Class 7

For better exam readiness, students can include Class 7 Science MCQ and Curiosity Chapter 7 Heat Transfer in Nature MCQ in their daily study routine.

Class 7 Science Chapter 7 Heat Transfer in Nature MCQ

Heat Transfer in Nature MCQ Class 7

MCQ On Heat Transfer in Nature Class 7

Question 1.
While stirring hot soup, Sneha notices that the metal spoon in her hand also becomes hot after some time. By which mode of heat transfer does the spoon become hot?
(a) Convection
(b) Radiation
(c) Conduction
(d) Reflection
Answer:
(c) Conduction

Question 2.
A marble tile would feel cold as compared to a wooden tile on a winter morning, because the marble tile
(a) is a better conductor of heat than the wooden tile.
(b) is polished while wooden tile is not polished.
(c) reflects more heat than wooden tile.
(d) is a poor conductor of heat than the wooden tile.
Answer:
(a) Marble is a better conductor of heat than wood, so it draws heat away from your feet faster, making it feel colder. Wood is a poor conductor, so it does not take heat away quickly.

Question 3.
Meera notices that most of the cooking utensils at her home are made of metals like aluminium and steel. Curious, she asks her mother why utensils are not made of wood or plastic. What could be the most appropriate reason?
(a) Metals are cheap, while wood and plastic are expensive.
(b) Metals are poor conductors of heat, while wood and plastic are good conductors of heat.
(c) Metals are good conductors of heat, while wood and plastic are poor conductors of heat.
(d) Metals are easily available than wood or plastic.
Answer:
(c) Metals are good conductors of heat, while wood and plastic are poor conductors of heat.

Question 4.
A person wrapped himself with a few layers of newspaper on a cold winter night. This helped him stay warm because ……………..
(a) friction between the layers of newspaper produces heat.
(b) air trapped between the layers of newspaper is a poor conductor of heat.
(c) a newspaper is a good conductor of heat.
(d) the newspaper is at a higher temperature than the temperature of the surroundings.
Answer:
(b) The layers of newspaper trap air between them, and air is a poor conductor of heat, so less body heat escapes and the person stays warm.

Question 5.
A small metal pot and a clay pot filled with water are left outside in the Sun for the same duration. Later, the water in the metal pot felt warmer than the water in the clay pot. What could be the reason?
(a) Clay is a better conductor of heat than metal.
(b) Metal conducts heat quickly to the water, while clay loses heat through evaporation.
(c) Clay reflects sunlight better than metal.
(d) Metal radiates less heat to the surroundings than clay.
Answer:
(b) Clay is porous and allows some water to evaporate from its surface; evaporation causes cooling, so the water in the clay pot remains cooler.

Question 6.
In traditional rural houses in southern India, cooking areas are often under tall thatched roofs. Even without a chimney, smoke rises and escapes upward. Which principle allows the smoke to move up and out?
(a) Conduction of heat through air
(b) Convection currents in warm air
(c) Radiation of smoke particles
(d) Evaporation of smoke
Answer:
(b) Convection currents in warm air

Question 7.
In Kerala’s backwater regions, houses are often built with large windows facing the water. Which phenomenon helps this design keep homes cooler during the day?
(a) Sea breeze by convection
(b) Land breeze by conduction
(c) Heat radiation from water
(d) Evaporation cooling
Answer:
(a) Sea breeze by convection

Question 8.
Consider the following observations:

• When a candle is lit under a hanging inverted paper cup, the cup rises.
• Smoke from an incense stick always moves upward.

Which of the following best explains these observations?
(a) Hot air becomes heavier and sinks to the ground.
(b) Heating causes air to contract and occupy less space.
(c) Air expands on heating, becomes lighter, and rises upward.
(d) Smoke rises because it is pushed up by gravity.
Answer:
(c) Air expands on heating, becomes lighter, and rises upward.

Question 9.
In coastal areas, in the daytime, the air circulation between unevenly heated land and sea causes a sea breeze. Which natural processes are responsible for such air movements?
(a) Warm air from the sea is radiated upwards, and cold air rushes in, creating a sea breeze.
(b) Warm air from land rises by convection, and cold air fills its place, as a sea breeze.
(c) Warm air from the sea is conducted to the air, and cold air rushes in, creating a land breeze.
(d) Warm air from land and warm air from sea both rise and are cooled by insulation.
Answer:
(b) Warm air from land rises by convection, and cold air fills its place, as a sea breeze.

Question 10.
On a camping trip, Meera sits by a bonfire and feels warmth on her face even though the wind is blowing from behind her towards the fire. Which of the following statements could be the reason?
(a) The heat is reaching her primarily through convection.
(b) The heat is reaching her primarily through conduction.
(c) The heat is reaching her primarily through radiation.
(d) The heat is reaching her through a combination of conduction and convection.
Answer:
(c) The heat is reaching her primarily through radiation.

Question 11.
Ravi covers his lunch box with aluminium foil and keeps it in a sunny spot during winter. After an hour, the food inside is still warm. Which property of aluminium foil helped the most?
(a) Good absorption of sunlight
(b) High reflectivity, reducing heat loss by radiation
(c) Conduction of heat into the food
(d) Allowing convection to occur inside the box
Answer:
(b) All warm objects (like food) emit heat by radiation. The shiny surface of the foil reflects this heat back toward the food rather than letting it escape into the cold winter air.

Question 12.
During the water cycle, rainwater reaching an aquifer involves the sequence:
(a) evaporation → precipitation → infiltration → groundwater storage
(b) infiltration → evaporation → condensation → precipitation
(c) condensation → evaporation → infiltration → precipitation
(d) precipitation → condensation → evaporation → infiltration
Answer:
(a) evaporation → precipitation → infiltration → groundwater storage

Question 13.
Two areas receive the same amount of rain. Area X has sandy soil with more open spaces; Area Y has clayey soil with very fine particles. Groundwater recharge will be higher in:
(a) Area X
(b) Area Y
(c) Both X and Y equally
(d) Neither X nor Y
Answer:
(a) Area X because sandy soil has larger spaces, so water infiltrates faster and recharges more groundwater. Clay has very small spaces, so infiltration is slow.

Question 14.
A teacher places a heater in the corner of the classroom. After some time, it is noticed that it warms the entire room. Which of the following statements correctly explain this observation?
(i) Warm air moves upward as it becomes lighter, while cooler air sinks down and gets heated.
(ii) Warm air sinks and pushes cold air upward.
(iii) Heat spreads upward mainly by conduction.
(iv) Air circulates in a convection current.
(a) (i) and (iv)
(b) (ii) and (iii)
(c) (i) and (iii)
(d) (iii) and (iv)
Answer:
(a) The heater warms the air near it. This warm air expands, becomes lighter, and rises. Cooler air then moves down to take its place and gets heated. This continuous rising of warm air and sinking of cool air sets up convection currents, which spread heat throughout the room.

Question 15.
Two identical glasses, one painted black and the other transparent, are filled with equal amounts of water and placed in sunlight. After some time, it is observed that the water in the black painted glass becomes hotter than the water in the transparent glass.
Which of the following statements correctly explain this observation?
(i) Black surfaces absorb more heat.
(ii) Transparent surfaces allow most light to pass through, absorbing very little energy.
(iii) Transparent surfaces reflect all heat.
(iv) Black surfaces reflect radiation and remain cool.
(a) (i) and (ii) only
(b) (ii) and (iv) only
(c) (i), (ii), and (iii)
(d) (i) and (iii) only
Answer:
(a) (i) and (ii) only

Question 16.
Raj observes tiny water droplets forming outside a cold water bottle taken out of the fridge. Which of the following statements correctly explain this observation?
(i) Water vapour in the air condenses on the cold surface of the bottle.
(ii) The bottle cools the surrounding air.
(iii) Water seeps out of the bottle.
(iv) Water inside the bottle evaporates and condenses back on the outside of the bottle.
(a) (i), (iii), and (iv)
(b) (ii) and (iii) only
(c) (i) and (ii) only
(d) (i) and (iv) only
Answer:
(c) When the cold bottle is taken out, it cools the air near its surface. The water vapour present in this air condenses on the cold surface, forming tiny droplets. The water is not leaking out of the bottle, and it is not mainly coming from water inside the bottle evaporating and condensing outside.

Question 17.
A student heats water in a metal kettle over a flame. Three observations are made:
(i) The student’s face feels warm even without touching the kettle or the flame.
(ii) Water inside the kettle starts moving in a circulating manner and then boils.
(iii) The metal handle of the kettle becomes hot and needs a cloth to hold.
Which three processes do the three steps represent, in terms of heat transfer?
(a) Convection-(i), Conduction-(ii), Radiation-(iii)
(b) Conduction-(i), Radiation-(ii), Convection-(iii)
(c) Radiation-(i), Convection-(ii), Conduction-(iii)
(d) Radiation-(i), Conduction-(ii), Convection-(iii)
Answer:
(c) Radiation-(i), Convection-(ii), Conduction-(iii)

Question 18.
An object and a source of heat are placed in two different experimental setups.
Setup 1: Vacuum is present between the object and the source in a confined tube.
Setup 2: Metallic fibres are stuffed into the space between the source and object, in a confined tube. To achieve successful heating of the object, which modes of heat transfer must occur in the two setups?
(a) Setup 1: Radiation, Setup 2: Convection
(b) Setup 1: Radiation, Setup 2: Conduction
(c) Setup 1: Insulation, Setup 2: Conduction
(d) Setup 1: Insulation, Setup 2: Convection
Answer:
(b) Setup 1 (vacuum): Heat can reach the object only by radiation.
Setup 2 (metallic fibres): Heat is transferred mainly by conduction through the metal fibres.

Heat Transfer in Nature Class 7 Assertion and Reason Questions

The following questions consist of two statements – Assertion (A) and Reason (R). Answer these questions by selecting the correct option:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.
(c) A is true but R is false.
(d) A is false but R is true.

1. (A): In solids, heat is transferred mainly by the process of convection.
(R) : Solids have a definite shape.
Answer:
(d) In solids, heat is transferred mainly by conduction, not convection.

2. (A): Ceramic utensils are preferred for cooking over metal ones.
(R): Metals are good conductors of heat.
Answer:
(d) Ceramic utensils are not preferred for cooking over metal ones. Metal utensils are preferred because they are good conductors of heat.

3. (A): Sea breeze helps keep coastal cities cooler during summer afternoons.
(R): During day, land heats up faster than sea water, so warm air above land rises and cooler air from the sea moves towards the land.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

4. (A): Radiation does not require any medium for heat transfer.
(R): The Sun’s heat reaches the Earth through conduction and convection.
Answer:
(c) Sun’s heat reaches Earth by radiation, not conduction and convection.

5. (A): Wearing white clothes in summer helps keep the body cool.
(R): White clothes trap air and produce heat.
Answer:
(c) White (light-coloured) clothes keep us cooler because they reflect most of the heat that falls on them.

6. (A): Water infiltrates faster through gravel than through clay.
(R): Gravel has wider and more connected spaces between its particles than clay.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

Heat Transfer in Nature Class 7 Fill in the Blanks

1. Heat is transferred in solids mainly by the process of …………
Answer: conduction

2. Materials that allow heat to pass through them easily are called ………… of heat.
Answer: good conductors

3. The process in which heat is transferred through the actual movement of particles is called …………
Answer: convection

4. Although space is a vacuum, the Sun’s heat still reaches the Earth because it travels by …………
Answer: radiation

5. The underground layers of sediments and rocks that store water in pore spaces are called …………
Answer: aquifers

Heat Transfer in Nature Class 7 True or False

Write true or false. Rewrite the false statements correctly.

1. Heat always flows from a colder body to a hotter body.
Answer:
False: Heat always flows from a hotter body to a colder body.

2. When you touch ice, you feel cold because heat moves from your hand into the ice.
Answer:
True

3. A woollen sweater keeps us warm because it generates heat.
Answer:
False: A woollen sweater keeps us warm because it traps air, and air is a poor conductor of heat, so it reduces heat loss from our body.

4. Convection can take place easily in solids.
Answer:
False: Convection takes place in liquids and gases, not in solids.

5. Hot air rises because it becomes denser.
Answer:
False: Hot air rises because it becomes less dense (lighter) on heating.

6. Radiation and convection can take place in a vacuum.
Answer:
False: Radiation can take place in a vacuum, but convection cannot because it needs a material medium.

7. All hot bodies radiate heat.
Answer:
True

8. Water infiltrates faster through clay than through gravel.
Answer:
False Water infiltrates faster through gravel than through clay.

Heat Transfer in Nature Class 7 Match the Following

Question 1.
Match column I with column II.

Answer:

	Column I		Column II
(i)	Conduction	B.	Heating of a metal rod from one end
(ii)	Convection	D.	Sea breeze during the daytime
(iii)	Radiation	A.	Warming hands near a fire
(iv)	Infiltration	C.	Seepage of water into soil

Question 2.

Answer:

	Column I		Column II
(i)	Sea breeze	C.	Day
(ii)	Land breeze	A.	Night
(iii)	Light coloured clothes	D.	Summer
(iv)	Dark coloured clothes	B.	Winter

 

Go through BSE Odisha Class 7 Social Science Notes Odia Medium Chapter 4 ନୂତନ ଅଭ୍ୟୁଦୟ : ସହର ଓ ରାଜ୍ୟ to understand important topics more clearly.

7th Class Social Science Chapter 4 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 7 Social Science Chapter 4 Notes Odia Medium

‘‘କୌଣସି ଦେଶ ବା ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ତା’ର ରାଜଧାନୀ ଓ ମୁଖ୍ୟ ସହରଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ । ରାଜ୍ୟର ଭୂମି କେବଳ ବାସସ୍ଥାନ କିମ୍ବା କୃଷିପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସମୟରେ ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ । ପୁନଶ୍ଚ ସେହି ଭୂମି କୃଷି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହେବା ଦରକାର । ସେଠାରେ ଖଣି, ଜଙ୍ଗଲ ସହ ହାତୀ ଭଳି ପଶୁମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହେବା ସହିତ ଗୋଚର ପାଇଁ ଭୂମି ଅନୁକୂଳ ଓ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେବା ଦରକାର । ଏହା ଜଳ ନିମିତ୍ତ କେବଳ ବର୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଅନୁଚିତ । ଏଥିରେ ଗମନାଗମନ ପାଇଁ ସ୍ଥଳପଥରେ ରାସ୍ତା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଜଳପଥ ରହିବା ଭଲ । ଏଠାକାର ଭୂମିରୁ ଉତ୍ପାଦିତ ସାମଗ୍ରୀ ଯାହାକି ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଅଭିବୃଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ ହେବା ସହ ଏଠାରେ ବ୍ୟାପକ କିସମର ପଣ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମିଳିଥାଏ ।’’
– କୌଟିଲ୍ୟ, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଭାରତରେ ପ୍ରଥମ ସହରୀକରଣ ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ବା ହରପ୍ପା ୨୦୦୦ ପରଠାରୁ ଏହି ସଭ୍ୟତାର ବିଲୟ ଘଟିବା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

ସଭ୍ୟତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାକି ଖ୍ରୀ.ପୂ. ହୋଇଥିଲା । ଶେଷରେ ଏହି ସଭ୍ୟତା ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ଏହାର ବହୁ ବର୍ଷପରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ସମତଳ ଭୂମି ଅବବାହିକାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ନୂତନ ସହରୀକରଣର ଯୁଗ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ହରପ୍‌ପା ସଭ୍ୟତାର କିଛି ଅଂଶ ରହିଥିଲା । ଏହାକୁ ଭାରତର ଦ୍ଵିତୀୟ ସହରୀ ସଭ୍ୟତା କୁହାଯାଏ ।

ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟ, ଜୈନ, ବୌଦ୍ଧ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗର ସାହିତ୍ୟରୁ ସେହିସବୁ ନଗର ବା ସହର କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଅନେକ ତଥ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ।

ପ୍ରନୃତତ୍ତ୍ଵବିତ୍‌ମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଖନନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମିଳିଥିବା ଅନେକ ତଥ୍ୟ ଭାରତର ସହରୀକରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମାଣ ପ୍ରଦାନ କରିଅଛି ।

ଜନପଦ ଓ ମହାଜନପଦ :

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୦୦୦ ମସିହାର ଶେଷ ବେଳକୁ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂସ୍କୃତିର ପୁନର୍ଗଠନ ଆର ମ୍ଭ ହେ ଲ। । ଏହି ସଜନସାଧାରଣ କୁଳ, ଗୋତ୍ର ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗଠନ କଲେ ଏବଂ ଏକ ସାଧାର ଣ ଭାଷା ସହି ତ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଥାକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ବା ଜନପଦର ରହି ଜଣେ ରାଜା ବା ଶାସକଙ୍କ ଦ୍ଵାର। ଶାସିତ ହେଲେ ।

‘ଜନ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଲୋକମାନେ ‘ପଦ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଯେଉଁଠାରେ ପାଦ ରଖାଯାଏ ବା ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବସବାସ କରାଯାଏ । ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାରର ପ୍ରସାର ହେତୁ ଜନପଦଗୁଡ଼ିକର ବୃଦ୍ଧି ଘଟି ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗାଯୋଗ ବଢ଼ିଲା ।

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୮ମ ଓ ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ କେତେକ ପ୍ରାଚୀନ ଜନପଦ ପରସ୍ପର ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇ ଏକ ବୃହତ୍ ଅଞ୍ଚଳ ଗଠନ କଲେ, ଯାହାକୁ ‘ମହାଜନପଦ’ କୁହାଗଲା । ଯଦିଓ ଏହି ଜନପଦଗୁଡ଼ିକର ବିଭିନ୍ନ ତାଲିକା ରହିଛି, ତଥାପି ‘ଷୋଡ଼ଶ ମହାଜନପଦ’ ସମ୍ପର୍କରେ ସମସ୍ତେ ଏକମତ ।

ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମର ଗାନ୍ଧାରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୂର୍ବରେ ଅଙ୍ଗ ଓ ମଧ୍ୟଭାରତର ‘ଅମ୍ଳକ’ଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୋଦାବରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳରେ ଜଣେ ଶାସକ ଥିଲେ, ଯେ କି ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳର ଜନପଦକୁ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ବାନ୍ଧି ରଖୁଥିଲେ ।

ଜନପଦଗୁଡ଼ିକ କାଳକ୍ରମେ ସେମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବାଣିଜ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଗଙ୍ଗାନଦୀ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଭାରତର ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ସୁତରାଂ କାଳକ୍ରମେ ଷୋଡ଼ଶ ମହାଜନପଦର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । ମହାଜନପଦ ଗୁଡ଼ିକୁ ବୃହତ୍ ରାଜ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା ।

ଅଧିକାଂଶ ସହର ଆକାରରେ ବଡ଼ ଏବଂ ଦୁର୍ଗ ବା ଗଡ଼ଖାଇଦ୍ଵାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା । ଦୁର୍ଗର ଦ୍ଵାର ପ୍ରାୟତଃ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଥ‌ିବାରୁ ପ୍ରବେଶ ପଥ ଦେଇ ଯିବା ଆସିବା କରୁଥିବା ଲୋକ ଏବଂ ସାମଗ୍ରୀ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହୁଥିଲା । ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ କଥା ହେଉଛି ଯେ, ‘ଦୁର୍ଗ’ ବା ‘ଗଡ଼ଖାଇ’ଗୁଡ଼ିକ ୫୦୦ ବର୍ଷର ପ୍ରାଚୀନ ହୋଇଥିଲେ ବି ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ତିଷ୍ଠି ରହିଛି ।

ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ମହାଜନପଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବାର କାରଣ ହେଲା ଉର୍ବର ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମିରେ କୃଷିର ଅଭିବୃଦ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ ପର୍ବତରେ ଲୁହାପଥରର ସୁଲଭତା ଏବଂ ନୂତନ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ସୃଷ୍ଟି ଇତ୍ୟାଦି ।

ଖାଇ (Moat) : ଏକ ଗଭୀର ଓସାରିଆ ଖାଇ ଯାହା ଏକ ଦୁର୍ଗ କିମ୍ବା ସୁଦୃଢ଼ ସହରକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ରହିଥାଏ ।

ପ୍ରାଚୀନ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରା :
ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବାଦ୍ ଦେଲେ ମହାଜନପଦ ଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଏକ ପରିଷଦ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା, ଯେ କି ବେଳେବେଳେ ରାଜାଙ୍କ କ୍ଷମତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରୁଥିଲା ।

ପରିଷଦ ସଦସ୍ୟମାନେ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ବସି ଲୋକଙ୍କ ସମସ୍ୟା ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ । ଏହି ସଭାଗୁଡ଼ିକୁ ସଭା କିମ୍ବା ସମିତି କୁହାଯାଉଥିଲା । ଏହି ପରିଷଦର କ୍ଷମତା। ଏତେ ଥୁଲ। ଯେ ଜଣେ ଏକଛତ୍ରବାଦୀ ଶାସକକୁ ସିଂହାସନଚ୍ୟୁତ କରାଇପାରୁଥିଲା ।

ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ ଶାସକଙ୍କ ପଦବୀ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ସୂତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମିଳି ଲ। । ଶାସକ ମାନେ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଦାୟିତ୍ଵ ଅନିର୍ବାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା ।

ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଶାସକଙ୍କ ପାଇଁ ମଗଧ, ଅବନ୍ତୀ, କୋଶଳ ଏବଂ ବତ୍ସ ଇତ୍ୟାଦି ମହାଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିଲେ ।

ଭଜି ଏବଂ ମଲ୍ଲ ମହାଜନପଦ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପଦ୍ଧତିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ । ଯେଉଁଥ‌ିରେ ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ଚୟନ କରୁଥିଲେ । ଏହି ମହାଜନପଦ ଦୁଇଟି ବିଶ୍ଵରେ ପ୍ରାଗ୍ ଗଣତନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଥିଲା ।

ଅଧିକ ନୂଆ କଥା ଜାଣିବା:
ଏହି ସମୟରେ ମୁଖ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୃଷ୍ଟି ଗୋଜର ହୋଇଥିଲା । ଭବିଷ୍ୟତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ସ୍ଥାପନା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନୂତନ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନ ଧର୍ମର ମଧ୍ଯ ପ୍ରଚାର ଏବଂ ପ୍ରସାର ଘଟିଥିଲା ।

ଦ୍ଵିତୀୟ ସହରୀକରଣରେ ଲୌହ ଧାତୁ ବ୍ୟବହାରର ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ସରଞ୍ଜାମ କୃଷିକୁ ଅଗ୍ରସର କରାଇଥିଲା । ଲୁହା ଥିଲା ତମ୍ବା କିମ୍ବା ବ୍ରୋଞ୍ଜଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ।

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨ୟ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଲୁହା ଏକ ମୁଧ୍ୟ ଧାତୁରୂପେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା । ଲୁହାର ଆବିଷ୍କାର କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧ୍ବକ ଉନ୍ନତି ଆଣିଥିଲା ।

ଲୁହାଦ୍ଵାରା ନିର୍ମିତ ହାଲୁକା ଓ ତୀକ୍ଷଣ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଯଥା- ଖଣ୍ଡା, ବର୍ଚ୍ଛା, ଶର, ଢାଲ ଇତ୍ୟାଦି ନିର୍ମିତ ହୋଇପାରିଲା । ମହାଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହି ଲୌହ ନିର୍ମିତ ହାତ ହତିଆରି ବ୍ୟବହାରର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ।

ରୂପା ଏକ ନରମ ଧାତୁ ଯାହା ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ରୂପେ ପରିଚିତ ଓ ବ୍ୟବହୃତ । ଏହାର ନରମ ସ୍ଵଭାବ ଯୋଗୁଁ ଏହା ଦେହରେ ପଞ୍ଚ୍ (ଆହତ) ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକ ଛପାଯାଇପାରୁଥିଲା । ଏହି ପ୍ରକାର ମୁଦ୍ରାକୁ ‘ପଞ୍ଚମାର୍କ’ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଉଥିଲା ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ମହାଜନପଦର ନିଜସ୍ୱ, ମୂଦ୍ରା ରହିଥିଲା । ଏହା ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ ଏବଂ ମହାଜନପଦଗୁଡ଼ିକର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲା । ଏହି ମୁଦ୍ରା ଗୁଡ଼ିକ ରୌପ୍ୟ, ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ, ତମ୍ବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ ଥିଲା ।

ବର୍ଷ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା :
ମାନବ ଜାତି ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଏକ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀ ସହ ବୃତ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ମାନଦଣ୍ଡକୁ ଆଧାର କରି ନିଜକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ପରିଣତ କଲା । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- ଶାସନ, ପ୍ରଶାସନ, ଧର୍ମ, ଶିକ୍ଷା, ବାଣିଜ୍ୟ, ସହର ଯୋଜନା, କର୍ମଚାରୀ, କୃଷି, କାରିଗରୀ, କଳା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ବୃତ୍ତିଧାରୀ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହେଲେ ।

ବୃତ୍ତି ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ବର୍ଣ୍ଣ ବା ଜାତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । ଏହା ସମାଜରେ ଅସମାନତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା । ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରାଚୀନ ପୁସ୍ତକ ବେଦରେ ଥିଲା, ଯାହା ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ନାମରେ ବିଦିତ ଥୁଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା– ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ।

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂଜା କରୁଥିଲା ବେଳେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ସମାଜର ସୁରକ୍ଷାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରୁଥିଲେ । ବୈଶ୍ୟମାନେ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟରେ ନିଜକୁ ନି ୟୋଜିତ କରି ଥ୍ ଲାବେଳେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଏହି ତିନି ଜାତିଙ୍କୁ ସେବା ଯୋଗାଇ ଦେଉଥିଲେ ।

ଇଂରାଜୀରେ ‘କାଷ୍ଟ’ (Caste) ବା ଜାତି ଏକ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଶବ୍ଦ (କାଷ୍ଟା)ରୁ ଆସିଛି । ଆସୁଛି । ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜମାନେ ଷୋଡଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଭାରତକୁ ଆସିଥିଲେ । ସେମାନେ ଭାରତର ସମାଜକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । କିଛି ବିହ୍ବାନ ଜାତିକୁ ‘ବର୍ଷ’ ବୋଲି ବିବେଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ଅଧିକାଂଶ ଏହାକୁ ଜାତି ବୋଲି ବିବେଚନା କରୁଥିଲେ । ତଥାପି ଏହା ବର୍ଷ-ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା ।

ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିକାଶ :

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀ ଭାରତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ମାର୍ଗ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିଲା । ଗୋଟିଏ ଥିଲା ‘ଉତ୍ତରାପଥ’ ଓ ଅନ୍ୟଟି ‘ଦକ୍ଷିଣାପଥ’ । ବାଣିଜ୍ୟ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ମାର୍ଗଦ୍ଵୟ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା ।

ଉତ୍ତରାପଥ ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମାଞ୍ଚଳକୁ ଗଙ୍ଗାନଦୀର ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ସହିତ ପୂର୍ବ ଭାରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଯୋଗ କରୁଥିଲା । ଦକ୍ଷିଣାପଥ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ପ୍ରୟାଗରାଜ ନିକଟସ୍ଥ କୌଶମ୍ବୀଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତାଞ୍ଚଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ସଂଯୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକଗୁଡ଼ିକଏ ପାର୍ଶ୍ଵ ରାସ୍ତା ରହିଥିଲା, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ପଶ୍ଚିମ ଓ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିଲା ।

ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ (ଯାହା ଆଜି ଭୁବନେଶ୍ଵରର ଅଂଶବିଶେଷ) ଭଳି ପ୍ରମୁଖ ସହରଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ ତତ୍କାଳୀନ କଳିଙ୍ଗର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ଏହା ଏକ ବର୍ଗାକାର ଭୂମି ଉପରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଦୁର୍ଗୀକରଣ ସହ ଏହାର ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ପ୍ରଶସ୍ତ ଥିବାର ଜଣାଯାଏ ।

ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୪୦୦ ବେଳକୁ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳରେ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା ଚୋଳ, ଚେର ଏବଂ ପାଠ୍ୟ ।

ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନଶାଳୀ ଥିଲେ । ସେଠାକାର ଖଣିମାନଙ୍କରୁ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ ଓ ସ୍ଵଳ୍ପ ମୂଲ୍ୟବାନ ପ୍ରସ୍ତର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ମସଲା ଦ୍ରବ୍ୟର ଉତ୍ପାଦନ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଶ ଭିତରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବା ସହ ସମୁଦ୍ର ପଥରେ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ସହ ବାଣିଜ୍ୟ କରି ଲାଭବାନ କରାଉଥିଲା ।

ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୦୦ କିମ୍ବା ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୦୦ ବେଳକୁ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ଏପରିକି ଉତ୍ତର ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଯୋଗରେ ଉନ୍ନତି ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

1. ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଦ୍ଵିତୀୟ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଉତ୍ତର ଓ ମଧ୍ୟ ଭାରତର କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନପଦଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୁଦ୍ର ରାଜ୍ୟପରି ଥୁଲେ, ରାଜା ଥିଲେ ଶାସନର ମୁଖ୍ୟ । ବୟସ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏକ ‘ସଭା’ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାସନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହଯୋଗ କରୁଥିଲା ।
2. ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀର ଷୋହଳଟି ମହାଜନପଦ ସର୍ବପ୍ରଥମ ସୁସଂଗଠିତ ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ ଥିଲେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ଵିତୀୟ ସହର ସଭ୍ୟତାର ମୂକ ସାକ୍ଷୀ ଥିଲେ । ଦ୍ଵିତୀୟ ସହରୀ ସଭ୍ୟତା ଭାରତର ଉତ୍ତର ପୂର୍ବରେ ଗଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା । ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ମହାଜନପଦର ପତନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା ।
3. ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତର ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯୋଗାଯୋଗ ବା ଗମନାଗମନର ବିଶେଷ ଉନ୍ନତି ସାଧୂତ ହୋଇଥିଲା । ଫଳତଃ ଭାରତ ଉପମହାଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର କରିପାରିଲେ ।

BSE Odisha Guru Class 7 Maths Solutions ଗଣିତ ପ୍ରକାଶ Ganita Prakash, 7th Class Math Book Odia Medium Question Answer Pdf Download, Class 7 Math Book Solution Odia Medium.

