.
• Tadpoles use gills to breathe underwater. Breathing body parts in a fish
• Adult frogs use lungs when they are on land and moist skin when they are underwater,
• Earthworms also breathe through their moist skin.
  

Digestion:
The process of breaking down complex food components into simpler forms.

Humans: Components and Mechanism

Mouth

• Initiates mechanical digestion (breakdown of food into fine pieces, aided by teeth)
• Releases saliva that breaks down starch into sugar, and moistens the food (aided by tongue)

Oesophagus (Food pipe)

• Transports food from mouth to stomach through a wave-like motion

Stomach

• Produces digestive juice (breaks down proteins), acid (kills harmful bacteria and aids in protein digestion), and mucus (protects the stomach lining from acid)

Small Intestine

• Absorbs nutrients into the bloodstream with the help of numerous finger-like projections
• Receives secretions from liver (bile – breaks down fats) and pancreas (produces pancreatic juice to neutralise acids and break down carbohydrates, proteins, and fats)
• Inner lining secretes digestive juice for further break down of food

Large Intestine

• Absorbs water and minerals (like salts)
• Turns Undigested, semi-solid food into stool that is stored in the rectum

Anus

• Expels stool from the body (egestion)

Other Animals

Ruminants

• Food is partially chewed and stored in rumen.
• Partially digested food, is brought back to the mouth and chewed again (rumination).

Birds

• Lack teeth; food is broken down through contraction and relaxation of the walls of gizzard.
• Gizzard grinds food using muscular actions of its walls and grit (small stones or sand).

Respiration
The chemical process of breaking down food to release energy utilising oxygen. It involves breathing (a physical process of
inhaling and exhaling air).
Glucose + Oxygen → Carbon dioxide + Water + Energy

Humans Components of Respiratory System

• Nostrils: Nasal openings through which air enters our body
• Nasal Passages: Small passages, lined with tiny hair and mucus through which air passes; traps dust and dirt
• Windpipe: Tubular structure through which air reaches lungs
• Bronchi: Iwo branches of the windpipe, each entering into lungs
• Lungs: Primary breathing organs
• Alveoli: Small balloon-like sacs surrounded by fine blood vessels, presen t inside lungs where the exchange of gases takes place.

Other Animals

• Fish: Through gills
• Tadpole: Through gills
• Frog: Through lungs (on land) and moist skin (underwater)
• Earthworm: Through moist skin
• Bird, elephant, lion, cow, goat, lizard, snake: Lungs

Mechanism of Breathing

Inhaling (Breathing in)

• Ribs move up and outwards
• Diaphragm contracts and moves downwards
• Volume of the chest cavity increases
• Air (oxygen-rich) enters the lungs

Exhalation (Breathing Out)

• Ribs move down and inwards
• Diaphragm relaxes and moves upwards
• Volume of the chest cavity decreases
• Air (carbon dioxide-rich) is pushed out of the lungs

Circulatory System: Specialised system for the transport of nutrients, oxygen, and waste substances. It includes the heart, blood, and blood vessels.

Combining textbook study with BSE Odisha Class 7 Science Notes and Class 7 Science Curiosity Chapter 8 Measurement of Time and Motion Notes can make exam preparation more effective.

Measurement of Time and Motion Notes Class 7

Class 7 Science Curiosity Chapter 8 Notes

Measurement of Time

People noticed many naturally repeating events such as sunrise and sunset, phases of the Moon and change of seasons, and used them for measuring time. A day is based on the cycle of sunrise and sunset, and longer time intervals are organised using calendars.

To measure smaller intervals of time within a day, people developed simple devices like sundials, water clocks, hourglasses and candle clocks.

Device	How it worked
Sundial	Measured time using the changing position of a shadow cast by the Sun during the day.
Water Clock	Used the flow of water into or out of a vessel. (a)  Water flowing out-type: Water flows out of a vessel that has time markings; the fall in the water level represents different intervals of time. (b)  Floating bowl-type (Ghatika-yantra): A bowl with a small hole floats on water; it fills and sinks, showing that a fixed time interval has passed.
Hourglass	Measured time by the flow of sand from one glass bulb to another.
Candle Clock	Candles with markings that indicated time as the wax burned down.

Early water clocks of water flowing out-type were inaccurate because the water flow slowed as the level dropped. To improve accuracy, the sinking bowl water clock (Ghatika-yantra) was developed, where a bowl sank in about 24 minutes, called one ghatika (ghati), and a 24-hour day was divided into 60 gliatis.

A Simple Pendulum

A simple pendulum consists of a small, heavy bob (usually a metal ball) suspended by a light, inextensible thread from a fixed support.

When the pendulum is at rest, the bob hangs vertically at its mean position. If the bob is pulled slightly to one side and then released, it moves to and fro about the mean position; this is an example of oscillatory and periodic motion.

One oscillation is completed when the bob goes from the mean position to one extreme, then to the other extreme and back to the mean position again.

• The time taken for one complete oscillation is called the time period of the pendulum.
• The time period of a simple pendulum at a given place depends only on its length, not on the mass of the bob.
• For small oscillations, a pendulum of fixed length has nearly constant time period. It is used to measure time, such as in pendulum clocks.

Modern Clocks

• All clocks, whether old or modern, are based on some continuously repeating process that can be used to mark equal intervals of time.
• As each oscillation of the pendulum takes the same time, pendulum clocks count the oscillations to show hours, minutes, and seconds.
• Quartz clocks use a tiny quartz crystal that vibrates very rapidly when electricity passes through it, and these vibrations are counted electronically to measure very accurate time.
• Atomic clocks use vibrations of atoms such as caesium or rubidium, and because these vibrations are extremely regular, they are the most accurate clocks in the world.
• Early pendulum clocks could gain or lose several seconds in a day, whereas atomic clocks can be so accurate that they may gain or lose only about a second in millions of years.

SI Unit of Time

• The SI unit of time is the second, written with the symbol s.
• Larger commonly used units are the minute (min) and hour (h), where 60 s = 1 min and 60 min = 1 h.
• Names of time units (second, minute, hour) and their symbols (s, min, h) are written in lowercase, singular, and without a full stop.
• While writing time, leave a space between the number and unit (e.g., 10 s, 5 min, 2 h); short forms like sec or hrs are not correct scientific symbols.

Slow or Fast

• If two objects cover the same distance, the one that takes less time is said to be faster.
• In a race, the runner who is farther ahead after the same time has covered more distance and is therefore running faster.

Need for Precise Time

• In sports, modern timekeeping devices can record hundredths or thousandths of a second, helping to decide winners when differences are very small.
• Medical instruments like ECG machines record very small time differences between heartbeats to detect health problems.
• Digital systems, smartphones, computers and satellites work with signals that change in milliseconds or microseconds, so very precise clocks are needed in communication, navigation, space exploration and advanced science.

Speed

• The speed of an object is the distance covered per unit time.
• The SI unit of speed is metre per second (m/s).
• When we calculate speed using total distance and total time, we are usually finding the average speed, because the actual speed may change during the journey.
• Relationship between speed, distance, and time
  Speed = \(\frac{\text { Distance }}{\text { Time }}\)
• Distance = Speed × Time
  Time = \(\frac{\text { Distance }}{\text { Speed }}\)

Uniform and Non-uniform Linear Motion

• Linear motion: When an object moves along a straight line, its motion is called linear motion.
• Uniform linear motion: An object moving along a straight line with a constant speed is said to be in uniform linear motion. In uniform linear motion, an object covers equal distances in equal intervals of time.
• Non-uniform linear motion: An object moving along a straight line with a speed that changes with time is said to be in non-uniform linear motion. In non-uniform linear motion, an object covers unequal distances in equal intervals of time.
• Uniform linear motion is an ideal case; in everyday life, vehicles and other objects rarely move with perfectly constant speed for long periods.
  • Speedometer: It shows the instantaneous speed of the vehicle at any moment, usually in km/h.
  • Odometer: It measures the total distance travelled by the vehicle, usually in kilometres.

Measurement of Time

• Time is one of the most important physical quantities that helps us measure, compare, and understand changes in the physical world.
• Since ancient times, people have observed natural events such as sunrise, sunset, and the phases of the Moon to measure time.

Time Measurement Devices

Early Devices

• Sundial: Uses changing position of an object’s shadow cast by the Sun during the day.

Water Clock:

• Flowing-out type: Time was measured by the flow of water out of a marked vessel.
• Floating bowl type: Time was measured by placing a bowl with a small hole at the base on water; the time it took to fill and sink showed the passage of time.
• Hourglass: Two bulbs with sand flowing from upper bulb to the lower one.
• Candle Clock: Markings on candles; time tracked as candle burnt.

Modern Devices

• Pendulum Clock: Measures time by the regular swing of a pendulum.
• Quartz Clock: Used vibration of quartz crystals for higher precision.
• Atomic Clock: Measure time using vibrations of caesium atoms; most accurate, lose only – 1 second in millions of years.

Units of Time

• SI unit: second (s)
• Conversions: 60 s = 1 min, 60 min = 1 h
• Rules of writing units:
• Always use lowercase for unit symbols.
• Do not add plural forms or dots.
  Wrong: “sec”, “hrs” → Correct: “s”, “h”.

Simple Pendulum

• A heavy small bob tied to a string and suspended from a rigid support.
• A simple pendulum undergoes oscillatory motion.
• Oscillatory motion is periodic in nature.

One Oscillation: Motion from the mean position → extreme position A → opposite extreme position B → back to the mean position.

Time Period (T): Time taken for one oscillation.

Factors Affecting Time Period:

• Depends on length of string: longer length, greater time period.
• Independent of mass of the bob.

Speed
Distance travelled by an object per unit time.
Speed = \(\frac{\text { Total distance covered }}{\text { Total time taken }}\)
SI unit: m/s
Other common unit: km/h.
Total distance covered = Speed × Total time taken
Total time taken = \(\frac{\text { Total distance covered }}{\text { Speed }}\)

To convert km/h → m/s, multiply by \(\frac{5}{18}\)
To convert m/s → km/h, multiply by \(\frac{18}{5}\)

Linear Motion
Uniform Linear Motion
An object moving in a straight line covers equal distances in equal time intervals.
Example: Car moving on a straight road at a constant speed of 40 km/h.

Non-uniform Linear Motion
An object moving in a straight line covers unequal distances in equal time intervals.
Example: Car speeding up on a straight road.

Students can include Class 7 Curiosity Extra Questions and Class 7 Science Chapter 7 Heat Transfer in Nature Extra Question Answer in their daily self-study routine.

Class 7 Science Chapter 7 Heat Transfer in Nature Extra Questions

Class 7 Science Chapter 7 Extra Questions on Heat Transfer in Nature

Heat Transfer in Nature Class 7 Very Short Question Answer

Question 1.
On a cold morning, why does a metal chair feel colder than a wooden chair kept in the same room?
Answer:
A metal chair feels colder because metal is a good conductor of heat. It quickly takes heat away from our body, so it feels cold. Wood is a poor conductor of heat, so it does not draw heat from our body quickly and feels less cold.

Question 2.
Raj stirs hot soup with a metal spoon and soon feels the handle getting hot, even though the handle never touched the soup directly. Explain how the heat reached the handle.
Answer:
Heat reached the handle by conduction. The part of the metal spoon in the hot soup became hot first, and then heat travelled through the metal spoon from the hot part to the cooler handle, making the handle hot even though it did not touch the soup.

Question 3.
Give examples of materials that are good conductors of heat and materials that are poor conductors (insulators) of heat.
Answer:
Good conductors of heat: Aluminium, iron, copper, and steel (metals allow heat to pass through them easily).
Poor conductors (insulators) of heat: Wood, plastic, glass, rubber, clay, porcelain, and air (they do not allow heat to pass through them easily).

Question 4.
A woollen sweater is not warm by itself, yet it keeps us warm. Explain.
Answer:
A woollen sweater does not produce heat. Our body continuously gives out heat. Woollen fabric has many tiny pores that trap air. Since air is a poor conductor of heat, the trapped air reduces the flow of heat from our body to the cold surroundings. Therefore, less body heat is lost, and we feel warm.

Question 5.
When you light a bonfire, in which direction does the smoke move? Explain.
Answer:
Smoke moves in an upward direction. Smoke is actually hot gases mixed with tiny particles that are produced during burning. As smoke contains hot gases, it is lighter than the surrounding air, and hence, it rises upward.

Question 6.
What happens when a partially inflated balloon is kept in the Sun? Explain the reason.
Answer:
When a partially inflated balloon is kept in the Sun, it becomes more inflated and expands. This happens because the air inside the balloon gets heated. On heating, air expands and occupies more space, so it pushes the balloon outward and the balloon becomes larger.

Question 7.
Explain how convection transfers heat from the land surface to the air above it on a hot day.
Answer:
On a hot day, the land heats up and warms the air above it. The warm air becomes lighter and rises, while cooler air moves in to take its place. This continuous movement of air carries heat upward and is called convection.

Question 8.
What is the direction of the sea breeze during the day? Explain why it changes at night.
Answer:
During the day, the sea breeze blows from the sea towards the land. At night, the direction changes because land cools faster than the sea. The air above the sea remains relatively warmer and rises, so cooler air from the land moves towards the sea. This is called land breeze.

Question 9.
What is infiltration? Name the underground layers that store water in their pore spaces.
Answer:
Infiltration is the process by which surface water seeps through soil and rocks and moves down into the ground. These underground layers of sediments and rocks that store water in pore spaces are called aquifers.

Question 10.
Two cities receive the same amount of rainfall. Can one city still have a much higher groundwater level than the other? Give one reason.
Answer:
Yes. A city with more open soil and vegetation allows rainwater to seep into the ground and recharge groundwater, while a city with more concrete surfaces has less seepage, resulting in a lower groundwater level.

Heat Transfer in Nature Class 7 Short Question Answer

Question 1.
In winter, Dev notices that frost forms faster on metal pipes than on plastic pipes outside his home. Explain why.
Answer:
Frost forms when water vapour in the air comes in contact with a very cold surface, condenses and then freezes into tiny ice crystals. Metal pipes become cold faster because metal is a good conductor of heat and loses heat quickly to the cold surroundings. Therefore, the metal surface reaches the freezing temperature sooner and frost forms on it earlier. Plastic is a poor conductor of heat, so it does not lose heat quickly, stays comparatively warmer, and frost forms on it more slowly.

Question 2.
The picture shows a person stirring food in a metal pan using a wooden spatula.

(i) Why do you think the spatula is made of wood instead of metal?
Answer:
Wood is a poor conductor of heat. It does not become hot quickly. So, it prevents the person’s hand from burning while stirring food in the hot pan.

(ii) How does heat transfer occur from the metal pan to the water that is used for cooking?
Answer:
Heat transfer from the pan to the water happens through conduction. The metal pan directly transfers heat energy to the water particles on the pan’s surface. This heat is further transferred to the entire water primarily through convection.

Question 3.
For setting curd, a small amount of curd is added to warm milk. The microbes present help in setting if the mixture remains between about 35°C and 40°C. In places where the room temperature is much lower, setting curd becomes difficult. Suggest a way to set curd in such a situation.
Answer:
To set curd in a cold place, the milk and starter curd mixture must be kept warm so that its temperature remains around 35°C to 40°C. This can be done by covering the container and wrapping it in a woollen cloth or any other insulating material so that heat loss is reduced. The container may be kept in a warm place, such as near the cooking area or in mild sunlight. Another effective method is to keep the mixture in an insulated casserole or a thermos so that it remains warm for enough time for the microbes to set the curd.

Question 4.
(i) Name two design features that help keep a house warm in winter.
Answer:
Two design features that help keep a house warm in winter are double-layered walls filled with insulating material such as mud or cow dung, and outer walls made using hollow bricks that trap air and reduce heat loss.

(ii) Which would keep us warmer at night: a single thick blanket or two thin blankets? Give a reason.
Answer:
Two thin blankets would keep us warmer than a single thick blanket because air trapped between the two blankets acts as an insulator and reduces the loss of body heat to the surroundings.

Question 5.
A solar cooker is kept facing the Sun with its lid closed. It is painted black.
(i) How do both of these features help in cooking food?
Answer:
Facing the Sun allows the cooker to receive maximum sunlight. The black surface absorbs more heat from sunlight, so the temperature inside rises and food cooks. The closed lid reduces heat loss to the surroundings and helps trap the heat inside.

(ii) What would happen if it were painted white instead of black?
Answer:
If it were painted white, it would reflect more sunlight and absorb less heat. The cooker would become less hot, so cooking would be slower or may not occur properly.

Question 6.
At a campsite there are tents of two shades – one made with black fabric and the other with white fabric. Which one will you prefer for resting on a hot summer afternoon? Give a reason for your choice. Would you like to prefer the same tent during winter?
Answer:
On a hot summer afternoon, the white tent is preferred because white fabric reflects most of the heat falling on it, so the tent remains comparatively cooler inside. In winter, the same tent would not be preferred. A black tent is more suitable because black fabric absorbs more heat and helps keep the tent warmer.

Question 7.
Answer the following questions.
(i) After a heavy rain, the handpump in a village starts giving more water than before. Which natural process in the water cycle explains this change?
Answer:
After heavy rain, more rainwater infiltrates into the ground and recharges the groundwater/ aquifer. This increases the water level, so the handpump gives more water.

(ii) If the villagers keep extracting large amounts of water from the handpump without allowing the aquifers to recharge, what problem might they face in the long run?
Answer:
If water is extracted continuously without recharge, the groundwater level will fall. Over time, the handpump may give less water or dry up, leading to water shortage in the village.

Heat Transfer in Nature Class 7 Long Question Answer

Question 1.
Explain conduction, convection, and radiation by describing how each method of heat transfer works. Give one real-life example for each mode of heat transfer and briefly justify why the example represents that particular method.
Answer:
Conduction is the transfer of heat through a material from the hotter part to the cooler part without the particles leaving their positions. Heat passes from one particle to the next, so it is most common in solids, especially metals. Example: When a metal spoon is kept in hot soup, the handle becomes hot after some time. This happens because heat is conducted through the metal spoon from the hot end to the cooler handle.

• Convection is the transfer of heat in liquids and gases by the actual movement of the particles. On heating, the liquid/gas expands, becomes lighter and rises, while cooler and heavier liquid/gas moves down to take its place, forming convection currents.
  Example: Smoke rises above a bonfire. The air arid smoke get heated, become lighter and move upward, showing heat transfer by convection.
• Radiation is the transfer of heat without the help of any material medium. Heat travels in the form of radiation and can pass through empty space.
  Example: We feel warmth from the Sun or from a bonfire, even from a distance. This is because heat reaches us directly through radiation, without needing any other medium.

Question 2.
In our daily lives, the idea that hot air rises and expands while cold air settles is frequently applied. In this context, respond to the following questions:

(i) Why are exhaust fans installed close to the ceiling in homes?
Answer:
Hot air inside a room becomes lighter and rises upward. Exhaust fans near the ceiling allow this hot, stale air to escape, keeping the room cool and well-ventilated.

(ii) Explain the phenomenon of sea breeze during the day and land breeze at night.
Answer:
During the day, the land becomes hotter more rapidly than the water of the sea. Hot air above the land rises, and cool air from the sea moves in, forming a sea breeze. At night, the reverse phenomenon occurs as the land cook down more quickly than the water of the sea. The air above the surface of the sea remains relatively warmer and rises up. To occupy the space, cold air from the land rushes and causes a land breeze.

(iii) Why is the air conditioner’s cooling unit placed close to the room’s ceiling?
Answer:
An air conditioner’s cooling unit is placed high because cool air from it sinks downward, pushing warm air upward. This rising warm air is cooled again, creating continuous circulation that evenly cools the entire room efficiently.

Question 3.
Describe the water cycle and explain how it helps in the redistribution of water on Earth.
Answer:
The water cycle is the continuous circulation of water between the Earth’s surface and the atmosphere. Heat from the Sun causes water from water bodies to evaporate and change into water vapour. Water vapour is also added to the air by transpiration from plants. As the water vapour rises to higher levels of the atmosphere, it cools and condenses to form tiny droplets of water.

These droplets collect to form clouds. When the droplets become large and heavy, they fall to the Earth as precipitation in the form of rain, snow or hail. The water cycle helps in the redistribution of water on Earth by moving water from one place to another. Rain and snowfall supply fresh water to land areas, filling rivers, lakes and ponds. The water collected on land flows back to seas and oceans through rivers. Some of the rainwater also seeps into the ground and becomes groundwater.

Question 4.
In many villages, people use wells and handpumps for water. After rains, the water level rises, but during dry periods, it falls. This is linked to how rainwater seeps into the ground and recharges aquifers.

(i) Explain how infiltration helps in recharging aquifers.
Answer:
Infiltration is the process by which rainwater slowly seeps through the soil and layers of rock to reach underground water reserves called aquifers.

(ii) Why does the rate of water seepage differ in gravel, sand, and clay soils?
Answer:
The rate of seepage depends on the size of spaces between soil particles. It is fastest in gravel because of the presence of large pores between the gravel particles; moderate in sand, and slowest in clay due to very tiny pores.

(iii) State the importance of aquifers in the water cycle and for human use.
Answer:
Aquifers play an essential role in the water cycle by storing fresh water, supplying water to rivers and lakes, and serving as a reliable source for drinking, irrigation, and other human activities, especially during dry periods.

Heat Transfer in Nature Class 7 Case Based Questions

Read the following passages and answer the questions that follow:

1. In a science class, the teacher heats one end of a metal rod using a flame. At the same time, she boils water in a pan on a stove. The students observe different ways in which heat is transferred in these two situations.

(i) State one main difference between conduction and convection in terms of the movement of particles.
Answer:

Conduction	Convection
Particles do not move from place to place; they only pass on heat to neighbouring particles.	Particles move from one place to another, carrying heat with them.

(ii) Give one natural example of convection.
Answer:
Sea breeze and land breeze in coastal areas are natural examples of convection.

(iii) When the teacher heats one end of the metal rod with a flame, name the method of heat transfer by which heat travels from the heated end to the cooler end of the rod. Explain briefly.
Answer:
The method of heat transfer is conduction. The end of the metal rod near the flame becomes hot first. The particles at this hot end transfer heat to neighbouring particles, and in this way heat travels along the rod from the hot end to the cooler end.

OR

(iii) When water is boiled in a pan on the stove, name the different methods of heat transfer involved in
(a) transferring heat from the stove to the pan and then to the water, and
Answer:
Heat is transferred from the stove to the pan, and from the hot pan to the water in contact with it, mainly by conduction, because these parts are in direct contact.

(b) spreading heat throughout the water.
Answer:
Heat spreads throughout the water by convection, as hot water rises and cooler water sinks, forming convection currents.

Question 2.
A new township is built with many houses, concrete roads, parking areas, and tiled pavements. Within two years, residents report that wells and handpumps are drying up. A scientific survey reveals that most rainwater flows away through drains rather than seeping into the ground. The soil under the township has a tiny exposed surface area for water to infiltrate and recharge the groundwater.

(i) Why is infiltration reduced in the township?
(a) Concrete surfaces increase soil pores.
(b) Tiled pavements prevent water from entering the soil.
(c) Rainfall has completely stopped in the area.
(d) Wells have become deeper.
Answer:
(b) Tiled pavements prevent water from entering the soil.

(ii) How does reduced infiltration affect groundwater levels in wells and handpumps?
Answer:
Reduced infiltration means less rainwater seeps into the ground to recharge groundwater. As a result, the groundwater level falls, so wells and handpumps start giving less water and may dry up.

(iii) Suggest some method the township can adopt to recharge groundwater.
Answer:
The township can adopt rainwater harvesting by allowing rainwater to infiltrate (seep) into the ground through recharge pits, open soil patches, or soak pits.

OR

(iii) Explain why soil with larger pore spaces improves infiltration.
Answer:
Soil with larger pore spaces has more gaps for water to pass through, so water seeps down more easily and faster, increasing infiltration and groundwater recharge.

Heat Transfer in Nature Class 7 Picture Based Questions

Observe the given pictures and answer the questions that follow:

Question 1.
Processes involved in the water cycle are marked as A – E.

(i) Which among A – E represent evaporation?
Answer:
Process B represents evaporation, as water is shown to rise up as vapour from the river.

(ii) Which among A – E represent transpiration?
Answer:
Process C represents transpiration, as water is shown to rise up as vapour from the trees.

(iii) What do the processes A, D, and E represent?
Answer:
A: Infiltration, D: Condensation, E: Precipitation

OR

(iii) Explain how clouds are formed in the atmosphere.
Answer:
Water from rivers, lakes and seas changes into water vapour due to Sun’s heat. This water vapour rises upward and, at higher altitudes, it cools down and condenses into tiny water droplets. A large number of these tiny droplets together form clouds.

Question 2.
Study the two diagrams showing air movement during night and day.

(i) With the help of the diagrams, complete the following sentences:
(a) During night, cool air moves from ………… to ………….
Answer:
During night, cool air moves from the land to the sea.

(b) During day, cool air moves from ………… to ………….
Answer:
During day, cool air moves from the sea to the land.

(ii) Identify what type of breeze is shown in the first diagram (night) and also explain how the air moves in this case.
Answer:
First diagram (night): At night, the land cools faster than the sea. The air above the sea remains warmer and rises. Cooler air from the land moves towards the sea to take its place. This circulation is called land breeze.

OR

(ii) Identify what type of breeze is shown in the second diagram (day), and also explain how the air moves in this case.
Answer:
Second diagram (day): During the day, the land heats up faster than the sea. The air above the land becomes warm and rises. Cooler air from the sea moves towards the land to occupy the space. This circulation is called sea breeze.

(iii) If water heated up and cooled down faster than land, how would the direction of the coastal breeze change?
Answer:
If water heated up and cooled down faster than land, the direction of sea and land breezes would get reversed. During the day, wind would blow from land to sea, and during the night, wind would blow from sea to land.

Heat Transfer in Nature Class 7 Activity Based Questions

Read the following activity and answer the questions that follow:

Question 1.
Objective: To compare how effectively different materials absorb heat from sunlight.
Materials required: Four boxes of identical shape and size made of different materials, four equal-sized butter cubes, and a stopwatch or clock.

Procedure:

• Place equal-sized butter cubes in each of the four boxes.
• Keep all the boxes under direct sunlight at the same time.
• Note the time taken for the butter cube in each box to melt.

Observations:

Box	Time the butter cubes take to melt
Box 1 Box 2 Box 3 Box 4	12 minutes 16 minutes 7 minutes 8 minutes

(i) Which box absorbs heat from sunlight most effectively?
(a) Box 1
(b) Box 2
(c) Box 3
(d) Box 4
Answer:
(c) Box 3 has the least melting time (7 minutes), so it absorbs heat from sunlight most effectively.

(ii) What should you do so that the butter in the box melts even faster?
(a) Paint the box black
(b) Paint the box white
(c) Make the box thicker
(d) Keep the box in the shade
Answer:
(a) A black surface absorbs more heat from sunlight, so the butter will melt faster.

(iii) Suppose the activity is repeated by wrapping each box in a thick layer of newspaper. Predict what will happen to the melting time of the butter cubes in all the boxes and give a reason for your answer.
Answer:
If all the boxes are wrapped in a thick layer of newspaper, the melting time will increase in all the boxes. Newspaper traps air and acts as a poor conductor of heat, so less heat reaches the butter and it melts more slowly.

OR

(iii) Suppose the activity is repeated by wrapping all the boxes with shiny aluminium foil. Predict what will happen to the melting time of the butter cubes in all the boxes and give a reason for your answer.
Answer:
When all the boxes are wrapped with shiny aluminium foil, the melting time of butter cubes in all the boxes will increase. This is because shiny aluminium foil reflects most of the sunlight and heat, so less heat is absorbed by the boxes, causing the butter to melt more slowly.

Heat Transfer in Nature Extra Questions for Practice

Question 1.
A student makes the following statements after observing daily examples of heat transfer. Which statement is incorrect?
(a) Radiation can occur in vacuum.
(b) Conduction requires direct contact between particles.
(c) Convection occurs in solids.
(d) Air acts as an insulator.
Answer:
(c) Convection needs the actual movement of particles from one place to another. In solids, particles are fixed in position and can only vibrate, so heat in solids is transferred mainly by conduction, not convection.

Question 2.
Which factor most directly controls the rate of infiltration of rainwater into the ground?
(a) Temperature of soil.
(b) Colour of soil.
(c) Size and connectivity of pore spaces.
(d) Amount of sunlight.
Answer:
(c) Rainwater seeps into the ground faster when the spaces between soil and rock particles are wide, open and interconnected. Larger and better-connected pore spaces allow water to pass through more casily, increasing the rate of infiltration.

Question 3.
Which situations show heat transfer by radiation?
(i) Feeling warmth from the Sun.
(ii) Heating of air above a fire.
(iii) Feeling heat near a bonfire.
(iv) Heat passing through a metal rod.
(a) (i) and (iii) only
(b) (i), (ii), and (iii) only
(c) (i), (iii), and (iv) only
(d) (i), (ii), (iii), and (iv)
Answer:
(a) Heating of air above a fire is caused by convection. Heat passes through a metal rod by conduction.

Question 4.
A metal rod is heated at one end. Which statements are correct?
(i) Heat travels from the hot end to the cold end.
(ii) Heat transfer takes place without the movement of particles.
(iii) The process involved is convection.
(iv) The process involved is conduction.
Answer:
(a) (i) and (iii) only
(b) (i), (ii), and (iii)
(c) (i), (ii), and (iv)
(d) (i) and (iv) only
Answer:
(c) (i), (ii), and (iv)

Questions 5 and 6 consist of two statements – Assertion (A) and Reason (R). Answer these questions by selecting the correct option:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.
(c) A is true but R is false.
(d) A is false but R is true.

Question 5.
Assertion (A): Conduction and convection cannot take place in a vacuum.
Reason (R): Both conduction and convection require a medium whose particles help in heat transfer.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

Question 6.
Assertion (A): During the day, sea breeze blows from sea to land.
Reason (R): Land heats up faster than water, so the warm air over land rises and is replaced by cooler air from the sea.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

Question 7.
A hot utensil kept away from the flame cools down after some time. Why?
Answer:
A hot utensil kept away from the flame cools down because it continuously gives out heat to its surroundings, mainly by radiation. As heat is radiated out, the utensil’s temperature gradually falls.

Question 8.
Why does smoke from burning wood rise upwards?
Answer:
Air near the burning wood gets heated, expands, and becomes lighter than the surrounding cooler air. This hot air rises upward and carries the smoke particles with it. This upward movement is due to convection.

Question 9.
Answer the following questions.
(i) Why double-layered paper cups keep coffee hot longer than single-layered cups?
Answer:
A double-layered cup has air trapped between the two layers. This air reduces heat loss from the hot coffee to the outside as air is poor conductor of heat. Hence, the coffee stays hot for a longer time compared to a single-layered cup.

(ii) Why does a metal spoon feel hotter than a wooden spoon when both are kept in hot soup for the same time?
Answer:
A metal spoon feels hotter because metal is a good conductor of heat and transfers heat quickly from the hot soup to the handle and then to the hand. Wood is a poor conductor of heat, so much less heat reaches the hand in the same time, making it feel less hot.

Question 10.
How will convection currents differ if a beaker of water is heated at the centre of the base versus near one side?
Answer:
If the beaker is heated at the centre, hot water rises mainly in the middle, and cooler water comes down along the sides, giving a nearly symmetrical circulation. If heated near one side, hot water rises along that side, and cooler water sinks mostly on the opposite side, producing a more uneven, onesided circulation.

Question 11.
Read the passage given below and answer the questions that follow: During the daytime, people living near the coast feel a cool wind. As night falls, the wind direction gradually changes. This change happens due to the difference in the way land and sea get heated and cooled, which leads to movement of air between them.

(i) Name the breeze that blows from sea to land during the day.
Answer:
The breeze that blows from the sea towards the land during the day is called sea breeze.

(ii) Which mode of heat transfer is responsible for the movement of air in breezes?
Answer:
The movement of air in breezes occurs due to convection, in which warm air rises and cooler air moves in to take its place.

(iii) Why do coastal areas experience a change in wind direction between day and night? Explain briefly.
Answer:
Coastal areas experience a change in wind direction because land heats up and cools down faster than the sea. In the day, air moves from sea to land (sea breeze). At night, air moves from land to sea (land breeze).

OR

(iii) Explain why a cool wind blows from the sea towards land during the day in coastal regions.
Answer:
During the day, the land becomes hot quickly. The warm air above it rises, and cooler air from the sea moves towards the land. This cool wind from sea to land is called a sea breeze.

Question 12.
Answer the following questions.

(i) Explain how the Sun drives the water cycle.
Answer:
Due to the Sun’s heat, water in occans, rivers and lakes changes into water vapour by evaporation. This water vapour rises, cools and condenses to form clouds, which bring precipitation such as rain, snow or hail, completing the water cycle.

(ii) What is groundwater and what are aquifers?
Answer:
Groundwater is the water that seeps into the ground and gets stored below the Earth’s surface in pore spaces of sediments and openings in rocks. The underground layers of sediments and rocks that store this water are called aquifers.

(iii) Mention method used to recharge groundwater.
Answer:
Groundwater can be recharged by rainwater harvesting and by making recharge pits to allow more rainwater to seep into the ground.

Combining textbook study with BSE Odisha Class 7 Science Notes and Class 7 Science Curiosity Chapter 7 Heat Transfer in Nature Notes can make exam preparation more effective.

Heat Transfer in Nature Notes Class 7

Class 7 Science Curiosity Chapter 7 Notes

Heat

• Heat is a form of energy that flows from a body at a higher temperature to a body at a lower temperature.
• Heat transfer is the process by which heat energy moves from a hotter region to a colder region until both reach the same temperature.
• In nature, heat is transferred in three main ways: conduction, convection, and radiation.

Conduction

The process in which heat is transferred from the hotter part of an object to its colder part without the actual movement of the particles is called conduction of heat.

In this process, a particle that is heated passes on energy to its neighbouring particles, but the particles do not leave their positions.

For example, when one end of a metal strip, as shown in the figure alongside, is heated in a flame, the pins near the flame fall first, and pins farther away fall later; this shows that heat travels along the metal from the hot end to the cold end.

Materials Conducting Heat

Materials can be classified into two categories according to their ability to conduct heat.

Applications of Good and Bad Conductors

• Metals are good conductors of heat; therefore, cooking utensils are usually made of metals.
• Hot drinks in clay or porcelain cups stay hot for a longer time because these materials are poor conductors of heat.
• Woollen fabric traps air in its pores; air trapped in wool and between layers of clothing reduces heat loss from the body, as air is a poor conductor of heat, so we feel warm in winter.
• Two thin blankets with air trapped between them keep us warmer than one thick blanket.
• In very cold regions, houses may be built with double wooden walls filled with mud or cow dung. Since wood and mud are poor conductors of heat, they reduce heat loss and help in keeping the houses warm.
• Some houses are made with hollow bricks, which keep them warm in winter and cool in summer. The air trapped in the hollow bricks is a poor conductor of heat and slows down the flow of heat between the inside and outside.

Convection

Convection is the transfer of heat in liquids and gases by the actual movement of their particles.

• When a fluid is heated, the warmer, lighter particles rises and the cooler, heavier particles sinks. This continuous circulation of particles carries heat from one place to another.
• When air is heated, it expands, becomes lighter and moves upward; the surrounding cooler, heavier air moves in to replace it. This continuous movement sets up convection currents.
• Examples of convection:
  • A partially inflated balloon kept in the Sun becomes larger because the air inside it gets heated and expands.
  • Smoke from a burning incense stick rises up because it is warmer than the surrounding air and moves upward.
  • When water in a beaker is heated with a candle, the water at the bottom of a beaker gets heated up and rises upward through the centre and cooler water sinks from the sides, setting up a convection current.

Land and Sea Breeze

• Soil and water heat up and cool down at different rates, soil heats up and cools down faster than water.
• During the day, land becomes hotter than the sea. The warm air over land rises, and cooler air from the sea moves towards the land, forming a sea breeze. This breeze cools coastal areas, so houses near the sea often have windows facing the sea.
• At night, land cools faster than the sea, so air above the sea is warmer and rises, and cooler air from the land moves towards the sea, forming a land breeze.
• People living near the seashore experience that the direction of the wind reverses between day and night due to this convection in air.
  
  

Radiation

Radiation is the process in which heat travels directly from a hot object to its surroundings without the need for a medium.

• When we sit near a fire, we feel warm even without touching the flames or the air above them directly; in this case, heat is reaching us by radiation.
• The heat from the Sun reaches the Earth by radiation.
• A hot utensil kept away from the flame cools down majorly by radiating heat to its surroundings.
• All objects continuously radiate heat to and simultaneously absorb heat from their surroundings.

Effect of Colour on Absorption of Heat

•  Light-coloured surfaces reflect most of the heat falling on them, so wearing white or light-coloured clothes in summer keep us cooler and more comfortable.
• Dark-coloured surfaces absorb more heat, so wearing black or dark-coloured clothes make us feel warmer in winter.

Simultaneous Modes of Heat Transfer in Daily Life

• When water is heated in a metal pan placed over a flame, conduction heats the pan from the flame, convection heats the water inside, and radiation from the hot pan and flame warms our body and nearby objects; often, all three modes of heat transfer act together.
• A bukhari (traditional iron room heater) used in Himalayan regions involves all three modes of heat transfer, i.e., conduction (through the metal), convection (of air in the room) and radiation (from its hot surfaces) during heating and cooking.

Water Cycle

• Heat from the Sun makes water in oceans, rivers, lakes and ponds warm and causes it to evaporate as water vapour. Water also enters the atmosphere from plants through transpiration.
• Higher up in the atmosphere, water vapour cools and condenses to form clouds. From clouds, water returns to the Earth as rain, snow or hail; this process is called precipitation.
• The water cycle is the continuous movement of water on Earth — upward as water vapour and downward as precipitation, passing through soil, rocks and plants, and finally returning to water bodies.
  
• The water cycle redistributes and replenishes water in rivers, lakes and oceans and helps maintain the overall balance of water on Earth.

Seepage of Water beneath the Earth

• When water is poured over clay, sand and gravel, it seeps fastest through gravel, more slowly through sand and slowest through clay. This is because the spaces between gravel particles are wider and better connected than those in sand and clay.
• The process by which surface water seeps down through soil and rocks is called infiltration.
  • Water that infiltrates into the ground gets stored in the pore spaces of sediments and in openings in rocks as groundwater.
  • The underground layers of sediments and rocks that hold and store groundwater are called aquifers. Water drawn from wells and hand pumps usually comes from these aquifers.

Water Conservation

Groundwater is limited; excessive extraction, reduced vegetation and the spread of more concrete surfaces decrease infiltration and cause groundwater depletion.

Methods such as rainwater harvesting and recharge pits are used to replenish groundwater and make water use more sustainable.

In cold regions like Ladakh, ice stupas are built as a traditional water-storage method. Water from mountain streams is sprayed into cold winter air to form cone-shaped ice structures. This stored ice melts slowly in spring and summer, supplying water when it is most needed.

Transfer of Heat:
The transfer of heat energy from a hotter object to a colder one continues until both reach the same temperature.

Conduction

• The process of heat transfer from the hotter part of an object to the colder part.
• In conduction, particles themselves do not move from their positions; they only transfer energy to neighbouring particles.

Conductors

• Materials like metals that allow heat to pass through them easily.
• For example, steel, copper, etc.

Insulators

• Materials such as glass and wood that do not allow heat to pass through them easily.
• For example, clay, porcelain, etc.

NOTE: Air is a poor conductor of heat. This is why two thin blankets are often warmer than one thick blanket.
Convection

• The process of heat transfer by the actual movement of particles.
• For example, heating of water in a pan on a stove.