BSE Odisha 7th Class Math Solution Book

Class 7 Odia Medium Math Solution

7th Class Math Odia Medium Solutions

• Class 7 Maths Chapter 1 Odia Medium – ଆମ ଚାରିପଟେ ଥିବା ବଡ଼ ସଂଖ୍ୟା
• Class 7 Maths Chapter 2 Odia Medium – ପାଟୀଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶ
• Class 7 Maths Chapter 3 Odia Medium – ସଂଖ୍ୟାର ମଝିରେ ବିନ୍ଦୁର କମାଲ
• Class 7 Maths Chapter 4 Odia Medium – ଅକ୍ଷର ଓ ସଂଖ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଗାଣିତିକ ପରିପ୍ରକାଶ
• Class 7 Maths Chapter 5 Odia Medium – ସମାନ୍ତର ସରଳ ରେଖା ଓ ଛେଦକ
• Class 7 Maths Chapter 6 Odia Medium – ସଂଖ୍ୟା ଖେଳ
• Class 7 Maths Chapter 7 Odia Medium – ତିନୋଟି ପରସ୍ପର ଛେଦୀ ସରଳ ରେଖାର କଥା
• Class 7 Maths Chapter 8 Odia Medium – ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ବ୍ୟବହାର

BSE Class 7 Maths Solutions

BSE Odisha Guru Class 7 Maths Solutions Ganita Prakash

• Chapter 1 Large Numbers Around Us Class 7 Solutions
• Chapter 2 Arithmetic Expressions Class 7 Solutions
• Chapter 3 A Peek Beyond the Point Class 7 Solutions
• Chapter 4 Expressions using Letter Numbers Class 7 Solutions
• Chapter 5 Parallel and Intersecting Lines Class 7 Solutions
• Chapter 6 Number Play Class 7 Solutions
• Chapter 7 A Tale of Three Intersecting Lines Class 7 Solutions
• Chapter 8 Working with Fractions Class 7 Solutions

Class 7 Math Solution Odia Medium (Old Syllabus)

Chapter 1 ପୂର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟା

• Chapter 1 ପୂର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟା Ex 1.1
• Chapter 1 ପୂର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟା Ex 1.2
• Chapter 1 ପୂର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟା Ex 1.3
• Chapter 1 ପୂର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟା Ex 1.4
• Chapter 1 ପୂର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟା InText Questions

BSE 7th Class Math Solution Chapter 2 ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ଓ ଦଶମିକ ସଂଖ୍ୟା

• Chapter 2 ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ଓ ଦଶମିକ ସଂଖ୍ୟା Ex 2.1
• Chapter 2 ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ଓ ଦଶମିକ ସଂଖ୍ୟା Ex 2.2
• Chapter 2 ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ଓ ଦଶମିକ ସଂଖ୍ୟା Ex 2.3
• Chapter 2 ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ଓ ଦଶମିକ ସଂଖ୍ୟା Ex 2.4
• Chapter 2 ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ଓ ଦଶମିକ ସଂଖ୍ୟା Ex 2.5
• Chapter 2 ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ଓ ଦଶମିକ ସଂଖ୍ୟା InText Questions

Chapter 3 ମୌଳିକ ଜ୍ୟାମିତିକ ଚିତ୍ର

• Chapter 3 ମୌଳିକ ଜ୍ୟାମିତିକ ଚିତ୍ର Ex 3.1
• Chapter 3 ମୌଳିକ ଜ୍ୟାମିତିକ ଚିତ୍ର Ex 3.2
• Chapter 3 ମୌଳିକ ଜ୍ୟାମିତିକ ଚିତ୍ର Ex 3.3
• Chapter 3 ମୌଳିକ ଜ୍ୟାମିତିକ ଚିତ୍ର InText Questions

Chapter 4 ଘାତାଙ୍କ ଓ ଘାତରାଶି

• Chapter 4 ଘାତାଙ୍କ ଓ ଘାତରାଶି Ex 4.1
• Chapter 4 ଘାତାଙ୍କ ଓ ଘାତରାଶି Ex 4.2
• Chapter 4 ଘାତାଙ୍କ ଓ ଘାତରାଶି Ex 4.3
• Chapter 4 ଘାତାଙ୍କ ଓ ଘାତରାଶି InText Questions

Class 7 Math Odia Medium Question Answer Chapter 5 ପରିମେୟ ସଂଖ୍ୟା

• Chapter 5 ପରିମେୟ ସଂଖ୍ୟା Ex 5.1
• Chapter 5 ପରିମେୟ ସଂଖ୍ୟା Ex 5.2
• Chapter 5 ପରିମେୟ ସଂଖ୍ୟା Ex 5.3
• Chapter 5 ପରିମେୟ ସଂଖ୍ୟା Ex 5.4
• Chapter 5 ପରିମେୟ ସଂଖ୍ୟା Ex 5.5
• Chapter 5 ପରିମେୟ ସଂଖ୍ୟା Ex 5.6
• Chapter 5 ପରିମେୟ ସଂଖ୍ୟା Ex 5.7
• Chapter 5 ପରିମେୟ ସଂଖ୍ୟା Ex 5.8
• Chapter 5 ପରିମେୟ ସଂଖ୍ୟା Ex 5.9
• Chapter 5 ପରିମେୟ ସଂଖ୍ୟା InText Questions

Chapter 6 ବୀଜଗଣିତ

• Chapter 6 ବୀଜଗଣିତ Ex 6.1
• Chapter 6 ବୀଜଗଣିତ Ex 6.2
• Chapter 6 ବୀଜଗଣିତ Ex 6.3
• Chapter 6 ବୀଜଗଣିତ Ex 6.4
• Chapter 6 ବୀଜଗଣିତ Ex 6.5
• Chapter 6 ବୀଜଗଣିତ InText Questions

Odia Medium Class 7 Math Solution Chapter 7 ତ୍ରିଭୁଜର ଧର୍ମ

• Chapter 7 ତ୍ରିଭୁଜର ଧର୍ମ Ex 7.1
• Chapter 7 ତ୍ରିଭୁଜର ଧର୍ମ Ex 7.2
• Chapter 7 ତ୍ରିଭୁଜର ଧର୍ମ Ex 7.3
• Chapter 7 ତ୍ରିଭୁଜର ଧର୍ମ Ex 7.4
• Chapter 7 ତ୍ରିଭୁଜର ଧର୍ମ InText Questions

Chapter 8 ବ୍ୟାବହାରିକ ଗଣିତ

• Chapter 8 ବ୍ୟାବହାରିକ ଗଣିତ Ex 8.1
• Chapter 8 ବ୍ୟାବହାରିକ ଗଣିତ Ex 8.2
• Chapter 8 ବ୍ୟାବହାରିକ ଗଣିତ Ex 8.3
• Chapter 8 ବ୍ୟାବହାରିକ ଗଣିତ Ex 8.4
• Chapter 8 ବ୍ୟାବହାରିକ ଗଣିତ Ex 8.5
• Chapter 8 ବ୍ୟାବହାରିକ ଗଣିତ Ex 8.6
• Chapter 8 ବ୍ୟାବହାରିକ ଗଣିତ Ex 8.7
• Chapter 8 ବ୍ୟାବହାରିକ ଗଣିତ Ex 8.8
• Chapter 8 ବ୍ୟାବହାରିକ ଗଣିତ InText Questions

Chapter 9 ପ୍ରତିସମତା ଓ ସର୍ବସମତା

• Chapter 9 ପ୍ରତିସମତା ଓ ସର୍ବସମତା Ex 9.1
• Chapter 9 ପ୍ରତିସମତା ଓ ସର୍ବସମତା Ex 9.2
• Chapter 9 ପ୍ରତିସମତା ଓ ସର୍ବସମତା Ex 9.3
• Chapter 9 ପ୍ରତିସମତା ଓ ସର୍ବସମତା Ex 9.4
• Chapter 9 ପ୍ରତିସମତା ଓ ସର୍ବସମତା Ex 9.5
• Chapter 9 ପ୍ରତିସମତା ଓ ସର୍ବସମତା Ex 9.6
• Chapter 9 ପ୍ରତିସମତା ଓ ସର୍ବସମତା Ex 9.7
• Chapter 9 ପ୍ରତିସମତା ଓ ସର୍ବସମତା InText Questions

Chapter 10 ପରିମିତି

• Chapter 10 ପରିମିତି Ex 10.1
• Chapter 10 ପରିମିତି Ex 10.2
• Chapter 10 ପରିମିତି Ex 10.3
• Chapter 10 ପରିମିତି Ex 10.4
• Chapter 10 ପରିମିତି InText Questions

Chapter 11 ତଥ୍ୟ ପରିସ୍ଖଳନା

• Chapter 11 ତଥ୍ୟ ପରିସ୍ଖଳନା Ex 11.1
• Chapter 11 ତଥ୍ୟ ପରିସ୍ଖଳନା Ex 11.2
• Chapter 11 ତଥ୍ୟ ପରିସ୍ଖଳନା InText Questions

Chapter 12 ଜ୍ୟାମିତିକ ଅଙ୍କନ

• Chapter 12 ଜ୍ୟାମିତିକ ଅଙ୍କନ Ex 12.1
• Chapter 12 ଜ୍ୟାମିତିକ ଅଙ୍କନ Ex 12.2
• Chapter 12 ଜ୍ୟାମିତିକ ଅଙ୍କନ Ex 12.3
• Chapter 12 ଜ୍ୟାମିତିକ ଅଙ୍କନ Ex 12.4
• Chapter 12 ଜ୍ୟାମିତିକ ଅଙ୍କନ Ex 12.5
• Chapter 12 ଜ୍ୟାମିତିକ ଅଙ୍କନ Ex 12.6
• Chapter 12 ଜ୍ୟାମିତିକ ଅଙ୍କନ InText Questions

BSE Odisha 7th Class Text Book Solutions

7th Class Science Book Odia Medium Question Answer Pdf Download ଜିଜ୍ଞାସା Jigyansa, BSE Odisha Guru Class 7 Science Solutions Odia Medium, BSE Odisha 7th Class Science Book Solutions Pdf Download.

BSE Odisha 7th Class Science Book Solutions

7th Class Science Book Odia Medium Question Answer

Class 7 Science Solutions Odia Medium – Class 7 Science Book Odia Medium Question Answer

• Class 7 Science Chapter 1 Question Answer Odia Medium – ଚିର ବିକାଶଶୀଳ ବିଜ୍ଞାନ ଜଗତ
• Class 7 Science Chapter 2 Question Answer Odia Medium – ଅମ୍ଳୀୟ, କ୍ଷାରୀୟ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ପଦାର୍ଥର ଅନୁସନ୍ଧାନ
• Class 7 Science Chapter 3 Question Answer Odia Medium – ବିଦ୍ୟୁତ୍ : ଏହାର ପରିପଥ ଓ ଉପାଦାନ
• Class 7 Science Chapter 4 Question Answer Odia Medium – ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁର ଦୁନିଆ
• Class 7 Science Chapter 5 Question Answer Odia Medium – ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ବରେ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
• Class 7 Science Chapter 6 Question Answer Odia Medium – କିଶୋରାବସୁ : ବୃଦ୍ଧି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ
• Class 7 Science Chapter 7 Question Answer Odia Medium – ପ୍ରକୃତିରେ ତାପ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ
• Class 7 Science Chapter 8 Question Answer Odia Medium – ସମୟ ଏବଂ ଗତିର ପରିମାପ
• Class 7 Science Chapter 9 Question Answer Odia Medium – ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
• Class 7 Science Chapter 10 Question Answer Odia Medium – ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
• Class 7 Science Chapter 11 Question Answer Odia Medium – ଆଲୋକ : ଛାୟା ଓ ପ୍ରତିଫଳନ
• Class 7 Science Chapter 12 Question Answer Odia Medium – ପୃଥ‌ିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ

BSE Odisha Guru Class 7 Science Question Answer

BSE Class 7 Science Curiosity Solutions

• Chapter 1 The Ever-Evolving World of Science Class 7 Question Answer
• Chapter 2 Exploring Substances: Acidic, Basic, and Neutral Class 7 Question Answer
• Chapter 3 Electricity: Circuits and Their Components Class 7 Question Answer
• Chapter 4 The World of Metals and Non-metals Class 7 Question Answer
• Chapter 5 Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7 Question Answer
• Chapter 6 Adolescence: A Stage of Growth and Change Class 7 Question Answer
• Chapter 7 Heat Transfer in Nature Class 7 Question Answer
• Chapter 8 Measurement of Time and Motion Class 7 Question Answer
• Chapter 9 Life Processes in Animals Class 7 Question Answer
• Chapter 10 Life Processes in Plants Class 7 Question Answer
• Chapter 11 Light: Shadows and Reflections Class 7 Question Answer
• Chapter 12 Earth, Moon, and the Sun Class 7 Question Answer

Old Syllabus

• Chapter 13 କେତୋଟି ପ୍ରାକୃତିକ ଘଟଣା
• Chapter 14 ଆଲୋକ
• Chapter 15 ଜଳ – ଅମୂଲ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ
• Chapter 16 ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ
• Chapter 17 ଆବର୍ଜନାର ପରିଚାଳନା

BSE Odisha 7th Class Text Book Solutions

Go through BSE Odisha Class 7 Social Science Notes Odia Medium Chapter 3 ଭାରତର ଜଳବାୟୁ to understand important topics more clearly.

7th Class Social Science Chapter 3 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 7 Social Science Chapter 3 Notes Odia Medium

‘କାଳେ ବର୍ଷଟୁ ପର୍ଜନ୍ଯ ପୃଥ‌ିବୀ ଶସ୍ୟଶାଳିନୀ, ଦେଶୋୟାଂ କ୍ଷୋଭ ରହିତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅର୍ଥାତ୍ – ନିୟମିତ ବୃଷ୍ଟି ହେଉ, ପୃଥ‌ିବୀ ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା ହେଉ ଆମ ଦେଶ ସମସ୍ତ ଅଶାନ୍ତରୁ ମୁକ୍ତ ରହୁ । ସଜ୍ଜନମାନେ ନିର୍ଭୟ ହୁଅନ୍ତୁ ।’’
– ସୁଭାଷିତ

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ

ପାଗ, ଋତୁ ଓ ଜଳବାୟୁ :
ଆମେ ପ୍ରତିଦିନ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ପାଗ’ କୁହାଯାଏ । କେତେବେଳେ ବର୍ଷା, କେତେବେଳେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଖରା, ବେଗଶାଳୀ ପବନ ଆଦିକୁ ପାଗ କୁହାଯାଏ । ପାଣିପାଗ ସର୍ବଦା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ।

କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ବହୁବର୍ଷ ବ୍ୟାପୀ ପାଣିପାଗର ହାରାହାରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଣିପାଗ ବୁଝାଇଥାଏ । ଅଞ୍ଚଳ ଭିଭିରେ ଜଳବାୟୁରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ ।

ପୃଥ‌ିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପରିକ୍ରମଣ କରିବା କାରଣରୁ ଋତୁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁ କିଛି ମାସ ପାଇଁ ରହେ ଓ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପୁନଶ୍ଚ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆସିଥାଏ । ଗୋଟିଏ ବର୍ଷରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଋତୁ ରହିଛି, ଯଥା- ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ଶରତ, ହେମନ୍ତ, ଶୀତ, ବସନ୍ତ । ଏହି ଋତୁଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରମରେ ଚକ୍ରଗତି କରିଥାନ୍ତି । ଋତୁଗୁଡ଼ିକ ପାଗ ସହ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ।

ଋତୁ ସହିତ ପାଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ । ଅର୍ଥାତ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପାଗ ଉଷ୍ଣ ଓ ଶୁଷ୍କ, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବୃଷ୍ଟିପାତ ସହ ଆର୍ଦ୍ର ରହିଥାଏ । ପୁନଶ୍ଚ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳରେ ଋତୁକ୍ରମ ଜଳବସ୍ତୁ ସହ ଅଙ୍ଗାଙ୍ଗୀ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ।

ପୃଥ‌ିବୀର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସନ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ଶରତ ଓ ଶୀତ ଏହି ଚାରିଗୋଟି ଋତୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ ଭାରତବର୍ଷରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ ।

ମଣିଷ, ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଋତୁ ସହ ତାଳ ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ । ଆମେ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ଶସ୍ୟ, ଖାଉଥ‌ିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପିନ୍ଧୁଥ‌ିବା ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଋତୁସହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ ।

ଅଞ୍ଚଳ ଭିତ୍ତିରେ କେତେକ ସ୍ଥାନର ଗଛଲତାଗୁଡ଼ିକ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଫୁଲରେ ସଜାଇ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଶରତ ତଥା ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ପତ୍ରଝଡ଼ା ଦେଇଥାନ୍ତି ବା ସେମାନଙ୍କ ରୂପରଙ୍ଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥାଏ । ଶୀତଋତୁରେ କେତେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରେ ଅଧୂକ ଲୋମ କଅଁଳି ଥାଏ ।

ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜଳବାୟୁ :
ଭାରତ ଏକ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶ, ଜଳବାୟୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହୋଇଥାଏ ।

(i) ଆଲ୍‌ପୀୟ ଜଳବାୟୁ – ଉତ୍ତରସ୍ଥ ହିମାଳୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳର ଉଚ୍ଚ ଭାଗରେ ଆଲ୍‌ୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଶୀତଦିନେ ବେଶ୍ ଥଣ୍ଡା ଓ ତୁଷାରପାତ ହୋଇଥାଏ । ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଶୀତ ଳ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏହିଠାରେ ହିଁ ସବୁଠାରୁ ମୋଟା ଶୀତ ବସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ ।

(ii) ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ ଜଳବାୟୁ – ହିମାଳୟ ନିମ୍ନଭାଗରେ ତଥା ଭାରତର ଅନେକ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଶୀତଦିନେ ମଧ୍ୟମ ଧରଣର ଶୀତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଅଧ‌ିକ ଗରମ ହୋଇନଥାଏ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଏଠାରେ ଶୈଳନିବାସମାନ ଦେଖାଯାଏ । ନିମ୍ନସ୍ଥ ସମତଳ ‘ ଅଞ୍ଚଳରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଲୋକମାନେ ଗରମରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବାପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆସିଥାନ୍ତି ।

(iii) ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ – ଉତ୍ତରସ୍ଥ ସମତଳ ଭୂମିରେ ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାକାର ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ଏବଂ ଶୀତଋତୁ ବେଶ୍ ଥଣ୍ଡା । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଭାରତର ସର୍ବାଧ‌ିକ ଗହମ ଚାଷ` ହୋଇଥାଏ ।

(iv) ଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ – ପଶ୍ଚିମସ୍ଥ ଥର ମରୁଭୂମିର ଜଳବାୟୁ ଅତି ଶୁଷ୍କ । ଏଠାରେ ଦିନବେଳା ଅଧୁକ ଗରମ ଓ ରାତିରେ ଶୀତ ଏବଂ ଅତି କମ୍ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିବାସୀମାନେ ଜଳ ସଂଗ୍ରହ, ଓ ସଞ୍ଚୟ ପାଇଁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାମାନ ବିକାଶ କରିଛନ୍ତି ।

(v) ଆର୍ଦ୍ରକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ – ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ, ମୌସୁମୀ ମାସରେ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ପାଇଥାଏ । ଏଠାରେ ଆର୍ଦ୍ର କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ଯାହା ଧାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମସଲା ଆଦି ଚାଷ କରିବାପାଇଁ ବେଶ୍ ଅନୁକୂଳ ।

(vi) ଅର୍ଦ୍ଧଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ – କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମିରେ ଅର୍ଦ୍ଧଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଠାକାର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଗରମ, ଶୀତ ଋତୁରେ ହାଲୁକା ଶୀତ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ମଧ୍ୟମ ଧରଣର ବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ ।

(vii) କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ – ପୂର୍ବ ଭାରତ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଉପଦ୍ଵୀପରେ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । ଏଠାରେ ମୃଦୁ ଶୀତଋତୁ ଓ ମୌସୁମୀ ବାୟୁଦ୍ଵାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୁଷ୍କ ଓ ଆର୍ଦ୍ର ଋତୁ ବା ସମୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ।

ଜଳବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକାରୀ କାରଣ | ନିୟମାକ :
ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ପାଇଁ ଜଳବାୟୁରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ । ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଜାଗତିକ ସ୍ତରର ହୋଇଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଏପରିକି ସ୍ଥାନୀୟ କାରଣରୁ ହୋଇଥାଏ ।

(କ) ଅକ୍ଷାଂଶ :
ବିଷୁବରେଖାଠାରୁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ର ଦୂରତା ଆମେ ଅକ୍ଷାଂଶଦ୍ଵାରା ମାପିଥାଉ । ବିଷୁବରେଖାଠାରୁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଯେତେ ଦୂର ରେ (ଉତ୍ତରକୁ ବା ଦକ୍ଷିଣକୁ) ଥାଏ, ତାହାର ଅକ୍ଷାଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ । ଵି ଷ୍ଠ ବ ରେ ଖ। ଠ । ରେ ଜଳବାୟୁ ଅତି ଉଷ୍ଣ, ଅକ୍ଷାଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହ ଏହା ନାତି ଶୀତୋଷ୍ଣ ଓ ପରେ ଅତି ଥଣ୍ଡା ବା ହିମ ଜଳବାୟୁରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ ।

ବିଷୁବରେଖା ନିକଟବର୍ତୀ ନିମ୍ନ ଅକ୍ଷାଂଶ ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁ ଉଷ୍ଣ ଓ ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳ (ଉଚ୍ଚ ଅକ୍ଷାଂଶ)ରେ ଏହା ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା । ସୌର ରଶ୍ମିର ପତନ କୋଣରେ ତାରତମ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଏପରି ହୋଇଥାଏ । ବିଷୁବ ରେଖାଠାରେ ଲମ୍ବକିରଣ ପଡ଼ିଥାଏ ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଭୂପୃଷ୍ଠର ଅଳ୍ପ ଅଞ୍ଚଳରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ ।

ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୌରରଶ୍ମି ତୀର୍ଯ୍ୟକ ଭାବେ ପଡ଼ିଥାଏ । ଫଳତଃ ସୌର ରଶ୍ମି ଅଧ୍ବକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଛାଡ଼ି ହୋଇ ପଡ଼ିଥାଏ । ତୀର୍ଯ୍ୟକ ରଶ୍ମି ବହୁବାଟ ଦେଇ ଆସୁଥ‌ିବାରୁ ଶକ୍ତି ଅପଚୟ ମଧ୍ଯ ଘଟିଥାଏ । ଫଳତଃ ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଷୁବ ଅଞ୍ଚଳ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ତାପ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ ।

ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଏହି ପ୍ରକାର ସ୍ଥିତି ଦେଖୁ ପାରିବା । ବିଷୁବରେଖା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜରେ ବର୍ଷ ସାରା ଉଷ୍ଣ ବା ଗରମ ଜଳବାୟୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ତେବେ ଉତ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀନଗରର ଜଳବାୟୁ ବେଶ୍ ଶୀତଳ ।

(ଖ) ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ଉଚ୍ଚତା :
ଭାରତରେ ମୁନାର, ଥେନି, ଉଦ୍‌ଗାମଣ୍ଡଳମ୍ (ଉଟି), ମାଡ଼ିକେରୀ, ମହାବଳେଶ୍ଵର, ମାଉଣ୍ଟଆନ୍ତୁ, ସିମଳା, ନୈନିତାଲ, ଦାର୍ଜିଲିଂ, ଦାରିଙ୍ଗିବାଡ଼ି ଆଦି ଅନେକ ଶୈଳନିବାସ ରହିଛି । ଏହି ଶୈଳନିବାସଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନସ୍ଥ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଆମେ ଜାଣିଛେ ଯେ ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧି ସହ ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ।

ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧିସହ ବାୟୁଚାପ ତଥା ବାୟୁର ଘନତା ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ । ବାୟୁର ଘନତା ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଏହା କ୍ରମଶଃ ଶୀତଳ ହୋଇଯାଏ ।

ଭୂପୃଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଦ୍ଵାରା ଉତ୍ତପ୍ତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହି ତାପକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଛାଡ଼ିଥାଏ । ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚରେ ଥିବା ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ବାୟୁ କମ୍ ଗରମ ହୋଇଥାଏ । ହିମାଳୟ ଏତେ ଉଚ୍ଚ ଯେ ଅଧିକାଂଶ ଶୃଙ୍ଗରେ ତାପମାତ୍ରା ହିମାଙ୍କ ତଳେ ରହିଥାଏ । ଫଳତଃ ଏଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଷସାରା ତୁଷାରାଚ୍ଛନ୍ନ ରହିଥା’ନ୍ତି ।

(ଗ) ସମୁଦ୍ର ନିକଟତା :
ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳର ତାପମାତ୍ରାରେ ବିଶେଷ ପାର୍ଥକ୍ୟ ନ ଥାଏ । ସମୁଦ୍ର ଠାରୁ ଦୂର ରେ ପୂ ବ । ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ଗଲେ ଚର ମ ତାପମାତ୍ରା। ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ତାପମାତ୍ରା ଅତ୍ମକ ଓ ଶୀତକାଳରେ ତାପମାତ୍ରା କମ୍ ରହେ ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ ସ୍ଥଳଭାଗ ତୁଳନାରେ ଜଳଭାଗ ବିଳମ୍ବରେ ଗ ର ମ ହୋଇ ଥାଏ ଏବଂ ଡେରି ରେ ମଧ୍ୟ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଥାଏ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁରେ ଜଳଭାଗ ସ୍ଥଳଭାଗଠାରୁ ଥଣ୍ଡା ରହିଥାଏ ଏବଂ ଶୀତ ଋତୁରେ ସ୍ଥଳଭାଗ ତୁଳନାରେ ଜଳଭାଗ ଗରମ ରହିଥାଏ । ଏହି କାରଣ ଯୋଗୁଁ ସମୁଦ୍ର କୂଳର ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଦୂରରେ ଥ‌ିବା ସ୍ଥାନମାନଙ୍କର ତାପମାତ୍ରା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।

ମୁମ୍ବାଇ ଏବଂ ନାଗପୁର ପ୍ରାୟ ସମ ଉଚ୍ଚତାରେ ଅବସ୍ଥିତ । ମାତ୍ର ମୁମ୍ବାଇ ସମୁଦ୍ର ନିକଟରେ ଥ‌ିବାରୁ ଏହା ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଶୀତଳ (ପ୍ରାୟ ୩୨° ସେଲ୍‌ସିୟସ୍) ଓ ଶୀତକାଳରେ ମୃଦୁ ଶୀତଳ (ପ୍ରାୟ ୧୮°, ସେଲ୍‌ସିୟସ୍) ରହିଥାଏ । ମାତ୍ର ନାଗପୁର ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଦୂରରେ ଥ‌ିବାରୁ ଏଠାରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳର ତାପମାତ୍ରା ୪୪° ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ ଏବଂ ଶୀତକାଳର ପ୍ରାୟ ୧୦° ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ ତାପମାତ୍ରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏଥ‌ିରୁ ଜଣାଗଲା ଯେ ମୁମ୍ବାଇର ତାପମାତ୍ରା ବ୍ୟବଧାନ (ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ) ୧୪° ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ ହୋଇଥିବାବେଳେ ନାଗପୁରଠାରେ ଏହା ୩୪° ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଏ ।

(ଘ) ପବନ :
ପବନ ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ମ ବାୟୁରାଶିକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ବୋହି ନେଇଥାଏ । ଥଣ୍ଡା ପବନ କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରର ତାପମାତ୍ରାକୁ କମ୍ କରିଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଗରମ ପବନ ତାପମାତ୍ରାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଦେଇଥାଏ । ପବନ ତାପମାତ୍ରାକୁ ବାଦ୍ ଦେଲେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଆର୍ଦ୍ରତା ଏବଂ ବର୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ।

ଆରବ ଦେଶ ଓ ଆଫଗାନିସ୍ଥାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମରୁଭୂମି ଉପରଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ବାୟୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଷ୍କ ଓ ଉତ୍ତପ୍ତ । ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଉଷ୍ଣ ଲହରୀ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ । ଶୀତକାଳରେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଅତି ଶୀତଳ ବାୟୁ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ ଫଳରେ ଶୀତ ଲହରୀ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ପବନ କେବଳ ତାପମାତ୍ରା ନୁହେଁ ବରଂ ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ।

ଜଳଚକ୍ର : ସମୁଦ୍ର ତଥା ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ଜଳ ବାଷ୍ପ ଆକାରରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ବୃଷ୍ଟି, କୁଆପଥର ଓ ତୁଷାର ଆଦି ଆକାରରେ ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ଫେରିଆସେ । ଏହାକୁ ଜଳଚକ୍ର କୁହାଯାଏ ।

ଭୂ-ଆକୃତି :
ଭୂ-ଆକୃତି (Topography) : କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ଭୂ-ପୃଷ୍ଠର ସାମଗ୍ରିକ ପ୍ରାକୃତିକ ଗଠନକୁ ଭୂ-ଆକୃତି କୁହାଯାଏ । ଏଥ‌ିରେ ପାହାଡ଼, ପର୍ବତ, ଉପତ୍ୟକା, ଢାଲୁ ତଥା ଉପକୂଳ ଆଦି ଭୂ-ରୂପ ରହିଥାଇପାରେ ।

କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଭ୍-ଆକୃତି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- କେନ୍ଦ୍ର ଏସିଆ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୀତଳ, ମରୁଭୂମିରୁ ବହୁଥ‌ିବା ପବନକୁ ହିମାଳୟ ଓ କାରାକୋରମ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ ବାଧା ଦେଇଥାଏ । ଥର୍ ମରୁଭୂମିର ସମପ୍ରାୟ ଭୂମିରେ ପ୍ରବାହିତ ଥଣ୍ଡା ବା ଗରମ ପବନକୁ ବାଧା ଦେବାପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନଥାଏ ।

କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁ ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚିତ ସମସ୍ତ ନିୟମକଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ଵାରାରା ସାମୂହିକଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ । ଜଳବାୟୁ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ସେ ଅଞ୍ଚଳର ତିନି ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧ‌ିକ ବର୍ଷ ଧରି ତାପମାତ୍ରା, ବର୍ଷଣ (ବୃଷ୍ଟିପାତ ତୁଷାରପାତ, କୁହୁଡ଼ି) ଏବଂ ପବନର ଅବସ୍ଥା ଆଦି ଉପାଦାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ଜଳବାୟୁକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳବାୟୁ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଜଳବାୟୁ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ଜଳବାୟୁଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।

ଆବଦ୍ଧ ଉପତ୍ୟକା ଓ କେତେକ ଅରଣ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ଵ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳବାୟୁ ରହିଛି । ସେହିପରି ସହରଗୁଡ଼ିକର ବାୟୁ ତାପମାତ୍ରା ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ଗ୍ରାମୀଣ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ପ୍ରାୟତଃ ଅଧ‌ିକ ଉଷ୍ଣ ରହେ । ସହରାଞ୍ଚଳରେ ବହୁସଂଖ୍ୟାରେ କୋଠାବାଡ଼ି ତଥା କଂକ୍ତିଟର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିର୍ମାଣ ସହ କମ୍ ଗଛଲତା ଦେଖାଯାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ତାପ ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି ଓ ସହରକୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଉତ୍ତପ୍ତ ରଖୁଥାନ୍ତି । ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳବାୟୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ, ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ମାନବ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସୁଖ ସ୍ଵାଚ୍ଛନ୍ଦ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ।

ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ :
ମୌସୁମୀ ଶବ୍ଦଟି ଆରବ ଶବ୍ଦ ‘ମୌସମ୍’ରୁ ଆସିଛି ଓ ଏହାର ଅର୍ଥ ଋତୁ । ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ, ଆଫ୍ରିକା, ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ ସମେତ ଭାରତ ମହାସାଗର ଓ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବାହିତ ଋତୁକାଳୀନ ବାୟୁକୁ ଏହା ବୁଝାଇଥାଏ ।

ମୌସୁମୀ କହିଲେ ବାୟୁ ସହ ତାପମାତ୍ରା, ବାୟୁ ଚାପ ଓ ପବନର ଗତିଶୀଳତା ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ମୌଳିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ । ସଂକ୍ଷେପରେ ମୌସୁମୀ କହିଲେ ସାଧାରଣ ପବନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଋତୁକାଳୀନ ବୃଷ୍ଟିପାତକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।

ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁରେ ଏସିଆର ସ୍ଥଳଭାଗ ବହୁତ ଗରମ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଉପରେ ଏକ ତୀବ୍ର ଲଘୁଚାପ ଅଞ୍ଚଳ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଏହି ସମୟରେ ସମୁଦ୍ର ଶୀତଳ ଥାଏ ଓ ସେଠାରେ ଗୁରୁଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ବାୟୁ ସର୍ବଦା ଗୁରୁଚାପ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସ୍ଥଳଭାଗସ୍ଥ ଲଘୁଚାପ ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ବାୟୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ । ସମୁଦ୍ର ଉପରୁ ଆସୁଥ‌ିବା ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣ୍ଣ ବାୟୁ ଉଷ୍ଣ ସ୍ଥଳଭାଗ ଉପରେ ଘନୀଭୂତ ହୁଏ ଓ ପ୍ରଚୁର ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ ।

ଶୀତଦିନେ ପରିସ୍ଥିତି ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ସେତେବେଳେ ସ୍ଥଳଭାଗ ଜଳଭାଗ ଅପେକ୍ଷା ଶୀଘ୍ର ଶୀତଳ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ ସ୍ଥଳଭାଗ ଉପରେ ଗୁରୁଚାପ ଏବଂ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଉଷ୍ଣ ଜଳଭାଗ ଉପରେ ଲଘୁଚାପ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ । ଫଳତଃ ଏହାଯୋଗୁ ପବନ ଠିକ୍ ବିପରୀତ ଦିଗରୁ ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ଜଳଭାଗ ଆଡ଼କୁ ବହିଥାଏ । ସ୍ଥଳଭାଗସ୍ଥ ବାୟୁରେ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ କମ୍ ଥିବାରୁ ଶୀତକାଳରେ ଏସିଆର ଅଧ୍ଵଂକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ପାଗ ଶୁଖୁଲା ରହେ ।

ଶୀତ ଋତୁର ଆଗମନରେ ପବନ ବିପରୀତ ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ଜଳ ଭାଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ବାୟୁ ଶୁଷ୍କ ଥାଏ । ଏହାରି ପ୍ରଭାବରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ପାଗ ଶୀତଳ ରହେ । ଏହି ବାୟୁର କିଛି ଅଂଶ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପର ଦେଇ ଗତି କଲାବେଳେ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ସଂଗ୍ରହ କରେ ଓ ପୂର୍ବ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର କିଛି ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଷା କରାଏ । ଏହାକୁ ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ କୁହାଯାଏ ।

ମେଘାଳୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ମାଓସିନ୍‌ମ’’ ପୃଥ‌ିବୀର ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳ । ଏଠାରେ ବାର୍ଷିକ ହାରାହାରି ପ୍ରାୟ ୧୧୦୦୦ ମିଲିମିଟର (ଯାହାକି ୧୧ ମିଟର ସହ ସମାନ) ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ ।

କର୍ଣ୍ଣାଟକୀ ଓ ହିନ୍ଦୁସ୍ଥାନୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତରେ ବ୍ୟବହୃତ ଅନେକ ରାଗ ମୌସୁମୀରୁ ପ୍ରେରଣା ପାଇଛି । ମେଘମହ୍ଲାର ଓ ଅମୃତବର୍ଷିନୀ ଭଳି ରାଗ ଦ୍ଵୟକୁ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ନିଆଯାଇପାରେ ।

ଜଳବାୟୁ ଓ ଜନଜୀବନ :


ଆମ ଜୀବନ ଜଳବାୟୁ ସହ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଓ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତି ତଥା ଚାଲିଚଳଣିରେ ଜଳ ବ ୟୁ ର ପ୍ର ଭାବ ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ଭାରତର ବହୁ ପର୍ବପର୍ବାଣି ଋତୁ ଓ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଭିତ୍ତିକ । ଆମର ଜୀବନ ଉପରେ ଜଳବାୟୁ ନି ମ୍ନ ଲି ଖୂ ତ ପକାଇଥାଏ ।

(i) ସାଂସ୍କୃ ତି କ ପ୍ରଭାବ – ଭାରତରେ ପାଳିତ ହେଉଥ‌ିବା ପର୍ବ ପର୍ବାଣି ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧୁକାଂଶ ପର୍ବ କୃଷି ତଥା ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହି ଥାଏ । ଋତୁ ଅନୁସାରେ ଆମର ଖାଦ୍ୟପେୟ, ପରିଧାନ ତଥା ଦୈନିକ ଗତିବିଧ‌ିରେ ବହୁତ ପରି ବ ଉଁ ନ ପରି ଲ କ୍ଷି ତ ହୋଇଥାଏ ।

(ii) ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଭାବ – ଜଳବାୟୁ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ । ମୌସୁମୀ ଜନିତ ସ୍ଵଳ୍ପବୃଷ୍ଟି କୃଷିକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରିଥାଏ । କୃଷି ଶ୍ରମିକମାନେ କାମପାଇଁ ସହର ମୁହାଁ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ମହଙ୍ଗା ହୁଏ । ପିଇବା ପାଣିପାଇଁ ଦୂର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ଶିଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମଧ୍ଯ ପୂର୍ବାନୁମାନିତ ପାଣିପାଗ ଓ ଜଳର ସୁଲଭତା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ସମଗ୍ର ପୃଥ‌ିବୀରେ ଜଳବାୟୁ ଓ ସାମାଜିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଆମେ ସହଜରେ ଅନୁମାନ କରିପାରିବା ।

ଜଳବାୟୁ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ :
ଭାରତରେ ଅନୁଭୂତ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଣିପାଗରେ ଚରମ ପରିସ୍ଥିତି ଜନୀତ ବାତ୍ୟା, ବନ୍ୟା, ଭୂ-ସ୍ଖଳନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳବାୟୁ ଜନିତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଘଟିଥାଏ । ଏସବୁ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଜନଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ କୃଷିହାନି, ସଂରଚନା ଜନିତ କ୍ଷତି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିଥାଏ ।