Radiation

• The process of heat transfer in which medium is not required.
• For example, heat from a bonfire.

Land and Sea Breeze:
Land and sea breeze are caused by differences in the rates of heating and cooling of land and water.

Sea Breeze:
During the day, land becomes hotter than the sea water, due to which warm air above land rises and cooler air from the sea moves towards the land, creating a sea breeze.

Land Breeze:
During the night, land cools faster than the sea water, due to which warm air above the sea rises and cooler air from the land moves towards the sea, creating a land breeze.

Water Cycle
The continuous movement of water i.e,, upward as water vapour and downward through precipitation, passing through soil, rocks, and plants, and finally returning to water bodies, is called the water cycle.

Infiltration:

• The process of surface water seeping through soil and rocks.
• Water seepage depends on the size of spaces between the particles of soil.
• Rate of seepage: Clay < Sand < Gravel
• Aquifers: The underground layers of sediments and rocks that store water in pore spaces are called aquifers. Simultaneous Heat Transfer During boiling of water on a gas stove, we can observe conduction, convection, and radiation happening together.
• Conduction: The flame heats the base of the metal utensil. The heat then conducts through the metal surface and passes into the water.
• Convection: Heated water at the bottom rises while cooler water sinks, and this convection helps in heating the water evenly.
• Radiation: The flame of the gas stove emits heat energy in the form of radiation, which travels in all directions.

Combining textbook study with BSE Odisha Class 7 Science Notes and Class 7 Science Curiosity Chapter 6 Adolescence: A Stage of Growth and Change Notes can make exam preparation more effective.

Adolescence: A Stage of Growth and Change Notes Class 7

Class 7 Science Curiosity Chapter 6 Notes

Adolescence

All living beings, including humans, need to undergo certain changes in order to attain maturity and become capable of reproduction.

Human life progresses through five main stages of growth: infancy, childhood, adolescence, adulthood, and old age, each marked by specific developmental changes.

Adolescence is a period of significant growth and development, between childhood and adulthood, that starts around the age of 10 years and continues up to 19 years, during which the body prepares for adulthood.

Significant and characteristic physical, biological, emotional, and behavioural changes mark adolescence.

Physical Changes 

The key physical changes that take place during adolescence are listed below. The timing, nature, and extent of these changes vary among individuals; each person experiences adolescence at their own pace.

Aspect	Girls	Boys
Increase in height	Height increases (growth spurt usually begins earlier)	Rapid increase in height (a)
Changes in body structure	Weight gain; body shape changes, hips become wider, development of breasts	Weight gain; shoulders become broader; chest becomes wider
Changes in voice	Voice changes slightly; no prominent Adam’s apple	Voice becomes hoarse due to the growth of the voice box; Adam’s apple becomes visible (b)
Appearance of hair in body parts	Hair grows in the armpits and pubic region	Hair grows in the armpits and pubic region; facial hair (moustache and beard) (c) appears; chest hair and back hair may develop in some boys
Changes in facial skin	May develop acne skin condition due to increased oily secretions	May also develop acne (pimples) due to increased oily secretions that clog the skin pores and lead to infections (d)

Secondary Sexual Characteristics and Puberty

• The above-discussed physical changes help to distinguish males from females and are termed secondary sexual characteristics. They are:
  • Natural signs that the body is preparing for adulthood
  • Not directly involved in the reproduction process
  • Mark the onset of puberty
• Puberty is the stage, within adolescence, when the body of an individual (child) undergoes external and internal changes to develop into an adult capable of reproduction.

Signs of Reproductive Readiness

Adolescence includes internal changes related to reproduction, wherein maturation of reproductive organs occurs gradually in both boys and girls.

Menstrual Cycle in Adolescent Girls

• Internal (biological) change marking the beginning of reproductive capability in a female’s life.
• Occurs generally every 28-30 days, commonly referred to as ‘the period’.
• Adolescent girls can have longer or shorter menstrual cycles, ranging from 21-35 days.
• The blood discharge phase is called menstruation, and it may last for 3-7 days.
• By about 45-55 years of age, menstruation stops naturally in women.
• Menstruation is a natural process and a sign of good reproductive health; it should not be associated with myths or taboos that have no scientific basis.

Emotional and Behavioural Changes

Adolescence is marked by stronger emotions than childhood, which then influence adolescents’ behaviour

Common Emotional Changes

• Mood swings
• Strong emotions
• Desire for independence
• Curiosity and questioning, self-awareness
• Increased sensitivity
• Feelings of compassion and social responsibility

Behavioural Changes

• Increased interest in friendships, hobbies, sports and co-curricular activities
• Feel anxious, worried, fearful, or experience self-doubts because of peer pressure
• Self-exploration and involvement in activities that may lead to creativity and innovation
• Take up or join social causes to help those in need

A Healthy Approach to Adolescence

Importance of Nutrition

• A nutrient-rich, balanced diet is necessary to support the extensive growth and developmental changes occurring during this phase.
• Along with proteins and carbohydrates, there should also be an adequate amount of fats, vitamins, minerals, dietary fibre and water intake in an adolescent’s diet.
• Adolescents, especially girls, may suffer from blood-related health problems like anaemia due to a deficiency of vitamin B12 or iron in the body.
• Unlike most vitamins, vitamin B12 is not made in the human body and must be obtained from the food we consume; foods of animal origin, such as fish, meat, eggs, and dairy products like milk, yoghurt, and cheese, are good sources of this vitamin.

Maintenance of Personal Hygiene

Maintaining body hygiene, especially in the underarm and pubic regions, prevents the entry of germs and protects us from microbial infections. Taking regular baths and washing the face1 with soap to prevent acne must be practised.

Sanitary pads and clean reusable cloth pads should he used to maintain menstrual hygiene. Also, used pads must be wrapped properly and disposed of in a dustbin to maintain cleanliness and protect community health.

File government also provides sanitary pads free of cost or at subsidised rates to improve access to menstrual hygiene products for all adolescent girls and women.

Name of the Scheme	Purpose	Key Feature
Menstrual Hygiene Scheme (MHS)	To promote menstrual hygiene among adolescent girls, especially in rural areas	Provides free or subsidised sanitary pads, conducts awareness programmes to educate girls about menstrual hygiene and health
Rashtriya Kishor Swasthya Karyakram (RKSK)	To improve the overall health of adolescents, including menstrual health	Promotes peer education and awareness on menstrual hygiene
Suvidha Sanitary Napkin Initiative	To improve access to menstrual hygiene products for adolescent girls and women	Offers biodegradable sanitary pads at low cost through Jan Aushadhi Kendras
State-Level Initiatives (e.gShuchi Scheme – Karnataka; schemes in Tamil Nadu and Odisha)	To support menstrual hygiene among school-going girls through state-run programmes	Distribute free sanitary napkins in government schools, ensuring girls do not miss school during periods

Fit and Active Lifestyle

Regular exercise, physical activities, and outdoor games keep the body and mind fit and healthy, increase stamina and energy levels, and help us stay happy and overcome stress. Participation in sports should he encouraged.

Social Well-being

Ensure a balanced social life through the following:

• Respectful communication
• Mutual respect and trust
• Be thoughtful and responsible while interacting with peers.
• Use the internet and social media platforms responsibly in a way that is safe for everyone.
• Be cautious while uploading pictures online or sharing personal information with strangers.
• Use of digital devices or online platforms to harass someone by sending misleading messages, spreading false rumours, or sharing personal information without consent is termed cyberbullying.
• One should not feel scared if bullied, instead seek guidance from parents, trusted elders and teachers on how to handle the situation wisely and use online platforms safely.
  

Avoiding Harmful Substances

Adolescents may be tempted or pressured by their peers to consume harmful substances such as tobacco, gutka, beedi, cigarettes, alcohol, and illegal drugs. Curiosity and excitement during adolescence may increase the risk of experimentation.

• Effects of Harmful Substances
  • Damage to physical and mental health
  • Breathing difficulties, lung damage in case of prolonged exposure
  • Memory loss
  • Addiction (strong urge to use something like harmful substances repeatedly)
• Substance abuse: Regular use of harmful substances leads to addiction. Addiction develops gradually and can become difficult to stop.
• Say ‘NO’ firmly and confidently.
• Seek help from parents, teachers, and trusted family members and friends.
• Counselling and medical advice can help overcome addiction.

Nasha Mukt Bharat Abhiyaan, a Government Initiative under the Ministry of Social Justice and Empowerment, was launched to raise awareness about substance abuse, with a special focus on preventing substance abuse among young children, teenagers, and adults.

Hormones: Chemicals that Control the Changes

• Hormones are chemicals produced in different
  parts of the body and are released at the appropriate time in response to signals from the brain.
• They control external and internal changes (like menstruation) during puberty. Hormones usually regulate growth, development, reproductive functions, and influence mood and behaviour.

Changes During Adolescence

Emotional and Behavioural Changes
Adolescence (ages 10-19) is a stage of life marked by emotional, social, and behavioural changes like:

• Mood swings
• Peer pressure
• Desire to be independent

Hormones
Chemicals produced in the body that control changes taking place during adolescence and influence mood and behaviour.

Physical Changes
Common Observable changes

• Increase in height and weight gain
• Changes in body shape
• Appearance of pimples on the face (acne skin condition)

Secondary Sexual Characteristics
Physical characteristics that differentiate males from females; develop during puberty and are not directly involved in reproduction.
Boys

• Deepening of voice (prominent Adam’s apple)
• Broadening of shoulders
• Development of muscles
• Growth of hair in the chest, back armpits, pubic region, and on the face (beard and moustache)

Girls

• Development of breasts
• Widening of hips
• Growth of hair in the armpits, and pubic region

Menstrual Cycle

• Biological change that marks the start of reproductive maturity in adolescent girls.
• Menstruation is the phase of the cycle when blood is discharged from the body; lasts for 3-7 days.
• Occurs every 28-30 days, commonly called ‘period’.
• Begins at puberty and naturally stops by the age of 45-55, marking the end of reproductive phase in women.

Responsible Use of Technology

• Modern technologies have made online platforms available to adolescents for learning, communication, and entertainment.
• Smartphones, computers, and the internet should be used responsibly:
  • Do not share personal information and be careful while uploading photos.
  • Interact respectfully
  • Do not spread false rumours
  • Cyberbullying and misuse of online platforms should be avoided
  • Seek help from trusted elders in case of bullying

Avoiding Harmful Substances
What to Avoid:

• Harmful substances such as tobacco, gutka, cigarettes, beedi, alcohol, and illegal drugs should be avoided.
• Regular use of harmful substances is called substance abuse.

What are the effects:

• Substance abuse is addictive and harmful to physical and mental health, causing serious problems like breathing difficulties, memory loss, and lung damage.

How to Avoid:

• Say ‘NO’ to harmful substances from the very first time.
• Talk to trusted elders and seek counselling or medical advice when needed.

Health And Well-Being
Nutritional Needs:

• The diet should be balanced and rich in essential nutrients to support healthy growth and body changes during adolescence.

Personal Hygiene:

• Good personal hygiene must be 1 maintained to prevent infections.
• Practice proper menstrual hygiene and dispose of used sanitary pads safely;

Physical Activity: Regular exercise and physical activities are important to keep body and mind fit and healthy.

Go through Class 7 Social Science Solutions Odia Medium and Class 7 Social Science Chapter 12 Question Answer Odia Medium ବଜାରକୁ ବୁଝିବା to understand textbook questions more clearly.

7th Class Social Science Chapter 12 Question Answer Odia Medium

Class 7 Social Science Chapter 12 Odia Medium

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକସ୍ଥ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଅଭ୍ୟାସ କାର୍ଯ୍ୟ

Question 1.
ବଜାରର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ? ତୁମେ କିଛିଦିନ ପୂର୍ବେ ବଜାରରୁ କିଛି ସାମଗ୍ରୀ କିଣିବାକୁ ଯାଇଥବା କଥା ମନେ ପକାଅ । ଏହି ପରିଦର୍ଶନ ସମୟରେ ତୁମେ ସେହି ବଜାରର କେଉଁସବୁ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଦେଖୁ ଲେଖ ।
Answer:
(i) ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଲୋକମାନେ ସାମଗ୍ରୀ କିଣାବିକା କରିଥା’ନ୍ତି ତାକୁ ବଜାର କୁହାଯାଉଥିଲାବେଳେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହାକୁ ହାଟ ବୋଲି କହିଥା’ନ୍ତି ।

(ii) କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ବଜାର ବୋଲି କହିବା ପାଇଁ କେବେ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ । ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଦୋକାନଘର ବିକ୍ରୟ କେନ୍ଦ୍ରମାନ ଖୋଲାଯାଇଥାଏ ଏବଂ କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତା ଦ୍ରବ୍ୟ ସେବା କିଣାବିକା କରିଥା’ନ୍ତି ତାହାକୁ ବଜାର କୁହାଯାଏ ।

(iii) କୌଣସି ସାମଗ୍ରୀର କିଣାବିକା ପାଇଁ କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତା ଉଭୟଙ୍କୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂଲ୍ୟରେ ସହମତ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ସୁତରାଂ, ଦେଣନେଣ ପାଇଁ ସାମଗ୍ରୀର ମୂଲ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅଟେ ।

(iv) କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ବଜାର ଅବସ୍ଥା ବଦଳିବାରେ ଲାଗିଛି । ମୁଁ ଯାହା କିଛିଦିନ ପୂର୍ବେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଥୁଲି ଆଉ ସେ ପୁରୁଣା ଦଣ୍ଡି ବଟକରାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓଜନ କରାନଯାଇ ଡିଜିଟାଲ ମେସିନ୍‌ମାନଙ୍କରେ ଓଜନ କରାଯାଉଛି ।

(v) ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଦୋକାନୀମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟମୂଲ୍ୟ ନେବାପାଇଁ ଆଜିକାଲି ଆଉ ଟଙ୍କା ପଇସାର କାର୍ରବାର ହେଉନାହିଁ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୋକାନମାନଙ୍କରେ QR କୋଡ଼ ଲାଗିଛି ଓ ଗ୍ରାହକମାନେ QR କୋଡ଼କୁ ସ୍କାନ୍ କରି UPI ମାଧ୍ୟମରେ ଦେୟ ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି ।

Question 2.
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉକ୍ତି ମନେପକାଅ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ପାଠ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏହାର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କର ।
Answer:
(i) ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଆଦାମ୍ ସ୍ମିଥ୍ଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ, ‘ଲୋକମାନେ ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି ନ କରିପାରିବା କାରଣରୁ ବଜାରର ବିକାଶ ହୁଏ ଓ ବଜାର ସମୃଦ୍ଧି ଆଣିଥାଏ ।’’

(ii) ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ, ପରିବାର ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟପାଇଁ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ବଜାର ବିକାଶ ହୋଇଥାଏ ।

(iii) ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନଙ୍କ ଚାହିଦା ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ବଜାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଆସୁଛନ୍ତି ।

(iv) ଏହାଛଡ଼ା ବଜାରଗୁଡ଼ିକ ଲୋକ, ପରମ୍ପରା ତଥା ଚିନ୍ତାଧାରା ଆଦିକୁ ଯୋଡ଼ିଥାଏ ।

(v) ବଜାରରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଚାହିଦା ତୁଳନାରେ ଯୋଗାଣ ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରୁନାହିଁ, କାରଣ ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇନଥାଏ । ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସାମଗ୍ରୀ ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳିପାରି ନଥାଏ । ତେଣୁ ବଜାର ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରୟ କରାଯାଏ ।

Question 3.
ପିଜୁଳି କିଣାବିକା ଉଦାହରଣରେ ଭାବ ଯେ, ବିକାଳୀ ଜଣକ ଭଲ ମୂଲ୍ୟ ପାଉଛି ଓ ସେ ଲାଭବାନ ହେଉଛି । ସେ ଚାଷୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଆହୁରି ପିଜୁଳି କିଣା ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ ଓ ସେହି ମୂଲ୍ୟରେ ବିକ୍ରିକରି ତାଙ୍କର ରୋଜଗାର ବୃଦ୍ଧି କରିପାରିବେ ।
ଏହି ପ୍ରକାର ପରିସ୍ଥିତିରେ ଚାଷୀ କ’ଣ କରିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି ? ସେ କ’ଣ ପରବର୍ତୀ ଋତୁରେ ପିଜୁଳିର ଚାହିଦା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବେ ବୋଲି ଭାବୁଛ ? ତାଙ୍କ ମନରେ କ’ଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି ?
Answer:
(i) ପିଜୁଳି ବିକାଳୀ ପିଜୁଳି ବିକ୍ରୟକରି ଭଲ ଦୁଇ ପଇସା ପାଉଥିବାରୁ ତା’ ମନରେ ଉତ୍ସାହ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି । ସେ ଆହୁରି ଅଧ୍ବକ ପିଜୁଳି ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ । ଅଧ‌ିକରୁ ଅଧୂକ ମାଲ ଆଣିବାପାଇଁ ଚାଷୀ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବ ।

(ii) ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତି ଦେଖାଦେଲେ ଚାଷୀ ଆହୁରି ଅଧ‌ିକ ପିଜୁଳି ଉତ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ । ନୂଆ ନୂଆ ପ୍ରକାର ପିଜୁଳି ଉତ୍ପାଦନ କରିବା
ପାଇଁ କୃଷି ଫାର୍ମ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବ ।

(iii) ନୂତନ କୃଷି ପ୍ରଣାଳୀ ଅବଲମ୍ବନ କରି ନୂତନ ପ୍ରଜାତିର ସୁନ୍ଦର ଓ ସ୍ଵାଦିଷ୍ଟ ପିଜୁଳି ଉତ୍ପାଦନରେ ଲାଗିପଡ଼ିବ ।

(iv) ଚାଷୀ ଜଣକ ଆଗାମୀ ଋତୁରେ ପିଜୁଳି ଉତ୍ପାଦନ ବଢ଼ାଇବା ତତ୍ପର ହେବ । ବେପାରୀମାନଙ୍କୁ ପିଜୁଳି ଯୋଗାଇ ଦେବାପାଇଁ କଥାଦେଇ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଗ୍ରୀମ ଟଙ୍କା ଆଣି ଅଧୁକ ଚାଷ କରିବାପାଇଁ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି ।

(v) ଚାଷୀଟି ସବୁବେଳେ ଲାଭ ଆଶାକରି ଚାଷ କରିଥାଏ, ଯେପରିକି ବେପାରୀଟି ଲାଭ ଆଶାରେ ବେପାର କରିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଚାଷୀଟିର ସବୁବେଳେ ପାଣିପାଗକୁ ନେଇ ମନରେ ଭୟ ଥାଏ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅନୁଭୂଳ ପାଗ ନହେଲେ ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାର ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ । ସେଥୁରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଫସଲ ବୀମା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ।

Question 4.
ନିମ୍ନଲିଖତ ପ୍ରକାରର ବଜାର ସହ ସେମାନଙ୍କ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ମେଳ କରାଅ ।

Answer:

ବଜାର	ଲକ୍ଷଣ
୧. ଭୌତିକ ବଜାର	କ୍ରେତା ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉପସ୍ଥିତି ଆବଶ୍ୟକ କରେ
୨. ଆଭାସୀ ବା ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ବଜାର	କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତା ଆଭାସୀ (ଭର୍ଟୁଆଲ) ସାକ୍ଷାତ କରନ୍ତି ଓ ଯେକୌଣସି ସମୟରେ କାରବାର କରିପାରନ୍ତି
୩. ଘରୋଇ ବଜାର	ଏକ ଦେଶ ସୀମା ମଧ୍ଯରେ କାରବାର
୪. ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବଜାର	ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ଦେଶସୀମା ବାହାରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହୋଇଥାଏ
୫. ପାଇକାରୀ ବଜାର	ବହୁ ପରିମାଣରେ ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟାପାର
୬. ଖୁଚୁରା ବଜାର	ଅନ୍ତିମ ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କୁ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ପ୍ରଦାନ