(କ) ବାତ୍ଯା:
ପ୍ରତିବର୍ଷ ଭାରତର ଉପକୂଳ ମୁଖ୍ୟତଃ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ଅନେ କ ଗୁ ଡ଼ି ଏ ବାତ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥାଏ । ବିଗତ ବ ର୍ଷ ମାନଙ୍କରେ କେତେ କ ବାତ୍ୟା ଅତି ବି ଧ୍ୱଂସକାରୀ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହା ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ମାନବ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ ହାନୀ ସହ ବହୁ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି ।

ଅନେକ ବଡ଼ବଡ଼ ଗଛ ଉପୁଡ଼ି ପଡ଼ିବା ସହ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ମଧ୍ଯ ଘଟିଛି । ଭାରତର ପାଣିପାଗ ବି ଭା। ଗ ଆସୁ ଥ୍ ବ ଝଡ଼ବାତ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥା’ନ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ସୃଷ୍ଟି, ବିବର୍ଭନ ଓ ସ୍ଥଳଭାଗକୁ ଛୁଇଁବା ସ୍ଥାନ ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପୂ ର୍ବ ସୂ ଚ ନା ପ୍ର ଦ। ନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

କେତେକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମୁଦ୍ର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହାର ପାର୍ଶ୍ଵବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳ ଅପେକ୍ଷା ବାୟୁର ଚାପ କମ୍ ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ଲଘୁଚାପ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵ ବାୟୁ ଏହି ଲଘୁଚାପ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଆସେ । ସମୁଦ୍ର ଉପର ଦେଇ ଆସୁଥିବା ବାୟୁ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ଗ୍ରହଣ କରି ବୃଷ୍ଟି କରେ । ଯେତେବେଳେ ଲଘୁଚାପ ତୀବ୍ର ହୁଏ ତାହା ଅବପାତରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଓ ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ପ୍ରବଳ ବେଗରେ ପବନ ସହ ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ ।

ଅବପାତ ବା ବାତ୍ୟାର କେନ୍ଦ୍ରଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ବାୟୁ ଘୂରି ଘୂରି ଉପରକୁ ଉଠିଥାଏ । ଏଥ‌ିରେ ଥିବା ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରାଶକୁ ‘ବାତାବର୍ଭର ଚକ୍ଷୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରଭାବେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପ୍ରଶମନ ବଳ (NDRF – National Disaster Response Force) ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରେ ହେଉଥ‌ିବା ପ୍ରାକୃତିକ ତଥା ମାନବୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ବେଳେ ଧନଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିଥା’ନ୍ତି । ଏନ୍.ଡି.ଆର୍.ଏଫ୍.ର ବାଟାଲିୟାନ ଭାରତର ୧୨ ଗୋଟି ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି । ବାତ୍ୟା, ଭୂ-ସ୍ଖଳନ, ବନ୍ୟା ସମୟରେ ଏହି ଆପଦକାଳୀନ ଜଳ ଉଦ୍ଧାର ଓ ଅପସାରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ଆମ ଓଡ଼ିଶାର କଟକ ସହର ନିକଟସ୍ଥ ମୁଣ୍ଡଳିଠାରେ ୩ୟ ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପ୍ରଶମନ ବଳ ରହିଅଛି ।

(ଖ) ବନ୍ୟା :
ସାଧାରଣ ଭାବେ ଶୁଷ୍କ ରହୁଥିବା ଭୂମି ଜଳମଗ୍ନ ହେଲେ ବନ୍ୟା ହୋଇଥାଏ । କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେଲେ, ଏହା ଜଳଧାରା ଆକାରରେ ପ୍ରବଳ ବେଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହେବାକୁ ଲାଗେ । କାରଣ ଭୂମି ବର୍ଷାଜଳକୁ ବେଶି ଶୋଷିପାରେ ନାହିଁ । ପ୍ରବାହିତ ଜଳଧାରା ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦରେ ମିଶେ ଓ କ୍ରମେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଛୁଳି ପଡ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ । ଫଳରେ ବନ୍ୟା ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବାରମ୍ବାର ବନ୍ୟା ହୋଇଥାଏ । ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, କେରଳ, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଓ ଆସାମ ଆଦି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷଭାବେ ବନ୍ୟାପ୍ରବଣ ।

ପ୍ରକାରାନ୍ତରେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ହିମବାହ ସୃଷ୍ଟ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ତାହା ଉଛୁଳି ପଡ଼େ । ଏହି ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ଶିଳା ଏବଂ ବରଫର ବନ୍ଧକଦ୍ଵାରାରା ଜଳ ଧରି ରଖନ୍ତି । ବରଫ ତରଳିବା ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ଜଳ ଥାଏ । ବରଫ ଅତିଶୀଘ୍ର ତରଳିବା କାରଣରୁ କିମ୍ବା ପ୍ରଚୁର ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେଲେ ଚାପ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଶିଳା ଓ ବରଫର ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ । ଏହାକୁ ‘ହିମ ବିସ୍ଫୋଟ’ କୁହାଯାଏ ଓ ଏହାଯୋଗୁଁ ଧନଜୀବନ ବିଶେଷଭାବେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

ପ୍ରବଳ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେଲେ ଅଧିକାଂଶ ସହରରେ ବନ୍ୟା ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସହରର ଚାପଗ୍ରସ୍ତ ଜଳ ଅନ୍ୟ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଳବାହୀ ନାଳ ଉପରେ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏଥ‌ିପାଇଁ ଦାୟୀ । ଅବ୍ଯବସ୍ଥିତ ନିର୍ମାଣଜନିତ ବାଧାଯୋଗୁଁ ପାଣି ଜମି ବନ୍ୟା ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ସହରର ଅଧିକାଂଶ ଭୂମି, କଂକ୍ରିଟ୍ ବା ପିଚୁରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବାରୁ ତାହା ଜଳ ଶୋଷିପାରେ ନାହିଁ ।

୨୦୧୩ ମସିହାରେ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡରେ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ଲଗାତର ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ହେବା ଯୋଗୁଁ ‘ହିମ ବିସ୍ଫୋଟ’ ହୋଇଥିଲା । ପରେ ପରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଭୂ-ସ୍ଖଳନ ହେଲା । ଭାରତର ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ, ‘କେଦାରନାଥ ମନ୍ଦିର’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଧ୍ୱଂସ ପାଇଥିଲା । ବନ୍ୟାରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଗ୍ରାମ ସହ ବହୁ ରାସ୍ତା ଓ ପୋଲ ଧୋଇ ହୋଇ ଯାଇଥିଲା । ସର୍ବମୋଟ୍ ପ୍ରାୟ ୬୦୦୦ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ହାନି ଘଟିଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଥିଲେ ।

(ଗ) ଭୂ-ସ୍ଖଳନ :
ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା, ଭୂମିକମ୍ପ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଉଦ୍‌ଗୀରଣ ଜନିତ କାରଣ ଯୋଗୁଁ ଶିଳା, ମୃତ୍ତିକା ତଥା ଅସଂଲଗ୍ନ ଶିଳା ସମୂହ ହଠାତ୍ ଉପରୁ ତଳକୁ ଖସିବାକୁ ଭୂ-ସ୍ଖଳନ କୁହାଯାଏ । ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ, ସିକିମ୍ ଏବଂ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ତଥା ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାଧାରଣଭାବେ ଭୂ-ସ୍ଖଳନ ଘଟିଥାଏ । ମୁଖ୍ୟତଃ ମୌସୁମୀ ପ୍ରବାହ ସମୟରେ ହିଁ ଏହି ଘଟଣାମାନ ଘଟିଥାଏ ।

ବିଭିନ୍ନ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ଏସବୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭୂ-ସ୍ଖଳନ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି । ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଙ୍ଗଲକ୍ଷୟ, ଅଣଅନୁମୋଦିତ ରାସ୍ତାଘାଟ ନିର୍ମାଣ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଜଳପ୍ରବାହକୁ ପ୍ରତିରୋଧକାରୀ ଅତ୍ୟଧ୍ୱ ଗୃହନିର୍ମାଣ ଯୋଗୁଁ ଭୂସ୍ଖଳନ ହୋଇଥାଏ ।

(ଘ) ବନାଗ୍ନି :
ବଣ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅଣାୟତ୍ତଭାବେ ଜୋରରେ ବ୍ୟାପୁଥ‌ିବା ନିଆଁକୁ ବନାଗ୍ନି କୁହାଯାଏ । ଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁ ଜନିତ ପରିସ୍ଥିତି, ମରୁଡ଼ି, ବେଗଶାଳୀ ପବନ ଏହି ବନାଗ୍ନି ବ୍ୟାପିବାରେ ଇନ୍ଧନ ଯୋଗାଇଥାଏ । ମଣିଷର ଅସାବଧାନତା ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ । ଅଧିକ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ତୃଣଭୂମି ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ଯଥା- ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଛତିଶଗଡ଼ ତଥା ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଭଳି ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ସାଧାରଣତଃ ବନାଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ।

ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ସହ ବନାଗ୍ନି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇଥାଏ । ପରିବେଶର ଅବକ୍ଷୟ ଘଟେ, ବାୟୁର ଗୁଣବତ୍ତା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଧିବାସୀମାନେ ବିସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଫଳତଃ ଏହା ଯୋଗୁଁ ଉଭୟ ପାରିବେଶିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥାଏ ।

ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (Fossill Fueli) : ନିୟୁତ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ସମୁଦ୍ର ଓ ଶିଳ୍ପାସ୍ତର ତଳେ ମଝି ପୋତି ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭବକ ଧ୍ୱଂସାବଶେଷରୁ କୋଇଲା, ଖଣିଜତୈଳ, ପ୍ରାକୃତିକ ବାଷ୍ପ ଆଦି ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନକାରୀ କଟକୁ ଜୀବାଶ୍ମ ଜୀବନ କୁହାଯାଏ ।

ସ୍ଥିରତା (Resilence) : ସମସ୍ୟା ସହ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର ପୂର୍ବାବସ୍ଥାନକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ସ୍ଥିରତା କୁହାଯାଏ ।

ପ୍ରଶମନ (Mitigation) : ବିଶ୍ଵତାପମାତ୍ରାକୁ କ୍ରମଶଃ କମାଇବା ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ । ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରଶମନ କୁହାଯାଏ ।

ଶାସ୍ତ୍ରୀ (Sustainable) : କୌଣସି ଜିନିଷକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବଜାୟ ରଖୁବାକୁ ସ୍ଥାୟୀ କୁହାଯାଏ

ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ :
ଜଳବାୟୁରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ । ଏହା ବ୍ୟାପକ ବା ଆଞ୍ଚଳିକ ଭିତ୍ତିରେ ହୋଇପାରେ । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାପମାତ୍ରା, ବର୍ଷଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଗଜନିତ ଘଟଣାବଳୀରେ ପରିବର୍ଭନ କାରଣରୁ ହୋଇଥାଏ । ନିୟୁତ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହିଁ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ଥିଲା ।

ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନର ଦହନ, ବନ୍ୟକ୍ଷୟ, ପରିବେଶ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ଶିଳ୍ପୀକରଣ, ଅଧୂକ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀର ଅତ୍ୟଧିକ ତଥା ଅପବ୍ୟବହାରପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଭୋଗ ଆଦି ଏଥ‌ିପାଇଁ ଦାୟୀ ।

ପୃଥ‌ିବୀର ପ୍ରାକୃତିକ ‘ଅଙ୍ଗାର କ ଚକ୍ର’’ରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବାଷ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ୟାସ ଧୀରେ ଧୀରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଆସିଥା’ନ୍ତି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପକୁ ଧରି ରଖୁଥା’ନ୍ତି । ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ‘‘ସବୁଜ ଗୃହ ପ୍ରଭାବ’’ ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଉଷ୍ମ ରଖୁବାଦ୍ଵାରା ଜୀବଜଗତ ତିଷ୍ଠି ରହେ । ବିଗତ କିଛି ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯଥା- ଶିଳ୍ପ, ପରିବହନ ଓ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରୁ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ବିଭିନ୍ନ ସବୁଜ ଗୃହ ଗ୍ୟାସ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି । ସବୁଜ ଗୃହ ଗ୍ୟାସ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ଅହେତୁକ ବୃଦ୍ଧି ଅଧ୍ବକ ତାପ ଧରି ରଖୁଛି । ଫଳତଃ ବିଶ୍ଵ ତାପମାତ୍ରାର ଦ୍ରୁତବୃଦ୍ଧିରେ ଏହା ସହାୟକ ହୋଇଛି । ଏହାଯୋଗୁଁ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଜଳବାୟୁ ଧାରା ସହ ନିଜକୁ ଖାପଖୁଆଇ ଚଳିଆସୁଥୁବା ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ମାନବ ସମାଜରେ ବିଘଟନ ଦେଖାଯାଉଛି ।

ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ଵାରା ହିଁ ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତତ ରହିପାରିବା । ବିଭିନ୍ନ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ବ୍ୟବହାର ର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥାଏ । ଏହା ସ୍ଥିରତା ବା ପ୍ରତିରୋଧକାରୀ କ୍ଷମତା ସୃଷ୍ଟି ତଥା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହ ଖାପଖୁଆଇ ଚଳିବାପାଇଁ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ।

ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଦୁନିଆରେ ଭାରତ ସମେତ ପୃଥ‌ିବୀ ବ୍ୟପୀ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର କ୍ଷୟକ୍ଷତି ହ୍ରାସ କରିବାପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପମାନ ନେଉଛନ୍ତି । ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଜ ଗୃହ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗମନ ହ୍ରାସ, ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତିକ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି ତଥା ଜୀବନଧାରଣର ବିକାଶ ଆଦି କେତେକ ଉଦାହରଣ ଅଟେ ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

1. ସରକାର ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜନିତ ଭାରତର ବିବିଧ ଜଳବାୟୁ ଓ ଏହାର ଭୂଗୋଳ ବିଶେଷତଃ ପର୍ବତ, ମରୁଭୂମି ଓ ମାଳଭୂମିଗୁଡ଼ିକଦ୍ଵାରା ଗଢ଼ା ହୋଇଛି ।
2. ପାଗ ସ୍ଵସ୍ଥାୟୀ ଅଟେ । ବାର୍ଷିକ ଭିତ୍ତିରେ ଋତୁର ପୁନରାଗମନ ହୋଇଥାଏ ଓ ଜଳବାୟୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପାଗର ଧାରାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।
3. ଜଳବାୟୁକୁ ଅକ୍ଷାଂଶ, ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ଉଚ୍ଚତା, ସମୁଦ୍ର ସମୀପତା ଓ ଭ୍-ଆକୃତି ଆଦି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ।

Go through BSE Odisha Class 7 Social Science Notes Odia Medium Chapter 2 ପାଣିପାଗକୁ ବୁଝିବା to understand important topics more clearly.

7th Class Social Science Chapter 2 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 7 Social Science Chapter 2 Notes Odia Medium

‘ପାଣିପାଗରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପୃଥୁବୀ ତଥା ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷରେ ନୂତନତା ଆଣିଥାଏ’’
ମାର୍ସେଲ୍, ପ୍ରୋଷ୍ଟ, ଫରାସୀ ଔପନ୍ୟାସିକ

ବିଷୟଭିତ୍ତିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ

ପାଣିପାଗ ଓ ଏହାର ଉପାଦାନ :
ଶୀତ ଋତୁରେ ନିଜକୁ ଉଷୁମ ରଖୁବା ପାଇଁ ଆମେ ଶୀତ ପୋଷାକ ବ୍ୟବହାର କରୁ । ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ଶରୀରକୁ ଶୀତଳ ଓ ଆରାମ ରଖୁବାଭଳି ପୋଷାକ ଆମେ ବ୍ୟବହାର କରୁ । ପ୍ରକୃତ ପକ୍ଷେ, ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଋତୁରେ ଆମ ଶରୀର ଦେଉଥ‌ିବା ସଙ୍କେତର ଫଳ, ଅପରପକ୍ଷେ ଆମ ଶୀରରହିଁ ପାଗକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ ।

ପାଗ କ’ଣ ?

ପାଗ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଗ କୁହାଯାଏ ।
ବାୟୁମଣ୍ଡଳ – ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ଗ୍ୟାସୀୟ ସ୍ତରକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ । ଏଥିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଗ୍ୟାସ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ବାୟୁ କୁହାଯାଏ ।

ଟ୍ରପୋସ୍ପିୟର – ପୃଥ‌ିବୀକୁ ଲାଗି ରହିଥ‌ିବା ବାୟୁର ସର୍ବନିମ୍ନ ସ୍ତରକୁ ଟ୍ରପୋସ୍ପିୟର କୁହାଯାଏ ।

ଟ୍ରପୋସ୍ଫିୟର ସ୍ତରରେ ଭୂ-ଭାଗସ୍ଥ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷଲତା, ପଶୁପକ୍ଷୀ, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି ବାସ କରିଥାନ୍ତି ଓ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ସ୍ତରରେ ପାଣିପାଗ ଜନିତ ସମସ୍ତ ଘଟଣାବଳୀ ଘଟିଥାଏ ।

ଟ୍ରପୋସ୍ପିୟର ଭୂ-ଭାଗରୁ ୬ ରୁ ୧୮ କିଲୋମିଟର ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ । ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ସ୍ତର ଉଚ୍ଚତା ସର୍ବନିମ୍ନ (କାରଣ ଏଠାକାର ଶୀତଳ ବାୟୁ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇଥାଏ) କ୍ରାନ୍ତିମଣ୍ଡଳରେ ଏହାର ବିସ୍ତୃତି ଅଧ୍ବକ (କାରଣ ଏଠାରେ ଉଷ୍ଣବାୟୁ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥାଏ) ।

ପାଗକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ନିମନ୍ତେ ଆମେ ଥଣ୍ଡା, ଗରମ, ବର୍ଷା, ମେଘୁଆ, ଝଡ଼, ପବନ, ତୁଷାରପାତ ଆଦି ଶବ୍ଦର ଉପଯୋଗ କରିଥାଉ ।

ପାଗର ଉପାଦାନ :
ପାଗର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା-

ତାପମାତ୍ରା : ବାୟୁମଣ୍ଡଳ କେତେ ଉଷ୍ଣ ବା ଶୀତଳ ।
ବର୍ଷଣ : ଆକାଶରୁ ପଡୁଥିବା ଜଳର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରରୂପ ଯଥା- ବୃଷ୍ଟିପାତ, ତୁଷାରପାତ, ହିମ ମିଶ୍ରିତ ବୃଷ୍ଟି ବା କୁଆପଥର ବୃଷ୍ଟି ଇତ୍ୟାଦି ।
ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପ : ଭୂପୃଷ୍ଠରେ ଅନୁଭୂତ ଆମ ଉପରେ ଥିବା ବାୟୁର ଓଜନ ।
ପବନ : ଗତିଶୀଳ ବାୟୁର ବେଗ ଓ ଦିଗ ।
ଆର୍ଦ୍ରତା : ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଉପସ୍ଥିତ ଜଳୀୟବାଷ୍ପର ପରିମାଣ ।

ତୁଷାରପାତ (Sleet) : ହିମ କିମ୍ବା ଆଂଶିକ ହିମବୃଷ୍ଟିକୁ ତୁଷାରପାତ କୁହାଯାଏ ।

କୁଆପଥର (Hail) : ଆକାଶରୁ ବର୍ଷା ପରି କ୍ଷୁଦ୍ର, କଠିନ ବରଫର ଗୋଲାକାର ବୃଷ୍ଟିପାତକୁ କୁଆପଥର କହନ୍ତି ।

ଜଳୀୟବାଷ୍ପ (Water vapour) : ତରଳ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଜଳର ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ କହନ୍ତି ।

ପୂର୍ବାନୁମାନ (Forecast) : ଘଟଣା ଜାଣିବା ପୂର୍ବରୁ ଅନୁମାନ କରିବା (ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଗ) ।

ଆଦିମ କାଳରୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଅଭିଜ୍ଞତାରୁ ପାଗର ପୂର୍ବାନୁମାନ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତିର ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍‌ଭାବେ ବୁଝିପାରିଛି ।

ଅଳ୍ପ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଡୁଥ‌ିବା ପକ୍ଷୀ, ଅଣ୍ଡା ବୋହି ନେଉଥ‌ିବା ପିମ୍ପୁଡ଼ି, ବିଭିନ୍ନ ମଞ୍ଜି ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବା ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ବେଙ୍ଗ ରଡ଼ି, ଶଙ୍କୁ ବିଶିଷ୍ଟ ପାଇନ୍ ଫଳର ପେନ୍ଥା ଖୋଲିବା ଓ ବନ୍ଦ ହେବା ଆଦି ଘଟଣା ଆଗାମୀ ସମୟରେ ଝଡ଼ ବର୍ଷା ହେବାର ମୂଲ୍ୟବାନ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ।

ପ୍ରକୃତିପ୍ରଦତ୍ତ ସୂଚନା ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :
ପାଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାର ଆଗାମୀ ସୂଚନା ପିମ୍ପୁଡ଼ିମାନଙ୍କ ବ୍ୟବହାରରେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ । ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଆଚରଣ ଭାବେ ପିମ୍ପୁଡ଼ିମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଅଣ୍ଡାଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା ପାଗ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାର ଆଗାମୀ ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ ।

ବର୍ଷା ଆଗମନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସୂଚନା ସ୍ଵରୂପ ବେଙ୍ଗଟିଏ ରଡ଼ି କରୁଛି ।

ପାଇନ୍ ର ଶଙ୍କାକୃତି ଫଳ ବାୟୁ ମଣ୍ଡଳ ର ଆର୍ଦ୍ରତା ଦ୍ଵାର । ଖୋଲିବା ଏବଂ ବନ୍ଦ

ପରିବେଶରେ ଏହି ଫଳ ତା’ର ମଞ୍ଜିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାପାଇଁ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥାଏ । ପାଗ ଶୁଖୁଲା ଥିଲେ ଫଳଟି ଖୋଲିଯାଏ ଓ ବୀଜବିକ୍ଷେପ ହୁଏ ।

ପାଗ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର :
କିଛି ଶତାବ୍ଦୀଧରି ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ପାଗର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ମାପିବା ତଥା ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ପଦ୍ଧତିମାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି । ଉପଲବ୍ଧ ସୂଚନା ଆଧାରରେ ଜଳବାୟୁବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆଗାମୀ କିଛି ଘଣ୍ଟା, କିଛି ଦିନ ବା କିଛି ସପ୍ତାହରେ ପାଗ କିପରି ଆଚରଣ କରିବ ତା’ର ପର୍ବାନୁମାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାନ୍ତି ।

(କ) ତାପମାତ୍ରା :

ଜ୍ଵର ମାପିବାପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତାପମାନ ଯନ୍ତ୍ର ଯଥା- ଜ୍ଵର ମାପକ ତାପମାନ ଯନ୍ତ୍ର ପରୀକ୍ଷାଗାର ତାପମାନ ଯନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ । ତାପମାତ୍ରାର ମାନକ ଭାବେ ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ ମାନ ଓ ଫାରେନ୍‌ହିଟ୍ ମାନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ଏକ ଶୀତଳ ଗୃହର ତାପମାତ୍ରା ଯଦି ୧୫ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ (୧୫°C) ଉଲ୍ଲେଖ ହେବ, ତେବେ ଏହା (୫୯°F) ଫାରେନ୍‌ହିଟ୍ ସହ ସମାନ ।

କେତେକ ତାପମାନ ଯନ୍ତ୍ର କେବଳ ଆଖପାଖ ପରିବେଶର ତାପମାତ୍ରା ମାପ କରନ୍ତି । ଆଉ କେତେକ ଦୈନିକ ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରା ରେକର୍ଡ଼ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଅଳଂକାଂଶ ଥର୍ମୋମିଟରରେ ଏକ ରଙ୍ଗୀନ୍ ତରଳପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଏହା ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥାଏ ।

ଡିଜିଟାଲ ଥର୍ମୋମିଟରରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଅଧ୍ବକ ତଥ୍ୟ ମିଳିପାରୁଥିବାରୁ ଆଜିକାଲି ଏହାର ବ୍ୟବହାର ଅଧ୍ୟକ ହେଉଛି ।

ତାପମାତ୍ରା ବ୍ୟବଧାନ : କୌଣସି ଦିନରେ ସାଧାରଣଭାବେ ୨୪ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧ‌ିକ ତାପମାତ୍ରା ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରାର ବ୍ୟବଧାନକୁ ବୁଝାଏ ।

ହାରାହାରି ଦୈନିକ ତାପମାତ୍ରା : କୌଣସି ଦିନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରା ଓ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରାକୁ ଯୋଗ କରି ଦୁଇ (୨)ରେ ହରଣ (ଭାଗ) କରିବାଦ୍ଵାରା ଉପଲବ୍‌ଧ ହୋଇଥାଏ ।

ଭାରତ ପାଣିପାଗ ବିଭାଗ ୧୮୭୫ ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହାର ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ‘‘ଆଦିତ୍ୟାଚ୍ ଜାୟତେ ବୃଷ୍ଟି’’ ଅର୍ଥାତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ବର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ଏହି ବାକ୍ୟାଶଟି ‘ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ମନୁଗ୍ଧ ତିରୁ ଉଦ୍ଧୃତ ହୋଇଛି ।’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ଳୋକଟିର ଅର୍ଥ ହେଲା, ‘ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ବର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବର୍ଷାରୁ ଖାଦ୍ୟ ଆସେ, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟରୁ ଜୀବଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ ।’’

ଆଖପାଖ ପରିବେଶ (Ambient) : ଅପେକ୍ଷାକୃତ ପାଖାପାଖୁ ଅଞ୍ଚଳ ।

ପରିସଂଖ୍ୟାନ (Statistics) : ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତିରେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ତଥା ସେଗୁଡ଼ିକର ବିଶ୍ଳେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣାବଳୀର ପ୍ରରୂପକୁ ଚିହ୍ନିବା ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିବା ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା | କୌଶଳକୁ ବୁଝାଏ ।

(ଖ) ବର୍ଷଣ :
କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଷାର ପରି ମାଣ, ପରି ମାପକ ଯନ୍ତ୍ର (ରେନ୍ ଗଜ୍) ଦ୍ଵାର। ମପାଯାଏ । ଏହି ଯନ୍ତ୍ରର ଉପର ଅଂଶରେ ଏକ କାଚ କାହାଳୀ ଥାଏ । କାହାଳୀର ନିମ୍ନଭାଗ ଏକ ସିଲିଣ୍ଡର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ ।

ବର୍ଷା ହେଲେ କାହାଳୀ ଉପରେ ପଡୁଥିବା ଜଳ ସି ଲି ଣ୍ଡର ମଧ୍ୟକୁ କରେ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ଏକ ଇଞ୍ଚ/ମିଲିମିଟର ଦିଗଥ‌ିବା ମାପକ ସଂଯୁକ୍ତ ଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ଯେତେବେଳେ ସିଲିଣ୍ଡର ୫ ମି . ମି . ହୁଏ ସେତେ ବେଳେ ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ୫ ମି.ମି. ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ ।

(ଗ) ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଚାପ :
ଝଡ଼ ତୋଫାନ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମ ଉପର ଓ ଚାରିପାର୍ଶ୍ଵର ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଓଜନ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ଚାପ ଯୋଗୁଁ ପାଗ ଭାରି ଭାରି (ଗୁମ୍‌ ସୁମ୍) ଲାଗି ଥାଏ ।

ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାୟୁଚାପର ମାତ୍ରା ଅଧ‌ିକ ଥାଏ ଏବଂ ସ୍ଥାନର ଉଚ୍ଚ ତା ବୃଦ୍ଧି ସହ ଏହା ହ୍ରାସପାଇଥାଏ ।
ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନରେ ବାୟୁ ପତଳା ଥାଏ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ କମ୍ ମିଳିଥାଏ ।

ରକ୍ତରେ ଅମ୍ଳଜାନ କମ୍ ମିଶୁଥିବାରୁ ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ିବାପାଇଁ ଶରୀରକୁ ଅଧୂକରୁ ଅଧିକ ପରିଶ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚତାରେ ମଣିଷ ବେଳେବେଳେ ଅଣନିଃଶ୍ଵାସୀ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇବା ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ ।

ସମୁଦ୍ର ଉପକୂଳରେ ଉପରେ ବା ତଳେ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଳେବେଳେ ବାୟୁଚାପ ନାଟକୀୟଭାବେ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ଯାହାକୁ ଜଳବାୟୁ ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ଅବପାତ’ ବା ‘ଲଘୁଚାପ କେନ୍ଦ୍ର’ ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି । ଅବପାତ ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିଝଡ଼ ବା ବାତ୍ୟାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ ।

ବାରୋମିଟର ନାମକ ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବାୟୁଚାପ ମପାଯାଏ । ମିଲିବାର ଏକକଦ୍ଵାରା ବାୟୁଚାପ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥାଏ । (ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହାକୁ ଏମ୍.ବି. କୁହାଯାଏ ।)

ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରେ ସାଧାରଣ ବାୟୁ ଚାପ ୧୦୧୩ ମିଲିବାର ହୋଇଥାଏ । ବାୟୁଚାପ ୧୦୦୦ ମିଲିବାରରୁ କମିଗଲେ, ଅବପାତରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହେବା (Acclimatise) : ନୂତନ ଜଳବାୟୁ କିମ୍ବା ନୂତନ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ଖାପଖୁଆଇ ଚଳିବା ।

ପବନ୍ଦ :

1. ଗତିଶୀଳ ବାୟୁକୁ ପବନ କୁହାଯାଏ ।
2. ବାୟୁ ଉଚ୍ଚଚାପ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ନିମ୍ନ ଚାପ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ ।
3. ପବନର ଦୁଇଟି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ରହିଛି, ଯଥା ବେଗ ଓ ଦିଗ । ଏହି ଦୁଇଟିଦ୍ଵାରା ପବନର ବିଶେଷତା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ ।
4. ପବନର ବେଗ ଓ ଦିଗ ପାଣିପାଗର ପୂର୍ବ ସୂଚନା ଦେବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।
5. ନୌଚାଳନା ତଥା ଉଡ଼ାଜାହାଜ ଚଳାଚଳରେ ପବନର ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ରହିଛି । ସେଥ‌ିପାଇଁ ନାବିକ ତଥା ବୈମାନିକମାନେ ପବନର ବେଗ ତଥା ଦିଗ ବିଷୟରେ ସଚେତନ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
6. କୃଷକମାନେ ମଧ୍ୟ ପବନର ଦିଗକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ବର୍ଷାର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିଥା’ନ୍ତି । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ବେଗଶାଳୀ ପବନ ମୃତ୍ତିକାକୁ ଶୀଘ୍ର ଶୁଷ୍କ କରିଦେଇଥାଏ ।

ପବନର ବେଗ କିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ? :
ଦିଗବାରେଣୀ ବା ଉଇଣ୍ଡଭେନ୍ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ପବନର ଦିଗ ମପାଯାଏ ।

ଏହି ଯନ୍ତ୍ରରେ ଏକ ଖମ୍ବ ଉପରେ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣା ୟମାନ ତୀର ଲାଗିଥାଏ । ଏହାର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ଵ ମୁନିଆ ଅପର ପାର୍ଶ୍ଵ ଟି ମାଛ ଲାଞ୍ଜ ସଦୃଶ ଚ ଉଡ଼ା ହୋଇଥାଏ । ପବନ ବହିଲେ ମୁନିଆ ପାର୍ଶ୍ଵଟି ପବନ ଯେଉଁ ଦିଗରୁ ବହୁଛି ସେହି ପଟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ପବନ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ବହୁଥୁଲେ ତୀରଟି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାହିଁଥାଏ । ପୁଚ୍ଛ ପାର୍ଶ୍ଵଟି ଏହାର ବିପରୀତ ଦିଗ ଅର୍ଥାତ୍ ଉତ୍ତର ପଟେ ଥାଏ । ଏହା ଅତି ହାଲୁକା ପବନରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କରେ ।

ଉଡ଼ାଜାହାଜ ପଡ଼ିଆମାନଙ୍କରେ ଥ‌ିବା ପବନ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶକଗୁଡ଼ିକୁ ‘ବାତାଶଙ୍କୁ (Wind sock) କୁହାଯାଏ । ଏହା ବୈମାନିକମନକୁ ଉଡ଼ାଜାହାଜ ଉଡ଼ାଣ ଓ ଅବତରଣ ସମୟରେ ପବନର ଦିଗ ଜାଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକାରର ଶଙ୍କୁ କଳକାରଖାନାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଥୁରୁ ଧୁଆଁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ୟାସ୍‌ ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ ।

ବାୟୁର ବେଗ ମାପିବାପାଇଁ ଆନିମ୍ନୋମିଟର ନାମକ ଏକ ସରଳ ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏଥିରେ ତିନୋଟି ବା ଚାରୋଟି ଅର୍ଦ୍ଧ ଗୋଲାକାର ଧାତବ କପ୍ ରହିଥାଏ । ଏହି କପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବଭାବେ ଥିବା ଏକ ଧାତବ ଖମ୍ବ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଥାଏ ।

ପବନ ବହିଲେ, କପ୍ ଭିତରେ ପବନ ପଶେ ଓ କପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗେ । ପବନର ବେଗ ବୃଦ୍ଧି ସହ କପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଅଧ୍ଵରୁ ଅଧୁକ ବେଗରେ ଘୂରିଥା’ନ୍ତି ।

ଧାତବ ଖମ୍ବର ମୂଳରେ ଘଣ୍ଟାପରି ଏକ ପରିମାପକ ଯନ୍ତ୍ର ଥାଏ । ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଟି ତାରଦ୍ଵାରା କପଗୁଡ଼ିକ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ । ଫଳତଃ ପବନର ବେଗ ନିମ୍ନରେ ଥ‌ିବା ମାପ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଜଣାପଡ଼େ । କପ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ କେତେଥର ଘୂରିଛନ୍ତି ତାହା ମାପକ ଯନ୍ତ୍ର ହିସାବ ରଖେ ଏବଂ ବାୟୁର ବେଗକୁ କି.ମି. (କିଲୋମିଟର) ପ୍ରତି ଘଣ୍ଟା ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରେ ।

(ଙ) ଆର୍ଦ୍ରତା:
ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଜଳୀୟବାଷ୍ପର ପରିମାଣକୁ ଆର୍ଦ୍ରତା କୁହାଯାଏ ।