Question 5.
ଦ୍ରବ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ କ୍ରେତାଙ୍କ ଚାହିଦା ଓ ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ଯୋଗାଣ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ । ତେବେ କ୍ରେତାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମ୍ ଥ‌ିବା ସତ୍ତ୍ୱେ କୌଣସି ଉତ୍ପାଦର ମୂଲ୍ୟ ଅଧୁକ ରହିବା କଥା ଭାବି ପାରୁଛୁ କି ? ଏହାର କାରଣ କ’ଣ ହୋଇପାରେ ?
Answer:
(i) ସାଧାରଣତଃ ବଜାରରେ ଦୁଇଟି ଜିନିଷ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ- କ୍ରେତାଙ୍କ ଚାହିଦା ଓ ବିକ୍ରେତାଙ୍କର ଯୋଗାଣ ଚାହିଦା ଓ ଯୋଗାଣକୁ ନେଇ ଦର ସ୍ଥିର ହୋଇଥାଏ ।

(ii) ସାଧାରଣତଃ ବିକ୍ରେତାମାନେ ଆଣୁଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟର ପରିମାଣ ଓ କ୍ରେତାମାନେ ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥିବା ପରିମାଣଦ୍ଵାରା ସାମଗ୍ରୀର ଦର ସ୍ଥିରୀକୃତ ହୋଇଥାଏ । ମାତ୍ର କେତେକ ଦ୍ରବ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହାର ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ ।

(iii) ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଆଡ଼ମ୍ବରପୂର୍ଣ ଘଣ୍ଟା, ଡିଜାଇନ୍ ପୋଷାକ, ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ଗହଣା, ବିରଳ ଦ୍ରବ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ କ୍ରେତାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମ୍ ଥିଲେ ଉତ୍ପାଦର ମୂଲ୍ୟ ଅଧ‌ିକ ହୋଇଥାଏ ।

(iv) କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପ୍ରତୀକ । କେବଳ ଧନିକ ଶ୍ରେଣୀର ଗ୍ରାହକମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରୟ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ।

(v) ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାମୀ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପାଦ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ । କ୍ରେତାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସେଗୁଡ଼ିକର ମୂଲ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ ନାହିଁ । କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚଗୁଣମାନ ସମ୍ପଦ, ସେଗୁଡ଼ିକର କ୍ରୟ କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟକ ଗ୍ରାହକମାନେ ଉତ୍କଣ୍ଠା ପ୍ରକାଶ କରିଥା’ନ୍ତି ।

Question 6.
ଏକ ପରିବା ବିକାଳୀ ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ଏକ ଘଟଣାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକର । ଏକ ପରିବାର ବଜାରକୁ ପରିବା କିଣିବା ପାଇଁ ଆସିଲେ । ଠେଲାଗାଡ଼ିକ ପରିବା ବିକାଳି ଜଣକ ବିନ୍‌ର ଦର କିଲୋପ୍ରତି ୩୦ ଟଙ୍କା କହୁଛନ୍ତି । ଉକ୍ତ ପରିବାରର ଜଣେ ଭଦ୍ର ମହିଳା ପରିବା ବିକାଳିଙ୍କ ସହ ମୁଲଚାଲ କରି ଏହାକୁ ୨୫ ଟଙ୍କାରେ କ୍ରୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । ବିକାଳି ଜଣକ ପ୍ରତିବାଦ କରୁଛନ୍ତି ଓ ସେହି ଦରରେ ବିକିଲେ ତାଙ୍କର କ୍ଷତି ହେବ ବୋଲି କହି ବିକ୍ରି ପାଇଁ ରାଜି ହେଉ ନାହାନ୍ତି । ଭଦ୍ର ମହିଳାଜଣକ ବିନ୍ ନକିଣି ଚାଲିଗଲେ । ନିକଟରେ ଥିବା ଏକ ସୁପର ବଜାରରେ ପରିବାର ସହ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବ୍ୟାଗରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ପ୍ୟାକିଂ ହୋଇଥିବା ବିନ୍ ଏକ କିଲୋକୁ ୪୦ ଟଙ୍କା ଦେଇ କିଣିଲେ । ସେ ପରିବାରର ଏପରି ବ୍ୟବହାରର କାରଣ କ’ଣ ? ସାମଗ୍ରୀର ଦାମ୍ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି କାରଣ କିଣାବିକାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି କି ?
Answer:
(i) କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ କିଣିଲାବେଳେ ଜଣେ ଗ୍ରାହକ ଦ୍ରବ୍ୟର ସବୁଦିଗ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥାଏ । କେବଳ ମାତ୍ର ସେ ମୂଲ୍ୟ ଦେଖୁନଥା’ନ୍ତି ।

(ii) ସୁପର ମାର୍କେଟରୁ ୪୦ ଟଙ୍କା ଦରରେ ବିନ୍ କିଣିଲେ ଅଥଚ ୩୦ ଟଙ୍କାରେ ଠେଲାଗାଡ଼ିବାଲା ପାଖରୁ କିଣିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ଗ୍ରାହକମାନେ ସଫାସୁତୁରା ଓ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟପ୍ରଦ ଦ୍ରବ୍ୟ କିଣିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି ।

(iii) ପ୍ୟାକେଟ୍‌ରେ ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ସତେଜଥାଏ ଓ ଏହା ନେବା ଆଣିବାପାଇଁ ସୁବିଧାପ୍ରଦ ହୋଇଥାଏ ।

(iv) ସେଠାରେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଗୁଣ ଓ ଓଜନରେ କୌଣସି ହେରଫେର କରାଯାଇନଥାଏ । ପୁନଶ୍ଚ ସେଠାରେ କ୍ରେତା କିଣିବାକୁ ଚାହୁଁଥ‌ିବା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ ।

(v) ସୁପର ମାର୍କେଟର ଶୀତ-ତାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସେଠାକାର ପରିବେଶ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିଥାଏ ଓ ଅଧ‌ିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ବାଧେ ନାହିଁ । କେତେକ ଗ୍ରହକ ସବୁବେଳେ ନାମକରା ବେତନରୁ ଦ୍ରବ୍ୟ କିଣିବାକୁ ପସନନ୍ଦ କରିଥାଏ ।

Question 7.
ଭାରତର କେତେକ ଜିଲ୍ଲା ବିଲାତି ବାଇଗଣ ଚାଷ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ତେବେ, କେତେକ ଋତୁରେ ଚାଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁକୂଳ ହୋଇ ନଥାଏ । ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣର ଉତ୍ପାଦନ ସମୟରେ ଚାଷୀମାନେ ଉତ୍ପାଦକୁ ନଷ୍ଟ କରି ଦେଉଥ‌ିବାର ଖବର ମିଳିଥାଏ । ତାଙ୍କର କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଯାଏ । ଚାଷୀମାନେ ଏପରି କାହିଁକି କରିଥା’ନ୍ତି ବୋଲି ଭାବୁଛ ? ଏ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପାଇକାରୀ ବେପାରୀମାନଙ୍କ କି ଭୂମିକା ରହିଛି ? ବିଲାତି ବାଇଗଣ ନଷ୍ଟ ନ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ତଥା ଚାଷୀମାନେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ନହେବାପାଇଁ କେଉଁ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପନ୍ଥୀମାନ ରହିଛି ?
Answer:
(i) ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ବିଲାତି ବାଇଗଣ ଉତ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବିଲାତି ବାଇଗଣ ଦାମ୍ ବଜାରରେ କମିଯାଇଥାଏ । କିଣିବାପାଇଁ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହାକୁ ଅଧିକ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ଅନ୍ୟସ୍ଥାନକୁ ପଠାଯାଇପାରେ ନାହିଁ ।

(ii) ଏହାଛଡ଼ା ବିଲାତିଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକ ଦିନ ସାଇତି ରଖୁହେବନାହିଁ କି ଅଧିକ ଦିନ ରଖୁବାପାଇଁ ଚାଷୀମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶୀତଳ ଭଣ୍ଡାରର ସୁବିଧା ନଥାଏ । ତେଣୁ ସେମାନେ ବାଧ୍ୟହୋଇ ବିଲାତି ବାଇଗଣଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରି ଦେଇଥା’ନ୍ତି ।

(iii) ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ପାଇକାରୀ ବେପାରୀ ବା ହୋଲସେଲରମାନେ ବିଲାତି ବାଇଗଣଗୁଡ଼ିକୁ କିଣି ଶୀତଳଭଣ୍ଡାରରେ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସାଇତି ରଖୂପାରିବେ । ଦୂରସ୍ଥାନମାନଙ୍କୁ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପଠାଇବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ।

(iv) ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ସରକାରୀ ଓ ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାର ଉଦ୍ୟମରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଲାତି ବାଇଗଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କେନ୍ଦ୍ର ଖୋଲାଯାଇପାରିବ ।

(v) ସରକାରୀ ଓ ବେସରକାରୀ ସ୍ତରରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ଶୀତଭଣ୍ଡାରମାନ ନିର୍ମାଣ କରି ବିଲାତି ବାଇଗଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ‌ିକ ଦିନ ସୁରକ୍ଷିତ କରି ରଖୂପାରିବ ।

Question 8.
ତୁମେ ନିଜ ସ୍କୁଲ ବା ଆଖପାଖ ସ୍କୁଲରେ ହେଉଥ‌ିବା କୌଣସି ମେଳା ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛ ବା ଯାଇଛ କି ? ନିଜ ସାଙ୍ଗ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ମିଶି ସେଠାରେ ପିଲାମାନେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ଆଲୋଚନା କର । ସେମାନେ ବିକ୍ରିଦାମ୍ କିପରି ପରଚାଳନା କରିଥାନ୍ତି ଓ କ୍ରେତାଙ୍କ ସହ କିପରି ମୂଲଚାଲ କରିଥା’ନ୍ତି ?
Answer:
ହଁ, ସ୍କୁଲ୍‌ରେ ହେଉଥ‌ିବା ମେଳାରେ ଏହିସବୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ :
(i) ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଷ୍ଟଲ୍ ବସିଥାଏ । ସେଥ‌ିରେ ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ, ହାତ ତିଆରି କଳାକୃତି, ମଜାଳିଆ ଖେଳ ଓ ପୋଷାକ ଆଦି ବିକ୍ରି କରାଯାଏ ।

(ii) ପିଲାମାନେ ନିଜେ ବିକ୍ରେତା ଥାଆନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀର ଦର ସେମାନେ ସ୍ଥିର କରିଥା’ନ୍ତି ଓ ନିଜ ନିଜ ସାମଗ୍ରୀକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥାଆନ୍ତି ।

(iii) କିଛି କିଛି ଷ୍ଟଲରେ ମୂଲଚାଲ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ବହୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦାମ୍ ସ୍ଥିର ଥାଏ ।

(iv) ଏହା ବୁଝାମଣା, କଥୋପକଥନ ଓ ଦଳଗତ କାମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ ।

(v) ମୁଖ୍ୟତଃ ଅନ୍ଯ ଛାତ୍ରମାନେ ହିଁ କ୍ରେତା ହୋଇଥାନ୍ତି । ତେବେ ଶିକ୍ଷକ, କର୍ମଚାରୀ ତଥା ଅଭିଭାବକମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ରେତାଭାବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ସମର୍ଥନ ଓ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥାଆନ୍ତି ।

Question 9.
ଯେକୌଣସି ୫ଗୋଟି ସାମଗ୍ରୀ ବାଛ ଓ ସେଥିରେ ଥିବା ପଟିଚିହ୍ନ (Lable) ପ୍ରମାଣପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପୁସ୍ତକରେ ହୋଇଥିବା ଆଲୋଚନା ଆଧାରରେ ଯାଞ୍ଚ କର । ତୁମେ ସଂସ୍ଥାର ପ୍ରତୀକ ଚିହ୍ନ ନଥ‌ିବା କୌଣସି ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଲ କି ? ଏପରି କାହିକି ହେଲା ବୋଲି ଭାବୁଛ ?
Answer:

1. ଆମ ଜାଣିବାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ୟାକେଟ୍ ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପଟିଚିହ୍ନ ବା (Lable) ଥାଏ । ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଦ୍ରବ୍ୟର ପଟିଚିହ୍ନ ବା (Lable) ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଛି ।
2. କ୍ଷୀର ପ୍ୟାକେଟ୍‌ରେ – FSSAI ପଟି ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଇଥାଏ ।
3. ପ୍ରେସର କୁକରରେ – ISI ପଟି ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଇଥାଏ ।
4. ଚାଉଳ ପ୍ୟାକେଟ୍‌ରେ – AGMARK ପଟି ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଇଥାଏ ।
5. ରେଫ୍ରିଜିରେଟରରେ – BEE ତାରକା ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଇଥାଏ ।
6. ଚିପ୍‌ସ ପ୍ୟାକେଟ୍‌ରେ FSSAI mark ଦିଆଯାଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଆଉ କେତେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ହେଲା ଚାଉଳ, ଗହମ ଓ ଡାଲି ଇତ୍ୟାଦି ଯାହା ଆଞ୍ଚଳିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ହିସାବରେ କିଣାଯାଇଥାଏ, ସେଥ‌ିରେ AGARK ଦି ଆଯାଇନଥାଏ ।

Question 10.
ତୁମେ ଓ ସାଙ୍ଗମାନେ ମିଶି ଏକ ସାବୁନ ଖଣ୍ଡ ତିଆରି କରିଛ । ଏହାପାଇଁ ଏକ ପଟିଚିହ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର । ଏହି ପଟିଚିହ୍ନରେ କେଉଁ ସବୁ ତଥ୍ୟ ରହିଲେ ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ ଉତ୍ପାଦ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଜାଣିପାରିବେ ?
Answer:

1. ପ୍ରଥମତଃ ସାବୁନର ନାମ ଲେଖାହେବା ଆବଶ୍ୟକ ।
2. ଏଥୁରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି ଓ ତାହାର ମାତ୍ରା କେତେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
3. ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଓଜନ କେତେ ତାହା ସାବୁନ ଲେବଲ୍ ଉପରେ ଲେଖାହେବା ଆବଶ୍ୟକ ।
4. ଦ୍ରବ୍ୟ ତିଆରି ହେବାର ତାରିଖ ଓ ତା ସହିତ ଏହାକୁ କେତେଦିନ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ, ତାହା ସୂଚିତ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
5. ଏହାର ସର୍ବାଧ‌ିକ ମୂଲ୍ୟ କେତେ ଲେଖାହେବା ଜରୁରୀ ।
6. ଏହାର ନିର୍ମାଣକାରୀ ସଂସ୍ଥାର ନାମ ଓ ଠିକଣା ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
7. ISI କିମ୍ବା FSSAI ଭଳି ପଟି ଚିହ୍ନ ରଖାଯିବା ଦରକାର ।
8. ଏହାର ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କରେ ସମ୍ୟକ୍ ସୂଚନା ଦିଆଯିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ।

ଆସ ଚିନ୍ତା କରିବା (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକସ୍ଥ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର, ପୃଷ୍ଠା-୨୬୯) :

Question 1.
ବଜାର କ’ଣ ଏବଂ ଏହା କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ?
Answer:
(i) ଲୋକମାନେ କିଣାବିକା କରୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ବଜାର କୁହାଯାଏ । କିଣାବିକା କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପଣ୍ୟ (ଯଥା— ଫଳ, ଲୁଗାପଟା କିମ୍ବା ଖେଳନା ଆଦି) କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ସେବା (ଯଥା- କେଶ କାଟିବା ଓ ଗାଡ଼ି ମରାମତି) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।

(ii) ବଜାର ଏକ ଭୌତିକ ସ୍ଥାନରେ ଥ‌ିବା ଦୋକାନ, ରାସ୍ତାକଡ଼ କିମ୍ବା ଏକ ଡିଜିଟାଲ ଷ୍ଟୋର୍‌କୁ ବୁଝେଇଥାଏ ।

(iii) କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିନିମୟଦ୍ଵାରା ବଜାର ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ବିକ୍ରେତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ଯୋଗାଇଥା’ନ୍ତି ଏବଂ କ୍ରେତାମାନେ ମୂଲ୍ୟ ଓ ଗୁଣବତ୍ତା ଭିତ୍ତିରେ ସେମାନଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କିଣିଥା’ନ୍ତି ।

(iv) ଦ୍ରବ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ଯୋଗାଣ (ବଜାରରେ କେତେ ପରିମାଣରେ ଉପଲବ୍ଧ) ଓ ଚାହିଦା (କେତେ ଲୋକଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକ)ଦ୍ଵାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଥାଏ ।

(v) ଯେତେବେଳେ ଚାହିଦା ଅଧ‌ିକ ମାତ୍ର ଯୋଗାଣ ସୀମିତ, ସେତେବେଳେ ଦରଦାମ ବୃଦ୍ଧିପାଏ । ବିପରୀତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅର୍ଥାତ୍ ଯୋଗାଣ ଅଧ୍ବକ ଓ ଚାହିଦା କମ୍ ରହିଲେ, ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ।

(vi) ଏହିପରି ବଜାରରେ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବାର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ହୁଏ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ସହଜ ହୋଇଥାଏ ।

Question 2.
ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ ବଜାରର କି ଭୂମିକା ରହିଛି ?
Answer:
(i) ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ପ୍ରଦାନ ମାଧ୍ୟମରେ ବଜାରଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(ii) ଲୋକମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ପୋଷାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ତଥା କେଶ କାଟିବା ଓ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ମରାମତି କାମ ଭଳି ସେବା ପାଇଁ ବଜାରକୁ ଯାଇଥା’ନ୍ତି । ବିକ୍ରେତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ପ୍ରଦାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଅର୍ଥ ରୋଜଗାର କରିଥା’ନ୍ତି ଏବଂ କ୍ରେତାମାନେ ନିଜ ପସନ୍ଦର ଦରକାରୀ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଥା’ନ୍ତି ।

(iii) ବଜାର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବିକଳ୍ପ ଯୋଗାଇ ଦିଏ ଏବଂ ଯୋଗାଣ ଓ ଚାହିଦା ଭିଭିରେ ନ୍ୟାୟସଂଗତ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

(iv) ବଜାର ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ବ୍ୟବସାୟର ବୃଦ୍ଧିରେ ସହଯୋଗ କରେ । ଏକ ଛୋଟ ଦୋକାନ ହେଉ କିମ୍ବା ବଡ଼ ମଲ୍ ବା ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ଷ୍ଟୋର ହେଉ, ବଜାରଗୁଡ଼ିକ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଯୋଡ଼େ ଓ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସହଯୋଗ କରେ ।

Question 3.
ବଜାର କାରବାରରେ ସରକାରଙ୍କର କି ଭୂମିକା ରହିଛି ?
Answer:
(i) ବଜାରର ନ୍ୟାୟସଂଗତ ସୁପରିଚାଳନାରେ ସରକାର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ସରକାର ନ୍ୟାୟସଂଗତ ଦେଣନେଣ ପାଇଁ ନିୟମ ତିଆରି କରନ୍ତି ଏବଂ ଉଭୟ କ୍ରେତା ବିକ୍ରେତାଙ୍କୁ ଠକେଇରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ।

(ii) ସରକାର ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀର ମାନ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି । ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଦରଦାମ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କଠାରୁ କର ଆଦାୟ କରନ୍ତି ।

(iii) ସରକାର ମଧ୍ୟ ଛୋଟ ଛୋଟ ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଚାଷୀଙ୍କ ସ୍ଵାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି ।

(iv) କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା ଭଳି ଜରୁରୀ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ସରକାର ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥା’ନ୍ତି ।

(v) ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବଜାରଗୁଡ଼ିକ ନିରାପଦ ରହିବା, ନ୍ୟାୟସଂଗତ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ରହିବାରେ ` ସରକାର ସାହାଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି ।

Question 4.
ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ କିଣୁଥ‌ିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଗୁଣବତ୍ତା କିପରି ପରଖ୍ ପାରିବେ ?
Answer:
(i) ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବାର ଗୁଣମାନ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀର ପ୍ୟାକେଟ୍ ଉପରେ ଥ‌ିବା ସୂଚନା ଟ୍ୟାଗରୁ ମୂଲ୍ୟ, ମିଆଦ, ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟବହୃତ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ଚିହ୍ନ (ଭାରତରେ ଭାରତୀୟ ମାନକ ସଂସ୍ଥା, ଭାରତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଓ ମାନକ ବ୍ୟୁରୋ, ଆଗମାର୍କ) ଦେଖ୍ ଗୁଣମାନ ବିଷୟରେ ଧାରଣା କରିପାରିବେ ।

(ii) ସାମଗ୍ରୀ କିଣିବା ପୂର୍ବରୁ ସମୀକ୍ଷା ପଢ଼ିବା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସୁପାରିଶ ନେବା ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା କରିବା ମଧ୍ୟ ଲାଭପ୍ରଦ ହୋଇଥାଏ ।

(iii) ସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗ୍ରାହକମାନେ ପୂର୍ବପ୍ରଦତ୍ତ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ (ରେଟିଂ), ପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତି ସ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ପରାମର୍ଶ ନେବା ଲାଭପ୍ରଦ ହୋଇଥାଏ ।

(iv) ନମୁନା ପରୀକ୍ଷଣ କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍‌ଥାପନ ମଧ୍ଯ କ୍ରେତାଙ୍କୁ ଦ୍ରବ୍ୟର ଗୁଣ, ମାନ ବିଷୟରେ ଅଧ୍ବକ ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ । ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ।

(v) ବିଭିନ୍ନ ଉପଭୋକ୍ତା ନିଜ ଅଧିକାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜାଣି ଆବଶ୍ୟକସ୍ଥଳେ ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରୟୋଗ କରିବାଦ୍ଵାରା ଭଲ ଗୁଣମାନର ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ପାଇପାରିବା ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ ।

ଆସ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା :

Question 1.
ତୁମେ ଭାବିପାରୁଛ କି ଏହି ବଜାର ନିଜର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକାଶ ସମୟରେ କିପରି ଦିଶୁଥ‌ିବ ?
Answer:
(i) ହଁ, ମୁଁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ବଜାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ କଳ୍ପନା କରିପାରୁଛି । ଏହା କର୍ଣ୍ଣାଟକର ବିଜୟନଗର ଅନ୍ତର୍ଗତ ହାମ୍ପି ବଜାରର ଛବି । ଏହି ବଜାର ନିଜର ଶିଖର ସମୟରେ ଯେ ବେଶ୍ ଆକର୍ଷଣୀୟ ତଥା ମନଲୋଭା ହୋଇଥବ ଏଥ‌ିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।

(ii) ବିଜୟନଗର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ୧୪ଶ ରୁ ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ଯରେ ସମୃଦ୍ଧିର ଚରମ ସୀମାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା ସୁତରାଂ, ଏହି ବଜାରଟି ଏକ ସାଧାରଣ ରାସ୍ତାକଡ଼ ବଜାର ନୁହେଁ, ବରଂ କଂକ୍ରିଟ୍ ଗୃହ ଓ ପ୍ରଶସ୍ତ ବାରଣ୍ଡା ବିଶିଷ୍ଟ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ବ୍ୟାପାରିକ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଅନୁମାନ କରିହୁଏ ।

(iii) ଏକ ପ୍ରଶସ୍ତ ରାସ୍ତାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ବଡ଼ବଡ଼ ପଥର ନିର୍ମିତ ମଣ୍ଡପମାନ ଥିଲା ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣ୍ଡପରେ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୋଦେଇଯୁକ୍ତ ସ୍ତମ୍ଭମାନ ରହିଥିଲା । ଏହି ମଣ୍ଡପରେ ଅଳଙ୍କାର ବ୍ୟବସାୟୀ, ମସଲା ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ବସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କ ଦୋକାନମାନ ରହିଥିଲା ।

(iv) ଝିଲ୍‌ମିଲ୍ କରୁଥୁବା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ସିକ ଶାଢ଼ି, ଉପସାଗରୀୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ମୁକ୍ତା, ଆରବ ଦେଶର ଘୋଡ଼ା, ହାତବୁଣା ବଡ଼ ବଡ଼ ଟୋକେଇରେ ଭର୍ତ୍ତି ଥିବା ମସଲା ଓ ଝଲସୁଥିବା ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ପଥର ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଚାରିଆଡ଼େ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା ।

(v) ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବଜାର ଯେ କେତେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲା, ସେ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ସତରେ, ସେହି ବଜାରାଟା ଯେ କେତେ ଜୀବନ୍ତ ଥିବ ଭାବିଲେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ ।

Question 2.
ତୁମ ଅଞ୍ଚଳର କୌଣସି ପ୍ରାଚୀନ ବଜାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜାଣିଛ କି ? ସେଗୁଡ଼ିକ ଆଜିକାଲିର ବଜାରଠାରୁ କିପରି ସମାନ ବା ଭିନ୍ନ ଥିଲେ । ନିଜ ପରିବାର ତଥା ଆଖପାଖ ବୟସ୍କ ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ଏହି ବିଷୟରେ ପଚାରି ବୁଝ ।
Answer:
(i) ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଲାଲକିଲ୍ଲାର ନୂଆବଜାର, ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ବଜାରର ଉଦାହରଣ । ମୋଗଲ ଶାସନ କାଳରେ ପୁରୁଣା ବଜାରଗୁଡ଼ିକ କିପରି ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିଲା, ତାହାର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଚିତ୍ର ଏହା ପ୍ରଦାନ କରେ । ଆଜିବି ଏହି ବଜାର ବେଶ୍ ଚଳଚଞ୍ଚଳ ଅଛି ।

(ii) ତତ୍‌କାଳୀନ ସମୟରେ ଏହା କେବଳ ରାଜ ପରିବାରଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା । ଆଜି କିନ୍ତୁ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ।

(iii) ଲାଲ୍‌କିଲ୍ଲାକୁ ବୁଲି ଆସୁଥୁବା ବହୁ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଏଠାରୁ ସିଲ୍‌, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ବିରଳ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟମାନ କିଣିଥା’ନ୍ତି ।

Question 3.
ଚିତ୍ରକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର । ଏହି ଦୁଇ ଜଣ କ’ଣ ଆଲୋଚନା କରୁଛନ୍ତି ? ତୁମେ ଓ ତୁମର ବନ୍ଧୁ ନିଜକୁ ପିଜୁଳିର ଜଣେ କ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟଜଣେ ବିକ୍ରେତା ବୋଲି ଭାବ । ତୁମ ଭିତରେ କେଉଁ ସବୁ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହୋଇଥାଇପାର, ତାକୁ ଲେଖୁ ରଖ୍ ଏକ ବ୍ୟଙ୍ଗାତ୍ମକ ନାଟକ ମାଧ୍ୟମରେ ଉପସ୍ଥାପନ କର ।

Answer:
ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଛାତ୍ର ଛାତ୍ରୀମାନେ ବ୍ୟଙ୍ଗାତ୍ମକ ନାଟକ ମାଧ୍ୟମରେ ଉପସ୍ଥାପନା କରିବେ ।

Question 4.
ଚିତ୍ରକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର ଏବଂ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିର୍ମାଣକାରୀ | ଉତ୍ପାଦନକାରୀଙ୍କଠାରୁ ଉପଭୋକ୍ତା । ଗ୍ରାହକ ନିକଟକୁ ଦ୍ରବ୍ୟର ପ୍ରବାହକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କର । ଏହି ପ୍ରବାହରେ ପାଇକାରୀ ଓ ଖୁଚୁରା ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କର କି ଭୂମିକା ରହିଛି ?
Answer:
(i) ନିର୍ମାତା ବା ଉତ୍ପାଦନକାରୀ : ନିର୍ମାତା ବା ଉତ୍ପାଦନକାରୀମାନେ ନୂତନ ଦ୍ରବ୍ୟମାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହି ନୂତନ ସାମଗ୍ରୀ ବିଭିନ୍ନ କଞ୍ଚାମାଲ ବିନିଯୋଗରେ ହୋଇଥାଇପାରେ କିମ୍ବା ଚାଷଦ୍ଵାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ହୋଇଥାଇପାରେ । ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ବହୁ ପରିମାଣରେ ଉତ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ ।

(ii) ପାଇକାରୀ ବ୍ୟବସାୟୀ : ପାଇକାରୀ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ନିର୍ମାତା ବା ଉତ୍ପାଦନକାରୀଙ୍କଠାରୁ ଏକାବେଳକେ ବହୁ ପରିମାଣରେ ଦ୍ରବ୍ୟ କିଣିଥାନ୍ତି । ବଡ଼ ବଡ଼ ପଣ୍ୟଗାରରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ସବୁକୁ ସଞ୍ଚିତ କରି ରଖୁଥା’ନ୍ତି । ପରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଖୁଚୁରା ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ବିକ୍ରି କରିଥା’ନ୍ତି । ସୁତରାଂ ପାଇକାରୀ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଓ ଖୁଚୁରା ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି ଓ. ବଣ୍ଟନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସୁଗମ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(iii) ଖୁଚୁରା ବ୍ୟବସାୟୀ : ଖୁଚୁରା ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇକାରୀ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କଠାରୁ କିଣିଥା’ନ୍ତି (ବେଳେବେଳେ ଉତ୍ପାଦନକାରୀଙ୍କଠାରୁ କିଣିଥା’ନ୍ତି) ଓ ଅନ୍ତିମ ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ବିକିଥା’ନ୍ତି । ଗ୍ରାହକସେବା, ବିପଣନ, ଅନୁକୂଳ ଅବସ୍ଥିତି ତଥା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦ୍ରବ୍ୟର ସମାହାର ମାଧ୍ୟମରେ ଖୁଚୁରା ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ସାମଗ୍ରୀର ମୂଲ୍ୟବୃଦ୍ଧି କରିଥା’ନ୍ତି ।

(iv) ଉପଭୋକ୍ତା | ଗ୍ରାହକ : ଉପଭୋକ୍ତା | ଗ୍ରାହକମାନେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସର୍ବଶେଷ ବ୍ୟକ୍ତି । ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ କିଣେ ଓ ତା’ର ଉପଯୋଗ କରେ ।

Question 5.
ତୁମ ଘରପାଖରେ ଥ‌ିବା ଦୋକାନୀଗୁଡ଼ିକୁ କୌଣସି ଏକ ସାମଗ୍ରୀର ଉତ୍ପାଦନ ସ୍ଥାନ ଓ ଦୋକାନରେ ପହଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ବା ଯୋଗାଣକାରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଚାରି ବୁଝ । ଏକ ପ୍ରବାହ ଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲିପିବଦ୍ଧ କର ଓ ଶ୍ରେଣୀ ପିଲାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କର ।
Answer:

1. ଦ୍ରବ୍ୟ : ବିସ୍କୁଟ ପ୍ୟାକେଟ୍ ।
2. ପ୍ରସ୍ତୁତ ସ୍ଥାନ : ଜଗତପୁର, କଟକ, ଓଡ଼ିଶା
3. ପ୍ରବାହ ଚିତ୍ର : କୃଷକ (ଗହମ) → ଅଟାକଳ → ବିସ୍କୁଟ କାରଖାନା → ବିତରକ → ପାଇକାରୀ ବ୍ୟବସାୟୀ → ଖୁଚୁରା ବ୍ୟବସାୟୀ → ଗ୍ରାହକ / ଉପଭୋକ୍ତା ।

Question 6.
ଉପଭୋକ୍ତାମାନେ କମ୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ବିନିଯୋଗରେ ଚାଲୁଥିବା ରେଫ୍ରିଜରେଟର କିଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରିଥା’ନ୍ତି । ତେବେ ଏହି ପ୍ରକାର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଞ୍ଚୟକାରୀ ରେଫ୍ରିଜରେଟର ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଉପଭୋକ୍ତା କିଣିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯୋଗାଣ ଜାଲକରେ କ’ଣ ଘଟିବ ବୋଲି ତୁମେ ଭାବୁଛ ?
Answer:
(i) ଯେତେବେଳେ ବହୁସଂଖ୍ୟାରେ ଗ୍ରାହକ କମ୍ ବିଜୁଳି ଖର୍ଚ୍ଚ କରୁଥିବା ରେଫ୍ରିଜରେଟର କିଣିବାକୁ ଚାହିଁଥା’ନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ବଜାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୋଇଯାଏ ।

(ii) ନିର୍ମାତାମାନେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଶକ୍ତି ସଞ୍ଚୟକାରୀ ମଡ଼େଲମାନ ନିର୍ମାଣ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(iii) ଖୁଚୁରା ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଏପରି ମଡ଼େଲମାନ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ରଖନ୍ତି ଓ ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର କରିଥା’ନ୍ତି ।

(iv) ଯୋଗାଣକାରୀମାନେ କଞ୍ଚାମାଲ ଓ ଯନ୍ତ୍ରାଂଶ (ଉନ୍ନତମାନର କମ୍ରେସର) ଆଦି ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଯୋଗାଡ଼ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(v) ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ସଞ୍ଚୟର ବିଭିନ୍ନ ବିଶେଷଗୁଡ଼ିକ ବିଜ୍ଞାପନ ମାଧ୍ୟମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥାଏ ।

(vi) ସରକାର ଶକ୍ତି ମାନକ (ତାରକା ଚିହ୍ନ) ତଥା ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଧାରାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(vii) ମୋଟ ଉପରେ, ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କ ଚାହିଦା ବଜାରକୁ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ, ଶକ୍ତି ସଞ୍ଚୟକାରୀ ଉପକରଣ ରଖୁବା ପାଇଁ ପରିଚାଳିତ କରୁଛି ଓ ସମଗ୍ର ଯୋଗାଣ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି ।

Question 7.
ତୁମେ ନିଜ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବା ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏପରି କିଛି ପ୍ରଥା ଦେଖୁଛ କି ? ଏହି ପ୍ରଥାକୁ ଏକ ଚିତ୍ର ଭାବରେ ବା କ୍ଷୁଦ୍ର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ଆକାରରେ ବର୍ଣନା କର ।
Answer:
(i) ହଁ, ମୁଁ ଆମ ଆଖପାଖରେ ଏ ପ୍ରକାର ଆଚରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛି ।

(ii) ଆମ ଘରଠୁ ଅଳ୍ପ ଦୂରରେ ଜଣେ ପରିବା ଦୋକାନୀ ଅଛନ୍ତି । ସେ ପ୍ରତି ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ପରିବା କିଣିବାବେଳେ କିଛି କଞ୍ଚାଲଙ୍କା ଓ ଧନିଆ ପତ୍ର ମାଗଣାରେ ଦେଇଥା’ନ୍ତି ।

(iii) ଏହା ସେ ସଦ୍‌ଭାବ ପ୍ରକାଶ ତଥା ନିୟମିତ ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କୁ ଧରି ରଖୁବା ପାଇଁ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏ ପ୍ରକାର ଛୋଟିଆ ଆଚରଣଦ୍ଵାରା କ୍ରେତାମାନେ ନିଜକୁ ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣିଥାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋକାନୀଙ୍କ ପାଖକୁ ନଯାଇ ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରି ଆସିଥା’ନ୍ତି ।

Question 8.
ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନରେ ପିଆଜ, ଖାଦ୍ୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ । କିଛି ଋତୁରେ ବଜାରରେ ପିଆଜ ଯୋଗାଣ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ । ଏପରିସ୍ଥଳେ ପିଆଜର ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ କି ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ ବୋଲି ଭାବୁଛ ?
Answer:
(i) ବଜାରରେ ପିଆଜର ଯୋଗାଣ ହ୍ରାସ ପାଇଲେ, ଦରବୃଦ୍ଧି ଘଟିଥାଏ । କାରଣ, ପିଆଜର ଚାହିଦା ସମାନ ଥାଏ ବା ବୃଦ୍ଧି ପାଇପାରେ, ମାତ୍ର ବଜାରରେ କମ୍ ପିଆଜ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ ।

(ii) ଫଳରେ ବିକ୍ରେତାମାନେ ଅଧ୍ଵକ ଦରରେ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି ଓ କ୍ରେତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଆଜ ମହଙ୍ଗା ହୁଏ । ଏହା ଯୋଗାଣ ଓ ଚାହିଦା ଭିତରେ ଦରଦାମ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ତା’ର ଏକ ଉଦାହରଣ ।

Question 9.
ବଜାରରେ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଯୋଗାଣକାରୀମାନେ ଅନୁରୂପ ପରିମାଣରେ ପିଆଜ ନ ଆଣିଲେ କ’ଣ ହେବ ? ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ସରକାର କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ତୁମେ ଭାବୁଛ ?
Answer:
(i) ଯଦି ପିଆଜ ଯୋଗାଣକାରୀମାନେ ଆବଶ୍ୟକ ପରିମାଣର ପିଆଜ ବଜାରକୁ ନ ଆଣନ୍ତି, ତା’ହେଲେ ବଜାରରେ ଅଭାବ ସୃଷ୍ଟି ହେବ ଓ ପିଆଜର ଦର ଅତ୍ୟଧ୍ବକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ । ଫଳରେ ବହୁ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ପାଇଁ ପିଆଜ ଅପହଞ୍ଚ ହୋଇଯିବ । ଏ ପ୍ରକାର ପରିସ୍ଥିତିରେ ସରକାରଙ୍କୁ ପ୍ରତିକାରତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ନେବାକୁ ହେବ –
–

1. ମହଜୁଦକାରୀଙ୍କ ଉପରେ ନଜର ରଖୁବା ଓ କଳାବଜାରୀ ରୋକିବା ।
2. ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିକ୍ରି ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପୂର୍ବକ ଏହାକୁ ମାନିବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ।
3. ବାହାର ଅଞ୍ଚଳରୁ ବା ଦେଶରୁ ପିଆଜ ଆମଦାନୀ କରି ଯୋଗାଣକୁ ସାମାନ୍ୟ କରିବା ।
4. ସଞ୍ଚୟ ଭଣ୍ଡାର ଥିଲେ, ସେଥୁରୁ ପିଆଜ ବଜାରକୁ ଛାଡ଼ିବା ।
5. କୃଷକମାନଙ୍କୁ ଭଲ ଭଣ୍ଡାର ଓ ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗାଇ ଦେଇ ନିୟମିତ ଯୋଗାଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ।

(ii) ଏହିସବୁ ପଦକ୍ଷେପ ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାର ଦରବୃଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପିଆଜ ଉପଲବ୍ଧ କରାଇପାରିବେ ।

Question 10.
ତୁମେ ଘରେ ଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକରେ ଥ‌ିବା BEE STAR ଚିହ୍ନ ଯାଞ୍ଚ କର ଓ ଶକ୍ତି ଦକ୍ଷତାର ବର୍ଜିତ କ୍ରମରେ ଏଗୁଡ଼ିକର ଏକ ତଥ୍ୟ ଫର୍ଦ୍ଦ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।
Answer:
(ସୂଚନାତ୍ମକ ଉତ୍ତର : ପିଲାମାନେ ନିଜ ଘରେ ଥ‌ିବା ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଉପକରଣକୁ ଯାଞ୍ଚ କରି ଏହାର ଉତ୍ତର ଲେଖୁବେ ।)
(i) ଏଠାରେ ଘରେ ବ୍ୟବହୃତ କେତେକ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଉପକରଣର ତାଲିକା କମରୁ ବେଶୀ କ୍ରମରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଞ୍ଚୟ ଭିଭିରେ ଦିଆଗଲା-

1. ଶୀତତାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଯନ୍ତ୍ର : ଦୁଇ ତାରକା ।
2. ପୋଷାକ ସଫା ଯନ୍ତ୍ର : ତିନି ତାରକା ।
3. ପାଣି ଗରମ କରିବା ଯନ୍ତ୍ର : ତିନି ତାରକା ।
4. ଫ୍ରିଜ୍ : ପାଞ୍ଚ ତାରକା ।

(ii) ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ, କୌଣସି ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଉପକରଣରେ ଅଧୂକ ତାରକା ଚିହ୍ନ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚର ସୂଚନା ଦିଏ ଓ ଏହାଦ୍ଵାରା ବିଜୁଳି ସଞ୍ଚୟ ହୁଏ ଓ ବିଲ୍ କମ୍ ଆସେ ।

ଏହା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କର :

Question 1.
ତୁମେ ଏପରି କିଛି ବଜାର ବିଷୟରେ ଜାଣିଛ କି, ଯେଉଁଠି ମୂଲଚାଲ କମ୍ ହୋଇଥାଏ ? ଏହାର କାରଣ କ’ଣ ?
Answer:
ବୃହତ୍ ବିକ୍ରୟ ସଂସ୍ଥା ଓ ଉଚ୍ଚମାନଯୁକ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ବ୍ୟବସାୟିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ମୂଲଚାଲ ନ ଥ‌ିବାର ଉଦାହରଣ ।
କାରଣ-

1. ଏଠାରେ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକର ଦର ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଓ ବାରକୋଡ଼ ସହିତ ଥାଏ । ଏହା ପ୍ୟାକେଟ୍ ଉପରେ ଛପା ଯାଇଥାଏ ।
2. ଏଠାରେ ଉପଲବ୍ଧ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ବ୍ରାଣ୍ଡ୍ ନାମ ସହିତ ଥାଏ ଓ ଏଗୁଡ଼ିକର ମୂଲ୍ୟ କମ୍ପାନୀଦ୍ଵାରା ସ୍ଥିରୀକୃତ ହୋଇଥାଏ ।
3. ଏଠାରେ କିଣାବିକାର ଅନୁଭବ ବେଶ୍ ଔପଚାରିକ ଥାଏ ଏବଂ ନିଯୁକ୍ତ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଦର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ସ୍ଵୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି ।
4. ଏ ପ୍ରକାର ବଜାରରେ ଗ୍ରାହକମାନେ ମୂଲ ଚାଲ ଅପେକ୍ଷା ସୁବିଧା ଓ ଗୁ ଣ ବ ତ୍ତ । କୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ଵ ଦେଇଥା’ନ୍ତି ।
5. ପ୍ରକାରାନ୍ତରେ, ସ୍ଥାନୀୟ ବଜାର ଓ ରାସ୍ତାକଡ଼ ଷ୍ଟଲ୍‌ ଗୁଡ଼ିକରେ ମୂଲ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଥାଏ ଏବଂ ଏଠାରେ ମୂଲଚାଲ ଏକ ସାଧାରଣ ଘଟଣା ।

Question 2.
ବିକ୍ରେତା ଅଧିକ ଦର ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ କ’ଣ ହୁଏ ?