ଆର୍ଦ୍ରତାର ପରିମାଣ, ‘ତାପମାତ୍ରା, ପବନ, ବାୟୁଚାପ ଓ ସ୍ଥାନ ଆଦିଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ ।

ବାୟୁରେ ଜାଳୀୟବାଷ୍ପର ପରିମାଣ ‘ଆପେକ୍ଷିକ ଆର୍ଦ୍ରତା’ରେ ଶତକଡ଼ା ହିସାବରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ । ବାୟୁରେ ଆଦୌ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ନଥୁଲେ ଆପେକ୍ଷିକ ଆର୍ଦ୍ରତା ୦% (ଶୂନ୍ୟ ଶତକଡ଼ା) ଏବଂ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥଲେ ଆପେକ୍ଷିକ ଆର୍ଦ୍ରତା ୧୦୦% (ଶହେ ଶତକଡ଼ା) ହୋଇଥାଏ । ଶୁଷ୍କ ପାଗରେ ଆପେକ୍ଷିକ ଆର୍ଦ୍ରତା ୨୦% ରୁ ୪୦% ମଧ୍ଯରେ ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ର ପାଗରେ ଏହା ୬୦%ରୁ ୮୦% ରହିଥାଏ ।

ଆର୍ଦ୍ରତାର ପରିମାଣକୁ ‘ହାଇଡ୍ରୋମିଟର’ ନାମକ ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ଵାରା ମପାଯାଇଥାଏ ।

ହାଇଡ୍ରୋମିଟର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅଟେ । ମୂଳତତ୍ତ୍ଵ ବା ନୀତି ଆଧାରରେ ହାଇକ୍ରୋମିଟରକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।

ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଆଦି ଶିଳ୍ପରେ ଆର୍ଦ୍ରତାର ନିରୂପଣ ବେଶ୍ ଗୁରୁତ୍ଵ ବହନ କରିଥାଏ ।

ସଂଗ୍ରହାଳୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆର୍ଦ୍ରତା ନିରୀକ୍ଷଣ କରିଥା’ନ୍ତି । କାରଣ ଶୁଷ୍କ ପରିବେଶରେ ହିଁ ସେଠାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ସଂରକ୍ଷିତ ରହିଥାଏ ।

ଜଳବାଷ୍ପୀଭୂତ ହେଲେ ଶୀତଳତା ପ୍ରଦାନ କରେ ।

ବାୟୁରେ ଅଧ‌ିକ ପରିମାଣର ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ଥିଲେ ବାଷ୍ପୀଭବନ ମନ୍ଥର ହୋଇଥାଏ । ଏପରି ଅବସ୍ଥା ମୂଖ୍ୟତଃ ବର୍ଷାଦିନେ ଦେଖାଯାଏ ।

ପାଣିପାଗ କେନ୍ଦ୍ର :
ପାଣି ପାଗକୁ ମାପିବାପାଇଁ ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଣିପାଗ କେନ୍ଦ୍ର ରେ ଥାଏ । ଫଳରେ ପାଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ଅନୁସରଣ ସହଜ ହୋଇଥାଏ ।

ସମସ୍ତ ପାଣିପାଗ ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ବ୍ୟବଧାନରେ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ମାନ ଚି ତ୍ରୀକ ର ଣ ଓ ପାଣି ପାଗ ର ପୂର୍ବାନୁମାନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।

ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ପାଣିପାଗ କେନ୍ଦ୍ର :
ଆଜିକାଲି ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ପାଣିପାଗ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ (AWS – Automated Weather Station) ସ୍ଥାପନ କରାଗଲାଣି ।

ଏହି ସବୁ କେନ୍ଦ୍ର ଗୁ ଡ଼ି କରେ ସେନ୍ ସର ଦ୍ଵାର। ତାପମାତ୍ରା, ଆର୍ଦ୍ରତା, ପବନର ବେଗ ଓ ଦିଗ, ବର୍ଷଣ, ବାୟୁଚାପ ଭଳି ପାଣିପାଗ ତଥ୍ୟ ସଂଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ ।

ମନୁଷ୍ୟର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିନା ମିଳୁଥିବା ଏହି ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବେଶ୍ ସଠିକ୍ ଓ ଉଚିତ ସମୟରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଗୁଡ଼ିକ କୃଷି, ଉଡ଼ାଜାହାଜ ଚଳାଚଳ, ପାଣିଜାହାଜ ଚଳାଚଳ ତଥା ପରିବେଶ ନିରୀକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି ।

୨୦୨୩ ମସିହାରେ ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ୪୮୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ଥିବା ସିକିମ୍ବର ଏକ ତୁଷାର ହ୍ରଦଠାରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ପାଣି ପାଗକେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିଛି । ଏହି କେନ୍ଦ୍ର ଆଞ୍ଚଳିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ପାଣିପାଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଗୁଆ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରୁଛି ।

ପାଣିପାଗର ଆଗାମୀ ସୂଚନା :
ଜଳବାୟୁ ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ପାଣିପାଗର ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ପାଣିପାଗର ପୂର୍ବାନୁମାନ ଆଜିକାଲି ବେଶି ଗୁରୁତ୍ଵ ବହନ କରୁଛି । କାରଣ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ମରୁଡ଼ି, ବନ୍ୟା ବାତ୍ୟା ଭଳି ଚରମ ଅବସ୍ଥା ବାରମ୍ବାର ସଙ୍ଗଠିତ ହେବାବେଳେ ପାଣିପାଗର ସତର୍କ ସୂଚନା ଆମକୁ ଅନେକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରୁଛି ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ସାମୁଦ୍ରିକ ଝଡ଼ତୋଫାନ ହେବାର ଆଗୁଆ ସୂଚନା ମିଳିଲେ, ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଡଙ୍ଗା ନେଇ ଯାତ୍ରା ନ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଇଥାଏ । ବାତ୍ୟାର ସମ୍ଭାବନା ଥିଲେ ସମଗ୍ର ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳର ଅଧ୍ଵବାସୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ।

ପ୍ରଦତ୍ତ ଭାରତ ମାନଚିତ୍ରକୁ ଦେଖ । ଏହି ମାନଚିତ୍ର ଭାରତ ପାଣିପାଗ ବିଭାଗଦ୍ଵାରା ୨୦୨୪ ମସିହା ମେ ମାସ ୧୯ତାରିଖରେ ଜାରି କରାଯାଇଛି । ଏଥ‌ିରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କର ଏବଂ ମାନଚିତ୍ରରେ ଦିଆଯାଇଥବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତୀକକୁ ପରିସ୍ଥିତି ସହ ସମ୍ପର୍କିତ କର ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

1. କୌଣସି ସ୍ଥାନର ପାଗର ସଂଜ୍ଞା ତାହାର ତାପମାତ୍ରା, ଆର୍ଦ୍ରତା, ବର୍ଷଣ, ପବନ, ବାୟୁ ଚାପ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥାଏ ।
2. ଏହିସବୁ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ଅବସ୍ଥା ବା ପରିମାଣ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଥାଏ । ଏଥୁରୁ ସଂଗୃହୀତ ତଥ୍ୟ ପାଗ ଅନୁସରଣ ଓ ପୂର୍ବାନୁମାନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।
3. ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ପାଣିପାଗରେ କୌଣସି ଏକ ଉପାଦାନରେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ- ଜୁଲାଇ ମାସରେ ବୃଷ୍ଟିପାତ, ମଇ ଓ ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ତାପମାତ୍ରା, ବାତାବର୍ତ୍ତ ‘ଗତି ସମୟରେ ବାୟୁଚାପ ଏବଂ ଲୁ’ (ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳରେ ପ୍ରବାହିତ ବେଗଶାଳୀ ଧୂଳି ଓ ବାଲି ମିଶା ପବନ) ପବନ ଓ ବନାଗ୍ନି କ୍ଷେତ୍ରର ପବନର ପ୍ରଭାବ ବିଶେଷଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ।
4. ପାଣିପାଗ ଜଳବାୟୁ ସହିତ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ।

Go through BSE Odisha Class 7 Social Science Notes Odia Medium Chapter 1 ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ବିବିଧତା to understand important topics more clearly.

7th Class Social Science Chapter 1 Notes Odia Medium

BSE Odisha Class 7 Social Science Chapter 1 Notes Odia Medium

‘‘ଆମ ପାଇଁ ଆମ ଦେଶ (ଭାରତ) ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଅନ୍ୟଦେଶମାନଙ୍କଠାରୁ ପୃଥକ୍ ଏବଂ ତାହାହିଁ ଭାରତକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରିଛି ।’’
ଶ୍ରୀ ଅରବିନ୍ଦ

ବିଷୟଭିଭିକ ସୂଚନା ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ
ଭାରତ ପୃଥ‌ିବୀର ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ ଏବଂ ଏସିଆ ମହାଦେଶର ଏକ ଅଂଶ । ପାକିସ୍ତାନ, ବଙ୍ଗଳାଦେଶ, ନେପାଳ, ଭୂଟାନ୍, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଏବଂ ମିଆଁମାର ଭାରତର ପଡୋଶୀ ଦେଶ ଓ ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହ ଭାରତ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ସୁସଙ୍ଗଠିତ ଭୂଖଣ୍ଡ ଗଠନ କରେ, ଯାହାକୁ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ କୁହାଯାଏ ।

ଆଲୋଚନା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତକୁ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ ଯଥା- (୧) ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବୃହତ୍ ପର୍ବତମାଳା, (୨) ଗଙ୍ଗା ଓ ସିନ୍ଧୁ ବିଶାଳ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ, (୩) ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ, (୪) ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି, (୫) ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ।

ଭାରତର ଉତ୍ତରରେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ରୂପେ ରହିଅଛି । ପଶ୍ଚିମ ଭୂଭାଗରେ ଥର୍ ମରୁଭୂମି ଏବଂ ଜଳଭାଗ ରୂପେ ଆରବ ସାଗର ଏହାର ପଶ୍ଚିମ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଛି । ଦକ୍ଷିଣରେ ଭାରତ ମହାସାଗର ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଛି, ଏହି ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭାରତକୁ ଏସିଆର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ପୃଥକ୍ କରୁଛି । ଫଳତଃ ଭାରତର ଜଳବାୟୁ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଇତିହାସ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା ବହନ କରୁଛି ।

ମାନଚିତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ରଙ୍ଗ ଆମକୁ ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ବିବିଧତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ । ଏଥ‌ିରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଚ୍ଚତାକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ ।

ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା :
ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ହି ମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାରେ ତରଳୁଥିବା ବରଫ ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ସିନ୍ଧୁ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ । ଏହି ନଦୀ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପନଦୀଗୁଡ଼ିକ କୋଟି କୋଟି ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ପାନୀୟ ଜଳ, କୃଷି କ ଳ କ । ର ଖାନ । କୁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ହିମାଳୟକୁ ‘ଏସିଆର ଜଳଦୁର୍ଗ’’ (Water Tower of Asia) ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି ।

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ସେଠାରେ ଅନେକ ମଠ, ମନ୍ଦିରମା ଗଢ଼ିଉଠିଛି ।

ହିମାଳୟ ସୃଷ୍ଟି : ‘ଏକ କୌତୁହଳପ୍ରଦ କାହାଣୀ’’
ନିୟୁତ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଭାରତ ଗଣ୍ଡୱାନାଲାଣ୍ଡ ନାମକ ଏକ ବିଶାଳ ଭୂଭାଗର ଏକ ଅଂଶ ଥିଲା । ଏହା ଆଫ୍ରିକା ମହାଦେଶର ପଡ଼ୋଣୀ ଥିଲା ।

ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ ଭାରତ ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲା । ପ୍ରାୟ ୫୦ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଏହା ୟୁରେସିଆ (ୟୁରୋପ, ଏସିଆ) ଭୂଭାଗର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେଲା ଏବଂ ଏହାସହ ଧକ୍‌କା ଖାଇଲା, ୟୁରେସିଆ ଭୂଭାଗକୁ ଠେଲିବା ଯୋଗୁଁ ତତ୍ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସ୍ଥଳଭାଗ କୁଞ୍ଚ ହୋଇ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ହୋଇ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ।

ଭାରତ ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ଯ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉତ୍ତରସ୍ଥ ଏସିଆ ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛି । ଏହାର ଚଳନ ବାର୍ଷିକ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ ସେଣ୍ଟିମିଟର ହାରରେ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ଆମ କେଶର ବୃଦ୍ଧି ହାରଠାରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ ।

ହିମାଳୟର ଉଚ୍ଚତା ଏବେ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି । ଏହି ବୃଦ୍ଧିହାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ନଗନ୍ୟ ଏବଂ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ ମିଲିମିଟର, ତେବେ ଏକ ନିୟୁତ ବର୍ଷରେ ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ୫ ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ ।

ହିମାଳୟ ଶବ୍ଦଟି ଦୁଇଟି ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦରୁ ଉଦ୍ଧୃତ – ହିମ + ଆଳୟ । ହିମ କହିଲେ ବରଫ ଓ ଆଳୟ ଅର୍ଥ ଘର । ତେଣୁ ହିମାଳୟର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ‘ବରଫର ଘର’’।

ହିମାଳୟର ପର୍ବତମାଳାକୁ ମୂଖ୍ୟତଃ ତିନିଗୋଟି ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଯଥା- ହିମାଦ୍ରୀ, ହିମାଚଳ, ସିଲିକ୍ ।

ହିମାଦ୍ରୀ : ହିମାଦ୍ରୀ (ବୃହତ୍ ହିମାଳୟ) ହେଉଛି ହିମାଳୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଦୁର୍ଗମ ଅଂଶ । ଏଠାରେ ଜୀବନ ଦୁର୍ବିସହ ହୋଇଥିବାରୁ କୌଣସି ଜନବସତି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଏଠାରେ ମାଉଣ୍ଟ ଏଭେରେଷ୍ଟ, କାଞ୍ଚନଜଙ୍ଗା ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ଭଳି ଅନେକ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ଅଛି ।

ହିମାଚଳ : ହିମାଚଳ (ମଧ୍ଯ ହିମାଳୟ) ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ସ୍ଥାନ ଜନବସତିପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଅଟେ । ଏଠାରେ ନୈନିତାଲ୍, ଦାର୍ଜିଲିଂ, ସିମଳା, ମସୌରୀ ଆଦି ଶୈଳଦିବାସ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

ସିଓ୍ୱାଲିକ୍ : ସିୱାଲିକ୍ (ବାହ୍ୟ ହିମାଳୟ) ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ହିମାଳୟ ଓ ଗାଙ୍ଗେୟ ଅଞ୍ଚଳର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅଞ୍ଚଳ । ଏହାର ପାଦଦେଶ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସମୃଦ୍ଧ ।

ପଶ୍ଚିମ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତିରେ ନିର୍ମିତ ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ‘‘କାଠ- କୁନି’’ କିମ୍ବା ଧାଜି – ଦେଓ୍ୱାରୀ’’ କୁହାଯାଏ । ଏଥିରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ମିଳୁଥୁବା ପଥର ଓ କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଘରକୁ ଉଷ୍ଣ ରଖୁବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଏହାକୁ ମୃଦୁ ଭୂମିକମ୍ପ ଜନିତ କ୍ଷୟକ୍ଷତିରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ ।



ହିମାଳୟ ପ୍ରଦେଶ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୃହତ୍ ହିମାଳୟସ୍ଥ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ବହୁ ପ୍ରକାରର ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ଜୀବଜନ୍ତୁ ରହିଛି । ୟୁନେସ୍କୋଦ୍ଵାରା ଏହା ବିଶ୍ଵ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳୀର ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି । ଏହି ଉଦ୍ୟାନର ଜୈବ ବିବିଧତାକୁ ସରକାର ତଥା ଉଦ୍ୟାନ ପରିସରରେ ରହୁଥ‌ିବା ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଉଛି ।

ଭାରତର ଶୀତଳ ମରୁଭମି :
ଆମ ଦେଶରେ ଥିବା ଶୀତଳ ମରୁଭୂମିଟି ‘ଲଦାଖ’ ଅଟେ । ଏଠାରେ ଶୀତଦିନେ ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରା –୩୦° ସେଲସିଅସ୍ ନିମ୍ନରେ ରହିଥାଏ । ଏଠାରେ ଅତି କମ୍ ବର୍ଷା ହୋଇଥାଏ ।

ଏଠାକାର ଭୂଭାଗ ପଥୁରି ଆ ଓ ଆବଡ଼ା ଖାବଡ଼ା । ଏଠାରେ କେତେକ ଗଭୀର ଉପତ୍ୟକା ଓ ହ୍ରଦମାନ ଦେଖାଯାଏ । ‘ପାଙ୍ଗ ଙ୍ଗ ସେ’ ଏହି ହ୍ରଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ ।

ଏଠାରେ ଭୂ-ରୂପ ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଷ୍ଠର ଭୂପ୍ରକୃତି ସହ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଏହାକୁ ‘ଚନ୍ଦ୍ରଭୂମି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ହିମାଳୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ଚମରୀଗାଈ ବା ୟାକ୍ ଏଠାକାର ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ । କ୍ଷୀର, ମାଂସ, ପଶମ ଓ ଗୋବର ପାଇଁ ଲୋକେ ଚମରୀଗାଈକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରିବହନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବରଫ ଚିତାବାଘ ଓ ଆଇବେକ୍ସ ନାମକ ପାହାଡ଼ିଆ ଛେଳି ବାସ କରନ୍ତି ।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ପୁରାତନ ମଠ ଏବଂ ଲୋସାର୍ ଓ ହେମିସ୍ ପରି ଆକର୍ଷଣୀୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମି:

ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣରେ ଥ‌ିବା ସୁବିସ୍ତୃତ ଉର୍ବର ସମତଳ ଭୂମିକୁ ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମି କୁହାଯାଏ ।

ଗଙ୍ଗା, ସିନ୍ଧୁ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଉପନଦୀ ସମୂହଦ୍ଵାରା ସଞ୍ଚିତ ପଟୁମାଟିଦ୍ଵାରା ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ମୃତ୍ତିକା ସମୃଦ୍ଧ ।

ଏହି ମୁଭି କାରେ ପ୍ର ବୁ ର ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଥ‌ିବାରୁ ଏହା ଅତ୍ଯନ୍ତ ଉର୍ବ ର ଓ କୃଷିଉପଯୋଗୀ । ଫଳତଃ ନଦୀ ଆନୀତ ପଟୁମାଟି ସଂଚୟ ଯୋଗୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା ।

ଉକ୍ତ ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ଯ ବି ଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନର ଉତ୍ସ ।

ଏହି ସମତଳ ଭୂମି ରେ ଭାରତ ଜନସଂଖ୍ୟାର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ବାସ କରନ୍ତି ।

ଉତ୍ତରସ୍ଥ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ସମପ୍ରାୟ ଭୂମି ଜାଲ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ପରିବହନ ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଛି । ସଡ଼କ ଓ ରେ ଳ ପରି ବ ହ ନ ର ବ୍ୟା ପକ ତ ଯୋଗୁଁ ଦୂର ସ୍ଥାନକୁ ଯାତାୟାତ ଓ ମାଲ ପରି ବ ହ ନ ସ ହ ଜ ହୋଇଥାଏ ।

ଭାରତର ବୃହତ୍ ମରୁଭୂମି – ଥର୍ ମରୁଭୂମି :
ଭାରତର ପ୍ରାକୃତିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ପଶ୍ଚିମରେ ଥ‌ିବା ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଚିହ୍ନିତ ଥ‌ିବା ଅଂଶ ହେଉଛି ଥର୍ ମରୁଭୂମି ।

ଆରାବଳୀ ପର୍ବତମାଳାର ପଶ୍ଚିମାଂଶରେ ଏହା ଅବସ୍ଥିତ । ବେଗଶାଳୀ ପବନ ବାଲିକୁ ଠେଲି ଠେଲି ଏକ ପାହାଡ଼ ଆକୃତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ବାଲିପାହାଡ଼ ଗୁଡ଼ିକ ୧୫୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ଥର୍ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ । ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ଭାରତରେ ରହିଛି । ରାଜସ୍ଥାନ, ଗୁଜୁରାଟ, ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରୟାଣା ରାଜ୍ୟରେ ଏହା ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ।

ମରୁଭୂମି ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଏଠାକାର ଅତି ଉତ୍ତପ୍ତ ଦିନ, ଶୀତଳ ରାତି ଓ ଜଳାଭାବ ଜନିତ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମାନବ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳ ପ୍ରତିହିତ ହୋଇଥାଏ ।

ଥର୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥ‌ିବା ଅଧିବାସୀମାନେ ଏଠାକାର ପରିବେଶ ସହ ନିଜକୁ ଖାପଖୁଆଇ ବଞ୍ଚି’ନ୍ତି । ଏଠାକାର କଠୋର ପରିସ୍ଥିତି ସହ ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଜୀବନଧାର ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ ଓ ସେହି ଅନୁସାରେ ପରିଚାଳିତ ।

ଥର୍ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ଜୈସଲମେର ଓ ଯୋଧପୁର ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ସହର ଅବସ୍ଥିତ ।

ମରୁଭୂମିରେ ଜଳ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ଅଟେ । ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ପାଣି ଆଣିବାକୁ ସେ ସେଠାକାର ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ବହୁଦୂର ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ବାସନକୁସନକୁ ମାଜିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାଲିରେ ଭଲଭାବେ ରଗଡ଼ି ସଫା କରିଥାନ୍ତି । ପରେ ଏହି ବାସନକୁସନକୁ ଅଳ୍ପ ପାଣିରେ ଧୋଇଥା’ଛି । ବାସନ ଧୋଇବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ଜଳକୁ ପୁନଃ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ଜଳ ବଗିଚାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ରାଜସ୍ଥାନରେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦ୍ଧତିରେ ବୃଷ୍ଟିଜଳକୁ ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖୁଥିବା ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଟନ୍‌ ବା କୁଣ୍ଢି’’ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଜଳ ବିଶୋଧ ଜଳ ପିଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ ।

ଆରାବଳୀ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ :
ଥର୍ ମରୁଭୂମିର ପୂର୍ବ ପଟରେ ଆରାବଳୀ ପର୍ବତ ରହିଛି ।

ଏହାର ବୟସ ପ୍ରାୟ ୨୫୦ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ଓ ଏହି ପର୍ବତମାଳାରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ଓ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ରହିଛି ।

ମାଉଣ୍ଟଆବୁ ଏହାର ଉଚ୍ଚତମ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ । ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୧୭୦୦ ମିଟରରୁ ଅଧ୍ବକ । ଅସ୍ଵୀକାଂଶ ପାହାଡଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ମିଟରରୁ ୯୦୦ ମିଟର ମଧ୍ଯରେ ରହିଛି ।

ମାଉଣ୍ଟ ଆବୁରୁ ପ୍ରାୟ ସାଢ଼େ ଚାରିଘଣ୍ଟା ଯାତ୍ରା କଲେ ଆମେ ଥର୍ ମରୁଭୂମି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଯୋଧପୁର ସହରରେ ପହଞ୍ଚିବା । କିନ୍ତୁ ଉଭୟ ସ୍ଥାନର ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ ଅଲଗା ।

ଆରାବଳୀ ପର୍ବତମାଳା ମାର୍ବଲ, ଗ୍ରାନାଇଟ୍‌, ଦସ୍ତା ଏବଂ ତମ୍ବା ଭଳି ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥରେ ସମୃଦ୍ଧ । ରାଜସ୍ଥାନ ର ଜଓ୍ୱାରଠାରେ ଥ‌ିବା ଦସ୍ତଖଣି ପ୍ରାୟ ଆଠ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବର । ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଦସ୍ତ ନିଷ୍କାସନ କରି ବାରେ ଭାରତୀୟମାନେ ପୃଥ‌ିବୀରେ ପ୍ରଥମ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ।

ଚିତ୍ତେରଗଡ଼, କୁମ୍ଭଲଗଡ଼ ଏବଂ ରମ୍ଭୋର ଆଦି ଐତିହାସିକ ଦୁର୍ଗ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି :
ଉପଦ୍ୱୀପ (Penisula) : ତିନିପାର୍ଶ୍ଵରେ ଜଳ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଭୂମିକୁ ଉପଦ୍ଵୀପ କୁହାଯାଏ ।

ମାଳଭୂମି ହେଉଛି ଏକ ଭୂମିରୂପ ଯିଏକି ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଭୂମିଠାରୁ ଉଚ୍ଚରେ ଥାଏ ଏବଂ ଏହାର ପୃଷ୍ଠ କମ୍ ବା ଅଧିକ ସମତଳ ଥାଏ । ଏହାର କିଛି ପାର୍ଶ୍ଵ ଢାଲୁ ବା ତିଖ ଥାଏ ।

ଆମ ଦେଶର ମଧ୍ଯ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି ରହିଛି । ଏହାର ଆକାର ତ୍ରିକୋଣୀୟ ।

ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି ବହୁ ପୁରାତନ ଭୂମିରୂପ । ଏହାର ତିନି ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଆରବ ସାଗର, ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଭାରତ ମହାସାଗର ଘେରି ରହିଥ‌ିବାରୁ ଏହାକୁ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି କୁହାଯାଏ ।

ଏହି ମାଳଭୂମିର ଦୁଇପାର୍ଶ୍ଵରେ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଓ ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ରହିଛି । ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳଠାରୁ ଉଚ୍ଚରେ ପ୍ରାଚୀର ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଜଳପ୍ରପାତ ଏହାର ତୀଖ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୋଇଥାଏ ।

ପଶ୍ଚିମଘାଟକୁ ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation) ବିଶ୍ଵ ଏତିହ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଛି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅନେକ ନଦୀଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ ଓ ଜୈବ ବିବିଧତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ଉଭରାଂଶକୁ ସହ୍ୟାଦ୍ରୀ କୁହାଯାଏ ।

ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ପଶ୍ଚିମଘାଟ ତୁଳନାରେ କମ୍ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ । ଏହା ବଙ୍ଗୋପସାରରେ ପଡ଼ିଥିବା ନଦୀମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ଛୋଟ ଛୋଟ ଭାଗରେ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଛି । ପୂର୍ବଘାଟ ଓ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଚଭୂମିକୁ ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମି କୁହାଯାଏ ।

ଗୋଦାବରୀ, କ୍ରିଷ୍ଣା ଓ କାବେରୀ ଆଦି ନଦୀ ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ ଏହି ମାଳଭୂମିରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ କୃଷି ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କୁ ଜଳ ଯୋଗାଇ ଥାଆନ୍ତି ।

ଏହି ମାଳଭୂମି ଖଣିଜପଦାର୍ଥ, ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଉର୍ବର ଭୂମି ପାଇଁ ଭାରତ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି ।

ମାଳ ଭୂ ମି ରୁ ପୂର୍ବାଭିମୂଖୀ ନଦୀ, ଯଥା – ଗୋଦାବରୀ, କ୍ରିଷ୍ଣା ଓ ମହାନଦୀ ଏବଂ ପଶ୍ଚି ମାଭି ମୁଖୀ ନଦୀ, ଯଥା— ନର୍ମଦା ଓ ତାଷୀ ଆଦି ଉତ୍ପତ୍ତି ଲାଭ କରିଛି ।

ଏହି ମାଳଭୂମିର ଘଞ୍ଚଜଙ୍ଗଲ, ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଯଥା ସାନ୍ତାଳ, ଗୋଣ୍ଡ, ବୈଗା, ଏବଂ କୋର୍‌କୁ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀ ଅଟେ । ଏହି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭାଷା, ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଜୀବନଶୈଳୀ ପ୍ରକୃତି ସହ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ।

ଭା ର ତ ର ଅନେ କ ଜଳ ପ୍ରପାତର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥଳ ହେ ଉଛି ମାଳ ଭୂମି । କେ ର ଳ ର ପେରିୟାର କେନାଲରେ ଥିବା ପାୱାର ହାଉସ୍ ଏକ ପ୍ର ମୁ ଖ ଜଳ ପ୍ରପାତ । ଏହି ଜଳପ୍ରପାତଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିନଥାନ୍ତି ବରଂ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଜଳସେଚନ ପାଇଁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥା’ନ୍ତି ।

ଭାରତର ଅଦ୍ଭୁତ ତଟରେଖା :

• ଭାରତର ଉପକୂଳ ସୁନ୍ଦର ବେଳାଭୂମି, ପଥୁରିଆ ଚଟାଣ ଏବଂ ସବୁଜ ଜଙ୍ଗଲରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ।
• କେତେକ ଦ୍ଵୀପରେ ପ୍ରବାଳର ପ୍ରାଚୀର ରହିଛିତ ଅନ୍ୟ ଦ୍ଵୀପମାନ ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇ ରହିଛି ।
• ଭାରତର ତଟରେଖା ପ୍ରାୟ ୭୫୦୦ କି.ମି.ରୁ ଅଧୁକ ଦୀର୍ଘ ।

ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ଓ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ :
ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ :

1. ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ଏବଂ ଆରବ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ରହିଅଛି ।
2. ଏହା ଗୁଜୁରାଟରୁ କେରଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଦେଇ ଯାଇଅଛି ।
3. ଏହି ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ପଟୁମାଟିଦ୍ଵାରା ଉର୍ବର ହୋଇଛି ।
4. ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳରେ ଥ‌ିବା ମୁହାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତିନଦୀର ମୁହାଣ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ।

ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ :

1. ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ପୂର୍ବଘାଟ ଏବଂ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ମଧ୍ଯରେ ରହିଅଛି ।
2. ଏହା ଗଙ୍ଗା ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରୁ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଏବଂ ତାମିଲନାଡୁ ମଧ୍ୟଦେଇ ଲମ୍ବିଅଛି ।
3. ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରୁ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛି ।
4. ଗୋଦାବରୀ, କ୍ରିଷ୍ଣା, କାବେରୀ ଏବଂ ମହାନଦୀର ଉର୍ବର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ସଂଲଗ୍ନ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ କୃଷି ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଥାଏ ।

ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ :
ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ଗୁଜୁରାଟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୋଆ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଦେଇ କେରଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବାହି ତ ଅଧ୍କ ଅଂଶ ନ ଦୀ ପଶ୍ଚିମଘାଟରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ଲାଭ କରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଗଭୀର ମୁହାଣମାନ (Estuaries) ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ।

ଏହି ଉପକୂଳ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷୁ ଦ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ଆନୀତ ପଟୁମାଟି ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ । ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳରେ ଥ‌ିବା ଖାତ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳଧାରା ଓ ମୁହାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତିନଦୀର ମୁହାଣ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅଟେ ।

ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳରେ ଅନେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବନ୍ଦର ଓ ସହର ରହିଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ଧରି ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳ ହୋଇ ଆସିଛି ।

ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ:
ପୂର୍ବଘାଟ ଓ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ମଧ୍ଯରେ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଗାଙ୍ଗେୟ ତ୍ରିକୋଣଭୂମିଠାରୁ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ।

ଏଥ‌ିରେ ମହାନଦୀ, ଗୋଦାବରୀ, କ୍ରିଷ୍ଣା ଓ କାବେରୀ ନଦୀମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ସମତଳ ଭୂମି ଓ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ରହିଛି ।

ଚିଲିକା ଏବଂ ପୁଲିକାଟ ଦୁଇଟି ଉପହ୍ରଦ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ ।

ପ୍ରାକୃତିକ ବନ୍ଧଦ୍ଵାରା ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଅଲଗା ବୃହତ୍ ଜଳରାଶିକୁ ଉପହ୍ରଦ ବା ଲାଗୁନ୍ ‘Lagoon’ କହନ୍ତି ।

ନଦୀ, ବୃହତ୍ ଜଳଭାଗ ଯଥା ସାଗର, ହ୍ରଦ ଓ ଅନ୍ୟ ନଦୀରେ ମିଶି ଥାଏ ଯାହାକୁ ନଦୀର ମୁହାଣ କୁହାଯାଏ ।

ମୁହାଣରେ ସଞ୍ଚୟଜାତ ପଦାର୍ଥଦ୍ଵାରା ନିର୍ମିତ ଭୂମି ରୂପକୁ ତ୍ରି କୋଣଭୂମି କୁହାଯାଏ ଓ ଏହି ସଞ୍ଚୟଜାତ ଭୂମି କାଳକ୍ରମେ ଏକ ତ୍ରିକୋଣାକାର ବା ପଙ୍ଖାକୃତି ଆକାର ଧାରଣ କରେ । ଗୋଦାବରୀ, କୃଷ୍ଣା, କାବେରୀ ଓ ମହାନଦୀଦ୍ଵାରା ସୃଷ୍ଟ ଉର୍ବର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କୃଷି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ ।

ଭାରତର ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ :

• ଉପଗ୍ରହରୁ ଉତ୍ତୋଳିତ ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳର ‘ଦୃଶ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ କହିଲେ ଭାରତ ମହାସାଗର, ଆରବସାଗର ଏବଂ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ବିସ୍ତାରିତ ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜକୁ ବୁଝାଏ । ଭାରତର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ରହିଛି, ଯାହାକି ଭାରତର ଅଂଶବିଶେଷ ଅଟେ ।
• ଭାରତର ଦୁଇଟି ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ହେଲା, ଆରବସାଗରରେ ଲକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ ପୁଞ୍ଜ ଓ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ‘ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ।
• ଏହି ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜରେ ବିବିଧ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ସୁନ୍ଦର ବେଳାଭୂମି, ପ୍ରବାଳ ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ରହିଛି ।

ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ ପୁଞ୍ଜ :
ଲକ୍ଷାଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ କେରଳର ମାଲାବାର ଉପକୂଳ ନିକଟସ୍ଥ ଆରବ ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଏହି ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ପ୍ରବାଳରେ ନିର୍ମିତ ୩୬ ଗୋଟି ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜକୁ ନେଇ ଗଠିତ ।

ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ଵୀପରେ ଲୋକମାନେ ବାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଆଣ୍ଡାମାନ୍ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ :

ଏହି ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜ ୫୦୦ ରୁ ଅଧିକ ଛୋଟ ବଡ଼ ଦ୍ଵୀପମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ । ମାତ୍ର ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇଗୋଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆଣ୍ଡାମାନ୍ ଓ ନିକୋବର । ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ, ଯାହାକି ଭାରତର ଫାଣ୍ଡି ବା ଜାଗ୍ରତ ପ୍ରହରୀ ଭଳି ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ନଜର ରଖୁଥା’ନ୍ତି ।

ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜରେ ‘ସେଲ୍‌ଲାର ଜେଲ୍’ ନାମକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ରହିଛି । ସେଠାରେ ବହୁ ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବନ୍ଦୀ ହୋଇ ରହିଥିଲେ ।

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ଵୀପପୁଞ୍ଜରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବ୍ୟାରେନ୍ ଦ୍ଵୀପ ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ଜୀବନ୍ତ ଆଗ୍ନେୟଗିରି ।

ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଓ ସୁନ୍ଦରବନ :
ସୁନ୍ଦରବନ ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଓ ସେମାନଙ୍କ ଉପନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଗଠିତ ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଏହି ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ସ୍ଥଳଭାଗମାନଙ୍କର ଅନନ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ।

ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧେକାଂଶ ଭାରତରେ ଥିବାବେଳେ ଅବଶିଷ୍ଟ୍ୟଶ ବାଂଲାଦେଶରେ ରହିଛି ।
ସୁନ୍ଦ ର ବ ନ ୟୁନେସ୍କୋଦ୍ଵାରା ଏକ ଐତି ହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ର ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି ।
ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗର ପାଇଁ ସୁନ୍ଦରବନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ଓଡ଼ିଶା ଉପକୂଳରେ ଏହାକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ସୁନ୍ଦରବନ କୁହାଯାଏ । ଏଠାରେ ସୁନ୍ଦରୀ, ହେନ୍ତାଳ ଆଦି ବୃକ୍ଷ ସହ ଘଡ଼ିଆଳ କୁମ୍ଭୀର, ହରିଣ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଲିଭ୍ ରିଡ୍‌ଲେ କଇଁଚ ଆଦି ଏଠାରେ ଦେଖାଯା’ନ୍ତି ।

ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ ପାହାଡ ସମୂହ :
ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ ସମୂହ ମଧ୍ଯରେ ଗାରୋ, ଖାସି ଓ ଜୟନ୍ତିଆ ପାହାଡ଼ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏଗୁଡ଼ିକ ମେଘାଳୟ ମାଳଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ । ପୃଥ‌ିବୀର ସର୍ବାଧ‌ିକ ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଘନଜଙ୍ଗଲ, ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଜାତିର ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଉର୍ବର ଭୂମି ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା ।

ମେଘାଳୟସ୍ଥ ସାତଭଉଣୀ ଜଳପ୍ରପାତ, ନଆଣ୍ଟ ଗ୍ରାମ ନିକଟସ୍ଥ ଜୀବନ୍ତ ଚେରରେ ନିର୍ମିତ ସେତୁ ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଟେ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥ‌ିବା ଖାସି ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଲୋକମାନେ ଶାଦ୍ ସୁକ୍ ମିନ୍‌ସିମ୍ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଏସିଆ ମହାଦେଶର ସବୁଠାରୁ ସ୍ଵଚ୍ଛଗ୍ରାମ ମାୱଲିନୋଙ୍ଗ ଗ୍ରାମ ମେଘାଳୟ ରାଜ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଖାସି ପାହାଡ଼ର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ସ୍ଵଚ୍ଛ ମନୋରମ ଗ୍ରାମ ଏହାର ସୁପରିଚାଳିତ ପରିଷ୍କାର ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା, ବାଉଁଶରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତ ପାତ୍ର ଓ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ କୂଳ ଜୀବନଯାପନ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହି ଗ୍ରାମ ଏହାର ଜୀବନ୍ତ ‘ଚେର ସେତୁ’’ପାଇଁ ପରିଚିତ, ଯାହାକି ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ଚେରରେ ବୁଣାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ଏହାର ତଳେ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ ।

ଆମେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ

1. ଭାରତ ଉପମହାଦେଶ ନାମରେ ନାମିତ ଯାହା ବିଶାଳ ଭୂଖଣ୍ଡର ଏକ ଅଂଶ ।
2. ଏହାର ବିବିଧ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅଛି, ଯଥା- ବରଫାବୃତ ହିମାଳୟଠାରୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ଥର୍ ମରୁଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । ଏଥ‌ିରେ ପ୍ରବାହିତ ନଦୀମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ ଜଳ ପାଇଥାଏ । ପଶ୍ଚିମରେ ଆରବ ସାଗର, ପୂର୍ବରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ସହିତ ଏଠାରେ ଏକ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି ରହିଛି ।
3. ଏହି ବିବିଧ ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମୃତ୍ତିକା, ଉଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ, ଜୀବନ ଓ ଆର୍ଥିକ ସୁଯୋଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିଛି ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଛି ।
4. ଏହି ଭୌଗୋଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆମର ସଭ୍ୟତାକୁ ଗଠନ କରିବାରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି ।

For better exam readiness, students can include Class 7 Science MCQ and Curiosity Chapter 5 Changes Around Us: Physical and Chemical MCQ in their daily study routine.

Class 7 Science Chapter 5 Changes Around Us: Physical and Chemical MCQ

Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7

MCQ On Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7

Question 1.
Which of the following is a physical change?
(a) Rusting of iron
(b) Combustion of magnesium ribbon
(c) Burning of candle
(d) Melting of wax
Answer:
(d) Melting of wax is a physical change, as no new substance is formed.

Question 2.
A cube of ice, 2 cm in length, is left out in a bowl, and it turns to water. The bowl is then kept in the freezer. The ice formed has the diameter of the bowl. What kind of change occurs in this case?
(a) A physical change with a change in shape and state.
(b) A chemical change with a change in state.
(c) A physical change where solid ice directly changes from a cube to a thick circle.
(d) A chemical change with the formation of a new substance.
Answer:
(a) A physical change with a change in shape and state.

Question 3.
What type of changes occur in the wax and the wick of a burning candle?
(a) Physical change in the wick; chemical change in the wax
(b) Chemical change in the wick, physical change in the wax
(c) Chemical change in both the wax and wick; physical change in some wax
(d) Physical change in both the wick and the wax; chemical change in the wick
Answer:
(c) Burning of wax near the wick involves a chemical change because combustion of both wick and wax vapour takes place, while melting, solidification and evaporation of wax involve physical changes.

Question 4.
In an experiment, Ravina, a class 7 science teacher, demonstrated the burning of magnesium ribbon. During the experiment, a white-coloured substance, X, was formed, accompanied by the evolution of heat and light. Which of the following statements is correct based on this experiment?
(a) The substance X is magnesium carbonate, and there occurs only a change in the state of magnesium.
(b) The substance X is magnesium hydroxide, and there occurs no change in the chemical composition of magnesium.
(c) The substance X is magnesium oxide, and the reaction involved is combustion.
(d) The substance X is magnesium carbonate, and a chemical reaction is involved in this process.
Answer:
(c) When a magnesium ribbon is burnt in air, the following chemical reaction takes place:

Hence, the white-coloured substance X formed on burning magnesium ribbon is magnesium oxide. This reaction is classified as a combustion reaction.

Question 5.
Nitin, Rashmi, Sunil and Rohit were discussing the topic ‘Physical and Chemical changes around Us’. During their discussion, they made the following statements:
Nitin: No new substance is formed during the rusting of iron.
Rashmi: Wood and kerosene are combustible substances.
Sunil: Burning of a candle involves only a physical change.
Rohit: Curdling of milk and ripening of fruits are chemical changes.
(a) Nitin and Sunil are correct
(b) Nitin and Rashmi are correct
(c) Rohit and Sunil are correct
(d) Rashmi and Rohit are correct
Answer:
(d) A new substance called iron oxide is formed during the rusting of iron. Burning of a candle involves both physical and chemical changes.

Question 6.
Which of the following statements is incorrect for a chemical reaction?
(a) Heat may be given out but never absorbed.
(b) Sound may be produced.
(c) A colour change may take place.
(d) A gas may be evolved.
Answer:
(a) Heat may be given out but never absorbed.

Question 7.
In a bowl a few fresh fruits were placed. The next day it was observed that the fresh fruits had ripened. What kind of change occurred within the fresh fruits?
(a) Chemical change as new substances are formed during ripening.
(b) Physical change as the colour of fruit changes.
(c) Chemical change as the shape of the fruit changes.
(d) Physical change as the state of the fruit alone changes.
Answer:
(a) Ripening of fruits is an irreversible chemical change.

Question 8.
Read the following passage carefully and fill in the blanks by selecting the correct option.
A black-coloured rock called basalt, containing (i) chemically changes to form a red coloured layer of (ii), in a process called (iii). (i), (ii) and (iii) are respectively,
(a) Magnesium, magnesium oxide and erosion
(b) Iron, iron oxide and weathering
(c) Magnesium, magnesium oxide and combustion
(d) Iron, iron oxide and erosion
Answer:
(b) Iron, iron oxide and weathering

Question 9.
A student collects wax from a burning candle. He melts it and then adds a new wick to it and leaves it to cool. Can a new and functional candle be created by this process? Why or why not?
(a) Yes; it is a reversible physical change in state of wax.
(b) No; it is a physical change that cannot be reversed.
(c) No; it is an irreversible chemical change with the formation of a new substance.
(d) Yes; it a chemical change causing the wax to change from one state to another.
Answer:
(a) Yes, a new functional candle can be made by melting the wax of an old candle. This is because the melting of wax is a reversible physical change.

Question 10.
A woman mixes flour, milk, eggs and water to create a batter, for baking a cake. The steps in the process are:
Step 1: Mix flour, water, eggs, sugar and milk in a bowl.
Step 2: Place the batter in a baking tray and bake a cake in the oven.
Which types of changes do each of these steps represent?
(a) 1: Physical change, 2: Chemical change
(b) 1: Physical change, 2: Physical change
(c) 1: Chemical change, 2: Chemical change
(d) 1: Chemical change, 2: Physical change
Answer:
(a) Since no new substance is formed in step 1, it is a physical change. Step 2 involves baking the cake, hence it is a chemical change as a new substance, i.e., cake is formed, that has different properties from those of the original batter.

Question 11.
Given below are the pictures of certain processes/ events that you may observe in your daily lives:

Based on your observation, select the correct statements from the following:
(a) Processes A and E are reversible, while B, C and D are irreversible.
(b) Only process A is reversible, while the rest are irreversible.
(c) Only process C is reversible, while the rest are irreversible.
(d) Processes A and D are reversible, while B, C and E are irreversible.
Answer:
(b) Only process A is reversible, while the rest are irreversible.

Question 12.
Pooja prepared a birthday card for her mother and the process involved the following steps:
(i) Folding of the paper
(ii) Cutting of the paper
(iii) Pasting stickers on the paper
Which of the following options correctly identifies the types of changes taking place?

	(i)	(ii)	(iii)
(a)	Reversible physical	Irreversible chemical	Irreversible physical
(b)	Irreversible chemical	Reversible physical	Reversible physical
(c)	Reversible physical	Irreversible physical	Reversible physical
(d)	Reversible physical	Reversible physical	Irreversible physical

Answer:
(c)

Question 13.
Which of the following is/are true when milk changes into curd?
(i) Its state is changed from liquid to semi-solid.
(ii) It changes colour.
(iii) It changes taste.
(iv) The change cannot be reversed.
Choose the correct option from below.
(a) (i) and (ii) are correct.
(b) (ii) and (iii) are correct.
(c) (i), (iii) and (iv) are correct.
(d) (i) and (iv) are correct
Answer:
(c) (i), (iii) and (iv) are correct.

Question 14.
The given experimental setup shows that lime water turns milky in the presence of a gas X. Which of the following statements are incorrect regarding this experiment?

(i) The lime water turns milky due to the formation of calcium hydrogen carbonate.
(ii) Y must be an acid like acetic acid.
(iii) The process involves an irreversible physical change, as there occurs only a change in the colour of the original mixture.
(iv) The gas X is hydrogen, which turns lime water milky.
(a) (i) and (ii) only
(b) (ii), (iii), and (iv)
(c) (iii) and (iv) only
(d) (i), (iii), and (iv)
Answer:
(d) The lime water turns milky due to the formation of calcium carbonate, which is insoluble in water. The process involves a chemical change as a new substance (calcium carbonate) is formed. The gas X is carbon dioxide, which turns lime water milky.

Question 15.
Which of the following statements are correct about combustion?
(i) In this reaction, a substance reacts with carbon dioxide and produces heat and light.
(ii) In this reaction, a substance reacts with oxygen and produces heat and/or light.
(iii) Combustion can only take place if the heat supplied is sufficient to reach the ignition temperature of the combustible substance.
(iv) All substances undergo combustion at all temperatures.
(a) (ii) and (iv)
(b) (i) and (iii)
(c) (ii) and (iii)
(d) (i) and (iv)
Answer:
(c) In a combustion reaction, a given substance reacts with oxygen present in the air and produces heat and light. Only combustible substances undergo combustion, and that too at a certain minimum temperature. A given combustible substance cannot burn if the heat supplied is not sufficient enough to reach its ignition temperature.

Question 16.
Divya, a student of class 7, placed two identical candles on two separate Petri dishes and lit them. She covered one of these with a glass tumbler as shown in the given experimental setup:

Based on the experiment, select the correct statements from the following:
(i) The candle in case (I) will get extinguished earlier in comparison to the candle in case (II).
(ii) The candle in case (II) will get extinguished earlier in comparison to the candle in case (I).
(iii) The component of air that supports combustion is oxygen.
(iv) The component of air that supports combustion is carbon dioxide.
(a) (i) and (iii)
(b) (ii) and (iv)
(c) (i) and (iv)
(d) (ii) and (iii)
Answer:
(d) The candle in case (I) has a continuous supply of air (oxygen), while the supply of air gets discontinued in case (II) as the candle gets covered with a glass tumbler. Hence, the candle in case (II) will get extinguished earlier in comparison to the candle in case (I). Also, the component of air that supports combustion is oxygen.

Question 17.
In a class discussion on physical and chemical changes, the teacher asked the students to determine whether the burning of a candle is a physical or a chemical change.
The students had the following discussion:
Student X: It involves only a physical change as only melting and solidification of the wax occur in this process.
Student Y: It involves only a chemical change as the wax burns to produce heat.
Student Z: It involves both physical and chemical changes as the wax melts, evaporates, and solidifies (physical changes), and the vapour of wax burns to produce a flame (chemical change).
The correct statement is provided by which of the above students?
(a) Students X and Y
(b) Student Y only
(c) Students Y and Z
(d) Student Z only
Answer:
(d) On burning a candle, the wax of the candle melts and the melted wax is carried up the wick, which then evaporates due to the heat of the flame. The wax vapour burns to produce a flame. Here, the melting of wax, its solidification, and evaporation are classified as physical changes. The burning of wax vapour in the flame represents a chemical change. Thus, burning a candle involves both physical and chemical changes.

Question 18.
In which of the following processes is a chemical change taking place?
(i) Heating water in a pan on a Bunsen burner
(ii) Folding a paper to make a boat
(iii) Cooking food
(iv) Folding a bed sheet
(a) (i) and (ii) only
(b) (iii) only
(c) (iii) and (iv) only
(d) (i), (ii) and (iii)
Answer:
(c) (iii) and (iv) only

Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7 Assertion and Reason Questions

The following questions consist of two statements – Assertion (A) and Reason (R). Answer these questions by selecting the correct option:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.
(c) A is true but R is false.
(d) A is false but R is true.

1. (A): Melting of wax is an irreversible physical change.
(R): Only the state of matter changes during this process.
Answer:
(d) Melting of wax is a reversible physical change.

2. (A): After dissolving salt in water, it cannot be recovered by any physical method.
(R): Dissolving salt in water is a physical change.
Answer:
(d) After dissolving salt in water, it can be recovered by evaporation, which is a physical method.

3. (A): A physical change is always reversible.
(R): A physical change is accompanied by a change in physical properties of the original substance.
Answer:
(d) A physical change may be reversible as well as irreversible. For example, breaking a glass tumbler into smaller pieces is a physical, irreversible change.

4. (A): If a burning candle is covered with a glass tumbler, it stops burning after some time.
(R): Oxygen is required for combustion.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

5. (A): Ripening of fruits is a chemical change.
(R): During ripening, a new substance is formed.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

6. (A): Turning of lime water milky is a chemical change.
(R): Lime water turns milky in the presence of carbon dioxide due to the formation of a new substance, i.e., calcium carbonate.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7 Fill in the Blanks

1. Souring of milk is an example of a ………… change.
Answer: chemical

2. Iron benches kept in lawns and gardens acquire …………. This process involves a ………..change because a new substance is formed.
Answer: rust, chemical

3. Grinding of wheat grain changes its size. It is a…………(physical/chemical) change.
Answer: physical

4. The process that results in the formation of new substances during a …………change is known as a …………reaction.
Answer: chemical, chemical

5. Cooking of food is a …………(desirable/undesirable) change.
Answer: desirable

6. ………… gas when passed through lime water turns it milky due to the formation of …………………
Answer: Carbon dioxide, calcium carbonate

Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7 True or False

1. When a candle burns, both physical and chemical changes take place.
Answer: True

2. The component of air that supports combustion is carbon dioxide.
Answer: False: The component of air that supports combustion is oxygen.

3. Stretching of a rubber band is not a physical change.
Answer: False: Stretching of a rubber band is a physical change.

4. A physical change does not involve the formation of a new substance.
Answer: True

5. Rusting of iron is an undesirable chemical change.
Answer: True

6. The movement of rock pebbles, soil, and sediments (after breaking down) from one place to another by wind or flowing water to form sand is called erosion.
Answer: True

Changes Around Us: Physical and Chemical Class 7 Match the Following

Question 1.

Answer:

	Column I		Column II
(i)	Chopping of vegetables	C.	Irreversible physical change
(ii)	Rusting of iron	B.	Chemical change
(iii)	Melting of ice cubes	A.	Reversible physical change
(iv)	Burning of a candle	D.	Both physical and chemical changes

Question 2.

Answer:

	Column I		Column II
(i)	Folding a sheet of paper	D.	Reversible physical change
(ii)	Magnesium + Oxygen	A.	Combustion
(iii)	Iron + Oxygen + Water	B.	Rusting
(iv)	Cutting a sheet of paper	C.	Irreversible physical change

Students can use Class 7 Math Solution Odia Medium and Class 7 Maths Chapter 8 Question Answer Odia Medium ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ବ୍ୟବହାର to check their answers after solving exercises.

7th Class Maths Chapter 8 Question Answer Odia Medium

Class 7 Maths Chapter 8 Odia Medium

8.1 ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଗୁଣନ :

Page No. (176 to 189)

Question 1.
ଅମ୍ଳାନ 1 ଘଣ୍ଟାରେ 3 କିଲୋମିଟର ବାଟ ଚାଲିପାରେ । ତେବେ ସେ 5 ଘଣ୍ଟାରେ କେତେ ଦୂର ବାଟ ଚାଲିପାରିବ ?
Solution:
ଅମ୍ଳାନ 1 ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଦୂରତା = 3 କି.ମି. ।
5 ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଦୂରତା = (5 × 3) କି.ମି. = (3 + 3 + 3 + 3 + 3) କି.ମି. = 15 କି.ମି. ।
∴ ଅମ୍ଳାନ 5 ଘଣ୍ଟାରେ 15 କି.ମି. ଚାଲିପାରିବ ।
କୌଣସି ସଂଖ୍ୟାର କ୍ରମିକ ଯୋଗକୁ ଆମେ ଗୁଣନ କହିଥାଉ ।

Question 2.
ଅମ୍ଳାନର ପୋଷା ବିରାଡ଼ି 1 ଘଣ୍ଟାରେ ମାତ୍ର ମୁଁ \(\frac{1}{4}\) କି.ମି. ଚାଲିପାରେ । ସେହି ବେଗରେ ସେ 3 ଘଣ୍ଟାରେ କେତେ ଦୂର ଚାଲିପାରିବ ?
Solution:

1 ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୂରତା = \(\frac{1}{4}\) କି.ମି. ।
3 ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୂରତା = 3 × \(\frac{1}{4}\) = \(\frac{1}{4}\) + \(\frac{1}{4}\) + \(\frac{1}{4}\) = \(\frac{3}{4}\) କି.ମି. ।
(ଏଠାରେ 3ଟି \(\frac{1}{4}\) ଯୋଗଫଳ = 3 × \(\frac{1}{4}\))
∴ ବିରାଡ଼ିଟି 3 ଘଣ୍ଟାରେ \(\frac{3}{4}\) କି.ମି. ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ ।

Question 3.
ଅମ୍ଳାନ 1 ଘଣ୍ଟାରେ 3 କି.ମି. ବାଟ ଚାଲିଲେ \(\frac{1}{5}\) ଘଣ୍ଟାରେ କେତେ ଦୂର ଚାଲିପାରିବ ?
Solution:

1 ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଇଥିବା ଦୂରତା = 3 କି.ମି. ।
\(\frac{1}{5}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଇଥିବା ଦୂରତା = 3 × \(\frac{1}{5}\) କି.ମି. = \(\frac{3}{5}\) କି.ମି. ।

Question 4.
\(\frac{2}{5}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅମ୍ଳାନ କେତେ ଦୂର ଚାଲିପାରିବ ?
Solution:

\(\frac{2}{5}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିବ = \(\frac{2}{5}\) × 3 କି.ମି.= \(\frac{6}{5}\) ଓ କି.ମି. ।
(1) ଆମେ ପ୍ରଥମେ \(\frac{1}{5}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ।
(2) ଯେହେତୁ \(\frac{2}{5}\) ହେଉଛି \(\frac{1}{5}\) ର 2 ଗୁଣ ।

ଏଣୁ ଆମେ ଏହି ଦୂରତାକୁ 2 ଦ୍ଵାରା ଗୁଣନ କଲେ
\(\frac{2}{5}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ମୋଟ ଦୂରତା ପାଇପା `ବା ।
1 ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୂରତା = 3 କି.ମି. ।
(1) \(\frac{1}{5}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥୁବା ଦୂରତା = 3 କି.ମି.କୁ ସମାନ 5 ଭାଗ କଲେ ପାଇବା \(\frac{1}{5}\) କି.ମି. ।

(2) ଏହି ଦୂରତାକୁ 2 ଦ୍ଵାରା ଗୁଣନ କଲେ ଆମେ ପାଇବା 2 x \(\frac{3}{5}\) = \(\frac{6}{5}\) କି.ମି. ।
ଏଥୁରୁ ଆମେ ଦେଖୁଲୁ ଯେ \(\frac{2}{5}\) × 3 = \(\frac{6}{5}\)
ଆମେ ପ୍ରଥମେ ଗୁଣକ 3 କୁ \(\frac{2}{5}\) ର ହର 5 ଦ୍ଵାରା ଭାଗ କରି \(\frac{3}{5}\) ପାଇଲୁ ଓ ସେହି ଫଳାଫଳକୁ ଗୁଣ୍ୟର ଲବ ଦ୍ଵାରା ଅର୍ଥାତ୍ 2 ଦ୍ଵାରା ଗୁଣନ କରି \(\frac{6}{5}\) ପାଇଲୁ ।

Question 5.
ଉଦାହରଣ – 1 : ଜଣେ ମହିଳା ଚାଷୀଙ୍କର 5 ଜଣ ନାତିନାତୁଣୀ ଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାତି ନାତୁଣୀଙ୍କୁ \(\frac{2}{3}\) ଏକର ଲେଖାଏଁ ଜମି ଭାଗକରି ଦେଲେ ସେ ସମସ୍ତ ନାତିନାତୁଣୀଙ୍କୁ କେତେ ଜମି ଦେଇଥିଲେ ?
Solution:
ସମସ୍ତ ନାତୁଣୀ ମୋଟ ଜମି ପାଇବେ = 5 × \(\frac{2}{3}\) = \(\frac{2}{3}\) + \(\frac{2}{3}\) + \(\frac{2}{3}\) = \(\frac{2}{3}\) + \(\frac{2}{3}\) = \(\frac{10}{3}\)

Question 6.
ଉଦାହରଣ – 2 : 1 ଘଣ୍ଟାରେ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ପାଇଁ ଖର୍ଚ୍ଚ 8 ଟଙ୍କା ହେଲେ, 1\(\frac{1}{4}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ମୂଲ୍ୟ କେତେ ହେବ ?
Solution:
1 ଘଣ୍ଟାର ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ପାଇଁ ଖର୍ଚ୍ଚ = 8 ଟଙ୍କା । 1\(\frac{1}{4}\) ଘଣ୍ଟା = \(\frac{5}{4}\) ଘଣ୍ଟା ।
\(\frac{5}{4}\)ଘଣ୍ଟା ପାଇଁ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଖର୍ଚ୍ଚ = \(\frac{5}{4}\) × 8 ଟଙ୍କା = 5 × \(\frac{8}{4}\) ଟଙ୍କା = 10 ଟଙ୍କା ।
∴ 1\(\frac{1}{4}\) ଘଣ୍ଟାର ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ପାଇଁ ଖର୍ଚ୍ଚ 10 ଟଙ୍କା ହେବ ।

ନିଜେ କରି ଦେଖ :

Question 1.
ରମେଶ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ \(\frac{1}{2}\) ଗ୍ଲାସ୍ କ୍ଷୀର ପିଏ । ସେ ଏକ ସପ୍ତାହରେ କେତେ ଗ୍ଲାସ୍ କ୍ଷୀର ପିଇବ ? ସେ ଜାନୁଆରୀ ମାସରେ କେତେ କ୍ଷୀର ପିଇବ ?
Solution:
1 ସପ୍ତାହ = 7 ଦିନ । ରମେଶ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ କ୍ଷୀର ପିଏ = \(\frac{1}{2}\) ଗ୍ଲାସ୍ ।
ରମେଶ 7 ଦିନରେ କ୍ଷୀର ପିଏ 7 × \(\frac{1}{2}\) ଗ୍ଲାସ୍ = \(\frac{7}{2}\) ଗ୍ଲାସ୍ = 3\(\frac{1}{2}\) ଗ୍ଲାସ୍ ।
∴ ରମେଶ ଏକ ସପ୍ତାହରେ 3\(\frac{1}{2}\) ଗ୍ଲାସ୍ କ୍ଷୀର ପିଏ ।
ଜାନୁୟାରୀ ମାସ = 31 ଦିନ ।
ରମେଶ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ କ୍ଷୀର ପିଏ = \(\frac{1}{2}\) ଗ୍ଲାସ୍
ରମେଶ 31 ଦିନରେ କ୍ଷୀର ପିଏ = \(\frac{1}{2}\) × 31 ଗ୍ଲାସ୍ = \(\frac{31}{2}\) କ୍ଲାସ୍ = 15\(\frac{1}{2}\) ଗ୍ଲାସ୍ ।
∴ ରମେଶ ଜାନୁୟାରୀ ମାସରେ 15\(\frac{1}{2}\) ଗ୍ଲାସ୍ କ୍ଷୀର ପିଏ ।

Question 2.
ଏକ ଶ୍ରମିକ ଦଳ 8 ଦିନରେ 1 କିଲୋମିଟର କେନାଲ ତିଆରି କରନ୍ତି । ଏକ ଦିନରେ ସେହି ଶ୍ରମିକ ଦଳଟି କେତେ କିଲୋମିଟର କେନାଲ ତିଆରି କରିପାରିବେ ? ଯଦି ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ସପ୍ତାହରେ 5 ଦିନ କାମ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେହି ସପ୍ତାହରେ କେତେ କି.ମି. କେନାଲ ତିଆରି କରିପାରିବେ ?
Solution:
ଏକ ଶ୍ରମିକ ଦଳ 8 ଦିନରେ 1 କିଲୋମିଟର କେନାଲ ତିଆରି କରନ୍ତି ।
1 ଦିନରେ କେନାଲ ତିଆରି କରିବେ = \(\frac{1}{8}\) କି.ମି. ।
5 ଦିନରେ କେନାଲ ତିଆରି କରିବେ = \(\frac{1}{8}\) × 5 କି.ମି. = \(\frac{5}{8}\) କି.ମି. ।
∴ ତେବେ ସେହି ସପ୍ତାହରେ \(\frac{5}{8}\) କି.ମି. । କେନାଲ ତିଆରି କରିପାରିବେ ।

Question 3.
ମଞ୍ଜୁ ଓ ତା’ର ଦୁଇଜଣ ପଡ଼ୋଶୀ ପ୍ରତି ସପ୍ତାହରେ 5 ଲିଟର ତେଲ କିଣି, ଏହାକୁ 3 ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ଭାବରେ ବାଣ୍ଟି ନିଅନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାର ସପ୍ତାହରେ କେତେ ତେଲ ପାଆନ୍ତି ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାର ଚାରି ସପ୍ତାହରେ କେତେ ତେଲ ପାଆନ୍ତି ।
Solution:
ପ୍ରତି ସପ୍ତାହରେ 5 ଲିଟର ତେଲ କିଣି, ଏହାକୁ 3 ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ଭାବରେ ବାଣ୍ଟି ଦେଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାର ପାଇବେ = 6\(\frac{5}{3}\) ଲିଟର ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାର ଚାରି ସପ୍ତାହରେ ପାଇବେ = \(\frac{5}{3}\) × 4 ଲିଟର = \(\frac{20}{3}\) ଲିଟର = 6\(\frac{2}{3}\) ଲିଟର ।
∴ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାର ଚାରିସପ୍ତାହରେ 6\(\frac{2}{3}\) ଲିଟର ତେଲ ପାଆନ୍ତି ।

Question 4.
ସୋମବାର ରାତି 10ଟାରେ ସୋଫିଆ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖ‌ିଲେ । ତାଙ୍କ ମାଆ ଜଣେ ବୈଜ୍ଞାନିକ । ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ବଦିନ ଅପେକ୍ଷା \(\frac{5}{6}\) ଘଣ୍ଟା ବିଳମ୍ବରେ ଦେଖାଦିଏ । ତେବେ ସେହି ସପ୍ତାହର ଗୁରୁବାର ରାତି 10ଟା ପରେ କେଉଁ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଦେବ ?
Solution:
ସୋମବାର ରାତି 10 ଟାରେ ସୋଫିଆ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖ‌ିଲେ ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ବଦିନ ଅପେକ୍ଷା \(\frac{5}{6}\) ଘଣ୍ଟା ବିଳମ୍ବରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ସୋମବାର ଦେଖାଦିଏ = 10 ଘଣ୍ଟାରେ ।
ମଙ୍ଗଳବାର ଦେଖାଯିବ = (10 + \(\frac{5}{6}\)) ଘଣ୍ଟାରେ ।
ବୁଧବାର ଦେଖାଯିବ = (10 + \(\frac{5}{6}\) + \(\frac{5}{6}\) ଘଣ୍ଟାରେ ।
ଗୁରୁବାର ଦେଖାଯିବ = (10 + \(\frac{5}{6}\) + \(\frac{5}{6}\) + \(\frac{5}{6}\)) ଘଣ୍ଟାରେ ।
ସରଳ କଲେ (10 + \(\frac{5}{6}\) + \(\frac{5}{6}\) + \(\frac{5}{6}\)) = (10 + \(\frac{15}{6}\)) = 12 : 30 AM (ରାତି 12 ଟା 30 ମିନିଟ୍‌ରେ)
∴ ସେହି ସପ୍ତାହର ଗୁରୁବାର ରାତି 10ଟା ପରେ 12 ଟା 30 ମିନିଟ୍ (ଅର୍ଥାତ୍ 2 ଘଣ୍ଟା 30 ମିନିଟ୍ ବିଳମ୍ବରେ) ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଦେବ ।

Question 5.
ନିମ୍ନସ୍ଥ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଥମେ ଗୁଣନ କର । ତା’ପରେ ଗୁଣଫଳକୁ ମିଶ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ପ୍ରକାଶ କର ।
(a) 7 × \(\frac{3}{5}\)
(b) 4 × \(\frac{1}{3}\)
(c) \(\frac{9}{7}\) × 6
(d) \(\frac{13}{11}\) × 6
Solution:
(a) 7 × \(\frac{3}{5}\) = \(\frac{21}{5}\) = 4\(\frac{1}{5}\)

(b) 4 × \(\frac{1}{3}\) = \(\frac{4}{3}\) = 1\(\frac{1}{3}\)

(c) \(\frac{9}{7}\) × 6 = \(\frac{54}{7}\) = 7\(\frac{5}{7}\)

(d) \(\frac{13}{11}\) × 6 = \(\frac{78}{11}\) = 7\(\frac{1}{11}\)

ଦୁଇଟି ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଗୁଣନ :

Question 1.
ଆମେ ଜାଣିଛୁ ଯେ, ଅମ୍ଳାନର ପୋଷା ବିରାଡ଼ି 1 ଘଣ୍ଟାରେ ମାତ୍ର \(\frac{1}{4}\) କିଲୋମିଟର ଚାଲିପାରେ । \(\frac{1}{2}\) ବା ଅଧା ଘଣ୍ଟାରେ ସେ କେତେ ଦୂର ଚାଲିପାରିବ ?

Solution:
ଗୁଣନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରଣ କରି ପାଇବା
\(\frac{1}{2}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୂରତା = \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{1}{4}\)
1 ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୂରତା = \(\frac{1}{4}\) କି.ମି. ।
ତେଣୁ \(\frac{1}{4}\) ଧିକୁ ସମାନ 2 ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ ଯେଉଁ ଦୂରତା ପାଇବା ତାହା ହେଉଛି \(\frac{1}{2}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୂରତା ।

Question 2.
ଏବେ ଆମେ ଏହି \(\frac{1}{4}\) କୁ ସମାନ 2 ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ କ’ଣ ପାଇବୁ ?

Solution:

ରେଖାଙ୍କିତ ହୋଇଥ‌ିବା ଅଂଶଟି ପୂରା ଚିତ୍ରର କେତେ ଅଂଶ : ଯେହେତୁ ପୂରା ଚିତ୍ରକୁ 8 ସମାନ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି ।
ଏଣୁ ଆମେ କହିପାରିବା ଚିତ୍ରିତ ଅଂଶଟି ପୂରା ଚିତ୍ରର \(\frac{1}{8}\) ଅଂଶ ।
ତେଣୁ ବିରାଡ଼ିଟି \(\frac{1}{2}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ
କରିଥୁବା ଦୂରତା = \(\frac{1}{8}\) କି.ମି. ।
ଏବେ ଆମେ କହିପାରିବା = \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{1}{4}\) = \(\frac{1}{8}\) କି.ମି. ।

Question 3.
ଯଦି ବିରାଡ଼ିଟି ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଚାଲେ ଓ 1 ଘଣ୍ଟାରେ \(\frac{2}{5}\) କିଲୋମିଟର ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରେ, ତେବେ \(\frac{3}{4}\) ଘଣ୍ଟାରେ ସେ କେତେ କିଲୋମିଟର ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ ?
Solution:
ପୂର୍ବ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରିବ = \(\frac{3}{4}\) × \(\frac{2}{5}\)
(i) ପ୍ରଥମେ ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ।
(ii) ଉତ୍ତର ସହିତ 3 ଗୁଣନ କଲେ ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିବା ।
ଏହାକୁ ବର୍ଗଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଇବା –
(i) \(\frac{1}{4}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୂରତା :
ବର୍ଗଚିତ୍ରର \(\frac{2}{5}\) ଅଂଶକୁ 4 ସମାନ ଭାଗକରି ଆମେ ଉତ୍ତର କିଲୋମିଟରରେ ପାଇବା । ଦିଆଯାଇଥିବା ବର୍ଗଚିତ୍ରର କଳା ଚିହ୍ନିତ ଅଂଶଟି \(\frac{2}{5}\) ଅଂଶ ।
ଏହି \(\frac{2}{5}\) ଅଂଶକୁ ସମାନ 4 ଭାଗ କରାଯାଇଛି ।
ଏଠାରେ ବର୍ଗଚିତ୍ରକୁ 5ଟି ଧାଡ଼ି ଓ 4ଟି ସ୍ତମ୍ଭରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏଣୁ ବର୍ଗଚିତ୍ରଟି 5 × 4 = 20 ଟି ସମାନ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି ।
ଚିତ୍ରରେ ରେଖାଙ୍କିତ ଅଂଶ ବର୍ଗଚିତ୍ରର \(\frac{2}{5}\) ଅଂଶର 4 ସମାନ ଭାଗରୁ 2 ଭାଗ । ଏଣୁ \(\frac{1}{4}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଇଥିବା ଦୂରତା \(\frac{2}{20}\)।
ଏବେ ଆମେ \(\frac{2}{20}\) କୁ 3 ସହିତ ଗୁଣନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।
∴ \(\frac{3}{4}\) ଘଣ୍ଟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଦୂରତା = 3 × \(\frac{2}{20}\) = \(\frac{6}{20}\)
ତେଣୁ \(\frac{3}{4}\) x \(\frac{2}{5}\) = \(\frac{6}{20}\) = \(\frac{3}{10}\) କି.ମି. ।(ଏଠାରେ \(\frac{3}{4}\) ଟି \(\frac{2}{5}\) ର
ଯୋଗଫଳ = \(\frac{3}{10}\) ବୋଲି କହିପାରିବା କି ? ନାଁ, କାରଣ \(\frac{3}{4}\) ଟିର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ । 2ଟି, 3ଟି କହିପାରିବା ।
ଗଣିବା ପାଇଁ କେବଳ ଗଣନ ସଂଖ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ନୁହେଁ ।)


ଆଲୋଚନା କରିବା :

ଏହି ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାଦ୍ଵାରା ଗୁଣନ କରିବା ସମୟରେ ଆମେ ଏକ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାକୁ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟାଦ୍ଵାରା ଗୁଣନ କରିବା ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରିଥାଉ ।
ଆମେ \(\frac{3}{4}\) କୁ \(\frac{2}{5}\) ଦ୍ଵାରା ଏପରି ଗୁଣନ କଲୁ

Question 4.
ଏହି ପଦ୍ଧତି ଅନୁଯାୟୀ ଗୁଣନ କର : \(\frac{5}{4}\) × \(\frac{3}{2}\)
Solution:

ପ୍ରଥମେ ଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ \(\frac{3}{2}\) କୁ ଦର୍ଶାଇବା ।
ଯେହେତୁ \(\frac{3}{2}\) ହେଉଛି 1 + \(\frac{1}{2}\) ବା ଏକ ପୂର୍ବବର୍ଗ ଚିତ୍ର ଓ ଏକ ଅଧା ବର୍ଗଚିତ୍ର ରୂପେ ଦେଖାଇ ପାରିବା ।
ଗୁଣନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସୋପାନକୁ ଅନୁସରଣ କରି
ଆମେ ପ୍ରଥମେ \(\frac{3}{2}\) କୁ 4 ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିବା ।
ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବା ପରି କରାଯିବ ।
ଯେପରିକି କଳା ଚିତ୍ରିତ \(\frac{3}{2}\) ଅଂଶ କୁ 4 ସମାନ ଭାଗକରି ଦର୍ଶାଉଛି ।
ଏହି ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗଦ୍ଵାରା ରଙ୍ଗୀନ ଅଂଶ \(\frac{3}{2}\) ଚିତ୍ରର କେତେ ଅଂଶ ?
ଆମେ ଦେଖୁବା ଯେ ପୂରା ଚିତ୍ରଟିକୁ 2ଟି ଧାଡ଼ି ଓ 4ଟି ସ୍ତମ୍ଭରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ଫଳରେ ବର୍ଗଚିତ୍ରଟି 8ଟି ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି ।
ମୋଟ ରଙ୍ଗୀନ ହୋଇଥିବା ଅଂଶ ସଂଖ୍ୟା = 3
ତେଣୁ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗୀନ ହୋଇଥିବା ଅଂଶ = \(\frac{3}{8}\)
ବର୍ତ୍ତମାନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୋପାନ ହେଉଛି ଏହି ଫଳାଫଳକୁ 5 ଦ୍ଵାରା ଗୁଣନ କରିବା ।
ଏହା \(\frac{5}{4}\) ଓ \(\frac{3}{2}\) ର ଗୁଣଫଳକୁ ସୂଚାଇବ । \(\frac{5}{4}\) × \(\frac{3}{2}\) = 5 × \(\frac{3}{8}\) = \(\frac{15}{8}\)

Question 5.
ଆୟତକ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଏବଂ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଗୁଣନ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ : ଚିତ୍ରରେ ରେଖାଙ୍କିତ ଆୟତାକାର କ୍ଷେତ୍ରର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ କେତେ ?
Solution:

ଯେହେତୁ ଆମେ ଏକକ ବର୍ଗ (ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାର୍ଶ୍ଵ 1 ଏକକ) ନେଇ ଆ ରମ୍ଭ କରିଥିଲୁ ।
ଏଣୁକରି ରେଖାଙ୍କିତ ଆୟତକ୍ଷେତ୍ରର ଦୈର୍ଘ୍ୟ = \(\frac{1}{2}\) ଏକକ
ଓ ପ୍ରସ୍ଥ = \(\frac{1}{4}\) ଏକକ ହେବ ।
ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ ଏହି ବର୍ଗଚିତ୍ରରେ ଏହିପରି 8ଟି ଆୟତକ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ।
ଏଣୁ ରେଖାଙ୍କିତ କ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = \(\frac{1}{8}\) ବର୍ଗ ଏକକ ହେବ ।

Question 6.
ତୁମେ ରେଖାଙ୍କିତ କ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଏବଂ ତା’ର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥର ଗୁଣଫଳ ମଧ୍ଯରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ଦେଖୁଛ କି ?
Solution:
ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଆୟତକ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଏହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥର ଗୁଣଫଳ ସହିତ ସମାନ ।
ସାଧାରଣତଃ ଯଦି ଆମେ ଦୁଇଟି ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଗୁଣଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ ତେବେ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ଦୁଇଟିକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଆୟତକ୍ଷେତ୍ରର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ମାଧ୍ୟମରେ ଆୟତକ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିବା ।

ନିଜେ କରି ଦେଖ :

Question 1.
ନିମ୍ନସ୍ଥ ଗୁଣନ କ୍ରିୟାର ଗୁଣଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । ଏକ ବର୍ଗ ଏକକ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗଚିତ୍ର ନେଇ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଚିତ୍ରିତ ଉପସ୍ଥାପନା କର ।
(a) \(\frac{1}{3}\) × \(\frac{1}{5}\)
(b) \(\frac{1}{4}\) × \(\frac{1}{3}\)
(c) \(\frac{1}{5}\) × \(\frac{1}{2}\)
(d) \(\frac{1}{6}\) × \(\frac{1}{5}\)
Solution:
(a) ଏକ ବର୍ଗ ଏକକ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗଚିତ୍ରକୁ 5ଟି ଧାଡ଼ି ଓ 3ଟି ସ୍ତମ୍ଭ, 5 × 3 = 15 ଟି ଛୋଟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ଏଠାରେ \(\frac{1}{3}\) × \(\frac{1}{5}\) = \(\frac{1}{15}\)

(b) ଏକ ବର୍ଗ ଏକକ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗଚିତ୍ରକୁ 3ଟି ଧାଡ଼ି ଓ 4ଟି ସ୍ତମ୍ଭ, 3 × 4 = 12 ଟି ଛୋଟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ଏଠାରେ \(\frac{1}{4}\) × \(\frac{1}{3}\) = \(\frac{1}{12}\)

(c) ଏକ ବର୍ଗ ଏକକ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗଚିତ୍ରକୁ 2ଟି ଧାଡ଼ି ଓ 5ଟି ସ୍ତମ୍ଭ, 2 × 5 = 10 ଟି ଛୋଟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ଏଠାରେ \(\frac{1}{5}\) × \(\frac{1}{2}\) = \(\frac{1}{10}\)

(d) ଏକ ବର୍ଗ ଏକକ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗଚିତ୍ରକୁ 5ଟି ଧାଡ଼ି ଓ ଟି ସ୍ତମ୍ଭ, 5 × 6 = 30 ଟି ଛୋଟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ଏଠାରେ \(\frac{1}{6}\) × \(\frac{1}{5}\) = \(\frac{1}{30}\)

Question 2.
ବର୍ତ୍ତମାନ \(\frac{1}{12}\) × \(\frac{1}{18}\) ର ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର ।
Solution:

ଏଠାରେ ଏକ ବର୍ଗ ଏକକ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗଚିତ୍ରରେ ଏହି ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାଦ୍ୱୟକୁ ଦର୍ଶାଇବା କଷ୍ଟକର । ତେଣୁ ଉପରୋକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆମ କ’ଣ କଲୁ ତାହା ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ଏହାର ଗୁଣଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । ଏଠାରେ ଏକ ପୂରା କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଧାଡ଼ି ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।

ଧାଡ଼ି ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରଥମ ସଂଖ୍ୟା (ଗୁଣ୍ୟ)ର ହର ଯାହା, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ 18 ଓ ସ୍ତମ୍ଭ ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ଵିତୀୟ ସଂଖ୍ୟା (ଗୁଣ୍ୟ)ର ହର ଯାହା, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ 12 । ତେଣୁ ପୂରା ଚିତ୍ରକୁ 18 × 12 ସମାନ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।

ତେଣୁ \(\frac{1}{18}\) × \(\frac{1}{2}\) = \(\frac{1}{18 \times 12}\) = \(\frac{1}{216}\)
ଦୁଇଟି ଏକ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଗୁଣଫଳ ହେଉଛି =
ଯେଉଁ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଲବ 1 (ଏକ) ତାହାକୁ ଏକକ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା କୁହାଯାଏ ।
ତାହାକୁ ଆମେ ଦର୍ଶାଇ ପାରିବା \(\frac{1}{b} \times \frac{1}{d}=\frac{1}{b \times d}\)

Question 3.
ନିମ୍ନଲିଖତ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଗୁଣଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର । ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଚିତ୍ରରେ ଉପସ୍ଥାପନା କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଗୁଣନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ ପାଇଁ ଏକକ ବର୍ଗଚିତ୍ର ବ୍ୟବହାର କର ।
(a) \(\frac{2}{3}\) × \(\frac{4}{5}\)
(b) \(\frac{1}{4}\) × \(\frac{2}{3}\)
(c) \(\frac{3}{5}\) × \(\frac{1}{2}\)
(d) \(\frac{4}{6}\) × \(\frac{3}{5}\)
Solution:
(a) ଏକ ବର୍ଗ ଏକକ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗଚିତ୍ରକୁ 5ଟି ଧାଡ଼ି ଓ 3ଟି ସ୍ତମ୍ଭରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ସମୁଦାୟ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର = 5 × 3 = 15
ଓ 2 × 4 = 8 ଟି ଛୋଟ ଛାୟାଯୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ।
ସମୁଦାୟ ଛାୟାଯୁକ୍ତ ଅଂଶ = \(\frac{8}{15}\)
ଏଠାରେ \(\frac{2}{3}\) × \(\frac{4}{5}\) = \(\frac{8}{15}\)

(b) ଏକ ବର୍ଗ ଏକକ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗଚିତ୍ରକୁ 3ଟି ଧାଡ଼ି ଓ 4ଟି ସ୍ତମ୍ଭରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ସମୁଦାୟ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର = 4 × 3 = 12
ଓ 1 × 2 = 2 ଟି ଛୋଟ ଛାୟାଯୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ।
ସମୁଦାୟ ଛାୟାଯୁକ୍ତ ଅଂଶ = \(\frac{2}{12}\) = \(\frac{1}{6}\)
ଏଠାରେ \(\frac{1}{4}\) × \(\frac{2}{3}\) = \(\frac{2}{12}\) = \(\frac{1}{6}\)

(c) ଏକ ବର୍ଗ ଏକକ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗଚିତ୍ରକୁ 2ଟି ଧାଡ଼ି ଓ 5ଟି ସ୍ତମ୍ଭରେ ଦ୍ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ସମୁଦାୟ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର = 2 × 5 = 10
ଓ 3 × 1 = 3 ଟି ଛୋଟ ଛାୟାଯୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ।
ସମୁଦାୟ ଛାୟାଯୁକ୍ତ ଅଂଶ = \(\frac{3}{10}\)
ଏଠାରେ \(\frac{3}{5}\) × \(\frac{1}{2}\) = \(\frac{3}{10}\)

(d) ଏକ ବର୍ଗ ଏକକ ବିଶିଷ୍ଟ ବର୍ଗଚିତ୍ରକୁ 5ଟି ଧାଡ଼ି ଓ 6ଟି ସ୍ତମ୍ଭରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ସମୁଦାୟ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର = 5 × 6 = 30
ଓ 4 × 3 = 12 ଟି ଛୋଟ ଛାୟାଯୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ।
ସମୁଦାୟ ଛାୟାଯୁକ୍ତ ଅଂଶ = \(\frac{12}{30}\) = \(\frac{6}{15}\) = \(\frac{2}{5}\)
ଏଠାରେ \(\frac{4}{6}\) × \(\frac{3}{5}\) = \(\frac{12}{30}\) = \(\frac{6}{15}\) = \(\frac{2}{5}\)

ଲବ ଓ ହରର ଗୁଣନ :

Question 1.
ବର୍ତ୍ତମାନ \(\frac{5}{12}\) × \(\frac{7}{18}\) ର ଗୁଣଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ।
Solution:


ପ୍ରଥମେ ଏକ କ୍ଷେତ୍ର (ସମଗ୍ର ଅଂଶ)କୁ 18 ଧାଡ଼ି ଓ 12ଟି ସ୍ତମ୍ଭରେ ବିଭକ୍ତ କରି 12 × 18 ସମାନ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ କର ।
ପ୍ରଥମେ ଏହି ଚିତ୍ରରୁ 12 × 18 ର \(\frac{7}{18}\) ଅଂଶର କୋଠରି ସଂଖ୍ୟା \(\frac{7}{12 \times 18}\) ଅଂଶ ହେବ ।
ତା’ପରେ ଆମେ ଏହି ଫଳାଫଳକୁ 5 ଦ୍ଵାରା ଗୁଣନ କଲେ \(\frac{5 \times 7}{12 \times 18}\)ଗୁଣଫଳ ପାଇବା ।
ତେଣୁ \(\frac{5}{12}\) × \(\frac{7}{8}\) = \(\frac{5 \times 7}{12 \times 18}\) = \(\frac{35}{216}\)
ଏଥୁରୁ ଆମେ ଜାଣିଲେ ଯେ, \(\frac{a}{b} \times \frac{c}{d}\) = \(\frac{\mathrm{a} \times \mathrm{c}}{\mathrm{~b} \times \mathrm{d}}\)
ଏହି ସୂତ୍ରଟି ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମଗୁପ୍ତଙ୍କଦ୍ଵାରା 628 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଲିଖ୍ତ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଫୁଟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଏହିଭଳି ଏକ ସାଧାରଣ ଗାଣିତିକ ଉକ୍ତିରେ କୁହାଯାଇଥିଲା ।

ଗୁଣକ କିମ୍ବା ଗୁଣ୍ୟ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉପରୋକ୍ତ ସୂତ୍ରଟି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା । ଆମେ ଯେକୌଣସି ପୂର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟାକୁ ହର 1 (ଏକ) ନେଇ ଏକ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ଭାବେ ପୁନଃଲିଖନ କରିପାରିବା ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ 3 × \(\frac{3}{4}\) କୁ \(\frac{3}{1}\) × \(\frac{3}{4}\) ଭାବେ ଲେଖୁପାରିବା ।
ତେଣୁ \(\frac{3 \times 3}{1 \times 4}\) = \(\frac{9}{4}\)

ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଗୁଣନ : ଲଘିଷ୍ଠ (ସର୍ବନିମ୍ନ) ଆକାରକୁ ସରଳୀକରଣ :
Question 1.
ନିମ୍ନଲିଖତ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଣନ କର ଏବଂ ଗୁଣଫଳକୁ ଲଘିଷ୍ଠ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କର ।
\(\frac{12}{7}\) × \(\frac{5}{24}\)
Solution
ପ୍ରଥମେ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଲବ (12 ଏବଂ 5) ଓ ହର (7 ଏବଂ 24)କୁ ଗୁଣନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଆମେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ଉପାୟରେ ସରଳ କରି ଲଘିଷ୍ଠ କରିପାରିବା ।

ଉଭୟ ଗୋଲ୍ ବୁଲାଯାଇଥିବା ସଂଖ୍ୟାର ଏକ ସାଧାରଣ ଗୁଣନୀୟକ 12 ଅଛି ।
ଯେତେବେଳେ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଲବ ଓ ହରକୁ ସାଧାରଣ ଗୁଣନୀୟକଦ୍ଵାରା ଭାଗ କରାଯାଏ ସେତେବେଳେ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ମୂଲ୍ୟ ଅପରିବର୍ତିତ ରହିଥାଏ ।

ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆମେ ଗୋଲ ବୁଲାଯାଇଥିବା ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କୁ 12 ଦ୍ଵାରା ଭାଗ କରିପାରିବା ।

ଆସ ଆଉ ଏକ ଗୁଣନରେ ସମାନ ପଦ୍ଧତି ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ।

ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାକୁ ଗୁଣନ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରଥମେ ଲବ ଓ ହରରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ଗୁଣନୀୟକଦ୍ଵାରା ଭାଗ କରି ଏବଂ ତାପରେ ଲବ୍ଧ ଲବ ଓ ହରକୁ ପୂର୍ବ ପଦ୍ଧତିରେ ଗୁଣନ କରିବା । ଏହାକୁ ସାଧାରଣ ଉତ୍ପାଦକଗୁଡ଼ିକୁ ବାତିଲ କରିବା ପଦ୍ଧତି କୁହାଯାଏ । (ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଲବ ଓ ହରକୁ ସାଧାରଣ ଗୁଣନୀୟକଦ୍ୱାରା କାଟି ଦିଆଯାଏ ।)

ନିଜେ କରି ଦେଖ :

Question 1.
ଏକ ପାଣିଟାଙ୍କିକୁ ଏକ ନଳ ଦ୍ଵାରା ପୂର୍ଣ କରାଯାଏ । ଯଦି ନଳଟି 1 ଘଣ୍ଟା ପାଇଁ ଖୋଲା ରହେ, ତେବେ ଟାଙ୍କିର \(\frac{7}{10}\) ଅଂଶ ପୂରଣ ହୁଏ । ଯଦି ନଳଟି ତଳଲିଖତ ସମୟ ପାଇଁ ଖୋଲା ରହେ ତେବେ ଟାଙ୍କିର କେତେ ଅଂଶ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ ?
(a) \(\frac{1}{3}\) ଘଣ୍ଟାରେ
(b) \(\frac{2}{3}\) ଘଣ୍ଟାରେ
(c) \(\frac{3}{4}\) ଘଣ୍ଟାରେ
(d) \(\frac{7}{10}\) ଘଣ୍ଟାରେ
(e) ଟାଙ୍କିଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ କେତେ ସମୟ ଲାଗିବ ?
Solution:
(a) 1 ଘଣ୍ଟାରେ ଟାଙ୍କିର ପୂର୍ଣ୍ଣହୁଏ = \(\frac{7}{10}\) ଅଂଶ ।
\(\frac{1}{3}\) ଘଣ୍ଟାରେ ପୂର୍ବ ହୁଏ = \(\frac{7}{10}\) × \(\frac{1}{3}\) = \(\frac{7}{30}\) ଅଂଶ ।
∴ ଯଦି ନଳଟି \(\frac{1}{3}\) ଘଣ୍ଟା ସମୟ ପାଇଁ ଖୋଲା ରହିଲେ ତେବେ ଟାଙ୍କିର \(\frac{7}{30}\)

(b) 1 ଘଣ୍ଟାରେ ଟାଙ୍କିର ପୂର୍ଣ୍ଣହୁଏ = \(\frac{7}{10}\) ଅଂଶ ।
\(\frac{2}{3}\) ଘଣ୍ଟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ = \(\frac{7}{10}\) × \(\frac{2}{3}\) = \(\frac{14}{30}\) = \(\frac{7}{15}\) ଅଂଶ ।
∴ ଯଦି ନଳଟି \(\frac{2}{3}\) ଘଣ୍ଟା ସମୟ ପାଇଁ ଖୋଲା ରହିଲେ ତେବେ ଟାଙ୍କିର \(\frac{7}{15}\) ଅଂଶ ପୂର୍ଷ ହେବ ।

(c) 1 ଘଣ୍ଟାରେ ଟାଙ୍କିର ପୂର୍ଷହୁଏ = \(\frac{7}{10}\) ଅଂଶ ।
\(\frac{3}{4}\) ଘଣ୍ଟାରେ ପୂର୍ଣ ହୁଏ = \(\frac{7}{10}\) × \(\frac{3}{4}\) = \(\frac{21}{40}\) ଅଂଶ ।
∴ ଯଦି ନଳଟି \(\frac{3}{4}\) ଘଣ୍ଟା ସମୟ ପାଇଁ ଖୋଲା ରହିଲେ ତେବେ ଟାଙ୍କିର \(\frac{21}{40}\) ଅଂଶ ପୂର୍ଷ ହେବ ।

(d) 1 ଘଣ୍ଟାରେ ଟାଙ୍କିର ପୂର୍ଣହୁଏ = \(\frac{7}{10}\) ଅଂଶ ।
\(\frac{7}{10}\) ଘଣ୍ଟାରେ ପୂର୍ବ ହୁଏ = \(\frac{7}{10}\) × \(\frac{7}{10}\) = \(\frac{49}{100}\) ଅଂଶ ।
∴ ଯଦି ନଳଟି \(\frac{7}{10}\) ଘଣ୍ଟା ସମୟ ପାଇଁ ଖୋଲା ରହିଲେ ତେବେ ଟାଙ୍କିର \(\frac{49}{100}\) ଅଂଶ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।

(e) 1 ଘଣ୍ଟାରେ ଟାଙ୍କିର ପୂର୍ଣ୍ଣହୁଏ = \(\frac{7}{10}\) ଅଂଶ ।
ଟାଙ୍କିଟି ପୂର୍ଣ ହେବ = \(\frac{\frac{1}{7}}{10}\) = \(\frac{10}{7}\) = 1\(\frac{3}{7}\) ଘଣ୍ଟାରେ ।
∴ ଟାଙ୍କିଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ 1\(\frac{3}{7}\) ଘଣ୍ଟା ସମୟ ଲାଗିବ ।

Question 2.
ସରକାର ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ରେବତୀଙ୍କ ଜମିର \(\frac{1}{6}\) ଅଂଶ ନେଇଛନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ରେବତୀ ପାଖରେ
ମୋଟ ଜମିର କେତେ ଅଂଶ ଅଛି ? ସେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ବଳକା ଜମିର ଅଧା ଝିଅ କ୍ରିଷ୍ଣାକୁ ଏବଂ \(\frac{1}{3}\)
ଅଂଶ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅନିଲକୁ ଦେଇ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜମି ନିଜପାଇଁ ରଖୁଲେ ?
(a) କ୍ରିଷ୍ଣା ସମୁଦାୟ ଜମିର କେତେ ଅଂଶ ପାଇଥିଲା ?
(b) ଅନିଲ ସମୁଦାୟ ଜମିର କେତେ ଅଂଶ ପାଇଥିଲା ?
(c) ରେବତୀ ସମୁଦାୟ ଜମିର କେତେ ଅଂଶ ନିଜ ପାଇଁ ରଖୁଥିଲେ ?
Solution:
ମନେକର ସମୁଦାୟ ଜମିକୁ 1 ଧରାଯାଉ ।
ସରକାର ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ରେବତୀଙ୍କ ଜମିରୁ \(\frac{1}{6}\) ଅଂଶ ନେଇଛନ୍ତି ।
ରେବତୀଙ୍କ ପାଖରେ ବଳକା ଜମି ରହିଲା = 1 – \(\frac{1}{6}\) = \(\frac{6-1}{6}\) = \(\frac{5}{6}\)
∴ ରେବତୀଙ୍କ ପାଖରେ ବଳକା \(\frac{5}{6}\) ଅଂଶ ଜମି ରହିଲା ।

(a) ରେବତୀଙ୍କ ପାଖରେ ଜମି ରହିଲା = \(\frac{5}{6}\) ଅଂଶ ।
ସେ ତାଙ୍କ ଝିଅ କ୍ରିଷ୍ଣାଙ୍କୁ ଅଧା ଅଂଶ ଦେଇଥିଲେ ।
କ୍ରିଷ୍ଣା ପାଇଥିଲେ = \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{5}{6}\) = \(\frac{5}{12}\) ଅଂଶ ।
∴ କ୍ରିଷ୍ଣା ସମୁଦାୟ ଜମିର \(\frac{5}{12}\) ଅଂଶ ପାଇଥିଲା ।

(b) ରେବତୀଙ୍କ ପାଖରେ ଜମି ରହିଲା \(\frac{5}{6}\)
ସେ ଅନିଲକୁ ଦେଲେ = \(\frac{1}{3}\)ଅଂଶ ।
ଅନିଲ ପାଇଥିଲେ = \(\frac{1}{3}\) × \(\frac{5}{6}\) = \(\frac{5}{18}\) ଅଂଶ ।
∴ ଅନିଲ ସମୁଦାୟ ଜମିର \(\frac{5}{18}\) ଅଂଶ ପାଇଥିଲା ।

(c) ସରକାର, କ୍ରିଷ୍ଣା ଓ ଅନିଲ ଜମି ନେଇଥିଲେ
= \(\frac{1}{6}\) + \(\frac{5}{12}\) + \(\frac{5}{18}\) = \(\frac{31}{36}\) ଅଂଶ ।
ରେବତୀ ପାଖରେ ରହିଲା = 1 – \(\frac{31}{36}\) = \(\frac{5}{36}\) ଅଂଶ ।
∴ ରେବତୀ ସମୁଦାୟ ଜମିର \(\frac{5}{36}\) ଅଂଶ ନିଜ ପାଇଁ ରଖୁଥଲେ ।

Question 3.
ଏକ ଆୟତକ୍ଷେତ୍ରର ଦୁଇ ସଂଲଗ୍ନ ବାହୁ (ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ) ଯଥାକ୍ରମେ 3\(\frac{3}{4}\) ଫୁଟ ଓ 9\(\frac{3}{5}\) ଫୁଟ ହେଲେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ କେତେ ?
Solution:
ଆୟତକ୍ଷେତ୍ରର ଦୈର୍ଘ୍ୟ = 3\(\frac{3}{4}\) ଫୁଟ = \(\frac{15}{4}\) ଫୁଟ
ପ୍ରସ୍ଥ 9\(\frac{3}{5}\) ଫୁଟ = \(\frac{48}{5}\) ଫୁଟ ।
ଆୟତକ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୈର୍ଘ୍ୟ × ପ୍ରସ୍ଥ
= \(\frac{15}{4}\) × \(\frac{48}{5}\) = (3 × 12) ବର୍ଗଫୁଟ = 36 ବର୍ଗଫୁଟ ।
∴ ଆୟତକ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ 36 ବର୍ଗଫୁଟ ।

Question 4.
ରହିମ୍ ତାଙ୍କ ବଗିଚାରେ ଗୋଟିଏ ଧାଡ଼ିରେ 4ଟି ଚାରା ଲଗାଇଛନ୍ତି । ଦୁଇଟି ଚାରା ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା \(\frac{3}{4}\) ମିଟର ହେଲେ ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ଚାରା ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା କେତେ ? (ସୂଚନା : ଦୁଇଟି ଚାରା ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା \(\frac{3}{4}\) ମିଟର ସହିତ ଚାରୋଟି ଚାରାର୍ ରଫ୍ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କର ।)
Solution:

ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ଚାରା ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା = ଦୂରତା ସଂଖ୍ୟା × ଦୁଇଟି ଚାରା ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା
= 3 × \(\frac{3}{4}\) ମିଟର = \(\frac{3 \times 3}{4}\) = \(\frac{9 }{4}\) ମିଟର = 2\(\frac{1}{4}\) ମିଟର ।
∴ ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ଚାରା ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା 2\(\frac{1}{4}\) ମିଟର ।

Question 5.
କେଉଁଟି ଅଧ୍ବକ ଭାରୀ : 500 ଗ୍ରାମର \(\frac{12}{15}\) କିମ୍ବା 4 କିଲୋଗ୍ରାମ୍ବର \(\frac{3}{20}\)
Solution:
500 ଗ୍ରାମର \(\frac{12}{15}\) = \(\frac{12}{15}\) × 500 = 400 ଗ୍ରାମ୍ ।
4 କିଲୋଗ୍ରାମ୍ = 4000 ଗ୍ରାମ୍ ।
4 କିଲୋଗ୍ରାମ୍‌ \(\frac{3}{20}\) = \(\frac{3}{20}\) × 4000 = 600 ଗ୍ରାମ୍ ।
400 ଗ୍ରାମ୍ < 600 ଗ୍ରାମ୍ ।
∴ 500 ଗ୍ରାମ୍ର \(\frac{12}{15}\) ଠାରୁ 4 କିଲୋଗ୍ରାମର \(\frac{3}{20}\) ଭାରୀ ।

Question 6.
ଗୋଟିଏ ଟ୍ରାକ୍ଟର 1 ଘଣ୍ଟାରେ ଏକ ଜମିକୁ ହଳ କରିପାରେ ଏବଂ ଏଥ‌ିପାଇଁ 2 ଲିଟର ଡିଜେଲ ଦରକାର ହୁଏ । ତେବେ 1 ଲିଟର ଡିଜେଲରେ ଜମିର କେତେ ଅଂଶ ହଳ ହୋଇପାରିବ ?
Solution:
ଗୋଟିଏ ଟ୍ରାକ୍ଟର 1 ଘଣ୍ଟାରେ ଏକ ଜମିକୁ ହଳ କରିପାରେ ।
1 ଘଣ୍ଟାରେ ଲାଗେ 2 ଲିଟର ଡିଜେଲ । 1 ଲିଟର ଡିଜେଲରେ ହଳ କରିବ 1 × \(\frac{1}{2}\) = \(\frac{1}{2}\)
ତେବେ 1 ଲିଟର ଡିଜେଲରେ ଜମିର \(\frac{1}{2}\) ଅଂଶ ହଳ ହୋଇପାରିବ ।

ଗୁଣଫଳ ସର୍ବଦା ଗୁଣନ କରାଯାଉଥିବା ସଂଖ୍ୟା ଅପେକ୍ଷା ବଡ଼ କି ?
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ସଂଖ୍ୟାକୁ 1 ଦ୍ଵାରା ଗୁଣନ କରାଯାଏ, ଗୁଣଫଳ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ ଅର୍ଥାତ୍ ଗୁଣଫଳ ସେହି ସଂଖ୍ୟା ହୁଏ । ଆମେ ଗୁଣନ ପାଇଁ ଏକ ସଂଖ୍ୟା ଯୋଡ଼ା ନେବା ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ସଂଖ୍ୟା 1 (ଏକ) ହୋଇ ନ ଥ‌ିବ ।
∴ 3 × 5 = 15
ଏଠାରେ ଗୁଣଫଳ 15 ଉଭୟ 3 ଏବଂ 5 ଠାରୁ ବଡ଼ ।

କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଆମେ \(\frac{1}{4}\) ଓ 8 କୁ ଗୁଣନ କରିବା,ଏହାର ଗୁଣଫଳ ଉଭୟ ସଂଖ୍ୟାଠାରୁ ବଡ଼ ହେବ କି ? \(\frac{1}{4}\) x 8 = 2
ଏହି ଗୁଣନରେ ଗୁଣଫଳ 2, ଯାହା \(\frac{1}{4}\) ଠାରୁ ବଡ଼ କିନ୍ତୁ 8 ଠାରୁ ସାନ ।

Question 1.
\(\frac{3}{4}\) ଓ \(\frac{2}{5}\) କୁ ଗୁଣନ କଲେ କ’ଣ ହେବ, ଆସ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ।
Solution:
\(\frac{3}{4}\) × \(\frac{2}{5}\) = \(\frac{6}{20}\)
∴ ଗୁଣଫଳ \(\frac{6}{20}\) କୁ \(\frac{3}{4}\) ଏବଂ ସହିତ ତୁଳନା କରିଲେ
ଆମେ \(\frac{3}{4}\) କୁ \(\frac{15}{20}\) ଓ \(\frac{2}{5}\) କୁ \(\frac{8}{20}\) ଭଗ୍ନାଂଶ ରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରିପାରିବା ।
∴ ଗୁଣଫଳ \(\frac{6}{20}\) ଉଭୟ \(\frac{15}{20}\) ଓ \(\frac{8}{20}\) ଠାରୁ ସାନ ହେବ ।

ପରିସ୍ଥିତି	ଗୁଣନ	ସମ୍ପର୍କ
ପରିସ୍ଥିତି – 1	ଉଭୟ ସଂଖ୍ୟାଠାରୁ 1 ଅଧୂକ । ଉଦାହରଣ : \(\frac{4}{3}\) × 4	ଗୁଣଫଳ \(\frac{16}{3}\) ଉଭୟ ସଂଖ୍ୟାଠାରୁ ବଡ଼ ।
ପରିସ୍ଥିତି – 2	ଉଭୟ ସଂଖ୍ୟାର ମୂଲ୍ୟ 0 ଓ 1 ମଧ୍ୟରେ । ଉଦାହରଣ : \(\frac{3}{4}\) × \(\frac{2}{5}\)	ଗୁଣଫଳ \(\frac{3}{10}\) ଉଭୟ ସଂଖ୍ୟାଠାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ରତର ।
ପରିସ୍ଥିତି – 3	ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟା 0 ଓ 1 ମଧ୍ଯରେ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାଟି 1 ଠାରୁ ବଡ଼ । ଉଦାହରଣ \(\frac{3}{4}\) × 5	ଗୁଣଫଳ \(\frac{15}{4}\) ପୂର୍ବ ସଂଖ୍ୟାଠାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ରତର ଓ 0 ଓ 1 ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ସଂଖ୍ୟାଠାରୁ ବୃହତ୍ତର ।

Question 2.
ଯେତେବେଳେ ଗୁଣନ କରାଯାଉଥିବା ସଂଖ୍ୟାଯୋଡ଼ି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟା 0 ଏବଂ 1 ମଧ୍ଯରେ ଥାଏ, ଗୁଣଫଳ ଅନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ଅପେକ୍ଷା ________________ (ଅଧିକ / କମ୍) ହୋଇଥାଏ ।
Solution:
କମ୍ ହୋଇଥାଏ ।

Question 3.
ଯେତେବେଳେ ଗୁଣନ କରାଯାଉଥିବା ସଂଖ୍ୟା ଯୋଡ଼ି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ସଂଖ୍ୟା 1 (ଏକ) ଠାରୁ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ, ଗୁଣଫଳ ଅନ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା ଅପେକ୍ଷା _________________ (ଅଧିକ / କମ୍) ହୋଇଥାଏ ।
Solution:
ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ ।

ଗୁଣନର କ୍ରମ :

ଆମେ ଜାଣିଛୁ ଯେ \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{1}{4}\) = \(\frac{1}{8}\)
ବର୍ତ୍ତମାନ \(\frac{1}{4}\) × \(\frac{1}{2}\) = \(\frac{1}{8}\)

ଆୟତକ୍ଷେତ୍ରର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥ ଅଦଳବଦଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସମାନ ରହିଥାଏ ।

ଗୁଣନରେ କ୍ରମ ବଦଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣଫଳ ସମାନ ରହେ । ଏଣୁ \(\frac{a}{b} \times \frac{c}{d}\) = \(\frac{c}{d} \times \frac{a}{b}\)
ଏହି ନିୟମ ବ୍ରହ୍ମଗୁପ୍ତଙ୍କ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଗୁଣନ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୂତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।

8.2 ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାମାନଙ୍କର ହରଣ :

Page No. (189 to 192)

ଆମେ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାକୁ ହରଣ କରିବା ପାଇଁ ହେଲେ ହରଣ ଚିହ୍ନକୁ ଗୁଣନ ସମସ୍ୟାରେ ପରିଣତ କରିବା

Question 1.
1 ÷ \(\frac{2}{3}\) = କେତେ ?
Solution:
ଏହାକୁ ଗୁଣନ ସମସ୍ୟାରେ ପରିଣତ କରି ଲେଖୁବା ହେବ = \(\frac{2}{3}\) × ? = 1
ବା \(\frac{2}{3}\) ସହ କେତେ ଗୁଣନ କଲେ ଗୁଣଫଳ 1 ପାଇବା ।
ଯଦି କୌଣସି ପ୍ରକାରେ 2 ଓ 3 କୁ କଟାଯାଇପାରିବ, ତେବେ ଆମ ପାଖରେ । (ଏକ) ରହିବ ।

ଆସ ଆଉ ଏକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ।

Question 2.
3 ÷ \(\frac{2}{3}\) = କେତେ ? ଏହ । \(\frac{2}{3}\) × ?= 3 ଭକ୍ତି ସହ ସମାନ ଅଟେ ।
Solution:
ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ, 1 ପାଇବା ପାଇଁ \(\frac{2}{3}\) କୁ କେଉଁ ସଂଖ୍ୟା ସହିତ ଗୁଣନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । 3 ପାଇବା ପାଇଁ ଆମକୁ କେବଳ ସେଥୁରେ 3 ଗୁଣନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।

Question 3.
\(\frac{1}{5}\) ÷ \(\frac{1}{2}\) = କେତେ ?
Solution:

Question 4.
\(\frac{2}{3}\) ÷ \(\frac{3}{5}\) = କେତେ ?
Solution:

Question 5.
ଆଲୋଚନା କରିବା :
Solution:
1. ପ୍ରଥମେ ଖୋଜି ଦେଖୁବା, ଭାଜକଦ୍ଵାରା କେଉଁ ସଂଖ୍ୟା ଗୁଣନ କଲେ 1 ମିଳୁଛି, ଆମେ ଦେଖୁଲେ ଯେ ଭାଜକ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଲବକୁ ହର ଓ ହରକୁ ଲବ ରୂପେ ଲେଖୁଲେ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାଟି
ମିଳୁଛି । ଏଠାରେ ସଂଖ୍ୟାର ଭାଜକ \(\frac{3}{5}\) ପାଇଁ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାଟି \(\frac{5}{3}\)। ଆମେ \(\frac{5}{3}\) କୁ \(\frac{3}{5}\) ର ବ୍ୟକ୍ରମ / ପ୍ରତିଲୋମୀ ବୋଲି କହିଥାଉ । ଅର୍ଥାତ୍ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଏକ ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାକୁ ତାହାର ବ୍ୟତ୍‌କ୍ରମ ବା ପ୍ରତିଲୋମୀ ସଂଖ୍ୟାଦ୍ଵାରା ଗୁଣନ କରୁ ଭାଗଫଳ 1 ମିଳିବ । ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ଆମେ ଭାଜକର ବ୍ୟୁତ୍‌କ୍ରମକୁ ଜାଣିବା ।

2. ଆମେ ଭାଗ୍ୟକୁ ଭାଜକର ବ୍ୟୁତ୍‌କ୍ରମ ସହିତ ଗୁଣନ କରି ଭାଗଫଳ ପାଇବା । ସଂକ୍ଷେପରେ ଦୁଇଟି ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ଭାଗ କରିବା ପାଇଁ
– ଭାଜକର ବ୍ୟକ୍ରମ ଜାଣିବା
– ଭାଗଫଳ ପାଇବା ପାଇଁ ଭାଜ୍ୟକୁ ଭାଜକର ବ୍ୟକ୍ରମ ସହିତ ଗୁଣନ କରିବା ।
ତେଣୁ =\(\frac{a}{b} \div \frac{c}{d}\) = \(\frac{a}{b} \times \frac{d}{c}\) = \(\frac{\mathrm{a} \times \mathrm{d}}{\mathrm{~b} \times \mathrm{c}}\)
ଯେପରି ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଯୋଗ, ବିୟୋଗ ଓ ଗୁଣନ ପାଇଁ ପଦ୍ଧତି ଏବଂ ସୂତ୍ର ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଶିଖୁଥିଲେ, ସେହିପରି ଏହି ପଦ୍ଧତି ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟାର ଭାଗକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଏକ ସାଧାରଣ ସୂତ୍ର ଅଟେ । ପ୍ରଥମେ ଏହା ବ୍ରହ୍ମଗୁପ୍ତଙ୍କଦ୍ଵାରା ଲିଖ୍ତ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଫୁଟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (628 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ) ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ।

Question 6.
ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ (ବ୍ରହ୍ମଗୁପ୍ତଙ୍କ ସୂତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ସମାଧାନ କର)
Solution:
\(\frac{2}{3}\) ÷ \(\frac{3}{5}\) କୁ ସମୀକ୍ଷା କଲେ ଆମେ ଲେଖୁପାରିବା
\(\frac{2}{3}\) ÷ \(\frac{3}{5}\) = \(\frac{2}{3}\) × \(\frac{5}{3}\) \(\frac{2 \times 5}{3 \times 3}\) = \(\frac{10}{9}\)

ଭାଜ୍ୟ, ଭାଜକ ଓ ଭାଗଫଳ :
ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ପୂର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟାକୁ ଭାଗକରୁ, ମନେକର 6 + 3
6 ÷ 3 = 2, ଏଠାରେ ଭାଗଫଳ = 2
ଏଠାରେ ଭାଗଫଳ ଭାଜ୍ୟଠାରୁ କମ୍, 6 ÷ 3 = 2, 2 < 6
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଆମେ 6 କୁ \(\frac{1}{4}\) ଦ୍ଵାରା ଭାଗକରୁ 6 ÷ \(\frac{1}{4}\) = 24
ଏଠାରେ ଭାଗଫଳ, ଭାଜ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ 24 > 6
ଯେତେବେଳେ ଆମେ \(\frac{1}{8}\) କୁ \(\frac{1}{4}\) ଦ୍ଵାରା ଭାଗ କଲେ ପାଇବା, \(\frac{1}{8}\) ÷ \(\frac{1}{4}\) = \(\frac{1}{2}\)
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଭାଗଫଳ, ଭାଜ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ ।

8.3 ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ସମ୍ପର୍କିତ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ :

Page No. (193 to 201)

Question 1.
ଉଦାହରଣ – 3 : ଲୀନା 5 କପ୍ ଚା ତିଆରି କରିଥିଲା । ସେ ଏଥିପାଇଁ \(\frac{1}{4}\) ଲିଟର କ୍ଷୀର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲା । ତେବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କପ୍ ଚା’ ପାଇଁ କେତେ କ୍ଷୀର ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଛି ?
Solution:

ଲୀନା \(\frac{1}{4}\) ଲିଟର କ୍ଷୀରରେ 5 କପ୍ ଚା’ ତିଆରି କରେ ।
ତେଣୁ 1 କପ୍ ଚା’ ପାଇଁ ଦରକାର ହେଉଥ‌ିବା କ୍ଷୀରର ପରିମାଣ = \(\frac{1}{4}\) ÷ 5
ଆମେ ଏହାକୁ ଗୁଣନ କ୍ରିୟାରେ ଲେଖୁପାରିବା
= 5 × (ପ୍ରତ୍ୟେକ କପ୍’ ଚା’ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ କ୍ଷୀର) = \(\frac{1}{4}\)
ବ୍ରହ୍ମଗୁପ୍ତଙ୍କ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ ଆମେ ନିମ୍ନଲିଖୁତ ଉପାୟରେ ଭାଗକ୍ରିୟା କରିଥାଉ ।

(i) ଭାଜକ 5 ର ବ୍ୟକ୍ରମ ହେଉଛି \(\frac{1}{5}\) (ପ୍ରଥମେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ହୁଏ)

(ii) ଏହି ବ୍ୟକ୍ରମକୁ ଭାଗ୍ୟ \(\frac{1}{4}\) ଦ୍ଵାରା ଗୁଣନ କଲେ ପାଇବୁ \(\frac{1}{5}\) × \(\frac{1}{4}\) = \(\frac{1}{20}\) (ଭାଗଫଳ)
ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କପ୍ ଚା’ ପାଇଁ \(\frac{1}{20}\) ଲିଟର କ୍ଷୀର ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଛି ।

Question 2.
ଉଦାହରଣ – 4 : 7\(\frac{1}{2}\) ବର୍ଗ ଏକକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବିଶିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ରକୁ \(\frac{1}{5}\) ଏକକ ବର୍ଗାକୃତି ଇଟାରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କର । ତେବେ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିବା ପାଇଁ କେତୋଟି ବର୍ଗକୃତି ଇଟା ଦରକାର ?
Solution:
ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଗାକୃତି ଇଟାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = \(\frac{1}{5}\) × \(\frac{1}{5}\) = \(\frac{1}{25}\) ବର୍ଗ ଏକକ ।
ଦିଆଯାଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ରର ମୋଟ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = 7\(\frac{1}{2}\) ବର୍ଗ ଏକକ = \(\frac{15}{2}\) ବର୍ଗ ଏକକ ।
ଇଟା ସଂଖ୍ୟା = କ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ÷ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇଟାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = \(\frac{15}{2}\) ÷ \(\frac{1}{25}\)
ଏଠାରେ ଭାଜକର ବ୍ୟୁତ୍‌କ୍ରମ 25 ଅଟେ ।
ଭାଜ୍ୟ \(\frac{15}{2}\) ସହିତ ଏହି ବ୍ୟକ୍ରମକୁ ଗୁଣନ କଲେ ଆମେ ପାଇବା, 25 × \(\frac{15}{2}\) = \(\frac{25 \times 15}{2}\) = \(\frac{375}{2}\) ଖଣ୍ଡ ଇଟା ।

Question 3.
ଉଦାହରଣ – 5 : ଗୋଟିଏ କୁଣ୍ଡ ଚାରୋଟି ନଳଦ୍ଵାରା ସଂଯୁକ୍ତ । ପ୍ରଥମ ଦଳଦ୍ଵାରା ଏକ ଦିନରେ କୁଣ୍ଡଟି ପୂର୍ଷ ହୋଇପାରିବ । ଦ୍ଵିତୀୟଟି ଏହାକୁ ଅଧା ଦିନରେ ପୂରଣ କରିପାରିବ । ତୃତୀୟ ନଳ ଏହାକୁ ଦିନର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମୟରେ ପୂରଣ କରିପାରିବ । ଚତୁର୍ଥ ନଳଟି ଏକ ଦିନର ଏକ ପଞ୍ଚମାଂଶ ସମୟରେ କୁଣ୍ଡଟିକୁ ପୂରଣ କରିପାରିବ । ଯଦି ସମସ୍ତ ଚାରୋଟି ନଳ ଏକ ସମୟରେ ଖୋଲିଦିଆଯାଏ, ତେବେ କୁଣ୍ଡଟି କେତେ ସମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ ?
Solution:
ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ନଳଦ୍ଵାରା କେତୋଟି କୁଣ୍ଡ ପୂରଣ ହୋଇପାରିବ ଦେଖୁବା ।
ପ୍ରଥମ ନଳ । ଦିନରେ ପୂରଣ କରିବ = 1 ÷ 1 = 1ଟି ।
ଦ୍ଵିତୀୟ ନଳ । ଦିନରେ ପୂରଣ କରିବ = 1 ÷ \(\frac{1}{2}\) = 2 ଟି ।
ତୃତୀୟ ନଳ । ଦିନରେ ପୂରଣ କରିବ = 1 ÷ \(\frac{1}{4}\) = 4 ଟି ।
ଚତୁର୍ଥ ନଳ 1 ଦିନରେ ପୂରଣ କରିବ = 1 ÷ 1 ÷ \(\frac{1}{5}\) = 5 ଟି ।
ଗୋଟିଏ ଦିନ ଚାରୋଟି ନଳ ଏକାଠି ଏହିଭଳି କେତୋଟି କୁଣ୍ଡ ପୂରଣ କରିପାରିବେ ?
= 1 ଟି + 2 ଟି + 4 ଟି + 5 ଟି = 12 ଟି
ତେଣୁ ଚାରୋଟି ନଳଦ୍ଵାରା କୁଣ୍ଡଟିକୁ ପୂରଣ କରିବାପାଇଁ ସମୟ ଲାଗିବ \(\frac{1}{12}\) ଦିନ ।

ଭଗ୍ନଅଂଶର ସମ୍ପର୍କ :


ଏଠାରେ ଥ‌ିବା ବର୍ଗଚିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ରେଖା ଅଙ୍କନ କରାଯାଇଛି ଓ କେତେକ ଅଂଶକୁ ରେଖାଙ୍କିତ କରାଯାଇଛି ।
ରେଖାଙ୍କିତ ଅଂଶଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରଫଳର କେତେ ଅଂଶ ?
ଏହି ସମସ୍ୟାଟିକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ସମାଧାନ କରାଯାଇପାରିବ ।
ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ଉପାୟ ଦିଆଗଲା ।
ମନେକର ସମଗ୍ର ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ 1 (ଏକ) ବର୍ଗ ଏକକ ।
ଆମେ ଚିତ୍ର (ଖ)ରେ ବର୍ଗଚିତ୍ରର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ଵ କୋଣରେ ଏକ ଛୋଟ ବର୍ଗଚିତ୍ର ଦେଖୁଛୁ । ତାହା ବଡ଼ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରର । \(\frac{1}{4}\) ଅଂଶରେ ଅଛି ।
ବଡ଼ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରର ଲାଲ ଅଂଶର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ \(\frac{1}{4}\) ବର୍ଗ ଏକକ ହେବ ।
ଏହି ରଙ୍ଗୀନ ବର୍ଗଚିତ୍ରକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବା ।
ଏହା ଭିତରେ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ତ୍ରିଭୁଜ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବଡ଼ ତ୍ରିଭୁଜର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଲାଲ ବର୍ଗଚିତ୍ରର ଅଧା ।
(ଗ) ତେଣୁ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ତ୍ରିଭୁଜର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{1}{4}\) = \(\frac{1}{8}\) ବର୍ଗଏକକ ।

Question 1.
ବର୍ତ୍ତମାନ ହଳଦିଆ ତ୍ରିଭୁଜର କେତେ ଅଂଶ ରେଖାଙ୍କିତ ହୋଛି ?

Solution:
ଯଦି ତ୍ରିଭୁଜ ମଧ୍ୟସ୍ଥ କ୍ଷୁଦ୍ର ବର୍ଗଚିତ୍ରଟିକୁ ଦୁଇ ସମାନ ଭାଗ କରିବ । ତେବେ ହଳଦିଆ ତ୍ରିଭୁଜଟି ସମାନ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେବ ଏବଂ ଏଥୁରୁ 3 ସମାନ ଭାଗ ରେଖାଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାର ଦେଖୁପାରିବ । ଏଣୁ ରେଖାଙ୍କିତ ଅଂଶଟି ଏହି ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ତ୍ରିଭୁଜର \(\frac{3}{4}\) ଅଂଶ ।
ତେଣୁ ରେଖାଙ୍କିତ ଅଂଶର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = \(\frac{1}{8}\) ର \(\frac{3}{4}\) = \(\frac{1}{8}\) × \(\frac{3}{4}\) = \(\frac{3}{32}\) ବର୍ଗ ଏକକ ।
∴ ରେଖାଙ୍କିତ ଅଂଶଟି ସମଗ୍ର ବର୍ଗଚିତ୍ରର \(\frac{3}{32}\) ଅଂଶ ଅଧିକାର କରିଛି ।

Question 2.
ତଳେ ଦିଆଯାଇଥବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିତ୍ରରେ ରେଖାଙ୍କିତ ଅଂଶଟି ସମଗ୍ର ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରର କେତେ ଅଂଶରେ ରହିଛି, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ କର ।

Solution:
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ନିଜେ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।

Question 3.
ଜଣେ କୃପଣର ଦାନ : ନିମ୍ନଲିଖତ ସମସ୍ୟାଟିକୁ ଭାସ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ (ଦ୍ଵିତୀୟ ଭାସ୍କର)ଙ୍କ 1150 ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଲିଖ୍ତ ପୁସ୍ତକ ଲୀଳାବତୀରୁ ଅନୁବାଦ କରାଯାଇଛି : ହେ ବୁଦ୍ଧଜନେ ! ଜଣେ କୃପଣ ଲୋକ ଭିକାରୀକୁ ଏକ ଡ୍ରାମାର \(\frac{1}{5}\) ଅଂଶର \(\frac{1}{16}\) ଅଂଶର \(\frac{1}{4}\) ଅଂଶର \(\frac{1}{2}\) ଅଂଶର \(\frac{2}{3}\) ଅଂଶର \(\frac{3}{4}\) ଅଂଶ ଦାନ କଲେ । ଯଦି ଅଛି, ତେବେ ମୋତେ କୁହ ସେହି କୃପଣ ଲୋକଟି ଭିକାରୀକୁ ତୁମର ଭଗ୍ନସଂଖ୍ୟା ଗଣିତରେ ଦକ୍ଷତା କେତେ କଉଡ଼ି ଦାନ କରିଥିଲେ ?
Solution:
ତତ୍‌କାଳୀନ ସମୟରେ ଡ୍ରାମା ଏକ ରୂପା ମୁଦ୍ରାକୁ ବୁଝାଏ ଏବଂ ଏହି କାହାଣୀରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଏକ ଡ୍ରାମାର ମୂଲ୍ୟ 1280 କଉଡ଼ି ସହିତ ସମାନ ।
ଆସ ଦେଖୁବା ସେହି କୃପଣ ଲୋକଟି ଏକ ଡ୍ରାମର କେତେ ଅଂଶ ଦାନ କରିଥିଲେ ।
ଡ୍ରାମାର ଦେଇଥିବା ଅଂଶ = \(\frac{1}{5}\) × \(\frac{1}{16}\) × \(\frac{1}{4}\) × \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{2}{3}\) × \(\frac{3}{4}\) = 6
(କଉଡ଼ି – ଏହା ପୂର୍ବକାଳ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ମୁଦ୍ରା)
= 1280 × \(\frac{1}{5}\) × \(\frac{1}{16}\) × \(\frac{1}{4}\) × \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{2}{3}\) × \(\frac{3}{4}\) = 1280 × \(\frac{6}{7680}\) × \(\frac{7680}{7680}\) = 1
ଏହାକୁ ଲଘିଷ୍ଠ ଆକାରରେ ସରଳ କଲେ ଆମେ ପାଇବା \(\frac{1}{7680}\) = \(\frac{1}{1280}\)
∴ ସେ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ କଉଡ଼ି ଦାନ ଦେଇଥିଲେ ।
ବିକଳ୍ପ ଉତ୍ତର : ଏଠାରେ ଆମେ ଜାଣିଲୁ । (ଏକ) ଡ୍ରାମା = 1280 କଉଡ଼ି ।
ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ପ୍ରଥମେ 1280 କଉଡ଼ିର \(\frac{1}{5}\) = 1280 × \(\frac{1}{5}\) = 256
256 ର \(\frac{1}{16}\) = 256 × \(\frac{1}{16}\) = 16, 16 ର \(\frac{1}{4}\) = 16 × \(\frac{1}{4}\)= 4
4 ର \(\frac{1}{2}\) = 4 × \(\frac{1}{2}\) = 2, 2 ର \(\frac{2}{3}\) = 2 × \(\frac{2}{3}\) = \(\frac{4}{3}\), \(\frac{4}{3}\) ର \(\frac{3}{4}\) = \(\frac{4}{3}\) × \(\frac{3}{4}\) = 1
ଯଦି ଆମେ ଧରିନେବା 1 ସୁନା ଦିନାର = 12 ରୁପା ଡ୍ରାମା ।
1 ରୁପା ଡ୍ରାମା = 4 ତମ୍ବା ପାନା, 1 ତମ୍ବା ପାନା = 6 ମଶାକା ଏବଂ 1 ତମ୍ବା ପାନା = 30 କଉଡ଼ି ।
1 ଡମ୍ବା ପାନା = ସୁନା ଦିନାର \(\frac{1}{48}\) ସୁନା ଦିନାର (\(\frac{1}{12}\) × \(\frac{1}{4}\))
1 କଉଡ଼ି = \(\frac{1}{30}\) ତମ୍ବା ପାନା, 1 କଉଡ଼ି = \(\frac{1}{1440}\) ସୁନା ଦିନାର ।

ନିଜେ କରି ଦେଖ :

Question 1.
ନିମ୍ନଲିଖତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସମାଧାନ କର ଓ ମୂଲ୍ୟ ନିରୂପଣ କର ।

Solution:

Question 2.
ତଳେ ଦିଆଯାଇଥବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ସମାଧାନ ନିମନ୍ତେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉକ୍ତିଟି ବାଛ । ତା’ପରେ ସରଳ କର ।
(a) ମାରିଆ ସ୍କୁଲ ବ୍ୟାଗ୍ଗୁଡ଼ିକରେ ଲେସ୍ ଲଗାଇ ସଜାଇବା ପାଇଁ 8 ମିଟର ଲେସ୍ କିଣିଥିଲା । ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟାଗରେ \(\frac{1}{4}\) ମିଟର ଲେସ୍ ଲଗାଇ ସବୁ ଲେସ୍ ଶେଷ କରିଥିଲେ । ସେ କେତୋଟି ବ୍ୟାଗରେ ଲେସ୍ ଲଗାଇଥିଲେ ?
(i) 8 × \(\frac{1}{4}\)
(ii) \(\frac{1}{8}\) × \(\frac{1}{4}\)
(iii) 8 ÷ \(\frac{1}{4}\)
(iv) \(\frac{1}{4}\) ÷ 8
Solution:
ମାରିଆ ପାଖରେ ଥିଲା ଲେସ୍ = 8 ମିଟର ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟାଗରେ ଲାଗେ = \(\frac{1}{4}\) ମିଟର ଲେସ୍ ।
8 ମିଟର ଲେସ୍ ଲାଗିବ = 8 ÷ \(\frac{1}{4}\)ବ୍ୟାଗରେ ।
∴ (iii) ଟି ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ।
ଯେହେତୁ \(\frac{1}{4}\) ର ପ୍ରତିଲୋମାନୁପାତୀ 4 ⇒ 8 ÷ \(\frac{1}{4}\) = 8 × 4 = 32ଟି ବ୍ୟାଗରେ ।
∴ ସେ 32ଟି ବ୍ୟାଗରେ ଲେସ୍ ଲଗାଇଥିଲେ ।

(b) 8 ଟି ବ୍ୟାଜ୍ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ \(\frac{1}{2}\) ମିଟର ରିବନ ଫିତା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟାଜ୍
ତିଆରି ପାଇଁ କେତେ ଲମ୍ବର ରିବନ ଫିତା ଦରକାର ?
(i) 8 × \(\frac{1}{2}\)
(ii) \(\frac{1}{2}\) ÷ \(\frac{1}{8}\)
(iii) 8 ÷ \(\frac{1}{2}\)
(iv) \(\frac{1}{2}\) ÷ 8
Solution:
8ଟି ବ୍ୟାଜ୍ ତିଆରି ପାଇଁ ରିବନ୍ ଫିତା ଦରକାର = \(\frac{1}{2}\) ମିଟର ।
1ଟି ବ୍ୟାଜ୍ ତିଆରି ପାଇଁ ରିବନ ଫିତା ଆବଶ୍ୟକ = \(\frac{1}{2}\) ÷ 8 ମିଟର ।
∴ (iv) ଟି ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ।
ଯେହେତୁ 8ର ପ୍ରତିଲୋମାନୁପାତୀ \(\frac{1}{8}\) ⇒ \(\frac{1}{2}\) ÷ 8 = \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{1}{8}\) = \(\frac{1}{16}\) ମିଟର ।
∴ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟାଜ୍ ତିଆରି ପାଇଁ \(\frac{1}{16}\) ମିଟର ରିବନ ଫିତା ଦରକାର ।

(c) ଜଣେ ରୁଟି ପ୍ରସ୍ତୁତକାରୀଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ରୁଟି ତିଆରି ପାଇଁ \(\frac{1}{6}\) କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ମଇଦା ଦରକାର ହୁଏ । ତାଙ୍କ ପାଖରେ 5 କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ମଇଦା ଅଛି । ସେ କେତୋଟି ରୁଟି ତିଆରି କରିପାରିବେ ?
(i) 5 × \(\frac{1}{6}\)
(ii) \(\frac{1}{6}\) ÷ 5
(iii) 5 ÷ \(\frac{1}{6}\)
(iv) 5 × 6
Solution:
\(\frac{1}{6}\) କିଲୋଗ୍ରାମ୍‌ରେ ତିଆରି ହୁଏ = 1 ଟି ରୁଟି ।
5 କିଲୋଗ୍ରାମ୍ରେ ତିଆରି ହେବ = 5 ÷ \(\frac{1}{6}\) ରୁଟି ।
∴ (iii) ଟି ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ।
ଯେହେତୁ \(\frac{1}{6 }\) ର ପ୍ରତିଲୋମାନୁପାତୀ 6 ⇒ 5 ÷ \(\frac{1}{6}\) = 5 × 6 = 30ଟି ରୁଟି ।
∴ ସେ 30ଟି ରୁଟି ତିଆରି କରିପାରିବେ ।

Question 3.
ଯଦି 12ଟି ରୁଟି ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ \(\frac{1}{4}\) କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ଅଟା ଦରକାର ହୁଏ । ତେବେ ସେହିପରି ଟି ରୁଟି ତିଆରି କରିବାକୁ କେତେ କି.ଗ୍ରା. ଅଟା ଦରକାର ହେବ ?
Solution:
12ଟି ରୁଟି ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଅଟା ଦରକାର = \(\frac{1}{4}\) କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ।
1 ଟି ରୁଟି ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଅଟା ଦରକାର = \(\frac{1}{4}\) ÷ 12 କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ।
ଯେହେତୁ 12 ର ପ୍ରତିଲୋମାନୁପାଢୀ \(\frac{1}{12}\) ⇒ \(\frac{1}{4}\) ÷ 12 = \(\frac{1}{4}\) × \(\frac{1}{12}\) \(\frac{1}{48}\) = କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ।
6 ଟି.ରୁଟି ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଅଟା ଦରକାର = \(\frac{1}{48}\) × 6 = \(\frac{1}{8}\) କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ।
∴ 6ଟି ରୁଟି ତିଆରି କରିବାକୁ \(\frac{1}{8}\) କି.ଗ୍ରା. ଅଟା ଦରକାର ହେବ ।

Question 4.
9ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଶ୍ରୀଧରାଚାର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଲିଖୁତ ପାଟୀଗଣିତ ପୁସ୍ତକରେ ଏହି ସମସ୍ୟାଟିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ । ବନ୍ଧୁ ‘ଚିନ୍ତା କରିବା ଓ ପରେ କହିବା – 1 ÷ \(\frac{1}{6}\) , 1 ÷ \(\frac{1}{10}\), 1 ÷ \(\frac{1}{13}\), 1 ÷ \(\frac{1}{9}\) ଓ 1 ÷ \(\frac{1}{2}\)‘ କୁ ମିଶାଇଲେ ମିଶାଣଫଳ କେତେ ହେବ ? ବନ୍ଧୁ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ ?
Solution:
ଯୋଗ କରିଲେ = 1 ÷ \(\frac{1}{6}\) + 1 ÷ \(\frac{1}{10}\) + 1 ÷ \(\frac{1}{13}\) + 1 ÷ \(\frac{1}{9}\) + 1 ÷ \(\frac{1}{2}\)
ଯେହେତୁ \(\frac{1}{6}\) ର ପ୍ରତିଲୋମାନୁପାତୀ 6, \(\frac{1}{10}\) ର 10,
\(\frac{1}{13}\) ର 13, \(\frac{1}{9}\) ର 9, \(\frac{1}{2}\) ର 2
∴ ମିଶାଣଫଳ 1 ÷ \(\frac{1}{6}\) + 1 ÷ \(\frac{1}{10}\) + 1 ÷ \(\frac{1}{13}\) + 1 ÷ \(\frac{1}{9}\) + 1 ÷ \(\frac{1}{2}\)‘
= 1 × 6 + 1 × 10 + 1 × 13 + 1 × 9 + 1 × 2 = 6 + 10 + 13 + 9 + 2 = 40
∴ ବନ୍ଧୁ 40 ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ ।

Question 5.
ମୀରା 400 ପୃଷ୍ଠା ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଉପନ୍ୟାସ ପଢୁଛନ୍ତି । ସେ ଗତିକାଲି ବହିର \(\frac{1}{5}\) ପୃଷ୍ଠା ଏବଂ ଆଜି ବହିର
\(\frac{3}{10}\) ପୃଷ୍ଠା ପଢ଼ିଛନ୍ତି । ଉପନ୍ୟାସଟି ଶେଷ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଆଉ କେତେ ପୃଷ୍ଠା ପଢ଼ିବାକୁ ପଡ଼ିବ ?
Solution:
ମୀରା 400 ପୃଷ୍ଠା ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ଉପନ୍ୟାସ ପଢୁଛନ୍ତି ।
ସେ ଗତକାଲି ବହିର \(\frac{1}{5}\) ପୃଷ୍ଠା ପଢ଼ିଛନ୍ତି ।
ସେ ଗତକାଲି ପଢ଼ିଛନ୍ତି = 400 × \(\frac{1}{5}\) = 80 ପୃଷ୍ଠା ।
ସେ ଆଜି ବହିର \(\frac{3}{10}\) ପୃଷ୍ଠା ପଢ଼ିଛନ୍ତି ।
ସେ ଆଜି ପଢ଼ିଛନ୍ତି = 400 × \(\frac{3}{10}\) = 120 ପଣ୍ଡା ।
∴ ସେ ଦୁଇ ଦିନରେ ପଢ଼ିଛନ୍ତି = 80 + 120 = 200 ପୃଷ୍ଠା |
ବାକି ରହିଛି ପଢ଼ିବାକୁ = 400 – 200 = 200 ପୃଷ୍ଠା ।
∴ ଉପନ୍ୟାସଟି ଶେଷ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଆଉ 200 ପୃଷ୍ଠା ପଢ଼ିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।

Question 6.
ଗୋଟିଏ କାର 1 ଲିଟର ପେଟ୍ରୋଲ ବ୍ୟବହାର କରି 16 କିଲୋମିଟର ଚାଲିଥାଏ । 2\(\frac{3}{4}\) ଲିଟର ପେଟ୍ରୋଲ ବ୍ୟବହାର କରି କେତେ କିଲୋମିଟର ଚାଲିପାରିବ ?
Solution:
1 ଲିଟର ପେଟ୍ରୋଲରେ ଯାଏ = 16 କିଲୋମିଟର ।
2\(\frac{3}{4}\) ଲିଟର ପେଟ୍ରୋଲରେ ଯାଏ = 16 × 2\(\frac{3}{4}\) = 16 × \(\frac{11}{4}\) = 4 × 11 = 44 କି.ମି.
∴ 2\(\frac{3}{4}\) ଲିଟର ପେଟ୍ରୋଲ ବ୍ୟବହାର କରି କାଟି 44 କିଲୋମିଟର ଚାଲିପାରିବ ।

Question 7.
ଅମୃତ ପାଲ ତାଙ୍କ ଅବକାଶ ଛୁଟିରେ ଏକ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳକୁ ଯିବାପାଇଁ ସ୍ଥିର କଲେ । ଯଦି ସେ ଟ୍ରେନ୍‌ରେ ଯିବେ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ 5\(\frac{1}{6}\) ଘଣ୍ଟା ସମୟ ଲାଗିବ । ଯଦି ସେ ବିମାନରେ ଯିବେ ତେବେ ତାଙ୍କୁ \(\frac{1}{2}\) ଘଣ୍ଟା ସମୟ ଲାଗିବ । ବିମାନରେ ଗଲେ ସେ କେତେ ସମୟ ବଞ୍ଚାଇ ପାରିବେ ?
Solution:
ଯଦି ସେ ଟ୍ରେନ୍‌ରେ ଯିବେ ସମୟ ଲାଗିବ = 5\(\frac{1}{6}\) ଘଣ୍ଟା = \(\frac{31}{6}\) ଘଣ୍ଟା ।
ଯଦି ସେ ବିମାନରେ ଯିବେ ସମୟ ଲାଗିବ = \(\frac{1}{2}\) ଘଣ୍ଟା ।
ବିମାନରେ ଗଲେ ସମୟ ବଞ୍ଚିପାରିବ = \(\frac{31}{6}\) – \(\frac{1}{2}\) ଘଣ୍ଟା = \(\frac{31}{3}\) – \(\frac{3}{6}\) = \(\frac{31 – 3}{6}\) = \(\frac{28}{6}\) = \(\frac{14}{3}\) = 4\(\frac{2}{3}\) ଘଣ୍ଟା
∴ ବିମାନରେ ଗଲେ ସେ 4\(\frac{2}{3}\) ଘଣ୍ଟା ସମୟ ବଞ୍ଚାଇ ପାରିବେ ।

Question 8.
ସରିତାଙ୍କ ଜେଜେ ମା’ ଏକ କେକ୍ ତିଆରି କରିଥିଲେ । ସରିତା ଓ ତା’ର ସମ୍ପର୍କୀୟ ଭାଇମାନେ କେଜ୍‌ର \(\frac{4}{5}\) ଅଂଶ ଖାଇଦେଲେ । ବଳକା କେକ୍‌ ସରିତା ଓ ତା’ର ତିନି ସାଙ୍ଗଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ଭାବରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲା । ତେବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଙ୍ଗ କେକ୍‌ର କେତେ ଅଂଶ ପାଇଲେ ?
Solution:
ମନେକର କେକ୍‌କୁ 1 ଧରାଯାଉ ।
ସରିତା ଓ ତା’ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଭାଇମାନେ କେକ୍‌ର \(\frac{4}{5}\) ଅଂଶ ଖାଇଦେଲେ ।
ଆଉ କେକ୍ ରହିଲା = 1 – \(\frac{4}{5}\) = \(\frac{4}{5}\) = ଅଂଶ ।
\(\frac{1}{5}\) ଅଂଶ କେକ୍‌କୁ ତିନି ଜଣ ସାଙ୍ଗଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ଭାବରେ ବାଣ୍ଟିଦିଆଗଲା ।
∴ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଙ୍ଗ ପାଇବେ = \(\frac{1}{5}\) ÷ 3 ଅଂଶ ।
ଯେହେତୁ 3 ର ପ୍ରତିଲୋମାନୁପାତୀ \(\frac{1}{3}\) ⇒ \(\frac{1}{5}\) ÷ 3 = \(\frac{1}{5}\) × \(\frac{1}{3}\) = \(\frac{1}{15}\)
∴ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଙ୍ଗ କେକ୍‌ର \(\frac{1}{15}\) ଅଂଶ ପାଇଲେ ।

Question 9.
ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥବା ବିକଳ୍ପ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ବାଛ । ଯେଉଁ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ (\(\frac{565}{465}\) × \(\frac{707}{676}\)) ର ଗୁଣଫଳକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି ।
(a) > \(\frac{565}{465}\)
(b) < \(\frac{565}{465}\)
(c) > \(\frac{707}{676}\)
(d) < \(\frac{707}{676}\)
(e) > 1
(f) < 1
Solution:
\(\frac{565}{465}\) × \(\frac{707}{676}\) > 1 → ବିକଳ୍ପ (e)
\(\frac{565}{465}\) × \(\frac{707}{676}\) > \(\frac{565}{465}\) → ବିକଳ୍ପ (a)
\(\frac{565}{465}\) × \(\frac{707}{676}\) > \(\frac{707}{676}\) → ବିକଳ୍ପ (c)
∴ ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ହେଉଛି (a), (c) ଓ (e)

Question 10.
ସମସ୍ତ ବର୍ଗଚିତ୍ରର କେତେ ଅଂଶ ରେଖାଙ୍କିତ ହୋଇଛି ?
(ଯହିଁରେ ଚିହ୍ନିତ ବିନ୍ଦୁଟି ସାନ ବର୍ଗଚିତ୍ରର ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ)

Solution:
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ବର୍ଗଚିତ୍ରକୁ 4ଟି ଛୋଟ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର ଅଂଶରେ ଭାଗ ହେଉଛି ।
ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ଵର ତଳେ ଥ‌ିବା ଛୋଟ ବର୍ଗଚିତ୍ରରେ ରେଖାଙ୍କିତ ଅଂଶ ଦେଖୁଛୁ ।
ଯାହା ସମସ୍ତ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରର \(\frac{1}{4}\) ଅଂଶ ।
ଏହା ମଧ୍ଯରେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ତ୍ରିଭୁଜ ଅଂଶ = \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{1}{4}\) = \(\frac{1}{8}\) ଅଂଶ ।
∴ ସମସ୍ତ ବର୍ଗଚିତ୍ରର ରେଖାଙ୍କିତ ଅଂଶ = \(\frac{3}{4}\) × \(\frac{1}{8}\) = \(\frac{3}{32}\)

Question 11.
ଖାଦ୍ୟ ସନ୍ଧନାରେ ପିମ୍ପୁଡ଼ିମାନଙ୍କର ଏକ ଦଳ ବାହାରି ପଡ଼ିଲେ । ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜିବା ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଛକସ୍ଥାନରେ ସମାନ ଭାବରେ ଭାଗ ହୋଇ ଚାଲନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଇଟି ଖାଦ୍ୟ ଥ‌ିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯଥା- ଗୋଟିଏ ଆମ୍ବ ଗଛ ନିକଟରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଆଖୁ କ୍ଷେତ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । ତେବେ ଦଳର କେତେ ଅଂଶ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ସ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ ?

Solution:
ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ସରେ ଶେଷ ହେଉଥ‌ିବା 7ଟି ରାସ୍ତା ଅଛି ।
ଆମ୍ବଗଛ ନିକଟକୁ 5ଟି ରାସ୍ତା ଏବଂ ଆଖୁଗଛ ନିକଟକୁ 2ଟି ରାସ୍ତା ଅଛି ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲାଲ ବିନ୍ଦୁ (ଛକ)ରେ ପିମ୍ପୁଡ଼ିମାନେ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ ।
ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ସରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳର ଅଂଶ = \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{1}{2}\) = \(\frac{1}{16}\) ଅଂଶ ।
ତେଣୁ, ଆମ୍ବଗଛ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ 5ଟି ରାସ୍ତାର ପିମ୍ପୁଡ଼ିଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା 5 × \(\frac{1}{16}\) = \(\frac{5}{16}\) ଅଂଶ।
∴ ଆଖୁଗଛ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ 2ଟି ରାସ୍ତାରେ ପିମ୍ପୁଡ଼ି ସଂଖ୍ୟା 2 × \(\frac{1}{16}\) = \(\frac{2}{16}\) = \(\frac{1}{8}\) ଅଂଶ ।

Question 12.
ସରଳ କର ।
(a) 1 – \(\frac{1}{2}\)
(b) (1 – \(\frac{1}{2}\)) × (1 – \(\frac{1}{3}\))
(c) (1 – \(\frac{1}{2}\)) × (1 – \(\frac{1}{3}\)) × (1 – \(\frac{1}{4}\)) × (1 – \(\frac{1}{5}\))
(d) (1 – \(\frac{1}{2}\)) × (1 – \(\frac{1}{3}\)) × (1 – \(\frac{1}{4}\)) × (1 – \(\frac{1}{5}\)) × (1 – \(\frac{1}{6}\)) × (1 – \(\frac{1}{7}\)) × (1 – \(\frac{1}{8}\)) × (1 – \(\frac{1}{9}\)) × (1 – \(\frac{1}{10}\))
Solution:

For better exam readiness, students can include Class 7 Science MCQ and Curiosity Chapter 4 The World of Metals and Non-metals MCQ in their daily study routine.

Class 7 Science Chapter 4 The World of Metals and Non-metals MCQ

The World of Metals and Non-metals MCQ Class 7

MCQ On The World of Metals and Non-metals Class 7

Question 1.
Which of the following objects is lustrous as well as a good conductor of electricity?
(a) Eraser
(b) Wooden block
(c) Silver coin
(d) Glass tumbler
Answer:
(c) The silver coin, is lustrous as well as a good conductor of electricity, as silver is a metal.

Question 2.
An ironsmith heats an iron rod before hammering it into a desired shape. Which property of metals is mainly utilised in this process?
(a) Sonority
(b) Ductility
(c) Malleability
(d) Lustre
Answer:
(c) Malleability

Question 3.
A student needs a material to make thin wires for an electrical circuit. Apart from being a good conductor of electricity, which of the following properties should the material possess?
(a) Malleability
(b) Hardness
(c) Ductility
(d) Sonority
Answer:
(c) Ductility

Question 4.
Which of the following objects produces a ringing sound when dropped from a certain height?

Answer:
(b) A metal spoon produces a ringing sound when dropped from a certain height as it is sonorous, while the piece of coal, wooden block and plastic bottle produce dull sounds.

Question 5.
On a winter evening, Nitin’s mother cooked soup and asked him to taste the salt. He noticed that the metal spoon became very hot, while the wooden spoon stayed cool, even though both were placed in the same soup. This is because

(a) the metal spoon was smaller than the wooden spoon.
(b) metal is a good conductor of heat, while wood is a poor conductor of heat.
(c) the metal spoon was lustrous, while the wooden spoon was non-lustrous.
(d) metal is a poor conductor of heat, while wood is a good conductor of heat.
Answer:
(b) Metal is a good conductor of heat; thus, the heat from the hot soup transfers easily throughout the metal spoon. In contrast, wood is a poor conductor of heat; therefore, the wooden spoon stayed cool.

Question 6.
On a Sunday morning, Amar’s father called an electrician to their home to repair the electric heater. Amar noticed that the electrician was wearing rubber gloves and shoes while working. What could be the possible reason for this?
(a) Rubber provides a better grip on his tools while working.
(b) Rubber is a poor conductor of electricity; thus, it protects the electrician against electric shock.
(c) Rubber is a good conductor of electricity; hence, it increases the flow of electric current in the heater.
(d) Rubber helps keep the electrician’s hands and feet warm while working with electrical wires.
Answer:
(b) Rubber is a poor conductor of electricity; thus, it protects the electrician against electric shock.

Question 7.
While returning from school with her father, Reena saw a small furniture shop where she noticed an old, damaged iron almirah with several dark brown patches on it. Her father explained that this is due to the rusting of iron. Select the option that represents the correct condition(s) required for the rusting of iron.
(a) Presence of air (oxygen) only
(b) Presence of hydrogen only
(c) Presence of water only
(d) Presence of both air and water
Answer:
(d) Presence of both air and water

Question 8.
An element X is burned in air. To the product formed, water is added and tested with red and blue litmus papers. The following results are obtained:
(i) Blue litmus paper turns red.
(ii) Red litmus paper remains red.
Which of the following statements is true about element X and the nature of its oxide?
(a) X is a non-metal that forms a basic oxide.
(b) X is a metal that forms an acidic oxide.
(c) X is a metal that forms a basic oxide.
(d) X is a non-metal that forms an acidic oxide.
Answer:
(d) An acidic oxide turns blue litmus paper red and does not change the colour of red litmus paper. Non-metals generally form acidic oxides. Hence, X must be a non-metal.

Question 9.
Consider the Venn diagram given alongside. Here, A represents the group of properties shown by metals only, B represents the group of properties shown by non-metals only, and the overlapping part C represents the properties shown by both metals and non-metals. Which of the following properties can be written in the overlapping part?

(a) Sonority
(b) Good conductors of heat and electricity
(c) Formation of oxides
(d) Malleability and Ductility
Answer:
(c) Both metals and non-metals form oxides when burned in the presence of air (oxygen).

Question 10.
A metal X is so soft that it can be cut with a knife and is also stored under kerosene. Which of the following statements is true regarding metal X?
(a) Metal X does not react with oxygen or water.
(b) The oxide of metal X turns moist blue litmus red.
(c) The oxide of metal X turns moist red litmus blue.
(d) No heat is generated when metal X reacts with oxygen and water.
Answer:
(c) It is given that metal X is soft and can be cut with the help of a knife. Therefore, metal X can be sodium or potassium. Both these metals react vigorously with oxygen and water, and a lot of heat is generated in the reactions. Storing these metals under kerosene prevents their exposure to air and moisture. Metallic oxides are basic in nature; hence, they turn moist red litmus blue.

Question 11.
During a science fair, students were asked to design a cooking pan that heats quickly but has a handle that remains cool. Which combination of materials would be the most suitable?
(a) Iron pan with an iron handle
(b) Aluminium pan with a plastic handle
(c) Plastic pan with an aluminium handle
(d) Copper pan with a copper handle
Answer:
(b) Aluminium is a good conductor of heat, while plastic is a poor conductor of heat and therefore it remains cool.

Question 12.
During a music class, Rohan explored different musical instruments such as the veena, sitar, violin, and guitar. He noticed that there are metal wires that play an important role in producing a variety of sounds. Which of the following sets of properties of metals is used here?
(a) Lustre and ductility
(b) Sonority and ductility
(c) Ductility and malleability
(d) Lustre and malleability
Answer:
(b) Ductility – so that the metals are drawn into wires. Sonority – so that the metal wires produce sweet sound when plucked or bowed.

Question 13.
Students of class 7 were instructed to test the electrical conductivity of different materials using a simple circuit. They were provided with an aluminium foil, an iron nail, an eraser and a piece of dry wood. Observations made are listed in the following table:

Select the option that correctly fills the numbered blanks:
(a) (i) – Yes, (ii) – Yes, (iii) – Poor, (iv) – No, (v) – Good
(b) (i) – No, (ii) – Yes, (iii) – Poor, (iv) – No, (v) – Good
(c) (i) – Yes, (ii) – Yes, (iii) – Good, (iv) – Yes, (v) – Poor
(d) (i) – Yes, (ii) – Yes, (iii) – Good, (iv) – No, (v) – Poor
Answer:
(d) The material that makes the bulb glow is a good conductor of electricity, while the material that does not make the bulb glow is a poor conductor of electricity.

Question 14.
Which of the following metals are soft?
(i) Sodium
(ii) Iron
(iii) Gold
(iv) Potassium
(a) (i) and (ii)
(b) (ii) and (iii)
(c) (i) and (iv)
(d) (iii) and (iv)
Answer:
(c) Sodium and potassium are so soft that they can be cut with a knife.

Question 15.
Mehak loved dancing, so she joined a dance class at her school. While practising, she heard the pleasant ringing sound of her ghungroos. After the class ended, she heard the ringing sound of the school bell. Based on this scenario, which of the following statements is/are correct?
(i) Both the ghungroos and the school bell produced sound as they were malleable.
(ii) Both the ghungroos and the school bell produced sound as they were sonorous.
(iii) The ringing sound was produced because metals are good conductors of heat.
(iv) Both the ghungroos and the school bell produced sound because they were made up of non-metals.
(a) (i) only
(b) (ii) only
(c) (ii) and (iv)
(d) (iii) and (iv)
Answer:
(b) Both the ghungroos and the school bell were made up of metals, and hence, they produced ringing sounds due to a property called sonority.

Question 16.
A science teacher of class 7 listed the names of the following objects on a whiteboard to explain the different properties of materials:
(i) An aluminium spoon
(ii) A copper wire
(iii) A wooden spoon
(iv) An eraser
(v) A silver coin
During class discussion, a few students of her class gave the following statements:
Priya: Object (i) produces a ringing sound when struck against a hard surface, while no ringing sound is produced by object (iii).
Ravina: Both (i) and (v) objects are good conductors of heat and electricity.
Raj: Object (iii) is a good conductor of heat.
Rohan: Electric circuits contain (iii) because the material is malleable, ductile, a good conductor of electricity, and economical.
Which of these students gave the correct statement(s)?
(a) Priya and Ravina only
(b) Raj only
(c) Priya only
(d) Priya, Ravina, and Rohan
Answer:
(a) Object (iii), i.e., the wooden spoon is a poor conductor of heat.

Question 17.
Which of the following statements is/are incorrect regarding corrosion?
(i) Corrosion of iron objects is called rusting of iron.
(ii) The formation of black coating on both copper and silver objects is due to corrosion.
(iii) Corrosion results in the formation of a green coating on copper objects and a black coating on silver objects.
(iv) Only iron undergoes corrosion, as it is a highly reactive metal.
(a) (i) and (iii)
(b) (iii) only
(c) (ii) and (iv)
(d) (iv) only
Answer:
(c) (ii) and (iv)

Question 18.
Iron nails are placed in four different jars: A, B, C and D. In which of the following will rusting of iron take place?

(a) C only
(b) B and C only
(c) A, B and D
(d) C and D only
Answer:
(b) Rusting will take place in jars B and C because both air (oxygen) and water are essential for the rusting of iron to take place. Jar A has oil over water, which cuts off the supply of air, while in Jar D, both water and air are missing.

Question 19.
The following reactions show the burning of magnesium and sulphur in air (oxygen):
Magnesium + Oxygen → X
Sulphur + Oxygen → Y
Which of the following statements is/are incorrect regarding X and Y?
(i) X is an acidic oxide and turns blue litmus paper red.
(ii) Y is a basic oxide and turns red litmus paper blue.
(iii) X is a basic oxide, while Y is an acidic oxide.
(iv) Both X and Y do not change the colour of any of the litmus papers.
(a) (iii) only
(b) (i) and (ii) only
(c) (i), (ii), and (iv)
(d) (iv) only
Answer:
(c) X, i.e., magnesium oxide is a basic oxide and turns red litmus paper blue, while Y, i.e., sulphur dioxide is an acidic oxide and turns blue litmus paper red.

The World of Metals and Non-metals Class 7 Assertion and Reason Questions

The following questions consist of two statements: Assertion (A) and Reason (R). Answer these questions by selecting the correct option:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.
(c) A is true but R is false.
(d) A is false but R is true.

1. (A): All alloys are mixtures of two metals.
(R): Alloys are important for daily use as utensils and tools due to their improved strength and resistance to corrosion.
Answer:
(d) Alloys can be mixtures of two or more metals or a metal and a non-metal.

2. (A): A piece of copper becomes flat on beating with a hammer.
(R): Copper is ductile.
Answer:
(b) A piece of copper becomes flat on beating with a hammer because it is malleable.

3. (A): Nitrogen is used in the manufacturing of fertilisers.
(R): Nitrogen is a metal.
Answer:
(c) Nitrogen is a non-metal.

4. (A): The application of paint or oil on the surface of iron objects helps in preventing rusting.
(R): The protective coating of paint or oil acts as a barrier and prevents the direct exposure of iron to air (oxygen) and moisture, which are essential for rusting.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

5. (A): Non-metal oxides turn moist red litmus blue.
(R): Non-metal oxides are acidic in nature.
Answer:
(d) Non-metal oxides are acidic in nature and turn moist blue litmus red.

6. (A): Copper is used in making electrical wires.
(R): Copper is a lustrous non-metal.
Answer:
(c) Copper is ductile, thus; it can be drawn into thin wires. It is a lustrous metal, and is also a good conductor of electricity.

The World of Metals and Non-metals Class 7 Fill in the Blanks

1. ………… metal exists in liquid state at room temperature.
Answer: Mercury

2. Copper vessels are used for boiling water because copper is a ………… (good/poor) conductor of heat.
Answer: good

3. Materials such as plastic, glass, wood, rubber, and paper are ………… (good/poor) conductors of electricity.
Answer: poor

4. An iron object kept in dry air does not rust because the absence of ………… prevents the rusting.
Answer: moisture/water

5. Rusting of iron can be prevented by applying a protective layer of ………… metal on iron.
Answer: zinc

6. Metals react with oxygen to form ………… (acidic/basic) oxides, while non-metals react with oxygen to form ………… (acidic/basic) oxides.
Answer: basic, acidic

7. Sulphur burns in air (oxygen) to form …………. On dissolving it in water,……….. is formed.
Answer: sulphur dioxide, sulphurous acid

8. ………… is essential in everyday life because it is the building block of all life forms.
Answer: Carbon

The World of Metals and Non-metals Class 7 True or False

Write true or false. Rewrite the false statements correctly.

1. Generally, metals are non-lustrous, while nonmetals are lustrous.
Answer: False: Generally, metals are lustrous, while non-metals are non-lustrous.

2. All metals are hard and solid at room temperature.
Answer: False: Not all metals are hard and solid at room temperature. Mercury is a liquid; sodium and potassium are so soft that they can be cut with a knife.

3. An iron object undergoes rusting when it comes into contact with dry air.
Answer: False: An iron object undergoes rusting when it comes into contact with both air and water.

4. Due to corrosion, black deposits are formed on the surface of a silver object.
Answer: True

5. Phosphorus is stored in water as it catches fire when exposed to atmospheric air.
Answer: True

6. An iodine solution can be applied to wounds as an antiseptic.
Answer: True

The World of Metals and Non-metals Class 7 Match the Following

Question 1.

Answer:

Column I	Column II
(i) Malleability	D. Beaten into thin sheets
(ii) Sonority	C. Produces a ringing sound
(iii) Ductility	B. Drawn into thin wires
(iv) Good conductor of heat	A. Allow heat to pass through it

Question 2.

Answer:

	Column I		Column II
(i)	A metal oxide	B.	Basic in nature
(ii)	Rusting of iron	C.	Can be prevented by galvanisation
(iii)	A non-metal oxide	D.	Acidic in nature
(iv)	Plastic covering on screwdrivers	A.	A. Poor conductor of electricity, thus prevents electric shock

For better exam readiness, students can include Class 7 Science MCQ and Curiosity Chapter 3 Electricity: Circuits and Their Components MCQ in their daily study routine.

Class 7 Science Chapter 3 Electricity: Circuits and Their Components MCQ

Electricity: Circuits and Their Components MCQ Class 7

MCQ On Electricity: Circuits and Their Components Class 7

Question 1.
Why are multiple cells used in a torch?
(a) To increase the size of the torch
(b) To make it heavier
(c) To provide more energy for longer operation
(d) To make it look modern
Answer:
(c) To provide more energy for longer operation

Question 2.
In a typical electric cell, the metal cap acts as ………(i)………, and the metal disc at the base acts as ……….(ii)………..?
(a) (i) – negative terminal; (ii) – positive terminal
(b) (i) – positive terminal; (ii) – negative terminal
(c) (i) – insulator; (ii) – conductor
(d) (i) – filament; (ii) – terminal
Answer:
(b) In a typical electric cell, the metal cap is the positive terminal, and the metal disc at the base is the negative terminal.

Question 3.
Which of these is the correct arrangement of electric cells in a battery?

Answer:
(d)

Question 4.
In the given figure, the LED has two terminals: a longer leg and a shorter leg. To ensure proper functioning of the LED, the longer leg should be connected to…………….

(a) positive terminal of the battery.
(b) negative terminal of the battery.
(c) any terminal of the battery.
(d) both the terminals of the battery.
Answer:
(a) positive terminal of the battery.

Question 5.
The main difference between an LED and an incandescent bulb is that
(a) LEDs use filaments; incandescent bulbs do not.
(b) Incandescent bulbs use filaments; LEDs do not.
(c) Both use filaments, but in different materials.
(d) LEDs always need AC current.
Answer:
(b) An incandescent bulb glows because its filament gets heated, whereas an LED produces light without a filament.

Question 6.
A wildlife volunteer observes that a pigeon sitting on a high-voltage wire remains unharmed, but another bird gets electrocuted when it lands on a nearby pole and touches a wire at the same time. Which statement best explains this observation?
(a) Larger birds attract more current than smaller birds.
(b) A bird is safe on a single live wire, but birds get electrocuted when they touch two different wires or a wire and another conductor at the same time, creating a complete path for current.
(c) The feet of some species of birds are insulated, while others are not.
(d) Power lines carry current only during the day; the electrocution happened because the line was active at that moment.
Answer:
(b) A bird on one live wire is safe because no complete circuit forms. If it touches a wire and the pole (or two wires) together, a complete path forms and current flows through its body.

Question 7.
What will be the order in which the bulbs A, B, and C will glow when the switch is moved to the ON position?

(a) First A, then B, and then C
(b) First B, then C, and then A
(c) First A, then B and C together
(d) All the bulbs will glow together
Answer:
(d) When the switch is turned ON, the circuit becomes closed, so current flows through the whole circuit at the same time. Hence A, B, and C glow together.

Question 8.
Select the option that shows the correct direction of electric current in the circuit.

Answer:
(b) In a simple circuit, conventional current flows from the positive terminal of the cell (metal cap), passes through the wire and the bulb, and returns to the negative terminal (metal disc/base).

Question 9.
Which of the following precautions need not be taken while using electric gadgets/appliances/ circuits?
(a) We should never touch a lighted electric bulb connected to the mains.
(b) We should never experiment with the electric supply from the mains or a generator or an inverter.
(c) We should never use just any wire or strip of metal in place of a fuse.
(d) We should never turn the switch in ON position.
Answer:
(d) This is not a safety precaution. Turning the switch to the ON position is perfectly safe and necessary to operate electric appliances.

Question 10.
In the given circuit, four identical bulbs P, Q, R and S are connected to a battery as shown. Choose the correct statement.

(a) If bulb R fuses, bulbs P and Q go off.
(b) If bulb P fuses, bulb R goes off while bulb S stays lit.
(c) If bulb Q fuses, bulb R goes off while bulb S stays lit.
(d) If bulb S fuses, then the rest of the bulbs stay lit.
Answer:
(d) If bulb S fuses, the other bulbs P, Q and R still have complete paths in the circuit, so they remain lit.

Question 11.
In the LED symbol, the triangle points in the direction in which current can flow. What do the two small arrows near the LED symbol indicate?
(a) The LED stores electricity.
(b) The LED emits light.
(c) The LED has a filament.
(d) The LED is an insulator.
Answer:
(d) The LED is an insulator.

Question 12.
Which of the following terminal arrangements will never make a battery?

Answer:
(c)

Question 13.
A student made an incomplete circuit with a small gap as shown in the image. He placed a few different materials in the gap and noted the intensity of the light produced by the bulb.

Material	Intensity of Light
Glass	Lamp does not glow
I.ead	Dim
Steel	Bright
Copper	Very bright

What can be concluded based on the activity?
(a) Steel should be used to make insulating cover for electric wires
(b) Copper is the best material to conduct electricity
(c) Lead is the best material for making wires
(d) Glass can be used to store electricity
Answer:
(b) Copper is the best material to conduct electricity

Question 14.
Electrical wires, switches, connectors of plugs, and sockets are made of ………….(i)…….., while materials like rubber, plastics, and ceramics are used as ……..(ii)………. to prevent electric shocks.
(a) (i) – Insulators, (ii) – Conductors
(b) (i) – Conductors, (ii) – Insulators
(c) (i) – Conductors, (ii) – Conductors
(d) (i) – Insulators, (ii) – Non-conductors
Answer:
(b) (i) – Conductors, (ii) – Insulators

Question 15.
A simple circuit has a cell, a bulb, and two wires. The bulb is not glowing. Four students suggest the following possible reasons:
(i) There is a small gap between one wire and the bulb holder.
(ii) The bulb filament inside is broken, even though the glass looks fine.
(iii) The plastic covering of the wire is not painted, so current cannot flow.
(iv) The wires are connected without removing insulation.
Which of the above statements correctly describe situations that can break a circuit?
(a) (i), (ii), and (iv)
(b) (i) and (iii) only
(c) (ii) and (iii) only
(d) (iii) and (iv) only
Answer:
(a) The plastic covering is an insulator; whether it is painted or not does not affect current flow. Current flows through the metal wire inside.

Question 16.
A student performs two activities using an incandescent bulb and an LED.

• Activity I: An incandescent bulb is connected to a single cell.
• Activity II: An LED is connected to a single cell.

(i) For an incandescent bulb to glow, the circuit only needs to be closed; its terminals can be connected in either direction.
(ii) For an LED to glow, the direction of connection matters; it allows current only in one direction.
(iii) In Activity I, reversing the connections breaks the circuit, so the bulb should not glow.
(iv) These activities show that all electrical components work only in one fixed direction.
Which of the given statements are correct?
(a) (i) and (ii) only
(b) (i) and (iii) only
(c) (ii), (iii), and (iv)
(d) (i), (ii), and (iv)
Answer:
(a) In Activity I, even if the connections are reversed, the incandescent bulb will still glow as long as the circuit is closed. Only some components like an LED work in a fixed direction of current.

Question 17.
In which of the following setups, the bulb will glow?

(a) (i) and (ii) only
(b) (i) and (iv) only
(c) (ii) and (iv) only
(d) (i), (ii) and (iv)
Answer:
(b) Circuit is complete in circuits shown in options (i) and (iv).

Question 18.
Which of the following statements are correct?
(i) A switch can be placed anywhere in a circuit.
(ii) The positive terminal of an incandescent lamp must be connected to the positive terminal of the cell.
(iii) The longer leg of the LED is the positive terminal.
(a) (i) only
(b) (iii) only
(c) (i) and (iii)
(d) (ii) and (iii)
Answer:
(c) In incandescent lamps, it does not matter which of its terminals connects to the positive or negative terminal of the cell.

Question 19.
Smita was trying to connect the circuit in different ways practically, and she was also drawing the circuit diagrams to try out other possible connections. Some circuits tried out by Smita are listed in table below. Identify the correct pair(s) of the circuit and its corresponding circuit diagram.

(a) (i)-(A), (ii)-(B)
(b) (ii)-(B), (iii)-(C)
(c) (i)-(A), (iv)-(D)
(d) (iv)-(D) only
Answer:
(c) (i)-(A), (iv)-(D)

Electricity: Circuits and Their Components Class 7 Assertion and Reason Questions

The following questions consist of two statements – Assertion (A) and Reason (R). Answer these questions by selecting the correct option:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.
(b) Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.
(c) A is true but R is false.
(d) A is false but R is true.

1. (A): A cell has two terminals, one positive and the other negative.
(R): The metal cap of the cell represents the negative terminal.
Answer:
(c) The metal cap of the cell represents the positive terminal.

2. (A): Two cells will always form a working battery.
(R): The positive terminal of one cell should be connected to the negative terminal of the other to form a battery.
Answer:
(d) Two cells will not always work as a battery; they must be connected properly, i.e., the positive terminal of one cell should be connected to the negative terminal of the other.

3. (A): A bulb glows brighter if more cells are added.
(R): More cells provide more electricity for the circuit.
Answer:
(a) Both A and R are true and R is the correct explanation of A.

4. (A): An incandescent bulb glows because of its filament.
(R): The filament of an incandescent lamp is connected to two thick wires.
Answer:
(b) Both statements are true, but the reason does not explain the assertion. The incandescent bulb glows because its filament becomes hot and glows when current passes through it.

5. (A): When the switch is in the OFF position, the lamp does not glow.
(R): In the OFF position, the switch creates a closed path in the circuit.
Answer:
(c) In OFF position, the switch breaks the circuit (creates an open circuit), so no current flows and the lamp does not glow.

6. (A): Plastic can replace a metal pin in a circuit.
(R): Plastic is an insulator and does not allow the current to pass through it.
Answer:
(d) Plastic cannot replace a metal pin in a circuit because plastic does not conduct electricity, so the circuit would remain open.

Electricity: Circuits and Their Components Class 7 Fill in the Blanks

1. An electric cell is a portable source of ………….
Answer:
electrical energy

2. In incandescent lamps, the ………… gets hot and glows to produce light.
Answer:
filament

3. LEDs have two terminals; the ………… terminal is attached to the longer wire, while the ………… terminal is attached to the shorter wire.
Answer:
positive, negative

4. The direction of electric current in a closed electrical circuit is taken to be from the ………… to the ………… terminal of the electric cell.
Answer:
positive, negative

5. An electric ………… is a device used to either break an electric circuit or complete it at our will.
Answer:
switch

6. A representation of an electrical circuit using symbols is called its ………….
Answer:
circuit diagram

7. Batteries generally provide …………, whereas the electricity from power plants is ………….
Answer:
direct current (DC), alternating current (AC)

8. The human body behaves like a ………… of electricity because body fluids can allow current to pass through.
Answer:
conductor

Electricity: Circuits and Their Components Class 7 True or False

Question 1.
The positive terminal of a cell is connected to the positive terminal of another cell in a battery.
Answer: False In a battery, the positive terminal of one cell is connected to the negative terminal of the next cell.

Question 2.
The current generated through a battery is known as alternating current (AC).
Answer: False A battery provides direct current (DC).

Question 3.
An incandescent lamp will only glow if its positive terminal is connected to the positive terminal of the cell.
Answer: False An incandescent lamp glows as long as the circuit is complete, irrespective of which lamp terminal is connected to the positive terminal of the battery.

Question 4.
In a circuit diagram, an incandescent lamp and an LED are represented by the same symbol.
Answer: False In a circuit diagram, an incandescent lamp and an LED are represented by different symbols.

Question 5.
Ceramics are poor conductors (insulators) of electricity.
Answer: True

Question 6.
Rubber and plastic are used as covering on wires because they are good conductors of electricity.
Answer: False Rubber and plastic are used as coverings because they are insulators (poor conductors) of electricity.

Electricity: Circuits and Their Components Class 7 Match the Following

Question 1.
Match column I with column II.

Answer:

Column I	Column II
(i) Electric cell	D. Supplies electrical energy to the circuit
(ii) Battery	C. A combination of two or more cells
(iii) Switch	F. Completes or breaks the circuit to control current
(iv) Connecting wire	A. Provides a conducting path for current in a circuit
(v) Incandescent bulb filament	E. Heats up and glows when current flows through it
(vi) LED	B. Produces light only when connected in the correct direction

Question 2.

Answer:
(i)-D, (ii)-C, (iii)-A, (iv)-B