Answer:
ବିକ୍ରେତା ଅଧିକ ଦର ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ ଲୋକମାନେ କେବଳ ବୁଝିଦେଇ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି, କିଣନ୍ତି ନାହିଁ ।

Question 3.
ବିକ୍ରେତା ଜଣକ ଦର କମ୍ ରଖୁଥିଲେ କ’ଣ ହୁଏ ?

Answer:
ବିକ୍ରେତା ଜଣକ ଦର କମ୍ ରଖୁଥିଲେ ଖୁବ୍ କମ୍ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିକ୍ରି ହୋଇଯାଇଥାଏ ।

Question 4.
ସମୟ ସହିତ ପିଜୁଳି ଦର ଏପରି ସଠିକ୍ ଭାବେ ସ୍ଥିର ହୁଏ ଯେ ଏହା କ୍ରେତାଙ୍କ ପାଇଁ ଖୁବ୍ ଅଧୁକ ନୁହେଁ କି ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁତ କମ୍ ନୁହେଁ ?

Answer:
ଯଦି ଦର ମଧ୍ଯମ ସ୍ତରର ହୋଇଥାଏ ତେବେ କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତା ଉଭୟ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି ।
ସମୟାନୁକ୍ରମେ ବିକ୍ରେତାମାନେ ଆଣୁଥ‌ିବା ଦ୍ରବ୍ୟର ପରିମାଣ ଓ କ୍ରେତାମାନେ ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥିବା ପରିମାଣଦ୍ଵାରା ସାମଗ୍ରୀର ଦର ସ୍ଥିରୀକୃତ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ବିକ୍ରେତା ଓ କ୍ରେତା ଉଭୟଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୋଇଥାଏ ।

Question 5.
ସାପ୍ତାହିକ ହାଟଗୁଡ଼ିକରେ ଦିନ ତୁଳନାରେ ରାତ୍ରିବୃଦ୍ଧି ସହ ପନିପରିବା ଶସ୍ତାରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ । ଏମିତି ହେବାର କାରଣ ତୁମେ କ’ଣ ଭାବୁଛ ?
Answer:
ସାପ୍ତାହିକ ହାଟଗୁଡ଼ିକରେ ରାତି ବଢ଼ିବା ସହ ପନିପରିବା ଦର ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ । କାରଣ-

1. ପରିବା ବିକାଳିମାନେ ବଳି ପଡ଼ିଥ‌ିବା ପରିବାଗୁଡ଼ିକୁ ବଜାର ବନ୍ଦ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ବିକି ଦେଇ ତାଙ୍କ ମାଲ୍ ଖାଲି କରିଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ।
2. ପନିପରିବା ପଚିସଢ଼ି ଯାଇଥାଏ, ତେଣୁ ଦାମ୍ ହ୍ରାସ କରି ବିକିବାଦ୍ଵାରା କ୍ଷତିରୁ ରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତି ।
3. ଡେରି ରାତିରେ ଅଳ୍ପ ଗ୍ରାହକ ଥା’ନ୍ତି, ତେଣୁ ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଆଡକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିଥା’ନ୍ତି ।

Question 6.
ଶୀତଋତୁ ଶେଷରେ ପୋଷାକ ଦୋକାନଗୁଡ଼ିକ ଭଲ୍/ପଶମ ପୋଷାକ ଉପରେ ଅଧ୍ବକ ରିହାତି ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ଏପରି କାହିଁକି ଘଟିଥାଏ ?
Answer:
ପୋଷାକ ଦୋକାନଗୁଡ଼ିକ ଶୀତଋତୁ ଶେଷ ହେଲାବେଳକୁ ପଶମ ବସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଭାରୀ ରିହାତି ଦେଇଥା’ନ୍ତି ।
କାରଣ-

1. ପଶମ ପୋଷାକର ଚାହିଦା ଶୀତଋତୁ ସରିଲା ପରେ ବହୁତ କମିଯାଏ ।
2. ପୁରୁଣା ମାଲ୍‌କୁ ବିକି ଦୋକାନୀମାନେ ଗରମ ଦିନ ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ର ରଖୁବାକୁ ଜାଗା ଖାଲି କରିବାକୁ ଚାହିଁଥା’ନ୍ତି ।
3. ରିହାତି ହେବାଦ୍ଵାରା ବିକ୍ରି ବୃଦ୍ଧିପାଏ ଓ ପୁରୁଣା ମାଲ୍‌ର ଭଣ୍ଡାର ଖାଲି ହୁଏ ।
4. ଉଭୟ କ୍ଷେତ୍ରର ଉଦାହରଣରୁ ବଜାରରେ ଦରଦାମ୍ ଯୋଗାଣ, ଚାହିଦା ଓ ସମୟ ଅନୁସାରେ କିପରି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଜଣାପଡୁଛି ।

Question 7.
ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ଓ ଭୌତିକ କିଣାବିକାରେ କି କି ସୁବିଧା ଓ ଅସୁବିଧା ରହିଛି ବୋଲି ତୁମେ ଭାବୁଛ ? ଉଭୟ କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କର ।
Answer:
ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ କିଣାବିକା ଓ ଭୌତିକ କିଣାବିକାରେ ସୁବିଧା ଓ ଅସୁବିଧା :
କ୍ରେତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ –
(i) ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ କିଣା :

1. ସୁବିଧା : ଏହା ବେଶ୍ ସୁବିଧାଜନକ, ଯେକୌଣସି ସମୟରେ କିଣି ହେବ, ଘରେ ଆଣି ପହଞ୍ଚେଇ ଦିଆଯିବ । ବିସ୍ତୃତ ବିକଳ୍ପ ସହ ରିହାତି ମଧ୍ୟ ମିଳିଥାଏ ।
2. ଅସୁବିଧା : ନିଜେ ଦେଖୁଚାହିଁ ଦ୍ରବ୍ୟ କିଣି ହୁଏ ନାହିଁ, କିଛି କିଛି ସମୟରେ ଘରେ ପହଞ୍ଚେଇବାରେ ଡେରି ହୋଇଥାଏ, ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ଦେୟ ବେଳେବେଳେ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ଅଦଳବଦଳ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । କେତେକ ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ସାଇବର ଠକାମି ହୋଇପାରେ ।

(ii) ଭୌତିକ କିଣା :

1. ସୁବିଧା : କିଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଭଲ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା କରିହେବ । ସଙ୍ଗେସଙ୍ଗେ କିଣି ନିଜ ପାଖରେ ରଖୁହେବ । ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ସହ ଆଳାପ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଗଢ଼ି ଉଠିବ ।
2. ଅସୁବିଧା : ନିଜେ ଯାଇ କିଣିବା ସମୟସାପେକ୍ଷ ଅଟେ । ବିକଳ୍ପର ଅଭାବ ଥାଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କମ୍ପାନୀର ଦର ମଧ୍ଯରେ ତୁଳନା କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇଥାଏ ।

ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ –
(i) ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ବିକ୍ରି :

1. ସୁବିଧା : ଗ୍ରାହକ କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟାପକ ହୋଇଥାଏ । ଘରଭଡ଼ା କମ୍ ପଡ଼େ ଓ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଖର୍ଚ୍ଚ ବିଶେଷ ନଥାଏ । ସବୁଦିନ ସବୁବେଳେ (୨୪/୭) ଖୋଲା ରହେ ।
2. ଅସୁବିଧା : ଅଧ୍ବକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ପରିବହନ ଓ ଗୋଦାମ ଘର ଖର୍ଚ୍ଚ, ବାରମ୍ବାର ସାମଗ୍ରୀ ଫେରେଇବାର ସମସ୍ୟା ତଥା ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ।

(ii) ଭୌତିକ ବିକ୍ରି :

1. ସୁବିଧା : ଗ୍ରାହକଙ୍କ ସହ ସିଧାସଳଖ ସମ୍ପର୍କ, ବିଶ୍ଵାସ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଆନୁଗତ୍ୟ, ସାମଗ୍ରୀ ଫେରେଇବାର କମ୍ ସମ୍ଭାବନା ।
2. ଅସୁବିଧା : ଗ୍ରାହକ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳର, ଘରଭଡ଼ା, ବିଜୁଳି, କର୍ମଚାରୀ ଆଦି ବାବଦରେ ଅଧ୍ୟକ ଖର୍ଚ୍ଚ, ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଆଗମନ ସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, ବାକିରେ ବିକିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ତଥା ବାକି ଅର୍ଥ ମିଳିବାରେ ଅସୁବିଧା ।

Question 8.
ସିଲେଇ ଭଳି କେତେକ ସେବାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ଥାଏ । ଭୌତିକ ବଜାରର ଆବଶ୍ୟକ ଥବା ଆଉ କିଛି ସେବାର ଉଦାହରଣ ତୁମେ ଦେଇ ପାରିବ କି ?
Answer:
ହଁ, ସିଲେଇ କାମ ବ୍ୟତୀତ ଆହୁରି ଅନେକ ସେବା କାର୍ଯ୍ୟ ଭୌତିକ ବଜାରରେ ହିଁ କରାଯାଇଥାଏ । ଯଥା-
(i) କେଶ କାଟିବା ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସେବା : ଏ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଉପସ୍ଥିତି ଏକାନ୍ତ ଜରୁରୀ ।

(ii) ଡାକ୍ତରୀ ସେବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ନିଦାନ ସେବା : ରୋଗର ନିଦାନ ତଥା ଚିକିତ୍ସା ସେବା ପାଇଁ ରୋଗୀ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବା ଜରୁରୀ ।

(iii) ମରାମତି କାର୍ଯ୍ୟ (ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରୋନିକ୍ ବା ଗାଡ଼ି ଇତ୍ୟାଦି) : ଏଥ‌ିପାଇଁ ମେକାନିକ୍‌ର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଧ୍ୟାନ ଏବଂ ହାତରେ ସଜଡ଼ା ସଜଡ଼ି ଦରକାର ପଡ଼େ ।

(iv) ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ ସେବା : ଗରମ ଗରମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ସୁଖଦ ଭୋଜନ ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ଭୌତିକ ବଜାରର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ।

(v) ବିଭିନ୍ନ ନିର୍ମାଣ ଓ ଘରେ ଦିଆଯାଉଥ‌ିବା ସେବା : ଘରର ମରାମତି ତଥା ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସେବା, ପାଇପ୍ ମିସ୍ତ୍ରୀ, ବଢ଼େଇ କାମ ଆଦି ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉପସ୍ଥିତି ଆବଶ୍ୟକ ।

(vi) ଶିକ୍ଷା ତଥା କୋଚିଂ ସେବା : ଶ୍ରେଣୀଗୃହ ଶିକ୍ଷା ତଥା କୋଚିଂ ମୁହଁ ଆଲୋଚନା ଆବଶ୍ୟକ, ସେଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉପସ୍ଥିତି ଆବଶ୍ୟକ ।

(vii) ମନୋରଞ୍ଜନ | ଚିତ୍ତ ବିନୋଦନ ସେବା : ସିନେମା, ଥୁଟର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ ନିମନ୍ତେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉପସ୍ଥିତି ଆବଶ୍ୟକ ।

Question 9.
ପୂର୍ବରୁ ବଜାରର ବିଭିନ୍ନ ପରିସର ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ବଜାର ବିନା ଜୀବନ କିପରି ହୋଇପାରେ, କଳ୍ପନା କରିପାରୁଛ କି ? ଯଦି ଚାଷୀମାନେ ଚାଉଳ, ଗହମ, ଡାଲି, ପରିବା ଓ ଫଳମୂଳ ଆଦି ବଜାରକୁ ଆଣି ନଥା’ନ୍ତେ, ତେବେ କ’ଣ ହୁଅନ୍ତା ? ଯଦି ସୁରଟର କପଡ଼ା ଉତ୍ପାଦନକାରୀମାନେ ବଜାରରୁ କପା ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଞ୍ଚାମାଲ ସଂଗ୍ରହ କରିନପାରନ୍ତି, ତା’ହେଲେ କ’ଣ ହେବ ?
Answer:
(i) ବଜାର ବିନା ଜୀବନ ଯେ ଅତି କଷ୍ଟକର ହେବ, ଏହା ନିଃସନ୍ଦେହରେ କୁହାଯାଇପାରେ । ବଜାରଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ, ବିକ୍ରେତା ଓ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟକରେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରାଏ ।

(ii) ଯଦି ଚାଷୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ, ପନିପରିବା, ଫଳଫୁଲ ଆଦି ବଜାରକୁ ନ ଆଣନ୍ତି, ତେବେ ସହରରେ ବାସ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଖାଦ୍ୟ ସଙ୍କଟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବେ । ଫଳତଃ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ମହାର୍ଘ ହେବ ଓ ଅନାହାର ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହେବ ।

(iii) ବିଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଯଥା- କାର୍ପାସ ଶିଳ୍ପ, ଚିନି ଶିଳ୍ପ ଆଦି କଞ୍ଚାମାଲର ଅଭାବର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବେ । କାର୍ପାସ ଶିଳ୍ପ ବନ୍ଦ ହେଲେ କପଡ଼ା ଓ ପୋଷାକ ଆଦି ବଜାରରେ ଉପଲବ୍ଧ ହେବ ନାହିଁ । ବହୁ ଶ୍ରମିକ” ଛଟେଇର ଶିକାର ହେବେ, ରପ୍ତାନୀ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେବ ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତି ଦୁର୍ବଳ ହେବ ।

(iv) ବଜାରଗୁଡ଼ିକ ବାଣିଜ୍ୟ, ଜୀବନଜୀବିକା ତଥା ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଅତି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ବଜାର ନ ରହିଲେ ଅର୍ଥନୀତି ତଥା ସମାଜ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳିତ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।

Question 10.
ଆଉ କେଉଁ ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସରକାର ବଜାର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବୁଛ ?
Answer:
ସରକାର ବଜାର କାରବାରରେ ନ୍ୟାୟ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଉନ୍ନତିକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଡ଼ିତ ଅଛନ୍ତି । କିଛି ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହେଲା-
(i) ଦରଦାମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ : କେତେକ ଜରୁରୀ ସାମଗ୍ରୀ ଯଥା- ଔଷଧ, ରନ୍ଧନ ଗ୍ୟାସ ଓ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଆଦିର ଦର ସରକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏଥ‌ିପାଇଁ କିଛି ସବ୍‌ସିଡ଼ି | ସହାୟକ ମୂଲ୍ୟ ସରକାର ଦେଇଥା’ନ୍ତି ।

(ii) ସାଧାରଣ ବଣ୍ଟନ ପଦ୍ଧତି (ପି.ଡି.ଏସ୍.) : କଣ୍ଟ୍ରୋଲ ଦୋକାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଗରିବ ଲୋକମାନଙ୍କୁ କମ୍ ଦାମ୍‌ରେ ବା ମାଗଣା ଚାଉଳ | ଗହମ ଆଦି ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ଯୋଗାଇଥା’ନ୍ତି ।

(iii) କର ଆଦାୟ ଓ ନିୟମ ପାଳନ : ସରକାର ଜି.ଏସ୍.ଟି. ଓ ଆୟକର ଲାଗୁ କରିବା ସହ ବଜାର କାର୍ଯ୍ୟ ପଦ୍ଧତିକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ଫଳତଃ ଠକେଇ, କଳାବଜାରୀ କିମ୍ବା ମହଜୁଦକାରୀଙ୍କ ଅର୍ଥନୈତକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ରୋକାଯାଏ ।

(iv) ଆଧାରିକ ସଂରଚନାର ବିକାଶ : ସରକାର ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣ, ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶୀତଳଭଣ୍ଡାର ଓ ବଜାର ଗୃହ ଆଦି ନିର୍ମାଣ କରି ଚାଷୀ ତଥା ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିଥାନ୍ତି ।

(v) ଖାଉଟି ସୁରକ୍ଷା : ସରକାର ବିଭିନ୍ନ ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରି ସାମଗ୍ରୀର ଗୁଣବତ୍ତା, ସଠିକ୍ ଦର ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ସହ ଖାଉଟି ଅଦାଲତ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ଖାଉଟି ଅଭିଯୋଗର ସମାଧାନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(vi) ଚାଷୀ ଓ ଛୋଟ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ସ୍ଵାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା : ସରକାର ବିଭିନ୍ନ କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟର ନ୍ୟୁନତମ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, ଋଣ ଓ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ନିମନ୍ତେ ଯୋଜନା ଓ ବଜାର ଉପଲବ୍ଧତା ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଷୀ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ସ୍ଵାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା କରିଥା’ନ୍ତି ।

(vii) ଆମଦାନୀ ଓ ରପ୍ତାନୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ : ସରକାର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସ୍ଥାନୀୟ ଉତ୍ପାଦନକାରୀଙ୍କ ସ୍ଵାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ସହ ଦରବୃଦ୍ଧି ରୋକିଥା’ଛି ।

ଉପରୋକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବଜାରଗୁଡ଼ିକର ସୁପରିଚାଳନା, ନ୍ୟାୟୋଚିତ କାରବାର ତଥା ସମସ୍ତ ବର୍ଗର ଲୋକ ଉପକୃତ ହେବା ସରକାର ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିଥା’ନ୍ତି ।

Question 11.
କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ର ବିଶେଷରେ ସରକାରୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ହ୍ରାସ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ? ପରିବାର ବା ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କର ।
Answer:
(i) ହଁ, ବଜାରରେ ଅତ୍ୟଧିକ ସରକାରୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବେଳେବେଳେ ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ଧୀର କରିଦିଏ । କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ହ୍ରାସ କରେ ତଥା ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ସୀମିତ କରିଥାଏ ।

(ii) ବଜାରରେ ନ୍ୟାୟ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସରକାରୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପର ଅତି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି । ତେବେ, ଅନାବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ତଥା ଅତ୍ୟଧ‌ିକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସରକାରୀ କଟକଣା କୋହଳ ବଜାରର ସ୍ଵାଧୀନତା ବୃଦ୍‌ ସହ ଆବିଷ୍କାର ଓ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ । ଏହାଦ୍ଵାରା ଉଭୟ ଉତ୍ପାଦକ ଓ ଗ୍ରାହକ ଉପକୃତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ।

Question 12.
ତୁମ ସାହି ଓ ପାଖ ସାହି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରଦର୍ଶନୀଭିଭିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ହେଉଛି । ସେଠି ତୁମ ଅଞ୍ଚଳରେ ହେଉଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ହସ୍ତକଳା ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହେଉଛି । ତୁମେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପାଇଁ ନିଜ ପାଖରେ ଥିବା ୧୫୦ ଟଙ୍କାର କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ କିଣିବାକୁ ଦୋକାନକୁ ଗଲ । ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଜିତିବା ପାଇଁ ତୁମେ ଦ୍ରବ୍ୟର କେଉଁ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଦେଖୁଛ ?
Answer:
ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଜିତିବା ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟଟି କିଣିବା ସମୟରେ ମୁଁ ନିମ୍ନଲିଖ୍ ପ୍ରମୁଖ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବି :

(i) ସଠିକ୍ ମୂଲ୍ୟ : ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ଧ୍ୟାନ ଦେବି ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟଟିର ଦାମ୍ ମୋ ପାଖରେ ଥିବା ୧୫୦ ଟଙ୍କା ଭିତରେ ହିଁ ଥ‌ିବ ।

(ii) ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପ ଓ ରଙ୍ଗ : ପ୍ରଦର୍ଶନୀରେ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଜିନିଷଟି ଦେଖିବାକୁ ବହୁତ ସୁନ୍ଦର, ସଠିକ୍ ଆକାରର ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ରଙ୍ଗର ହୋଇଥିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

(iii) ସ୍ଥାୟିତ୍ଵ ବା ମଜବୁତ : ଦ୍ରବ୍ୟଟି ଯେପରି ଶୀଘ୍ର ଭାଙ୍ଗିବ ନାହିଁ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ, ସେଥ୍ପାଇଁ ମୁଁ ଏହାର ସ୍ଥାୟିତ୍ଵ ଓ ନିର୍ମାଣଶୈଳୀକୁ ଯାଞ୍ଚ କରିବ ।

(iv) ସ୍ଥାନୀୟ କଳାର ଝଲକ : ପ୍ରଦର୍ଶନୀଟି ଆମ ଅଞ୍ଚଳର ହସ୍ତକଳାକୁ ନେଇ ହେଉଥ‌ିବାରୁ, କିଣୁଥ‌ିବା ଦ୍ରବ୍ୟଟି ଆମ ସ୍ତାନୀୟ କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଖୁବ୍ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଦର୍ଶାଉଥ‌ିବା ଦରକାର ।

(v) ନିଆରାପଣ : ମୋର ସାମଗ୍ରୀଟି ଅନ୍ୟ ପ୍ରତିଯୋଗୀମାନଙ୍କଠାରୁ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ଭିନ୍ନ ଓ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ହୋଇଥବ, ଯାହା ବିଚାରକମାନଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ ଆସିବ ।

ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ ।

Question 1.
ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଲୋକମାନେ କିଣାବିକା କରିଥା’ନ୍ତି ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ହିନ୍ଦୀ ଓ ଓଡ଼ିଆରେ ହାଟ କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ଏହାକୁ କନ୍ନଡ଼ ଭାଷାରେ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ମରୁକାଟେ

Question 2.
କର୍ଣ୍ଣାଟକର ବିଜୟନଗର ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ପ୍ରମୁଖ ବାଣିଜ୍ୟସ୍ଥଳୀର ନାମ କ’ଣ ?
Answer:
ହାମ୍ପି

Question 3.
ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା କମ୍ପାନୀକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଇଥାଏ ?
Answer:
ନିର୍ମାତା

Question 4.
କୌଣସି ଦେଶର ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ଅନ୍ୟ ଦେଶର କ୍ରେତାଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଇଥାଏ ?
Answer:
ରପ୍ତାନୀ

Question 5.
ଅନ୍ୟ ଦେଶରୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ସେବା କିଣି ନିଜ ଦେଶକୁ ଆଣିବାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଇଥାଏ ?
Answer:
ଆମଦାନୀ

Question 6.
ବିଶେଷ ଗୋଦାମ କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର ପଚିସଢ଼ି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖୁଥ‌ିବା ଗୃହକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଶୀତଳ ଭଣ୍ଡାର

Question 7.
ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଏବଂ ପାଇକାରୀ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କଠାରୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଣି ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ କିମ୍ବା ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କୁ ଯୋଗାଉଥ‌ିବା ସଂସ୍ଥାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ବିତରକ (Distributor)

Question 8.
ଏସିଆର ସର୍ବବୃହତ୍ କପଡ଼ା ବଜାର କେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ?
Answer:
ଗୁଜୁରାଟର ସୁରତ

Question 9.
ମଣିପୁରରେ ମାଆମାନଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ବଜାର ଅଛି, ତାହାକୁ ମଇତେଇ ଭାଷାରେ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଇମା କୈଥାଲ

Question 10.
ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଏକ ଉତ୍ପାଦ କିମ୍ବା ସେବାର ପରିମାଣ ଯାହାକୁ ଗ୍ରାହକମାନେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂଲ୍ୟରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ କିଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବା ସକ୍ଷମ ଅଟନ୍ତି ତାହାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଚାହିଦା (Demand)

Question 11.
ଏକ ନିଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂଲ୍ୟରେ ବିକ୍ରେତାମାନେ ଏକ ଉତ୍ପାଦ କିମ୍ବା ସେବାର ପରିମାଣକୁ ବିକ୍ରୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବା ସକ୍ଷମ ଅଟନ୍ତି, ତାହାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଯୋଗାଣ (Supply)

Question 12.
ସେବା କିମ୍ବା ସାମଗ୍ରୀ ଯାହା ସମାଜର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଲଭ କିମ୍ବା ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ସାର୍ବଜନୀନ ସାମଗ୍ରୀ (Public Goods)

Question 13.
ଖାଦ୍ୟ ପ୍ୟାକେଟ୍ ଉପରେ କେଉଁ ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ଏହା ସରକାରଙ୍କଦ୍ଵାରା ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ?
Answer:
FSSAL

Question 14.
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପନିପରିବା, ଫଳ, ଶସ୍ୟ, ଡାଲି, ମସଲା ଓ ମହୁ ଇତ୍ୟାଦି କୃଷି ଉତ୍ପାଦ ପାଇଁ ସରକାର କେଉଁ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ଚିହ୍ନ ବ୍ୟବହାର କରିଥା’ନ୍ତି ?
Answer:
AGMARK

Question 15.
ଟି.ଭି., ଲାପଟପ୍, ବାତାନୁକୂଳଯନ୍ତ୍ର (Airconditioner) ଆଦି ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ସାମଗ୍ରୀର ମୂଲ୍ୟାୟନ କାହାଦ୍ଵାରା କରାଯାଇଥାଏ ?
Answer:
BEE STAR

Question 16.
କୌଣସି ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଚାଳିତ ଉପକରଣରେ ଅଧିକ ତାରା ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ଏଥୁରୁ କ’ଣ ସଙ୍କେତ ମିଳିଥାଏ ?
Answer:
ଏଥରେ କମ୍ ଶକ୍ତି ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ

Question 17.
କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉପସ୍ଥିତିରେ କାରବାର ହେଉଥ‌ିବା ବଜାରକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
Answer:
ଭୌତିକ ବଜାର

Question 18.
ଅନ୍ତିମ ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କୁ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ଯୋଗାଉଥ‌ିବା ବଜାରକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଇଥାଏ ?
Answer:
ଖୁଜୁରା ବଜାର

Question 19.
କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବଜାରରେ ଦର ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ ?
Answer:
ଚାହିଦା ଓ ଯୋଗାଣ ମଧ୍ଯରେ ସନ୍ତୁଳନ ରହିଲେ

ଚାରୋଟି ବିକଳ୍ପ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖ ।

Question 1.
ଷୋଡଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ଗୌରବମୟ ହାମ୍ପି ବଜାର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା ?
(କ) କର୍ଣାଟକ
(ଖ) କେରଳ
(ଗ) ତାମିଲନାଡୁ
(ଘ) ମହାରାଷ୍ଟ୍ର
Answer:
(କ) କର୍ଣାଟକ

Question 2.
କେଉଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ପରିବ୍ରାଜକ ହାମ୍ପି ବଜାରକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯୋଗାଣଭିଭିକ ସହର ବୋଲି କହିଥିଲେ ?
(କ) ଫର୍ଣ୍ଣାଓ ନୁନୀଜ
(ଖ) ଡୋମିଙ୍ଗୋସ୍ ପେସ୍
(ଗ) ଭୋସ୍କୋଡାଗାମା
(ଘ) କର୍ଣ୍ଣେଲ ମିଣ୍ଟ୍‌
Answer:
(ଖ) ଡୋମିଙ୍ଗୋସ୍ ପେସ୍

Question 3.
ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟିରେ ସାପ୍ତାହିକ ବଜାର ଓ ହାଟକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ ?
Answer:
(କ) ଭୌତିକ ବଜାର
(ଖ) ସଫ୍ଟଓୟାର ବଜାର
(ଗ) ଘରୋଇ ବଜାର
(ଘ) ଖୁଚୁରା ବଜାର
Answer:
(କ) ଭୌତିକ ବଜାର

Question 4.
କେଉଁ ପ୍ରକାରର ବଜାରରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ସେବା କାରବାର ହୁଏ ନାହିଁ ?
(କ) ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ବଜାର
(ଖ) ଘରୋଇ ବଜାର
(ଗ) ପାଇକାରୀ ବଜାର
(ଘ) ଷ୍ଟକ୍ ବଜାର
Answer:
(ଘ) ଷ୍ଟକ୍ ବଜାର

Question 5.
ବାହାର ଦେଶ ସହିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆମଦାନୀ ଓ ରପ୍ତାନୀ କରିବାକୁ କେଉଁ ପ୍ରକାର ବାଣିଜ୍ୟ କୁହାଯାଇଥାଏ ?
(କ) ଘରୋଇ ବାଣିଜ୍ୟ
(ଖ) ଡିଜିଟାଲ ବାଣିଜ୍ୟ
(ଗ) ସୀମାପାର ବାଣିଜ୍ୟ
(ଘ) ଭୌତିକ ବାଣିଜ୍ୟ
Answer:
(ଗ) ସୀମାପାର ବାଣିଜ୍ୟ

Question 6.
କେଉଁ ମସିହାରେ ଭାରତ ବନସ୍ପତି ତେଲ ଆମଦାନୀ କରିବାରେ ଅଗ୍ରଣୀ ଦେଶ ଥିଲା ?
(କ) ୨୦୨୦
(ଖ) ୨୦୨୨
(ଗ) ୨୦୨୩
(ଘ) ୨୦୨୪
Answer:
(ଘ) ୨୦୨୪

Question 7.
ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ଉପଲବ୍ଧ କରାଇବାରେ କେଉଁ ଦୋକାନୀମାନେ ଆଗେଇ ଆସିଥା’ନ୍ତି ?
(କ) ପାଇକାରୀ ଦୋକାନୀ
(ଖ) ଖୁଚୁରା ଦୋକାନୀ
(ଗ) ବଡ଼ ଦୋକାନୀ
(ଘ) ଉତ୍ପାଦନକାରୀ
Answer:
(ଖ) ଖୁଚୁରା ଦୋକାନୀ

Question 8.
କେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଦ ବା ପ୍ୟାକ୍ କରି ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ଯୋଗାଇ ଦେଇଥା’ନ୍ତି ?
(କ) ସଫ୍ଟୱେୟାର କମ୍ପାନୀ
(ଖ) ଏକଜୁଟକାରୀ
(ଗ) ବୁଲାବିକାଳି
(ଘ) ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ବିତରକ
Answer:
(ଖ) ଏକଜୁଟକାରୀ

Question 9.
ସୁରତ ଭୌତିକ କପଡ଼ା ବଜାର କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ?
(କ) ମହାରାଷ୍ଟ୍ର
(ଖ) ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ
(ଗ) ଗୁଜୁରାଟ
(ଘ) ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ
Answer:
(ଗ) ଗୁଜୁରାଟ

Question 10.
ବୟନ ଶିଳ୍ପ ବ୍ୟତୀତ, ସୁରତ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟ କେଉଁ ଶିଳ୍ପର ବୃହତ୍ କେନ୍ଦ୍ର ଅଟେ ?
(କ) ସୁନା
(ଖ) ହୀରା
(ଗ) ତମ୍ବା
(ଘ) ଦସ୍ତା
Answer:
(ଖ) ହୀରା

Question 11.
ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବାରେ କେଉଁଟି ପ୍ରାଥମିକତା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ?
(କ) ବେପାରୀ
(ଖ) ଉତ୍ପାଦନକାରୀ
(ଗ) ବଜାର
(ଘ) କଳାବଜାରୀ
Answer:
(ଗ) ବଜାର

Question 12.
‘ଇମା କୈଥଲ’ ବଜାର କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ?
(କ) ଦିସ୍‌ର
(ଖ) ଗାରୋ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳ
(ଗ) ଇମ୍ଫାଲ
(ଘ) ଗୌହାଟୀ
Answer:
(ଗ) ଇମ୍ଫାଲ

Question 13.
କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତାଙ୍କମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ କିଏ ମୂଲ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥା’ନ୍ତି ?
(କ) ମହଜୁଦକାରୀ
(ଖ) କଳାବଜାରୀ
(ଗ) ସରକାର
(ଘ) ଘରୋଇ କମ୍ପାନୀ
Answer:
(ଗ) ସରକାର

ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।

Question 1.
ଆଦାମ ସ୍ମିଥ୍ ______________ ଶତାବ୍ଦୀର ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଥିଲେ ।
(ସପ୍ତଦଶ, ଅଷ୍ଟାଦଶ, ଉନବିଂଶ, ବିଂଶ)
Answer:
ଅଷ୍ଟାଦଶ

Question 2.
କର୍ଣ୍ଣାଟକର ବିଜୟନଗର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ______________ ବଜାର ଅତୀତରେ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ବାଣିଜ୍ୟସ୍ଥଳୀ ଥିଲା ।
(ବିଥଲ, କ୍ରିଷ୍ଣ, ଅଚ୍ୟୁତରାୟ, ହାମ୍ପି)
Answer:
ହାମ୍ପି

Question 3.
ଉଭୟ କେନ୍ଦ୍ରା ଓ ବିକ୍ରେତା ଏକ ସହମତ ଦରରେ ପହଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ___________ ଚାଲିଥାଏ ।
(ବଳ କଷାକଷି, ମୂଲଚାଲ, ଦିଆନିଆ, କଥାବାର୍ତ୍ତା)
Answer:
ମୂଲଚାଲ

Question 4.
_____________ ବଜାରରେ କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତା ପରସ୍ପରକୁ ଭେଟିଥା’ନ୍ତି ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ କିଣାବିକା କରିଥା’ନ୍ତି । (ଷ୍ଟକ୍ ବଜାର, ଭୌତିକ ବଜାର, ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ବଜାର, ଡିଜିଟାଲ ବଜାର)
Answer:
ଭୌତିକ ବଜାର

Question 5.
ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ସେବା କାରବାର ହେଉନଥ‌ିବା ବଜାରକୁ ___________ କୁହାଯାଏ ।
(ଷ୍ଟକ୍ ବଜାର, ଭୌତିକ ବଜାର, ପାଇକାରୀ ବଜାର, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବଜାର)
Answer:
ଷ୍ଟକ୍ ବଜାର

Question 6.
ଭାରତ ______________ ତେଲ ମାଲୟେସିଆ, ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ଓ ଥାଇଲାଣ୍ଡରୁ ଆମଦାନୀ କରିଥାଏ ।
(ସୋରିଷ, ବାଦାମ, ତାଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟମୁଖୀ)
Answer:
ତାଳ

Question 7.
ଭୌତିକ ବଜାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଇକାରୀ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ _________________ ଙ୍କଠାରୁ ବହୁପରିମାଣରେ ଦ୍ରବ୍ୟ କିଣିଥା’ନ୍ତି ।
(ଖୁଚୁରା ବେପାରୀ, ସମବାୟ ସମିତି, ଗୋଦାମ ମାଲିକ, ଉତ୍ପାଦନକାରୀ)
Answer:
ଉତ୍ପାଦନକାରୀ

Question 8.
ପୁରୁଣା ଦିଲ୍ଲୀସ୍ଥିତ ଖାରିବା ଓଲି ବଜାରରେ ______________ ଅଧୂକ ପରିମାଣରେ ବିକ୍ରି ହୋଇଥାଏ ।
(ମସଲା, ଫୁଲ, ଖାଦ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ, ମିଠାଦ୍ରବ୍ୟ)
Answer:
ମସଲା

Question 9.
ସେଲୁନ, ସିନେମା ହଲ ଓ ରେଷ୍ଟ୍ରରାଷ୍ଟ୍ର ଇତ୍ୟାଦିରୁ _______________ ବ୍ୟବସାୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥାଏ ।
(ପାଇକାରୀ, ଖୁଚୁରା, ଭୌତିକ, ହାଟ)
Answer:
ଖୁଚୁରା

Question 10.
ଜୟପୁରସ୍ଥିତ ଜୋହରି ବଜାରରେ _________________ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ କାରବାର ହୋଇଥାଏ ।
(ସୁନା, ରୂପା, ଧାତୁ, ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର)
Answer:
ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର

Question 11.
ବୟନ ଶିଳ୍ପ ବ୍ୟତୀତ, ସୁରତ୍ ବିଶ୍ଵର ସର୍ବବୃହତ୍ ______________ ଶିଳ୍ପ କେନ୍ଦ୍ର ଅଟେ ।
(ରୂପା, ସୁନା, ହୀରା, ତମ୍ବା)
Answer:
ହୀରା

Question 12.
‘ଇମା କୌଥଲ’ ବା ‘ମା’ ମାନଙ୍କ ବନାର _______________ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
(ତ୍ରିପୁରା, ମଣିପୁର, ଆସାମ, ନାଗାଲାଣ୍ଡ)
Answer:
ମଣିପୁର

Question 13.
ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ବେପାରୀମାନେ କ୍ରେତାମାନଙ୍କୁ __________________ ପ୍ରଦାନ କରି ସେମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ କାମନା
କରିଥାନ୍ତି । (ହଳଦୀ ଓ କଙ୍କୁମ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦନ, ଶଙ୍ଖା ଓ ସିନ୍ଦୂର)
Answer:
ହଳଦୀ ଓ କଙ୍କୁମ

Question 14.
ଖାଦ୍ୟ ପ୍ୟାକେଟ୍‌ର _____________ ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ଏହା ସରକାରଙ୍କଦ୍ଵାରା ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ ।
(FSSAI, FASTAG, FOODTAG, VEGTAG)
Answer:
ESSAI

Question 15.
ଏକ ଦେଶର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥ‌ିବା କାରବାରକୁ ______________ ବଜାର କୁହାଯାଇଥାଏ ।
(ଖୁଚୁରା, ପାଇକାରୀ, ଘରୋଇ, ଭୌତିକ)
Answer:
ଘରୋଇ

ଠିକ୍ ଉକ୍ତି ପାଖରେ ଠିକ୍ ( ✓) ଚିହ୍ନ ଓ ଭୁଲ୍ ଭକ୍ତ ପାଖରେ ଭୁଲ୍ (✗) ଚିହ୍ନ ଦିଅ ।

Question 1.
ସୁରତ୍ ଏସିଆର ସର୍ବବୃହତ୍ କପଡ଼ା ବଜାର ଅଟେ ।
Answer:
✓

Question 2.
ଶୀତଳଭଣ୍ଡାରମାନଙ୍କରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ରଖାଯାଇଥାଏ ।
Answer:
✗

Question 3.
ମଣିପୁରର ଇମା କୈଥଲ ବଜାର କେବଳ ମା’ମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ ।
Answer:
✓

Question 4.
ଖାଦ୍ୟପଦାର୍ଥର ପ୍ୟାକେଟ୍ ଉପରେ ISI ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଇଥାଏ ।
Answer:
✗

Question 5.
ବଜାରଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଉପଲବ୍ଧି ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ କରାଯାଇଥାଏ ।
Answer:
✓

Question 6.
କୌଣସି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚାଳିତ ଉପକରଣରେ ଅଧୂକ ତାରା ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ତାହା ଅଧ୍ବକ ବିଦ୍ୟୁତ ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ଥାଏ ।
Answer:
✗

Question 7.
ଭାରତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଓ ମାନକ ପ୍ରାଧ୍ୟାକରଣ FSSAI ଚିହ୍ନ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ ।
Answer:
✓

Question 8.
ପାଇକାରୀ ବଜାରରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ଦେଶର ସୀମା ବାହାରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହୋଇଥାଏ ।
Answer:
✗

Question 9.
ଖୁଚୁରା ବେପାରୀମାନେ ଅନ୍ତିମ ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କୁ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରିଥା’ନ୍ତି ।
Answer:
✓

Question 10.
ଦିନବେଳା ପରିବା ବଜାରରେ ପରିବା ଶସ୍ତା ହୋଇଥାଏ ।
Answer:
✗

ସ୍ତମ୍ଭ ମିଳନ କର ।

Question 1.

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭ	‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭ
ଶୀତଳ ଭଣ୍ଡାର	କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ଆଭାସୀ ସାକ୍ଷାତକାର
ଗୋଦାମ ଘର	ପଚିସଢ଼ି ଯାଉଥ‌ିବା ଦ୍ରବ୍ୟ
ହାଟ	ମା’ ମାନଙ୍କ ବଜାର
ଇମା କୈଥଲ	ସାପ୍ତାହିକ ବଜାର.
ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ବଜାର	ଦ୍ରବ୍ୟ ମହଜୁଦ୍ କରାଯାଏ

Answer:

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭ	‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭ
ଶୀତଳ ଭଣ୍ଡାର	ପଚିସଢ଼ି ଯାଉଥ‌ିବା ଦ୍ରବ୍ୟ
ଗୋଦାମଘର	ଦ୍ରବ୍ୟ ମହଜୁଦ୍ କରାଯାଏ
ହାଟ	ସାପ୍ତାହିକ ବଜାର
ଇମା କୈଥଲ	ମା’ ମାନଙ୍କ ବଜାର
ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ବଜାର	କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ଆଭାସୀ ସାକ୍ଷାତକାର

Question 2.

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭ	‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭ
FSSAI	ଉତ୍ତମ ମାନର ସୁନା
ISI	କୃଷି ଉତ୍ପାଦ
AGMARK	ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ସାମଗ୍ରୀ
BEE STAR	ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଉପକରଣ
HALL MARK	ଖାଦ୍ୟ ପ୍ୟାକେଟ

Answer:

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭ	‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭ
FAASI	ଖାଦ୍ୟ ପ୍ୟାକେଟ
ISI	ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଉପକରଣ
AGMARK	କୃଷି ଉତ୍ପାଦ
BEE STAR	ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ସାମଗ୍ରୀ
HALL MARK	ଉତ୍ତମ ମାନର ସୁନା

ଅତିସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

Question 1.
ବଜାର ବ୍ୟାପାରରେ ସରକାର କେଉଁ ପ୍ରକାର ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଥା’ନ୍ତି ?
Answer:

1. ବଜାରରେ କିଣାବିକା କାର୍ଯ୍ୟ ସୂଚାରୁ ଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ ନହୋଇ ଅସ୍ଵାଭାବିକ ପରିସ୍ଥିତି ଦେଖାଦେଲେ ସରକାର ସେଥ‌ିରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରି ସ୍ଵାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣିଥାନ୍ତି ।
2. ସରକାର ଉପଭୋକ୍ତା ଓ ଉତ୍ପାଦନକାରୀଙ୍କ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ନଜର ରଖୁଥା’ନ୍ତି ଓ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥା’ନ୍ତି ।

Question 2.
କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ କିଏ ଓ କାହିଁକି ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି ?
Answer:

1. କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ସରକାର କେତେକ ସାମଗ୍ରୀର ମୂଲ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥା’ନ୍ତି ।
2. ବିକ୍ରେତା କୌଣସି ସାମଗ୍ରୀ ସର୍ବାଧ‌ିକ ମୂଲ୍ୟ କେତେ ନେଇପାରିବେ, ତାହା ସରକାର ସ୍ଥିର କରିଥା’ନ୍ତି । ବିଶେଷକରି ଜୀବନ ରକ୍ଷାକାରୀ ଔଷଧ ଭଳି ଅନେକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରିଥା’ନ୍ତି ।

Question 3.
ଖାଉଟିମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶୋଷଣରୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସରକାର କେଉଁ ପ୍ରକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି ?
Answer:

1. ନିର୍ମାତାମାନେ ସାମଗ୍ରୀ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ସେବା ପ୍ରଦାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆବଶ୍ୟକ ଗୁଣବତ୍ତା ଓ ସୁରକ୍ଷା ମାନଦଣ୍ଡ ପାଳନ ପାଇଁ ସରକାର ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିଥା’ନ୍ତି ।
2. ସରକାର ଜୀବନ ରକ୍ଷାକାରୀ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତକାରୀ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ଔଷଧର ଅନୁମୋଦନ ପାଇଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ଥିର କରିଛନ୍ତି ଓ ଉତ୍ପାଦିତ ଔଷଧର ଗୁଣବତ୍ତା ଓ ମାନଦଣ୍ଡ ଯାଞ୍ଚ କରିଥାନ୍ତି ।

Question 4
ଉତ୍ପାଦନକାରୀମାନେ କେଉଁସବୁ ସାର୍ବଜନୀନ ସାମଗ୍ରୀ ବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଯୋଗାଇବାରେ ଲାଭ ପାଇବାର ଆଶା ରଖୁ ନଥାନ୍ତି ?
Answer:

1. ଉତ୍ପାଦନକାରୀମାନେ ଲାଭ ପାଇବା ଆଶାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ତିଆରି କରିବା ସହ ଯୋଗାଇଥାନ୍ତି ।
2. କେତେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉତ୍ପାଦନକାରୀମାନେ ଲାଭ ପାଇବା ଆଶା ରଖୁ ନଥାନ୍ତି । ଯଥା – ସାର୍ବଜନୀନ ପାର୍କ, ରାସ୍ତା ତଥା ପୋଲିସ ବା ଗାର୍ଡ଼ ନିଯୁକ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ।

Question 5.
କ୍ରେତାମାନଙ୍କୁ କେଉଁ ଚିହ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ଗୁଣବତ୍ତା ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବାରେ କିପରି ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ?
Answer:

1. କ୍ରେତାମାନେ କୌଣସି ଖାଦ୍ୟ ପ୍ୟାକେଟ୍‌ରେ FASSI ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ତାହା ସରକାରଙ୍କଦ୍ଵାରା ପରୀକ୍ଷିତ ହୋଇଛି ଓ ଖାଇବା ନିରାପଦ ବୋଲି ଜାଣିଥା’ନ୍ତି ।
2. ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ପ୍ରମାଣପତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହା ଗ୍ରାହକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପାଦର ଗୁଣବତ୍ତା ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

Question 6.
କେତେକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ BEE STAR ପଟିଚିହ୍ନ ଲଗାଯାଇଥାଏ କାହିଁକି ?
Answer:

1. BEE STAR(Bureau of Energy Efficiency) ର ଅର୍ଥ ଶକ୍ତି ଦକ୍ଷତା ବିଭଗା ।
2. କୌଣସି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚାଳିତ ଉପକରଣରେ ଅଧ‌ିକ ତାରା ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ଏହା କମ୍ ଶକ୍ତି ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ ଓ ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଲ୍ କମ୍ ଆସିଥାଏ ଏବଂ ଏହା ପରିବେଶ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ହୋଇଥାଏ ।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

Question 1.
ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁଗରେ ବଜାରର ଚାହିଦା ବଢ଼ିଯାଇଛି କାହିଁକି ? ଏ ସମ୍ପର୍କରେ ତୁମର ମତାମତ କ’ଣ ?
Answer:
(i) ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଲୋକମାନେ ସାମଗ୍ରୀ କିଣାବିକା କରିଥା’ନ୍ତି ତାହାକୁ ବଜାର କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ସ୍ଥଳ ବିଶେଷରେ ହାଟ କୁହାଯାଇଥାଏ ।

(ii) ବଜାରରେ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ, ପରିବାର ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥାଏ । ଦୀର୍ଘଦିନଧରି ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଚାହିଦା ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ବଜାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଆସୁଛନ୍ତି ।

(iii) ଅଧୂକନ୍ତୁ ବଜାରଗୁଡ଼ିକ ଲୋକ ପରମ୍ପରା ତଥା ଚିନ୍ତାଧାରା ଆଦିକୁ ଯୋଡ଼ିଥାଏ । ବଜାରରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସହଜରେ ବିକ୍ରି ଆସିଥାଏ । ପଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଉନ୍ନତି ହୋଇପାରିଥାଏ ।

Question 2.
ଘରୋଇ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ବଜାର ମଧ୍ଯରେ ତୁମେ କ’ଣ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରୁଛ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ ।
Answer:
(i) ଯେଉଁ ବଜାରରେ ଦେଶର ଭୌଗୋଳିକ ପରିସୀମା ଭିତରେ କିଣାବିକା ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଘରୋଇ ବଜାର କୁହାଯାଏ ।

(ii) ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ ଏହି ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ କାଗଜ ଦେଶର ବଡ଼ କାଗଜ ଶିଳ୍ପରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉଛି । ଏଥ‌ିପାଇଁ କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତା ମଧ୍ୟରେ କାଗଜ କିଣାବିକା ଦେଶ ଭିତରେ ହୋଇଥାଏ ।

(iii) ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ବଜାରଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ଦେଶର ସୀମା ବାହାରେ କିଣାବିକା ହୋଇଥାଏ । ଆମ ଦେଶର ବଳକା ଦ୍ରବ୍ୟ ବିଦେଶକୁ ରପ୍ତାନୀ କରାଯାଏ ଓ ଅଭାବ ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଦେଶରୁ ଆମଦାନୀ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ବହିଃ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ଯ ସୀମାପାର ବାଣିଜ୍ୟ କୁହାଯାଇଥାଏ ।

Question 3.
ପାଇକାରୀ ଓ ଖୁଚୁରା ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ବ୍ୟବସାୟ ହୋଇଥାଏ, ତାହା ତୁମ ନିଜ ଭାଷାରେ ଲେଖ ।
Answer:
(i) ପାଇକାରୀ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ସାଧାରଣତଃ ହୋଲ୍ସେଲ୍ ବେପାର କରିଥା’ନ୍ତି । ସେମାନେ ଉତ୍ପାଦନକାରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଦ୍ରବ୍ୟ କ୍ରୟ କରିଥା’ନ୍ତି । ସେମାନେ ଛକ ତଥା ଗଳିକନ୍ଦିରେ ଥ‌ିବା ଦୋକାନୀଙ୍କୁ ସାମଗ୍ରୀ ଯୋଗାଇଥା’ନ୍ତି ।

(ii) ଖୁଚୁରା ବେପାରୀମାନେ ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଚାହିଦା ଅନୁସାରେ ଅଳ୍ପଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ଦ୍ରବ୍ୟ ବିକ୍ରି କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହି ଖୁଚୁରା ବେପାରୀମାନେ ପାଇକାରୀ ବେପାରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଦ୍ରବ୍ୟ କ୍ରୟ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(iii) ପାଇକାରୀ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ମାଲଗୋଦାମରେ ବ୍ୟବସାୟ କରୁଥିବାବେଳେ ଖୁଚୁରା ବେପାରୀମାନେ ଗଳିକନ୍ଦି ଓ ଛକ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ନିଜ ଦୋକାନ ଘରେ ବା କ୍ୟାବିନ୍‌ରେ ବସି ବେପାର କରିଥା’ନ୍ତି । ଖୁଚୁରା ଦୋକାନୀମାନେ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ଉପଲବ୍ଧ କରାଇଥା’ନ୍ତି ।

Question 4.
ବଜାର ସମାଜର ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ ? ଏହା ତୁମେ କିପରି ଭାବରେ ଦେଖୁଛ, ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ ।
Answer:
(i) ବଜାର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ଜୀବନରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ଏହା ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଓ ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାରବାରକୁ ସହଜ କରିଥାଏ ।

(ii) ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ି ଉଠିଥାଏ । ଏ ସମ୍ପର୍କ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଜାରି ରହିଥାଏ । କିଛି ପରିବାର ସେମାନଙ୍କର ଦର୍ଜୀ, ଗହଣା ଦୋକାନୀ ଓ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ବିଶ୍ଵସନୀୟ ସମ୍ପର୍କ ରଖୁଥା’ନ୍ତି ।

(iii) ଭାରତରେ ଅନେକ ପରିବାର ସ୍ଥାନୀୟ ତେଜରାତି ଦୋକାନୀଙ୍କ ପାଖରେ ବାକି ଖାତା ରଖୁ’ନ୍ତି ଓ ମାସ ଶେଷରେ ଦେୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର

Question 1.
କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତାମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସରକାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଲେଖ ।
Answer:
(i) କ୍ରେତା ଓ ବିକ୍ରେତାମାନଙ୍କର ସୁବିଧା ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସରକାର କେତେକ ପଦକ୍ଷେପଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ସରକାର ପ୍ରଥମତଃ, ମୂଲ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା । ବିକ୍ରେତା କୌଣସି ସାମଗ୍ରୀର ସର୍ବାଧ‌ିକ ମୂଲ୍ୟ କେତେ ନେଇପାରିବେ, ତାହା ସରକାର ସ୍ଥିର କରିଥା’ନ୍ତି ।

(ii) ଜୀବନ ରକ୍ଷାକାରୀ ଔଷଧ ଭଳି ଅନେକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ମୂଲ୍ୟର ସର୍ବାଧ‌ିକ ସୀମା ସରକାର ଧାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି ।

(iii) ଧାନ, ଗହମ ଓ ମକା ଭଳି ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକୀୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନଗୁଡ଼ିକର ସର୍ବନିମ୍ନ ବଜାର ମୂଲ୍ୟ ସରକାରଙ୍କଦ୍ଵାରା ସ୍ଥିର କରାଯାଏ ।

(iv) ଚାଷୀମାନେ ଯେପରି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ନ ହୁଅନ୍ତି, ସରକାର ନିଶ୍ଚିତ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(v) ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଯୁକ୍ତ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ସରକାର ସର୍ବନିମ୍ନ ମଜୁରୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ଏହାଦ୍ଵାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ ପ୍ରାପ୍ୟ ମିଳିପାରିଥାଏ ।

Question 2.
ମଣିପୁରର ‘ମା’ମାନଙ୍କ ବଜାର’ ବା ‘ଇମା କୈଥଲ’ ବିଷୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।
Answer:
(i) ମଣିପୁରର ମଇତେଇ ଭାଷାରେ ‘ଇମା କୈଥଲ’ (Imo Keithal) ‘ମା’ ମାନଙ୍କର ବଜାର’ ଭାବେ ଇମ୍ଫାଲର ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବଜାର ।

(ii) ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ମହିଳା ଏହି ବଜାଲସ୍ଥ ସମସ୍ତ ଦୋକାନରେ ମାଲିକ ଓ ପରିଚାଳକ ଅଟନ୍ତି ।

(iii) ସେମାନେ ପନିପରିବା, ପାରମ୍ପରିକ ମଣିପୁରୀ ପୋଷାକ ସମେତ ହସ୍ତତନ୍ତ ଓ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ, ସ୍ଥାନୀୟ ଉତ୍ପାଦିତ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ସହର ତଥା ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜିନିଷପତ୍ର ବିକ୍ରୟ କରିଥା’ନ୍ତି ।

(iv) ଆର୍ଥିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ବଜାର ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ ଓ ହଜାର ହଜାର ପରିବାର ପାଇଁ ଆୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ସ ହୋଇଥାଏ ।

(v) ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖ‌ିଲେ, ଏହି ବଜାର ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ମିଶ୍ରଣ ପରି ମନେହୁଏ । ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ନିଜର ଭାବନା ତଥା ପରମ୍ପରାର ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏହି ବଜାରରେ ବୁଲିବା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବାର ଏକ ନିଆରା ଅନୁଭୂତି ମିଳିଥାଏ ।

Question 3.
ବୟନ ଶିଳ୍ପ ବ୍ୟତୀତ ହୀରା ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ଗୁଜୁରାଟର ସୁରତ ସହର ବିଶ୍ଵ ମାନଚିତ୍ରରେ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଛି କାହିଁକି ? ଏହି ବିଷୟକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ଏକ ଛୋଟ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର ।
Answer:
(i) ଷୋଡଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଗୁଜୁରାଟର ସୁରତ ସହର ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଅଗ୍ରଣୀ ସହଜ ଭାବରେ ପରିଚୟ ହାସଲ କରିଥିଲା । ବିଶ୍ୱର ସର୍ବବୃହତ୍ ବୟନ ଶିଳ୍ପ ଓ ହୀରା ଶିଳ୍ପର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିପାରିଥିଲା ।

(ii) ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୧୫ ଲକ୍ଷ କାରିଗର ବିଶାଳ ସ୍ତରରେ ହୀରା କଟିବା ଓ ଚିକ୍କଣ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ନିଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି ।

(iii) ଦେଶର ପଶ୍ଚିମ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ସହର ଯୋଗୁଁ ବନ୍ଦର ଓ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସଡ଼କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ଏହି ପରିବହନ ଭିଭିଭୂମି ଆଜି ବି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରୁଛି ।

(iv) ବିଶେଷଜ୍ଞ କାରିଗର ଓ କୁଶଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଏଠାରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ଦକ୍ଷତା ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଏହାକୁ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସହର କରି ଗଢ଼ି ତୋଳିଛି ।

(v) ଏଠାରେ ଥୁବା ବନ୍ଦର, ରାଜପଥ ଓ ରେଳ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରାଯାଇଛି । ବାଣିଜ୍ୟକେନ୍ଦ୍ର ଗଠନ ପାଇଁ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅନୁକୂଳ ବାତାବରଣ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇ ଦିନକୁ ଦିନ ଏହାକୁ ଅଧିକ ସମୃଦ୍ଧ ବ୍ୟବସାୟ ନଗରୀଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଉଛି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଏହା ଭାରତର ଏକ ଶିଳ୍ପନଗରୀ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିପାରିଛି ।