Bhagya

Odisha State Board CHSE Odisha Class 11 Invitation to English 3 Solutions Writing Using Graphics Textbook Activity Questions and Answers.

CHSE Odisha 11th Class English Writing Using Graphics

Using Graphics

We think of composition as the writing of paragraphs or essays in words. But sometimes a description can be made clearer and easier to understand by the use of some kind of pictorial representation.
There are different kinds of graphic representations – they are :
(a) The table
(b) The Bar chart
(c) The Pie chart
(d) The Organisation chart
(e) Pictograms
An example of a graphic representation is given below :

Another example of a graphic representation is given below for reference.

Activity 1

Now, read the following passages and say if they can be represented graphically. Draw neat labelled diagrams to go with or to replace these passages. (More than one answer is possible.)

(a) Iron is not found pure in nature. It is found in the form of iron compounds, particularly compounds of iron and oxygen. Such compounds are called ores. To get iron from its ore, layers of iron ore are placed in a blast furnace with coke and limestone. Coke has a high proportion of carbon in it. The mixture of iron ore, coke and limestone is heated in the blast furnace. A blast of hot air enters the blast furnace from the bottom and passes upwards.

The carbon in the coke combines with the oxygen in the iron ore and forms a colourless gas called carbon monoxide. The oxygen in the iron oxide is thus removed. The other constituents of the ore combine with the limestone to form a slag which floats at the top. The slag is removed from the furnace through a tap. The metal which remains is called pig iron. It is 91 per cent pure.

(b) In Britain most schools are financed by the state and for the children attending these schools, they are free. However, about 5 per cent of the school population attend private schools, and these are financed from pupils’ fees. For state-run as well as private schools the general pattern of schooling in Britain is as follows. All children must start school at the age of 5. At the age of 11, children move to different schools, called Secondary Schools, where they are made to go through a set timetable of subjects for a period of 5 years.

After this, they take their first public examination at the age of 16. After the first public examination, most pupils leave school. Only about 30 per cent continue. Those that stay on spend the next two years concentrating on a small number of subjects. They take their second public examination at the age of 18. In Britain, there is also a provision for pre-primary schooling. However, pre-primary schooling is not compulsory. On the other hand, it is voluntary and is offered both by state-run schools and private schools.

(c) It was the season’s hottest day, in Orissa today. The temperature in many places went beyond 40° Celsius. Of all the places in Orissa, Angul recorded the highest temperature of 43.5°. The other places that experienced an equally warm day were Bolangir and Jharsuguda. In these two places, the mercury soared up to 42.7°. Bhubaneswar, the capital city, recorded a high temperature of 42.2°.

The other places that were as warm as Bhubaneswar were Sambalpur and Cuttack with a recording of 41.8° and 41.2° respectively. However, Puri, Gopalpur, Paradip and Balasore, places near the sea, were relatively cooler. They recorded maximum temperatures of around 32° Celsius.

(d) Ramesh walks to school at 10. It takes him hardly 20 minutes to get there. After prayers, he attends classes from 10.30 a.m. to 4 p.m. which includes games- break for half an hour, from 1 to 1.30. At 4, when the classes are over, he comes back home with his friends. He greatly enjoys the return trip home as his friends and he usually amuses themselves with innocent jokes, makes fun and indulge in different kinds of innocuous mischief. On reaching home he gobbles up something quickly and scampers away to join his friends either in volleyball or in some country games, which he plays for just one hour.

At 6 he has a wash, says his prayers and sits down to study, from 6.30 to 9.30 in the evening. At 9.30 he has dinner, does some light reading and goes to bed by 10.30. Next morning he is up by 6.30. Within one hour he brushes his teeth, has a wash, etc. and by 7.30 he is at his study table. He does his homework from 7.30 to 9.30. At 9.30 he has an early lunch, packs his books in the bag and is ready to go to school.

(e) The poor in Indian do not have a lot of money. Their annual family income, on an average, comes to Rs. 20,000. But they make a lot of purchases and constitute the mainstay for most products in the country. For example, families belonging to his category own 47 per cent of all bicycles. 17 per cent of mopeds, 9 per cent of scooters, 11 per cent of motor cycles and 10 per cent of colour televisions. They even own washing machines.

The rich, in contrast, have money, but their share of purchases of these products is comparatively much less. Despite the money they have, they buy only 3 per cent of bicycles, 7 per cent of mopeds, 17 per cent of scooters, 20 per cent of motor cycles and 19 per cent of colour TVs. The poor earn less, but spend more. And the rich earn more, but spend less.

(f) Go straight along the National Highway upto Jayadev Vihar. Then turn left and take the Nandan Kanan Road. Keep going for about two kilometres and then turn right at NALCO Chhak. Continue until you come to the Sainik School, on the left. Don’t stop. Go straight ahead. You will reach Vani Vihar after half a kilometre. You can see the gates of Vani Vihar on the left, just 400 metres after Acharya Vihar traffic post. Enter, and go straight to the Administrative Block of the university.

(g) Junagadh is an ancient city in Gujarat. It is situated among the shadows of Mount Gimar. The name “Junagadh” – Juna (old) and Gadh (fort) – literally means “old fort”. On the outskirts of the city, there is a dark basalt rock. It stands on the way to Mount Gimar. The rock hols the inscriptions of three mighty dynasties. They included the Maurya and Gupta dynasties. The incriptions are in Sanskrit. In a jungle nearby, there is a stupa and some Buddhist caves.

They were built between 100-700 A.D. At the foot of Mount Gimar there is the sacred Damodar Kund (pond). It is one of the most important places of pilgrimage for the Jains. Another place of interest is the 19th Century Rang Mahal Palace, which presently houses government offices.

(h) Two leaves are removed from a destarched plant. The upper side of one and the lower side of the other are greased with vaseline. The stalk of each leaf is dipped in water and the leaves are left in light for four hours so that photosynthesis takes place. Most of the vaseline is wiped off and the leaves are placed in a solution of potassium iodide. The leaf greased on the upper-side develops a blue colour, showing that starch has been formed by photosynthesis from carbon dioxide, which entered through the leaf pores which are mainly on the under side. No colour develops in the other leaf in which vaseline blocked the pores.

Answer:
(a)

(b)

(c) Look at the table below, showing the maximum temperature recorded at different places in Orissa :

(d)

(e) Here is a chart that deals with the purchasing habits of the poor in India.

The following chart presents a contrasting picture of the purchasing habits of the rich :

 

 

(f)

(g) Let us look at the table that deals with the beautiful spots of the nearby areas of Junagarh an ancient of Gujarat.

Places of interest	Description of these places
Rock	dark and basalt with the inscriptions of mighii dynasties — Maurya and Gupta
Stupa and some Buddhist caves	builLhetween 100-7(X) A.D.
Damodar Kund	most important places of pilgrimage for the jams, situateLat the foot of Mount Girnar
19th century Rang Mahal Palace	presently housing government offices

(h) The flow-chart throwing light on an experiment concerning photosynthesis

Additional Questions With Answers

Question 1.
Write about 150 words in each of the following:
(a) The camel
(b) The ostrich
Answer:

(a) The camel:
The camel is a big animal. There are two kinds. One has two humps on its back; it is called the Bactrian camel. The other has one hump; it is called the Arabian camel. The camel is called “the ship of the desert”. Why? Because, as men cross the sea in ships, so they cross the desert on camels. Camels can go a long time with very little food or drink.

How can they do this? They carry stores of water in their stomachs, and much fat in their “humps”. A fasting camel is really feeding on its hump. The camel is also very strong and can go on day after day without getting tired. So it can make long journeys over the hot, dry sandy deserts. It is a fine sight to see a line of camels marching in a caravan. They hold their heads up proudly and tread steadily on.

(b) The ostrich:
The ostrich is the largest of all birds. Some ostriches are eight feet high. The ostrich is so strong that it can carry a man, like a horse. It has a long neck and a small head. It carries its head and neck erect. Its wings are small, and it cannot fly. But it has very strong legs. It can run faster than a horse. It defends itself by kicking. A kick from an ostrich can lame a horse, or kill a man. The ostrich is found in Africa.

It lives in dry sandy wastes, or a country covered with low bushes. It feeds on grass, leaves, seeds and berries. Wild ostriches are very shy. They are hard to catch, for they run so fast. Ostriches are hunted for the sake of their feathers. Ostrich feathers are very costly. Ladies buy them for their hats. Ostriches are now bred in large farms in Africa. The sale of their feathers pays well.

Question 2.
Write a short paragraph on each of the following:
(a) Electronic calculator
(b) A type-writer
Answer:

(a) Electronic calculator:
Electronic calculators are useful gadgets to have in homes, offices, shops and schools. They come in various sizes. There are desk models which are the size of a book or bigger. For personal use, there are mini-calculators that one can hold comfortably in one’s hand. Other models are even smaller. Every calculator has a keyboard showing numbers 0 to 9 plus mathematical symbols i.e. +, -, x, %. Above the keyboard is a display window and above the window, at one comer, is the switch with which one can turn the calculator on or off.

The calculator works this way. The operator presses the keys to feed a problem, say 13 x 12 = into the machine. The answer, 156, appears almost instantly in the form of some lighted numerals in the display window. All calculators help to do the basic functions of arithmetic. Some calculators, those with memory, can store numbers for use in future calculations.

(b) A type-writer:
A typewriter is a familiar machine in offices and homes. It is worked by hand. It prints letters or figures on a sheet of paper, one at a time. The type-writer consists of a metal frame, movable rollers and a set of keys. The metal frame also contains a set of small hammers with tiny letters or figures on the ends. The typewriter has a ribbon soaked in special ink which is held in position by two spools on either side of the metal frame. A sheet of paper is clipped against the roller. When one of the keys is tapped, a hammer goes and strikes the ribbon and presses it against the blank paper, thus printing the required letter. Then the roller automatically moves along, another key is tapped and the next letter is printed after the first.

Question 3.
Describe the following simple processes:
(a) Kite-making
(b) Mending a puncture
Answer:

(a) Kite-making:
To make a kite, we take two sticks and tie them together in the shape of a cross. Then we tie a string, passing along the tips of the sticks to make a frame for the kite. We then cut a piece of thin paper to a size slightly larger than the frame and folding the edges over the frame, stick them with glue. We tie another string about IV2 times the length of the longer stick to the two tips of the longer stick; this is the bridle. We tie the flying cord to the bridle. We attach a tail to the kite at the narrower end.

(b) Mending a puncture:
The process of mending a puncture starts with the removal of the tube from the rim. Then we blow up the tube a little and dip it into a pan of water to find the puncture. We clean the tube around the puncture. Then we put on a sticky substance. We put on a patch and allow it to dry. We put the tube back on the rim after it gets dried. At last, we blow up the tyre. This is how the puncture is mended.

Question 4.
Prepare outlines and write an argument in support of the following proposition.
The Government should ban smoking in public places.

A. Stating the proposition :
The government should ban smoking in public places.

B. Reasons for the ban :
a. Cigarette smoking is responsible for a host of illnesses ranging from heart attacks, hypertension and strokes to cancers of the mouth, lung and kidneys. These illnesses cause thousands of deaths each year and a staggering number of hospital visits and bills.
b. Ban on cigarette advertising in several countries, and health warning required by law on every cigarette packet on sale.
c. Smoking injurious to the health of the non-smoker.
d. Unpleasant for non-smokers to sit in smoke-filled rooms and halls.
e. Smoking is a serious fire risk in crowded places.
f. Still people smoke; hence the need for a ban by the government.

C. The other side of the case :
a. There are already enough no-smoking areas such as cinema halls, for example, therefore total ban is unnecessary.
b. Ban will further curtail their freedom to smoke.

D. Smokers’ objections refuted
a. Smoking is harmful to smokers and non-smokers. Non-smokers are as much risk as smokers.
b. Smokers should not harm the health of non-smokers in the name of freedom to smoke.

Answer:
The paragraph in the outlines :
Medical researchers have established cigarette smoking as the cause of a host of potentially fatal illnesses ranging from heart attacks, hypertension and strokes, to cancers of the mouth, lungs and kidneys. These illnesses are responsible for thousands of deaths each year and a staggering number of hospital visits and bills. Several countries have as a result banned cigarette advertising and made it compulsory by law for cigarette manufacturers to print a health warning on every cigarette packet on sale.

What is at stake is not just the health of the smoker; the non-smoker is as much at risk as a result of the passive smoking he or she is exposed to. It is extremely unpleasant for non-smokers to sit in smoke-filled rooms and halls. Finally, smoking is a serious fire risk in crowded places. Despite all this, people still smoke. The government, therefore, should intervene and ban smoking in public places.

Read More:

GODREJCP Pivot Point Calculator

Odisha State Board BSE Odisha 10th Class Hindi Solutions Chapter 2 बोध Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Hindi Solutions Chapter 2 बोध

प्रश्न और अभ्यास (ପ୍ରଶ୍ନ ଔର୍ ଅଭ୍ୟାସ)

1. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दो-तीन वाक्यों में दीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନୋ କେ ଉତ୍ତର୍ ଦୋ-ତୀନ୍ ବାକେଁ ମେଁ ଦୀଜିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦୁଇ-ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଦିଅ : )

(क) पण्डित चन्द्रधर हमेशा क्यों पछताया करते थे?
(ପଣ୍ଡିତ ଚନ୍ଦ୍ରଧର ହମେଶା ଜ୍ୟୋ ପଛତାୟା କରତେ ଥେ ?)
उत्तर:
पण्डित चन्द्रधर अपनी नौकरी के बारे में सोचते हुए पछताया करते थे कि कहाँ से इस जंजाल में आ फँसे। पंडितजी का मानना था कि यदि वे किसी अन्य विभाग में नौकरी करते तो हाथ में चार पैसे होते अर्थात् जिदंगी आराम से गुजरता परंतु इस शिक्षकता की नौकरी न खाने का सुख, न पहनने का आराम।

(ख) पण्डितजी क्यों कहा करते थे कि ‘हमसे तो मजूर ही भले’?
(ପଣ୍ଡିତ୍‌ କୈ କହା କର୍‌ତେ ଥେ କି ‘ହମ୍‌ ତୋ ମୟୂର ହୀ ଭଲେ’ ?)
उत्तर:
पंडितजी अपने रोजगार और पेशे की तुलना दूसरों से करते थे। पंडितजी का मासिक बेतन के रुप में सिर्फ पंद्रह रूपये मिलते थे। यह भी इधर आए, उधर गायब। उन्हें न खाने का सुख, न पहनने का आराम। इसलिए पंडितजी कहा करते थे, कि हमसे तो मजूर ही भले। जो उनसे अच्छी जिंदगी जीत हैं। कम से कम मजूर अपनी मजूरी तो घर में रोज लाते हैं। उससे से मजदूरों की जिंदगी आराम से कटती। पंडितजी अपने पड़ोसियों की ठाट-बाट देखकर जलते और अपने भाग्य को कोसते थे।

(ग) ठाकुर अतिबल सिंह और मुंशी बैजनाथ के लिए बाजार में कैसे अलग भाव था?
(ଠାକୁର ଅତିବଲ୍‌ ସିଂହ ଔର୍ ପୁଂଶୀ ବୈଜନାଥ୍ କେ ଲିଏ ବାଜାର୍ ମେଁ କୈସେ ଅଲ୍‌ଗ୍ ଭାୱ ଥା?)
उत्तर:
ठाकुर अतिबल सिंह और मुंशी बैजनाथ के लिए बाजार में अलग भाव था। बह चार पैसे की चीज टके में लाते थे। उन लोगों को लकड़ी ईंधन, जलावन मुफ्त में मिलता था। उ लोगों की पद और रोष दाब को देखते ही बनिए सलाम करते थे।

(घ) ठाकुर साहब और मुंशीजी की कृपा के बदले में पण्डितजी को क्या करना पड़ता था?
(ଠାକୁର ସାହବ୍ ଔର୍ ମୁଁଶୀଜୀ କୀ କୃପା କେ ବଦଲେ ମେଁ ପଣ୍ଡିତଜୀ କୋ କ୍ୟା କନା ପଡ଼ତା ଥା ?)
उत्तर:
ठाकुर साहब और मुंशीजी की कृपा के बदले में पंडितजी को ठाकुर साहब के दो और मुंशीजी के तीन लड़कों की निगरानी करनी पड़ती। मुंशी जी कहते यह लड़के अवारा हुए जाते हैं, जरा इनका ख्याल रखिए। ठाकुर साहब और मुशीजी की कृपा के बदले में पंडितजी को कभी-कभी दूध-दही के दर्शन हो जाते, कभी आचार – चटनी चख लेते। केवल इतना ही नहीं बाजार से चीजें भी सस्ती लाते।

(ङ) अपनी दुरवस्था से निकलनेके लिए पण्डितजी ने क्या किया?
(ଅପନୀ ଦୁରବସ୍ଥା ସେ ନିକଲ୍‌ନେ କେ ଲିଏ ପଣ୍ଡିତ୍‌ ନେ କ୍ୟା କିୟା ?)
उत्तर:
अपनी दुरवस्था से निकलने के लिए पंडितजी ने बड़े-बड़े यत्न किये थे। उन्होंने बड़े – बड़े अफसरों को पत्र लिखे, उनकी खुशामदें कीं पर आशा पुरी न होती थी।

(च) पण्डितजी पर अफसर लोग क्यों खुश थे?
(ପଣ୍ଡିତ୍‌ ପର୍ ଅଫସର୍ ଲୋର୍ କ୍ୟା ଖୁଶ୍ ଥେ ?)
उत्तर:
पंडितजी अपने काम में त्रुटि न होने देते थे। ठीक समय पर विद्यालय जाते, देर करके आते, मन लगाकर पढ़ाते थे। इससे उनके अफसर लोग खुश थे। उनकी कर्म निष्ठता और अच्छे व्यवहार के लिए साल में कुछ इनाम देते और वेतन वृद्धि का जब कभी अवसर आता तो अफसर उसका विशेष ध्यान रखते।

(छ) पहले मुसाफिर ने ठाकुर अतिवल सिंह को गाड़ी में क्यों नहीं बैठने दिया?
(ପହଲେ ମୁସାଫିର୍ ନେ ଠାକୁର୍ ଅତିବଲ୍‌ ସିଂହ କୋ ଗାଢ଼ୀ ମେଁ କେଁ ନହୀ ବୈଠନେ ଦିୟା ?)
उत्तर:
पहले मुसाफिर ने ठाकुर अतिबल सिंह को गाड़ी में इसलिए नहीं बैठने दिया क्योंकि ठाकुर साहब ने खुफिया फरोसी का अपराध उसके ऊपर लगाया था और नकद २५ रुपये लेकर उसके दरवाजे से टले थे।

(ज) ठाकुर साहब ने दूसरे मुसाफिर का क्या बिगाड़ा था?
(ଠାକୁର୍ ସାହବ୍ ନେ ଦୂସ୍‌ରେ ମୁସାଫିର୍ କା କ୍ୟା ବିଗାଡ଼ା ଥା ?)
उत्तर:
ठाकुर साहब ने दूसरे मुसाफिर को कल के मेले में कई डंड़े लगाए थे। मेले में दूसरा मुसफिर चुपचाप तमशा देखरहा था मगर ठाकुर साहब ने आकर उसका कचूमर निकाल दिया था। मार खाने के बाद भी वह चुप रहा था।

(झ) डाक्टर चोखेलाल मुंशी बैजनाथ से क्यों नाराज था?
(ଡାକ୍ଟର୍ ଚୋଖେଲାଲ୍ ମୁଁଶୀ ବୈଜନାଥ ସେ କ୍ୟା ନାରାଜ୍ ଥା ?) ,
उत्तर:
डॉक्टर चोखेलाल मुंशी बैजनाथ से नाराज था क्योंकि जब वह तहसील में लगान जमा कराने जाता था साल में दो बार उसकी देखभाल जाना पड़ता है। मुंशी जी डाँक्टर अपना हक वसूल कर लेते है। मुंशी जी न देते तो शाम तक खड़े रहते थे। स्याहा न हो। फिर जनाब कभी गाड़ी नाव पर, कभी नाव गाड़ी पर और फिर दस रूपये देते पड़े।

(ञ) पण्डित चन्द्रधर को नींद क्यों नहीं आयी?
(ପଣ୍ଡିତ ଚନ୍ଦ୍ରଧର କୋ ନୀନ୍ଦ କୈ ନହୀ ଆୟୀ?)
उत्तर:
सब लोग तो खा-पीकर सो गये। किन्तु पंडितजी चन्द्रधर का नींद नहीं आयी। उनकी विचार शक्ति इस यात्रा की घटनाओं को याद करने लगी। उस दिन की रेलगाड़ी की रगड़-झगड़ और चिकित्सालय की नोच-खसोट के सामने कृपाशंकर की सहायता और शालीनता अधिक प्रकाशमय दिखायी देती थी। इस तरह पंड़ितजी ने आज शिक्षक का गौरव समझा।

2. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक या दो वाक्यों में दीजिए :
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନ କେ ଉତ୍ତର୍ ଏକ ୟା ଦୋ ୱାର୍କୋ ମେଁ ଦୀଜିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟରେ ଦିଅ ।)
(क) पण्डित चन्द्रधर ने कहाँ मुदर्रिसी की थी?
“(ପଣ୍ଡିତ୍ ଚନ୍ଦ୍ରଧର ନେ କହାଁ ମୁଦରିସୀ କୀ ଥୀ ?)
उत्तर:
पण्डित चन्द्रधर ने एक अपर प्राइमरी में मुदर्रिसी की थी।

(ख) पण्डित जी के पड़ोस में कौन-कौन रहते थे?
(ପଣ୍ଡିତ୍ ଜୀ କେ ପଡ଼ୋସ୍ ହେଁ କୌନ୍-କୌନ୍ ରହତେ ଥେ ?)
उत्तर:
पण्डित जी के पड़ोस में मुंशी बैजनाथ और ठाकुर अतिबल सिंह रहते थे।

(ग) सन्ध्या को कचहरी से आने पर मुंशी बैजनाथ क्या करते थे?
(ସନ୍ଧ୍ୟା କୋ କଚହରୀ ସେ ଆନେ ପର ମୁଁଶୀ ବୈଜନାଥ କ୍ୟା କର୍‌ତେ ଥେ ?)
उत्तर:
सन्ध्या को कचहरी से आने पर मुंशी बैजनाथ बच्चों को पैसे और मिठाइयाँ देते थे। शराब- कबाब का मजा लेते थे।

(घ) ठाकुर साहब शाम को क्या करते थे?
(ଠାକୁର ସାହବ୍ ଶାମ୍ କୋ କ୍ୟା କର୍‌ତେ ଥେ ?)
उत्तर:
ठाकुर साहब शाम को आराम कुर्सी पर लेटे खुशबूदार खमीरा पीते थे।

(ङ) दोनों महाशयों को आते-जाते देखकर बनिये क्या करते थे?
(ଦୋର୍ଡୋ ମହାଶୟୈ କୋ ଆତେ-ଜାତେ ଦେଖ୍କର୍ ବନିୟେ କ୍ୟା କରତେ ଥେ ?)
उत्तर:
दोनों महाशयों को आते-जाते देखकर बनिये उठकर सलाम करते थे।

(च) पण्डित जी अपने भाग्य को क्यों कोसते थे?
(ପଣ୍ଡିତ୍ ଜୀ ଅପନେ ଭାଗ୍ୟ କୋ କୈ କୋସ୍‌ ଥେ ?)
उत्तर:
पण्डितजी मुंशी बैजनाथ और ठाकुर अतिबल सिंह के ठाट-बाट को देखकर कुढ़ते और अपने भाग्य को कोसते थे।

(छ) मुंशी जी ने पण्डितजी को किसका ख्याल रखनेको कहा और क्यों?
(ମୁଁଶୀ ଜୀ ନେ ପଣ୍ଡିତ୍‌ କୋ କିସ୍‌କା ଖ୍ୟାଲ ରଖ୍ କୋ କହା ଔର୍ କେଁ ?)
उत्तर:
मुंशीजी ने पण्डितजी को उनके लड़कों का ख्याल रखने को कहा क्योंकि वे आवारा हुए थे जा रहे।

(ज) ऊसर की खेती किसे कहा गया है?
(ଊସର୍ କୀ ଖେତୀ କିସେ କହା ଗୟା ହୈ ?)
उत्तर:
शिक्षा विभाग की वेतन वृद्धि को ऊसर की खेती कहा गया है।

(झ) पहले मुसाफिर पर ठाकुर साहब ने कौन-सा अपराध लगाया था और कितने रुपये लेकर वे टले थे?
(ପହଲେ ମୁସାଫିର୍ ପର୍ ଠାକୁର ସାହବ୍ ନେ କୌନ୍-ସା ଅପରାଧ୍ ଲଗାୟା ଥା ଔର୍ କିମ୍‌ ରୂପୟେ ଲେକର୍ ୱେ ଟଲେ ଥେ ?)
उत्तर:
पहले मुसाफिर पर ठाकुर साहब ने खुफिया फरोसी का अपराध लगाया था और २५ रुपए लेकर वे टले थे।

(ञ) दूसरे मुसाफिर ने ठाकुर साहब से नीचे बैठ जाने की बात करते हुए क्या कहा?
(ଦୂସ୍‌ରେ ମୁସାଫିର୍ ନେ ଠାକୁର୍ ସାହବ୍ ସେ ନୀଚେ ବୈଠ୍ ଜାନେ କୀ ବାତ୍ କର୍‌ତେ ହୁଏ କ୍ୟା पीटा?)
उत्तर:
दूसरे मुसाफिर ने ठाकुर साहब से नीचे बैठ जाने की बात करते हुए कहा कि- इसमें कौन सी हेठी हुई जाती है। यह थाना थोड़े ही है कि आपके रोब में दाग लग जाएगा।

(ट) कृपाशंकर ने बिल्हौर से कौन-सी परीक्षा पास की और अयोध्या में किस पद पर तैनात हुआ था?
(କୃପାଶଙ୍କର୍ ନେ ବିଲ୍‌ର ସେ କୌନ୍-ସୀ ପରୀକ୍ଷା ପାସ୍ କୀ ଔର୍ ଅୟୋଧ୍ୟା ମେଁ କିସ୍ ପଦ୍ ପର୍ ତୈନାତ୍ ହୁଆ ଥା ?)
उत्तर:
कृपाशंकर ने बिल्हौर से आकर इन्ट्रेस की परीक्षा पास की और अयोध्या में म्युनिसिपालटी में नौकरी की थी।

(ठ) पण्डित जी को किस बात का बोध हुआ?
(ପଣ୍ଡିତ୍ ଜୀ କୋ କିସ୍ ବାତ୍ କା ବୋଧ ହୁଆ ?)
उत्तर:
पण्डित जी को शिक्षक पद की महानता का बोध हुआ।

3. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक-एक शब्द में दीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନ କେ ଉତ୍ତର୍ ଏକ ୟା ଦୋ ୱାର୍କୋ ମେଁ ଦୀଜିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟରେ ଦିଅ । )

(क) ‘बोध’ कहानी किसने लिखी है?
(‘ବୋଧ୍’ କହାନୀ କିସ୍‌ ଲିଖୀ ହୈ ?)
उत्तर:
प्रेमचंद

(ख) पण्डित चन्द्रधर ने अपर प्राइमरी में कौन-सी नौकरी की थी?
(ପଣ୍ଡିତ୍ ଚନ୍ଦ୍ରଧର୍ ନେ ଅପର୍ ପ୍ରାଇମରୀ ମେଁ କୌନ୍-ସୀ ନୌକରୀ କୀ ଥୀ ?)
उत्तर:
शिक्षक

(ग) कौन सदा पछताया करते थे कि कहाँ से इस जंजाल में आ फँसे?
(କୌନ୍ ସଦା ପଛତାୟା କରତେ ଥେ କି କହାଁ ସେ ଇସ୍ ଜଞ୍ଜାଳ ମେଁ ଆ ମୁଁସେ ?)
उत्तर:
पण्डित चन्द्रधर

(घ) महीने भर प्रतीक्षा करने के बाद पण्डित जी को कितने रुपये देखने को मिलते थे?
(ମହୀନେ ଭର୍ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର୍‌ନେ କେ ବାଦ୍ ପଣ୍ଡିତ୍ ଜୀ କୋ କିତ୍‌ ରୂପୟେ ଦେଖୁନେ କୋ ମିଲ ଥେ ?)
उत्तर:
पंद्रह रुपए

(ङ) तहसील में सियाहेनवीस कौन था?
(ତହସୀଲ୍ ମେଁ ସିୟାହେନବୀସ୍ କୌନ୍ ଥା ?)
उत्तर:
मुंशी बैजनाथ

(च) ठाकुर साहब आराम कुर्सी पर लेटकर क्या पीते थे?
(ଠାକୁର ସାହବ୍ ଆରାମ୍ କୁର୍ସୀ ପର୍ ଲେଟକର୍ କ୍ୟା ପୀତେ ଥେ ?)
उत्तर:
खुशबूदार खमीरा

(छ) मुंशी जी को कौन-सा व्यसन था?
(ମୁଁଶୀ ଜୀ କୋ କୌନ୍-ସା ବ୍ଯସନ୍ ଥା ?)
उत्तर:
शराब-कबाव

(ज) अफसर लोग किस पर खुश थे?
(ଅଫସର୍ ଲୋଗ୍ କିସ୍ ପର୍ ଖୁଶ୍ ଥେ ?)
उत्तर:
पण्डित चन्द्रधर

(झ) वेतन वृद्धि को किसकी खेती कहा गया है ?
(ବେତନ୍-ବୃଦ୍ଧି କୋ କିସ୍‌ ଖେତୀ କହା ଗୟା ହୈ ?)
उत्तर: ऊसर

(ञ) कौन-से महीने में मुंशी बैजनाथ और ठाकुर अतिबल सिंह अयोध्या की यात्रा के लिए निकले थे?
(କୌନ୍-ସେ ମହୀନେ ମେଁ ପୁଂଶୀ ବୈଜନାଥ ଔର୍ ଠାକୁର୍ ଅତିବଲ୍‌ ସିଂହ ଅଯୋଧ୍ୟା କୀ ଯାତ୍ରା କେ ଲିଏ ନିକ୍‌ ଥେ ?)
उत्तर:
सावन के महीने

(ट) दोनों महाशयों ने कितने सप्ताह की छुट्टी ली?
उत्तर:
एक सप्ताह

(ठ) बिल्हौर से कितने बजे गाड़ी छूटती थी?
(ବିଲ୍‌ହୌର ସେ କିତନେ ବଜେ ଗାଢ଼ୀ ଛୁତୀ ଥୀ ?)
उत्तर:
रात एकबजे

(ड) डाक्टर चोखेलाल कहाँ के रहनेवाले थे?
(ଡାକ୍ଟର୍ ଚୋଖେଲାଲ୍ କହାଁ କେ ରହନେୱାଲେ ଥେ ?)
उत्तर:
बिल्हौर

(ढ) किसकी विनय और नम्रता ने सब को मुग्ध कर लिया?
(କିସ୍‌ ବିନୟ ଔର୍ ନମ୍ରତା ନେ ସବ୍ କୋ ମୁଗ୍ଧ କର୍ ଲିୟା?)
उत्तर:
कृपाशंकर

(ण) शिक्षक का गौरव किसने समझा?
(ଶିକ୍ଷକ୍ କା ଗୌର କିସ୍‌ ସମ୍‌ ?)
उत्तर:
पण्डित चन्द्रधर

(त) सभी लोग अयोध्या में कितने दिन रहे?
(ସଭୀ ଲୋଗ୍ ଅୟୋଧ୍ୟା ମେଁ କିତ୍‌ ଦିନ୍ ରହେ ?)
उत्तर:
तीन दिन

4. निम्नलिखित अवतरणों का अर्थ स्पष्ट कीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଅବତରଣୋ କା ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କୀଜିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଅବତରଣଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କର : )

(क) हमसे तो मजूर ही भले।
(ହମ୍‌ ତୋ ମୟୂର୍ ହୀ ଭଲେ ।)
उत्तर:
हमसे तो …………………………….. भले।
यह वाक्य पण्डित चन्द्रधर ने अपने को कोसते हुए कहा है। क्योंकि पंद्रह रुपए महीने वेतन में न खाने का सुख था न पहनते का आराम। एक मजदूर इससे कहीं अच्छा है।

(ख) परन्तु इस विभाग की वेतन वृद्धि ऊसर की खेती है।
(ପରନ୍ତୁ ଇସ୍ ଵିଭାଗ୍ କୀ ୱେତନ୍-ବୃଦ୍ଧି ଉସର୍ କୀ ଖେତୀ ହୈ ।)
उत्तर:
परंतु इस ……………………….. खेती है ।
शिक्षा विभाग एक खारी जमीन के समान है जिसमें पानी बरसने पर घास तक नहीं अगती अर्थात् इस बिभाग में वेतन बृद्धि नहीं के बराबर है।

(ग) कभी गाड़ी नाव पर, कभी नाव गाड़ी पर।
(କଭୀ ଗାଡ଼ୀ ନାୱ ପର୍, କଭୀ ନାୱେ ଗାଢ଼ୀ ପର୍ ।)
उत्तर:
कभी गाड़ी………………………… .गाड़ी पर।
उपरोक्त बाक्य डॉक्टर चोखेलाल ने मुंशी बैजनाथ को कहा। क्योंकि तहसील में जब डॉक्टर चोखेलाल लगान जमा कराने गया था तब मुंशी बैजनाथ ने उसे डाँटकर अपना हक वसूल कर लिया था। अब वे मरीज बनकर अस्पताल में आए तो डॉक्टर उनको डाँटकर उनसे दस रूपये फीस वसूल करते हैं।

(घ) पण्डित जी ने आज शिक्षक का गौरव समझा।
(ପଣ୍ଡିତ୍ ଜୀ ନେ ଆଜ୍‌ ଶିକ୍ଷକ୍ କା ଗୌର ସମ୍‌ଝା ।)
उत्तर:
पण्डित जी ने ………………………… गौरव समझा।
पंडित जी शिक्षक की नौकरी से नाखुश थे। शिक्षक की नौकरी करके वे पंद्रह रुपए महीने पाते थे। जो कि उनके घर के मासिक खर्च के लिए काफि नहीं था। इसलिए हमेशा वे अपने को कोसते रहते थे। लेकिन अयोध्या यात्रा की घटनाएँ तथा उनके छात्र कृपाशंकर की सहायता और शालीनता ने उनको शिक्षक पद की महानता का ज्ञान कराया और पण्डित जी ने शिक्षक गौरव को समझा।

5. रिक्त स्थानों को भरिए:
(ରିକ୍ତ ସ୍ଥାନୌ କୋ ଭରୀଏ : )
(ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର : )
(क) …………………. पैसे की चीज टके में लाते।
उत्तर:
चार

(ख) ईश्वर ने उन्हें इतनी …………………. दे रखी थी।
उत्तर:
प्रभुता

(ग) आपने आकर मेरा ……………………….. निकाल दिया।
उत्तर:
कचूमर

(घ) दारोगा जी ने ………………….. कर एक डोली का प्रबन्ध किया।
उत्तर:
दौड़-धूप

(ङ) मेरे पिता कुछ दिनों बिल्हौर के …………………….. रहे थे।
उत्तर:
डाक मुंशी

6. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दिये गये विकल्यों में से चुनकर लिखिए:
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନୋ କେ ଉତ୍ତର୍ ଦିୟେ ଗୟେ ବିକର୍ଡୋ ମେ ସେ ଚୁକର୍ ଲିଗ୍‌ : )

(क) पण्डित चन्द्रधर को कितने रुपये मासिक वेतन मिलता था?
(i) दस
(ii) पचास
(iii) पन्द्रह
(iv) सौ
उत्तर:
(iii) पन्द्रह

(ख) मुंशी बैजनाथ के कितने लड़के थे?
(i) दो
(ii) चार
(iii) तीन
(iv) पाँच
उत्तर:
(iii) तीन

(ग) ‘ इसमें कौन-सी हेठी हुई जाती है’। यह वाक्य किसने कहा?
(i) पहले मुसाफिर ने
(ii) पण्डित चन्द्रधर ने
(iii) दूसरे मुसाफिर ने
(iv) मुंशी बैजनाथ ने
उत्तर:
(iii) दूसरे मुसाफिर ने

(घ) ‘आपके खून का प्यासा हूँ’ का अर्थ है-
(i) खून पीना चाहता हूँ
(ii) प्यास बुझाना चाहता हूँ
(iii) वध करना चाहता हूँ
(iv) मार-पीट करना चाहता हूँ
उत्तर:
(iii) वध करना चाहता हूँ

(ङ) ‘पण्डित जी ने आज शिक्षक का गौरव समझा’ का आशय है
(i) शिक्षकता का महत्त्व अधिक है।
(ii) सबसे बड़ी नौकरी शिक्षक की है।
(iii) दूसरी नौकरियों का कोई महत्त्व नहीं है।
(iv) शिक्षक बनने में वेतन अधिक मिलता है।
उत्तर:
(i) शिक्षकता का महत्त्व अधिक है।

भाषा-ज्ञान (ଭାଷା-ଜ୍ଞାନ)

1. निम्नलिखित वाक्यों को पढ़िए:
(क) पण्डित चन्द्रधर ने एक अपर प्राइमरी में मुदर्रिसी की थी।
(ख) पण्डित जी के पड़ोस में दो महाशय और रहते थे।
(ग) ठाकुर साहब शाम को आराम कुरसी पर लेट जाते थे।
(घ) गाड़ी में जगह की बड़ी कमी थी।
(ङ) ठाकुर साहब क्रोध से लाल हो रहे थे।
(च) ठाकुर साहब ने बाल-बच्चों को वहाँ से निकालकर दूसरे कमरे में बैठाया।

पहले वाक्य में (ପ୍ରଥମ ବାକ୍ୟରେ) ‘पण्डित चन्द्रधर ने’, ‘एक अपर प्राइमरी में’, ‘मुदर्रिसी’;
दूसरे वाक्य में (ଦ୍ଵିତୀୟ ବାକ୍ୟରେ) ‘पण्डितजी के’, ‘पड़ोस में’;
तीसरे वाक्य में (ତୃତୀୟ ବାକ୍ୟରେ) ‘ठाकुर साहब’, ‘शाम को ‘, आराम कुरसी पर ‘ ;
चौथे वाक्य में(ଚତୁର୍ଥ ବାକ୍ୟରେ ‘गाड़ी में’, ‘जगह की’;
पाँचवे वाक्य में (ପଞ୍ଚମ ବାକ୍ୟରେ) ‘ठाकुर साहब’, ‘क्रोध से’;
छठे वाक्य में (ଷଷ୍ଠ ବାକ୍ୟରେ) ‘ठाकुर साहब ने ‘,
‘बाल-बच्चों को’, ‘वहाँ से निकलकर’, ‘दूसरे कमरे में – आदि पद संज्ञा-शब्द के रूप हैं। इनका संबंध क्रमश: ‘की थी’, ‘रहते थे’, ‘लेट जाते थे’, बड़ी कमी थी’, ‘हो रहे थे’, ‘बैठाया’ आदि क्रियाओं से सूचित हो रहा है (ଆଦି କ୍ରିୟାଦ୍ବାରା ସୂଚିତ ହେଉଅଛି)। इसलिए ये शब्द कारक हैं (ଏଣୁ ଏସବୁ କାରକ ଅଟନ୍ତି ।)।

याद रखिए: संज्ञा व सर्वनाम शब्दों का वाक्य के अन्य शब्दों से, क्रिया से संबध बतानेवाले शब्द- रूपों को कारक कहते हैं।
(ମନେରଖ: ବିଶେଷ୍ୟ ଏବଂ ସର୍ବନାମ ଶବ୍ଦର ବାକ୍ୟର ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ କ୍ରିୟା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧ ସୂଚିତ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦରୂପକୁ କାରକ କହନ୍ତି ।)

साथ-साथ विभक्ति या परसर्ग को भी जानिए
(ଏଥ୍ ସହିତ ବିଭକ୍ତି ବା ପରସର୍ଗକୁ ମଧ୍ଯ ଜାଣ)
ऊपर दिये गये वाक्यों में संज्ञाओं का क्रिया से संबंध बतानेके लिए कुछ चिह्नों जैसे-ने, के, को, पर, की, से आदि का प्रयोग किया गया है। इन चिह्नों को विभक्ति – चिह्न कहते हैं।
(ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥବା ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ବିଶେଷ୍ୟର କ୍ରିୟା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧ ସୂଚିତ କରୁଥିବା କିଛି ଚିହ୍ନ ଯେପରି ने, के, को, पर, की, से ଆଦିର ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଅଛି। ଏହି ଚିହ୍ନସବୁକୁ ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ କୁହାଯାଏ ।)

याद रखिए: वाक्य में प्रयुक्त संज्ञा को, कर्म, आदि में विभक्त करनेवाले या कारकों का रूप प्रकट करने के लिए प्रयोग में आनेवाले शब्द – चिह्नों को विभक्ति कहते हैं।
(ମନେରଖ: ବାକ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ବିଶେଷ୍ୟକୁ, କର୍ମ ଆଦିରେ ବିଭକ୍ତ କରୁଥ‌ିବା ବା କାରକର ରୂପକୁ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦ ଚିହ୍ନକୁ ବିଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ ।)

संज्ञा, सर्वनाम आदि शब्दों के बाद अर्थात् अंत में जुड़नेके कारण विभक्ति को ‘परसर्ग’ भी कहा जाता है। कभी-कभी कुछ वाक्यों में कुछ शब्दों के साथ विभक्ति का प्रयोग नहीं होता।
(ବିଶେଷ୍ୟ, ସର୍ବନାମ ଆଦି ଶବ୍ଦ ପରେ ଅର୍ଥାତ୍ ଶେଷରେ ଲାଗୁଥିବା ବିଭକ୍ତିକୁ ‘ପରସର୍ଗ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

जैसे- ‘ठाकुर साहब क्रोध से लाल हो रहे थे।’
इस वाक्य में ‘ठाकुर साहब’ के बाद किसी विभक्ति या परसर्ग का प्रयोग नहीं हुआ है। ऐसे वाक्यों में शब्द-क्रम या अर्थ के आधार पर क्रिया से संज्ञा का संबंध स्पष्ट होता है।
(ଏହି ବାକ୍ୟରେ ‘ठाकुर साहब’ ଶବ୍ଦ ପରେ କୌଣସି ବିଭକ୍ତି ବା ପରସର୍ଗର ବ୍ୟବହାର ହୋଇନାହିଁ । ଏପରି ବାକ୍ୟରେ ଶବ୍ଦ-କ୍ରମ ବା ଅର୍ଥକୁ ଆଧାର କରି କ୍ରିୟାରୁ ବିଶେଷ୍ୟର ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ ।)

2. विभक्ति- संबंधी अशुद्धियों पर ध्यान दीजिए:
(ବିଭକ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଶୁଦ୍ଧି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅ)
(i) सज्ञा शब्द के साथ विभक्ति का प्रयोग होने पर इसे अलग लिखा जाता है।
जैसे- ‘ठाकुर साहब ने बाल-बच्चों को दूसरे कमरे में बैठाया’।
इस वाक्य में ‘ठाकुर साहब’, ‘बाल-बच्चों’ और ‘कमरे’ संज्ञा शब्द हैं और इनके साथ प्रयुक्त क्रमशः ‘ने’, ‘की’ और ‘में’ आदि विभक्तियों का प्रयोग अलग हुआ है।
(ଏହି ବାକ୍ୟରେ ‘ठाकुर साहब’, ‘बाल-बच्चों ବ୍ୟବହୃତ କ୍ରମଶ: ବିଶେଷ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଅଟେ ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଆଦି ବିଭକ୍ତି ସବୁର ବ୍ୟବହାର ଅଲଗା ହୋଇଅଛି ।)

(ii) सर्वनाम के साथ विभक्ति का प्रयोग होने पर इसे मिलाकर लिखा जाता है।
(ସର୍ବନାମ ସହିତ ବିଭକ୍ତିର ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ ଏହାକୁ ମିଶାଇ ଲେଖାଯାଏ ।)
जैसे- ‘मैंने आपका क्या बिगाड़ा है’?
इस वाक्य में ‘मैं’ और ‘आप’ सर्वनाम शब्द हैं। इनके साथ प्रयुक्त क्रमशः ‘ने’ और ‘का’ प्रयोग मिलकर हुआ है।

(iii) वाक्य में ‘ने’ के प्रयोग पर ध्यान देना आवश्यक है।
(ବାକ୍ୟରେ ‘ने’ ର ପ୍ରୟୋଗ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ।)
जैसे- ‘मैंने कुछ का कुछ लिख दिया है।’ ठीक है। पर यह कहना कि ‘मैं कुछ का कुछ लिख दिया हूँ’ गलत है।
ଯେପରି ‘मैंने कुछ का कुछ लिख दिया है। ଠିକ୍ ଅଟେ । କିନ୍ତୁ ‘मैं कुछ का कुछ लिख दिया हू ଏପରି କହିବା ଭୁଲ୍ ଅଟେ ।)

(iv) कुछ जगह ‘ने’ के प्रयोग की आवश्यकता नहीं है।
(କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ‘ने’ ର ବ୍ୟବହାରର ଆବଶ୍ୟକତା ହୁଏ ନାହିଁ ।)
जैसे- ‘सब लोग खा-पीकर सोये’। ठीक है ( ଠିକ ଅଛି)।
पर यह कहना कि (କିନ୍ତୁ ଏହା କହିବା ସେ) ‘सब लोगों ने खा-पीकर सोये’ गलत है’ (ତୁଲ୍ଅଟେ)

(v) कभी-कभी ‘ने’ के प्रयोग को सही नहीं माना जाता।
(ବେଳେବେଳେ ‘ने’ ର ବ୍ୟବହାରକୁ ଠିକ୍ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ ।)
जैसे- ‘सब लोग खा-पीकर सोये’।
यहाँ ‘ने’ का प्रयोग गलत है। (ଏଠାରେ ‘ने’ ର ପ୍ରୟୋଗ ଭୂଲ ଅଟେ ।)
अतः यह कहना ठीक होगा (ଏଣୁ ଏହା କହିବା ଠିକ୍ ହେବ)
‘उसे कटक जाना था’

(vi) वाक्य में ‘को’ विभक्ति के प्रयोग पर ध्यान दें
ବାକ୍ୟରେ ‘को’ ବିଭକ୍ତିର ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅ ।)

• वह अपने भाग्य को कोस रहा है। (सही)
• वह अपना भाग्य कोस रहा है। (गलत)
• पुस्तक लाओ। (सही)
• पुस्तक को लाओ। (गलत)
• सबको भगवान् की पूजा करनी चाहिए। (सही)
• सबको भगवान को पूजना चाहिए। (गलत)
• राम कहीं काम से गया है। (सही)
• राम कहीं काम को गया है। (गलत)

(vii) वाक्य में ‘से’ विभक्ति के सही प्रयोग को समझें
ବାକ୍ୟରେ ‘से’ ବିଭକ୍ତିର ଠିକ୍ ବ୍ୟବହାରକୁ ବୁଝି ।)

• राम देर से स्कूल जाता है। (सही)
  राम देर को स्कूल जाता है। (गलत)
• इसी बहाने हम चले आये। (सही)
  इसी बहाने से हम चले आये। (गलत)
• सबको नमस्ते कहियेगा। (सही)
  सबसे नमस्ते कहियेगा। (गलत)
• वह मुझ पर नाराज है। (सही)
  वह मुझ से नाराज है। (गलत)
• सीता साइकिल से कॉलेज आती है। (सही)
  सीता साइकिल में कॉलेज आती है। (गलत)

(viii) बाक्य में ‘में’ विभक्ति का प्रयोग देखें
(ବାକ୍ୟରେ ‘में’ ବିଭକ୍ତିର ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅ )

• राम दिन में एक बार भी नहीं मिला। (सही)
  राम दिन भर एक बार भी नहीं मिला। (गलत)
• कल रात पण्डित जी को नींद नहीं आयी। (सही)
  कल रात में पण्डित जी को नींद नहीं आयी। (गलत)
• परस्पर सहयोग होना चाहिए। (सही)
  परस्पर में सहेयाग होना चाहिए। (गलत)
• प्रक्षी पेड़ पर बैठा है। (सही)
  पक्षी पेड़ में बैठा है। (गलत)

अभ्यास कार्य (ଅଭ୍ୟାସ କାର୍ଯ୍ୟ)

1. निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के कारक बताइए:
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ୱାର୍କୋ ମେଁ ରେଖାଙ୍କିତ୍ ପର୍ବୋକେ କାରକ ବତାଇଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖିତ ବାକ୍ୟମାନଙ୍କରେ ରେଖାଙ୍କିତ ପଦର କାରକର ନାମ କୁହ : )

(क) खुले मैदान में, रेत पर पड़े रहने के सिवा और कोई उपाय न था।
उत्तर:
खुले मैदान में …………………… अधिकरण करक
रेत पर ………………….. अधिकरण कारक

(ख) मुझे भी तुमसे मिल कर बड़ा आनन्द हुआ।
उत्तर:
मुझे ………………………. कर्त्ता कारक
तुमसे …………………. करण कारक

(ग) मेरा परम सौभाग्य है कि आपकी कुछ सेवा करने का अवसर मिला।
उत्तर:
मेरा परम ……………………संबंध कारक
आपकी …………………. सम्बंध कारक

(घ) रेलगाड़ी की रगड़-झगड़ और चिकित्सालय की नोच-खसोट के सम्मुख कृपाशंकर की सहायता और शालीनता प्रकाशमय दिखायी देती थी।
उत्तर:
रेल गाड़ी की ………………….. संबंध कारक
चिकित्सालय की ………………… संबंध कारक
कृपाशंकर की सहायता ………………. संबंध कारक

2. निम्नलिखित वाक्यों के खाली स्थानों को उपयुक्त परसर्गों से पूरा कीजिए :
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ୱାର୍କୋ କେ ଖାଲୀ ସ୍ଥାର୍ଡୋ କୋ ଉପୟୁକ୍ତ ପରସଗୋଁ ସେ ପୂରା କୀଜିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ପରସର୍ଗଦ୍ଵାରା ପୂରଣ କର : )

(क) अब तक हाथ …………… चार पैसे होते, आराम …………………… जीवन व्यतीत होता।
उत्तर:
में, से

(ख) मैं ……………………. तुम्हारे साथ रियायत …………..थी।
उत्तर:
ने, की

(ग) आपने ………….. सूरत न देखी होगी, पर आपके डंडे …………. देखी है।
उत्तर:
मेरी, ने

(घ) खुले मैदान ………………. रेत ………………. खड़े थे।
उत्तर:
में, पर।

3. निम्नलिखित शब्दों से भाववाचक संज्ञा बनाइए:
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଶବ୍ଦା ସେ ଭାୱଚକ୍ ସଂଜ୍ଞା ବନାଇଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ଭାବବାଚକ ବିଶେଷ୍ୟ ଲେଖ : )
पण्डित – बुरा
मौजूद – अच्छा
प्रभु – विनम्र
शालीन – महान्
उत्तर:
पण्डित – पाण्डित्य / पण्डिताई
मौजूद – मौजूदगी
प्रभु – प्रभुता
शालीन – शालीनता
बुरा – बुराई
अच्छा – अच्छाई
विनम्र – विनम्रता
महान् – महानता

4. रेखांकित पदों के संज्ञा – भेद लिखिए:
(ରେଖାଙ୍କିତ ପଦୌ କେ ସଂଜ୍ଞା ଭେଦ୍ ଲିଗ୍‌ : )
(ରେଖାଙ୍କିତ ପଦଗୁଡ଼ିକର ବିଶେଷ୍ୟ ରୂପ ଲେଖ : )
(क) जरा जबान सँभाल कर बातें कीजिए|
उत्तर:
जातिवाचक

(ख) इन दोनों दुष्टों ने उनका असबाब फेंक दिया।
उत्तर:
जातिवाचक

(ग) प्रत्येक स्टेशन पर कोयला – पानी ले लेते थे।
उत्तर:
द्रव्यबाचक

(घ) लोगों की जान में जान आयी।
उत्तर:
जातिवाचक

(ङ) कृपाशंकर ने पण्डित जी के चरण छुए।
उत्तर:
व्यक्तिवाचक

(च) मेले-ठेले में एक फालतू आदमी से बड़े काम निकलते हैं।
उत्तर:
जातिवाचक

5. रेखांकित पदों के कारक बताइए:
(ରେଖାଙ୍କିତ ପଦୌ କେ ସଂଜ୍ଞା ଭେଦ୍ ଲିଗ୍‌ : )
(ରେଖାଙ୍କିତ ପଦଗୁଡ଼ିକର ବିଶେଷ୍ୟ ରୂପ ଲେଖ : )
(क) मुसाफिर ने क्रोधपूर्ण नेत्रों से देखा।
उत्तर:
करणकारक

(ख) दारोगा जी ने अपने मित्र की बुरी दशा देखी।
उत्तर:
संबधकारक

(ग) वे लोग खुले मैदान में, रेत पर पड़े रहे।
उत्तर:
अधिकरणकारक

(घ) कृपाशंकर ने कई कुली बुलाये।
उत्तर:
कतीकारक

(ङ) वे लोग मुंशी जी को एक पेड़ के नीचे उठा ले गये।
उत्तर:
कर्मकारक

याद रखिए: कारक आठ प्रकार के होते हैं- कर्त्ता कारक, कर्म कारक, करण कारक, संप्रदान कारक, अपादान कारक, संबंध कारक, अधिकरण कारक और संबोधन कारक।
(ମନେରଖ: କାରକ ଆଠ ପ୍ରକାର । କର୍ତ୍ତାକାରକ, କର୍ମକାରକ, କରଣ କାରକ, ସମ୍ପ୍ରଦାନ କାରକ, ଆପାଦାନ କାରକ, ସମ୍ବନ୍ଧ କାରକ, ଅଧ୍ଵକରଣ କାରକ ଏବଂ ସମ୍ବୋଧନ କାରକ ।)

6. निम्नलिखित वाक्यों में से कारक छाँटिए और उनके नाम भी लिखिए:
(ନିମ୍ନଲିଖତ୍ ବାର୍କେ ମେଁ ସେ କାରକ୍ ଛାଟିଏ ଔର୍ ଉକେ ନାମ ଭୀ ଲିଖୁଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକରୁ କାରକ ପୃଥକ୍ କରି ତାହାର ନାମ ଲେଖ । )
(i) मुंशी जी को शराब – कबाब का व्यसन था।
उत्तर:
मंशी जी को – कर्त्ताकारक
शराब-कबाब का – संबंधकारक

(ii) माता ने बच्चे को सुलाया।
उत्तर:
माता ने – कती कारक
बच्चे को – कर्मकारक

(ii) ठाकुर साहब गाड़ी से उतरने लगे।
ठाकुर साहब – कतीकारक
उत्तर:
गाड़ी से – करणकारक

(iv) लोग आदर से डाक्टर कहा करते थे ।
लोग – कर्तीकारक
उत्तर:
आदर से – करणकारक

Very Short & Objective Type Questions with Answers

A. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में दीजिए।

प्रश्न 1.
अयोध्या जाने में क्या अड़चन थी?
उत्तर:
बरसात के दिनों में बच्चों और स्त्रीयों को दूर की यात्रा पर ले जाने की अड़चन (असुविधा ) थी।

प्रश्न 2.
तीसरा स्टेशन आने पर ठाकुर साहव ने क्या किया?
उत्तर:
तीसरा स्टेशन आने पर ठाकुर साहव ने बाल-बच्चों को वहाँ से निकलकर दूसरे कमरे में विठाया।

प्रश्न 3.
प्रत्येक स्टेशन पर मुंशीजी क्या करते थे?
उत्तर:
प्रत्येक स्टेशन पर मुंशीजी जेव से वोतल निकाल कर कोयल – पानी ले लेते थे।

प्रश्न 4.
नशा होने पर मुंशीजी शाम को क्या करते थे?
उत्तर:
नशा होने पर मुंशीजी हरमोनियम बजाते थे।

प्रश्न 5.
जिस कमरे में ठाकुर थे वहाँ कितने लोग थे और वे क्या कर रहे थे?
उत्तर:
जिस कमरे में ठाकुर थे उसमें केवल चार लोग थे जो लेटे हुए थे।

प्रश्न 6.
किसकी विनय और नम्रता ने सब को मुग्ध कर लिया?
उत्तर:
कृपाशंकर की विनय और नम्रता ने सब को मुग्ध कर लिया।

प्रश्न 7.
सन्ध्या को कचहरी से आने पर मुंशी बैजनाथ क्या करते थे?
उत्तर:
सन्ध्या को कचहरी से आने पर मुंशी बैजनाथ बच्चों को पैसे और मिठाइयाँ देते थे।

B. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द / एक पद में दीजिए।

प्रश्न 1.
मुंशीजी को किसका व्यसन था?
उत्तर:
शराब-कबाब का

प्रश्न 2.
पंडितजी को शिक्षक के पद की क्या ज्ञात हुई?
उत्तर:
महानता

प्रश्न 3.
लोग किसे आदर से डॉक्टर कहा करते थे?
उत्तर:
चोखेलाल को

प्रश्न 4.
‘बोध’ कहानी के लेखक का नाम क्या है?
उत्तर:
प्रेमचंद

प्रश्न 5.
बैजनाथ क्या करते थे?
उत्तर:
सियाहेनवीस का काम

प्रश्न 6.
किसने ठाकुर साहब से कहा, “मैं तो आपके खून का प्यासा हूँ।”
उत्तर:
मजूर को

प्रश्न 7.
पंडित चन्द्रधर अपनी तुलना में किसको भला मानते थे?
उत्तर:
प्राइमरी में मुदार्रिसी

प्रश्न 8.
पंडित चन्द्रधर क्या करते थे?
उत्तर:
दूसरे मुसाफिर

प्रश्न 9.
‘इसमें कौन-सी हेठी हुई जाती है’ यह वाक्य किसने कहा.
उत्तर:
दूसरे मुसाफिर ने

प्रश्न 10.
ठाकुर अतिबल सिंह अपने मित्रों के साथ कहाँ की यात्रा के लिए निकल पडे?
उत्तर:
अयोध्या

प्रश्न 11.
डॉक्टर चोखेलाल कहाँ के रहनेवाले थे?
उत्तर:
बिल्हौर

प्रश्न 12.
किसकी विनय और नम्रता ने सबको मुग्धकर लिया?
उत्तर:
कृपाशंकर

प्रश्न 13.
मुंशी जी को किसमें अस्पताल ले जाया गया?
उत्तर:
गाड़ी में

प्रश्न 14.
पंडितजी पर कौन खुश थे?
उत्तर:
अफसर लोग

प्रश्न 15.
दूसरा मुसाफिर मेले में क्या कर रहा था?
उत्तर:
तमाशा देख रहा था

C. रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।

प्रश्न 1.
पंडितजी ने आज ………………………… का गौरव समझा।
उत्तर:
शिक्षक

प्रश्न 2.
बिल्हौर से जाने वाली गाड़ी में ……………………. की बड़ी कमी थी।
उत्तर:
जगह

प्रश्न 3.
मुंशी बैजनाथ तहसील में …………………………. पद पर थे।
उत्तर:
सियाहेनवीस

प्रश्न 4.
अफसर लोग ………………………. पर खुश थे।
उत्तर:
पंड़ित चन्द्रधर पर

प्रश्न 5.
पंडित चन्द्रधर को ……………………. रुपये मासिक वेतन मिलता था।
उत्तर:
पन्द्रह

प्रश्न 6.
पंडित चन्द्रधर शर्मा पेशे में ……………………. थे।
उत्तर:
शिक्षक

प्रश्न 7.
ठाकुर साहब शाम को पीते ……………………… हैं।
उत्तर:
खमीरा

प्रश्न 8.
ठाकुर साहब गाड़ी से ……………………… गिर पड़े।
उत्तर:
धक्के से

प्रश्न 9.
पंडित जी के पुराने शिष्य का नाम ……………………. था।
उत्तर:
कृपाशंकर

प्रश्न 10.
‘बोध’ शब्द का अर्थ …………………….. है।
उत्तर:
ज्ञान

प्रश्न 11.
कृपाशंकर ………………………. बात को अपना सौभाग्य मानते हैं।
उत्तर:
शिक्षक के दर्शन

प्रश्न 12.
अतिथियों के भोजन के लिए कृपाशंकर के घर में ………………….. बना।
उत्तर:
पूरियाँ

प्रश्न 13.
दारोगा जी ने दौड़-धूप कर एक ……………………. का प्रबन्ध किया।
उत्तर:
डोली

प्रश्न 14.
सभी लोग अयोध्या में ………………….. दिन रहे।
उत्तर:
तीन

प्रश्न 15.
अयोध्या में नदी की तरफ से आनेवाले आदमी ……………………. थे।
उत्तर:
कृपाशंकर

D. ठिक् या भूल लिखिए।

प्रश्न 1.
मुंशी बैजनाथ सजल नेत्रों से पंडित जी के चरण छुए।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 2.
मुंशीजी को शराब – कबाब का व्यसन था।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 3.
ठाकुर अतिबल सिंह शिक्षक पद पर थे।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 4.
डाकमुंशी दौड़-धूप कर डोली का प्रबंध किया?
उत्तर:
भूल

प्रश्न 5.
मुंशी, ठाकुर और पंडित अयोध्या यात्रा कर रहे थे।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 6.
वेतन वृद्धि को पदोन्नति की खेती कहा गया है।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 7.
मुंशी बैजनाथ और ठाकुर अतिबल सिंह ने एक-एक सप्ताह की छुट्टी ली।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 8.
बिल्लौर से रात दो बजे गाड़ी छूटती थी।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 9.
मुंशीजी को बैलगाड़ी में लादकर लाया गया।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 10.
गाड़ी में पंडित जी ठाकुर साहब के साथ थे
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 11.
चन्द्रधर शिक्षक की नौकरी से पछताते थे।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 12.
ठाकुर साहब कुर्सी पर बैठकर चाय पीते थे।
उत्तर:
भूल

Multiple Choice Questions (mcqs) with Answers

सही उत्तर चुनिए : (MCQs)

1. मुंशीजी को किसका व्यसन था?
(A) शराब – कबाब का
(B) गाने का
(C) नाचते रहने का
(D) खाने का
उत्तर:
(A) शराब – कबाब का

2. पंड़ित जी को शिक्षक के पद की क्या ज्ञात हुई?
(A) महानता
(B) हीनता
(C) प्रवीणता
(D) दीनता
उत्तर:
(A) महानता

3. लोग किसे आदर से डॉक्टर कहा करते थे?
(A) प्यारेलाल को
(B) मोतीलाल को
(C) चमनलाल को
(D) चोखेलाल को
उत्तर:
(D) चोखेलाल को

4. पंडित चन्द्रधर अपनी तुलना में किसको भला मानते थे?
(A) सज्जन को
(B) अफसर को
(C) सूदखोर को
(D) मजूर को
उत्तर:
(D) मजूर को

5. पंडितजी ने आज …………… का गौरव समझा।
(A) सेवक
(B) नम्रता
(C) शिक्षक
(D) पद
उत्तर:
(C) शिक्षक

6. पंडित चन्द्रधर क्या करते थे?
(A) हेड कान्स्टबुल का काम
(B) प्राइमरी में मुदार्रिसी
(C) सियाहेनवीस का काम
(D) हारमोनियम बजाते थे
उत्तर:
(B) प्राइमरी में मुदार्रिसी

7. किसने ठाकुर साहब से कहा, “मैं तो आपके खून का प्यासा हूँ।”
(A) पंडित ने
(B) पहले मुसाफिर ने
(C) दूसरे मुसाफिर ने
(D) नौकर ने
उत्तर:
(C) दूसरे मुसाफिर ने

8. ठाकुर अतिबल सिंह अपने मित्रों के साथ कहाँ की यात्रा के लिए निकल पडे?
(A) अयोध्या
(B) लखनऊ
(C) बनारस
(D) बिल्हौर
उत्तर:
(A) अयोध्या

9. बिल्हौर से जाने वाली गाड़ी में ……………. की बड़ी कमी थी।
(A) हवा
(B) पानी
(C) जगह
(D) लोगों
उत्तर:
(C) जगह

10. पंडितजी के शिष्य का नाम था:
(A) बैजनाथ
(B) कृपाशंकर
(C) चन्द्रधर
(D) चोखेलाल
उत्तर:
(B) कृपाशंकर

11. किसने ठाकुर साहब से कहा कि मैं आपके खून का प्यासा हूँ?
(A) पहला मुसाफिर
(B) दूसरा मुसाफिर
(C) बैजनाथ
(D) चोखेलाल
उत्तर:
(B) दूसरा मुसाफिर

12. मुंशी जी को किसमें अस्पताल ले जाया गया?
(A) डोली में
(B) गाड़ी में
(C) मोटर में
(D) रिक्शे में
उत्तर:
(B) गाड़ी में

13. पंडित जी पर कौन खुश थे?
(A) अफसर लोग
(B) मुंशी जी
(C) दारोगा साहब
(D) उनके छात्र
उत्तर:
(A) अफसर लोग

14. दूसरा मुसाफिर मेले में क्या कर रहा था?
(A) तमाशा देख रहा था
(B) बदमाशी कर रहा था
(C) शराब पीता था
(D) जुआ खेलता था
उत्तर:
(A) अफसर लोग

15. ‘बोध’ कहानी के लेखक का नाम क्या है?
(A) प्रेमचंद
(B) जयशंकर प्रसाद
(C) गुलाब राय
(D) महादेवी वर्मा
उत्तर:
(A) प्रेमचंद

16. ठाकुर अतिबल सिंह किस पद पर थे?
(A) चपरासी
(B) शिक्षक
(C) कान्स्टेबुल
(D) सियाहेनवीस
उत्तर:
(C) कान्स्टेबुल

17. पंडित चन्द्रधर को कितने रूपये मासिक वेतन मिलता था?
(A) पचास
(B) पन्द्रह
(C) दस
(D) सौ
उत्तर:
(B) पन्द्रह

18. मुंशी बैजनाथ के कितने लड़के थे?
(A) दो
(B) चार
(C) तीन
(D) पाँच
उत्तर:
(C) तीन

19. ‘इसमें क़ौन-सी हेठी हुई जाती है’ यह वाक्य किसने कहा?
(A) पहले मुसाफिर ने
(B) पंडित चन्द्रधर ने
(C) दूसरे मुसाफिर ने
(D) मुंशी बैजनाथ ने
उत्तर:
(C) दूसरे मुसाफिर ने

20. पंडित जी के पड़ोस में कितने महाशय और रहते थे?
(A) एक
(B) दो
(C) तीन
(D) चार
उत्तर:
(B) दो

21. मुंशी बैजनाथ तहसील में किस पद पर थे?
(A) सियाहेनवीस
(B) कान्सटेबुल
(C) तहसीलदार
(D) चपरासी
उत्तर:
(A) सियाहेनवीस

22. ठाकुर साहब शाम को खुशबूदार ……………… पीते थे?
(A) दही
(B) चाय
(C) खमीरा
(D) शराब
उत्तर:
(C) खमीरा

23. मुंशीजी को कौन-सा व्यसन था?
(A) सतंरज खेलना
(B) शराब-कबाब
(C) सिगारेट पीना
(D) जूआ खेलना
उत्तर:
(B) शराब-कबाब

24. उनके ……………… को देखकर पंड़ितजी अपने भाग्य को कोसते?
(A) ठाट-बाट
(B) बालबच्चे
(C) घरबार
(D) खानापान
उत्तर:
(A) ठाट-बाट

25. लोग किन पर बड़ी कृपा रखते थे?
(A) पंडित जी पर
(B) उमाशंकर जी पर
(C) लेखक जी पर
(D) अधिकारी जी पर
उत्तर:
(A) पंडित जी पर

26. ‘आपके खून का प्यासा हू’ का अर्थ है ……………….
(A) खून पीना चाहता हूँ
(B) प्यास बुझाना चाहता हूँ
(C) वध करना चाहता हूँ
(D) मार पीट करना चाहता हूँ
उत्तर:
(D) मार पीट करना चाहता हूँ

27. अफसर लोग किस पर खुश थे?
(A) कृपाशंकर पर
(B) पंड़ित चन्द्रधर पर
(C) चोखेलाल पर
(D) ठाकुर अतिबल सिंह पर
उत्तर:
(B) पंड़ित चन्द्रधर पर

बोध का साराश

पंड़ित चन्द्रधर शर्मा उच्च प्राथमिक विद्यालय में शिक्षक है। मासिक पन्द्रह रुपये के वेतन के व्यतित न कोई ऊपरी आय और न कोई प्रमोसन। मगर हमेशा विद्यार्थीयों को अच्छा इनसान बनाने में लगरहे। मुंशी वैजनाथ, पंड़ित जी और ठाकुर अतिबल सिंह पड़ोसी थे। दोनों की नौकरी पंड़ितजी से कम थी। पड़ोसियों का ठाठ देखकर निराशा और कुंठा होती थी। दोनों अपने पदों का दुरुपयोग करके अच्छी खासी ऊपरी आमदानी बना लेते थे। कई लोगों से अन्याय का पैसा वसूला कर रहे थे। ठाकुर साहब और मुंशीजी पंड़ित को सदा कुछ न कुछ खाने की चीजें देते रहते थे। पर बदल में अपने आवारा लड़कों को पढ़ने भेजते थे। मगर शिक्षक के काम से प्रसन्न होकर अफसर प्रमोसन न कर कभी कुछ ईनाम देते थे। मुहल्ले के लोग पंड़ित जी से खुश थे। विद्यालय के लड़के उनका सम्मान करते थे।

एकबार सावन में ठाकुर साहव और मुंशीजी ने अयाध्या जाना तय किया। उनके छोटे-मोट काम के लिए पंडितजी को मुफ्त में ले गए। पंडितजी मुफ्त अयोध्या दर्शन का अवसर को हात में न छोड़कर राजी हो गए। बिल्हौर से रात एक बजे गाड़ी छूटी। भगदड़ में मुंशी और ठाकुर अलग अलग डिब्बे में चढ़ गए। भीड़ भरी रेल के डिब्बे में जगह नहीं मिली। ठाकुर ने एक सोये आदमी को उठाने चाहे तो वे झगड़ने लगे। दूसरा सोया हुआ यात्री भी ठाकुर को सताया। पंडितजी ठाकुर के साथ थे। अगले स्टेसन पर ठाकुर बाल- बच्चो सहित दूसरे डिब्बे में चले गए। दोनों बदमाशें ने उनका सामान प्लेटफार्म पर फेक दिया और ठाकुर को धक्का मार गिरा दिया।

मुंशी ज्यादा पीने की वजह से बिमार हो गए। लखनऊ के वाद एक स्टेशन पर उत्तर गए। ठाकुर ने मित्र की बुरी दशा देख कर उत्तर गए। डाक्टर खोजना शुरू हो गया। वहाँ छोटा अस्पताल के डाक्टर विल्हौर के जानकर चैन मिला। लेकिन डाक्टर भी मुंशी द्वारा सताया गया था। अंत में डॉक्टर जी की दवा खाकर कुछ फायदा हुआ। रात को तबियत ठीक हुए तो गाड़ी में बैठे। जैसे तैसे अयोध्या पहुँचे। कहीं भी ठहरने की जगह नहीं थी। औरतों और बाल-बच्चों के साथ बाहर खुले में डेरा डालना पड़ा। अचानक पंडित जी का पुराना छात्र कृपाशंकर मिल गया। पंडित जी को देखकर वह वहुत प्रसन्न हुआ।

इस दशा देखकर कृपांशकर सबको अपने मकान में ले गया। अच्छा भोजन बनवाया। वह खुशी-खुशी सबकी सेवा में लगा रहा। उसकी विनम्रता ने सबका मन मोह लिया। कष्टों से भरी मुश्किल यात्रा में पंड़ितजी को कृपाशंकर की सहायता और शालीनता चमकती हुई नजर आ रही थी। तीनों दिनों तक कृपाशंकर ने सबको प्रत्येक धाम के दर्शन करवाये। स्टेशन तक छोड़ने गया। घर पहुँचने पर पंडित जी के स्वाभाव में परिवर्तन हो गया था। उन्हे इस बात का बोध हो गया कि उनका कम वेतन वाला शिक्षण महान कार्य है। आज उन्हें शिक्षक होने का गौरव और पद की महानता समझ में आई।

ବିଷୟବସ୍ତୁର ସାରାଂଶ:
ପଣ୍ଡିତ ଚନ୍ଦ୍ରଧର ଶର୍ମା ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟର ଶିକ୍ଷକ। ମାସିକ ପନ୍ଦର ଟଙ୍କା ଦରମା ବ୍ୟତୀତ ଉପୁରି ଆୟ କିଛି ନାହିଁ। ପଦୋନ୍ନତି ନାହିଁ। ସର୍ବଦା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଭଲ ମଣିଷ ଗଢ଼ିବାପାଇଁ ଚେଷ୍ଟିତ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କଠାରୁ କମ୍ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ବେତନ କମ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଜଣ ପଡ଼ୋଶୀଙ୍କର ଜାକଜମକ ଦେଖ୍ ଭାରି ହତାଶ ଓ କୁଣ୍ଠିତ ହେଉଥା’ନ୍ତି। ଦୁଇ ପଡ଼ୋଶୀ ବନ୍ଧୁ ହେଉଛନ୍ତି ଅତିବଳ ସିଂହ ଓ ମୁନ୍ସୀ ବୈଜନାଥ। ସିଂହବାବୁ ଥାନାରେ ହେଡ଼ କନେଷ୍ଟବଳ ଥିଲେ ଓ ମୁନ୍‌ସୀଜୀ ତହସିଲ ଅଫିସରେ କିରାଣି ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଘରେ ସମସ୍ତ ବିଳାସପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିନିଷ ଥିଲା। ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ସେମାନଙ୍କର ଖାତିର ଥିଲା। ବହୁ ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ଅନ୍ୟାୟରେ ପଇସା ଅସୁଲ କରୁଥିଲେ। ବିଶେଷତଃ ନିଜ ପଦର ଦୁରୁପଯୋଗ କରି ଖୁବ୍ ଉପୁରି ଆୟ କରୁଥିଲେ। ଠାକୁର ଓ ମୁନ୍ସୀ ଦୁହେଁ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ସଦାବେଳେ କିଛି ନା କିଛି ଖାଦ୍ୟବସ୍ତୁ ଦେଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତା’ର ପ୍ରତିବଦଳ ସ୍ଵରୂପ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅକୁ ମାଗଣାରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ କରୁଥିଲେ।

ଥରେ ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଠାକୁର ଓ ମୁନ୍ସୀ ଦୁହେଁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଯିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ। ତାଙ୍କ ସହିତ ଛୋଟ ମୋଟ କାମ ପାଇଁ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ମାଗଣାରେ ନେବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ। ପଣ୍ଡିତ ପ୍ରଥମେ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛାପ୍ରକାଶ କରୁନଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦର୍ଶନର ସୁଯୋଗକୁ ହାତଛଡ଼ା ନକରି ତାଙ୍କ ସହିତ ଯିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ। ହୌରରୁ ରାତି ଗୋଟାଏ ବେଳେ ଗାଡ଼ି ଛାଡ଼ିଲା ରେଳଗାଡ଼ି ଏତେ ଭିଡ଼ ଥିଲା ଯେ ଟିକେ ବସିବାକୁ ଜାଗା ନଥିଲା। ଠାକୁର ଜଣେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚାହିଁଲେ। ସେହି ଲୋକ ଠାକୁରଙ୍କୁ ୨୫ ଟଙ୍କା ଲାଞ୍ଚ ଦେଇଥିଲା, ସେ ତାହାର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇଥିଲା। ଏହିପରି ଦୁଇଜଣ ସହଯାତ୍ରୀ ଠାକୁରଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରି ଡବାରୁ ତଡ଼ିଦେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ନୌ ପରେ ଗୋଟିଏ ଷ୍ଟେସନରେ ଓହ୍ଲେଇଲେ। ଗାଡ଼ି ଛାଡ଼ି ଡାକ୍ତର ପାଖକୁ ନେବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ଡାକ୍ତର ସାହେବ ମଧ୍ୟ ମୁନ୍ସୀର ଅନ୍ୟାୟଦ୍ଵାରା ପୀଡ଼ିତ ଲୋକ ଥିଲେ। ସେ ସେଠାରେ ଭଲ ଫିସ୍ ଅସୁଲ କରି ମୌକାର ଫାଇଦା ଉଠାଇଲେ। ଔଷଧ ଖାଇବା ପରେ ମୁନ୍ସୀ କିଛି ସୁସ୍ଥ ହେଲେ। ରାତିରେ ମୁନ୍‌ସୀଙ୍କର ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ଭଲ ହେଲାପରେ ପୁଣି ଅଯୋଧ୍ୟା ଯାତ୍ରା କଲେ।

ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ସେଠାରେ ରହିବା ପାଇଁ ଆଦୌ ଜାଗା ମିଳିଲା ନାହିଁ। ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଗୋଟିଏ ସ୍ବଚ୍ଛ ଜାଗା ଦେଖୁ ତଳେ ବାଲିରେ ବସିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ମେଘ ଓ ଘଡ଼ଘଡ଼ି ମାରୁଥାଏ। ପିଲାମାନେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଥିଲା। ସେଠାରେ ପଣ୍ଡିତଙ୍କର ଜଣେ ପୁରୁଣା ଛାତ୍ର କୃପାଶଙ୍କର ଦେଖା ହୋଇଥିଲା। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ଆତିଥ୍ୟ ସତ୍କାର କଲେ। କୃପାଶଙ୍କର ହାତଯୋଡ଼ି ସମସ୍ତଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗି ରହିଲା। ତାହାର ଦର୍ଶନ କରାଇଲା। ଶେଷରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଷ୍ଟେସନ୍‌ରେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆସିଲା। ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନେତ୍ରରେ ସେ ପଣ୍ଡିତଜୀଙ୍କ ପାଦ ଧୂଳି ସ୍ପର୍ଶ କଲା। ଘରେ ପହଞ୍ଚି ପଣ୍ଡିତ ମହାଶୟଙ୍କର ସ୍ଵଭାବରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଲା। ତାଙ୍କୁ ବୋଧ ହୋଇଥିଲା ଯେ ସେ ଯେଉଁ କମ୍ ଦରମା ବିଶିଷ୍ଟ ଶିକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି ତାହାହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଶେଷରେ ସେ ଶିକ୍ଷକ ହେବାର ଗୌରବ ଓ ପଦ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ମହାନତା ବୁଝି ପାରିଲେ।

पंडित चन्द्रधर…………………. ही भले।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ପଣ୍ଡିତ ଚନ୍ଦ୍ରଧର ଗୋଟିଏ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶିକ୍ଷକତା କରୁଥିଲେ। ସର୍ବଦା ଅନୁତାପ କରୁଥୁଲେ କାହିଁକି ଏହି ଜଞ୍ଜାଳରେ ପଶିଲେ। ଯଦି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଭାଗରେ ଚାକିରି କରିଥା’ନ୍ତେ ତେବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ହାତରେ କିଛି ପଇସା ଥାଆନ୍ତ। ସୁଖରେ ଜୀବନ ବିତୁଥା’ନ୍ତା। ଏଠାରେ ମାସିକ ବେତନ ପନ୍ଦର ଟଙ୍କା ଏହା ଆସୁଛି, ଚାଲିଯାଉଛି ! ନା ଖାଇବା, ନା ପିନ୍ଧିବାରେ ସୁଖ ଅଛି ତାହାଠାରୁ ମଜୁରୀ ହିଁ ଭଲ

पंडित जी …………………. समझते थे।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ପଣ୍ଡିତଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପଡ଼ୋଶୀ ଥିଲେ। ଜଣେ ଠାକୁର ଅତିବଳ ସିଂହ, ସେ ଥାନାର ହେଡ଼ କନେଷ୍ଟବଳ ଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମୁନ୍ସୀ ବୈଜନାଥ। ସେ ତହସିଲ ଅଫିସର କିରାଣି ଥିଲେ। ଦୁହିଁଙ୍କର ଦରମା ପଣ୍ଡିତଙ୍କଠାରୁ କମ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁହେଁ ଭାରି ଆଡ଼ମ୍ବରରେ ଚଳୁଥିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେମାନେ କଚେରୀରୁ ଫେରୁଥିଲେ। ପିଲାମାନଙ୍କୁ ପଇସା ଓ ମିଠାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଦୁହିଁଙ୍କ ପାଖରେ ପିଲାମାନେ ଏପଟ ସେପଟ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଘରେ ବିଳାସତାର ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଥିଲା। ଠାକୁର ସାହାବ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଆରାମ ଚୌକିରେ ବସି ଖମିରାଯୁକ୍ତ ତମାଖୁ ପିଉଥିଲେ। ମୁନ୍ସୀଙ୍କର ମଦ-ଭଜା ମାଂସର ଅଭ୍ୟାସ ଥିଲା। ନିଜେ ସୁ-ସଜ୍ଜିତ ଘରେ ବସି ବୋତଲ ବୋତଲ ମଦ ପିଉଥିଲେ। ମଦ ପିଇ ହାରମୋନିୟମ ବଜାନ୍ତି। ସାରା

ସାହିରେ ତାଙ୍କର ଖାତିର ଥିଲା। ଉଭୟଙ୍କୁ ଯିବା ଆସିବାର ଦେଖ‌ିଲେ ଦୋକାନୀ ନମସ୍କାର ପକାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବଜାରରେ ଅଲଗା ଦର ଥିଲା। ଚାରିପଇସାର ଚିଜ ମାଗଣାରେ ଆଣୁଥିଲେ। କାଠ-ଇନ୍ଧନ ମାଗଣାରେ ମିଳୁଥିଲା। ପଣ୍ଡିତ ତାଙ୍କ ଜାକଜମକ ଦେଖ୍ ନିଜ ଭାଗ୍ୟକୁ ଗାଳି ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଜାଣିନଥିଲେ, ପୃଥ‌ିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚାରିପଟେ ନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥ‌ିବୀର ଚାରିପଟେ ଘୂରୁଛି। ସାଧାରଣ ପଣକିଆ ଜ୍ଞାନ ନଥୁଲା, ସେଥ‌ିରେ ପୁଣି ଈଶ୍ବର ଏତେ

ଓ କିଛି ପରିମାଣର ତରକାରୀ ପଠାଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିବଦଳରେ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଠାକୁର ସାହବଙ୍କୁ ଦୁଇ, ମୁନ୍ସୀଙ୍କ ତିନି ପିଲାଙ୍କୁ ପାଠ ପଢ଼ାଇବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ଠାକୁର ସାହବ କହିଲେ ପଣ୍ଡିତ ମହୋଦୟ ପିଲା ସବୁବେଳେ ଖେଳୁଛି, ତାଙ୍କର କିଛି ଖବର ରଖନ୍ତୁ ମୁନ୍ସୀ କହିଲେ ପିଲାମାନେ ବାରବୁଲା ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କୁ ନଜରଦେବେ। ଏହି କଥା ବଡ଼ ଦୟାପୂର୍ବକ କହୁଥିଲେ। ଯେପରି ପଣ୍ଡିତ ତାଙ୍କର ଚାକର। ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଏହି ବ୍ୟବହାର ଭଲ ଲାଗୁନଥିଲା। କିନ୍ତୁ କେବଳ ତାହା ନୁହେଁ ବଜାରର ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶସ୍ତାରେ ଆଣୁଥିଲେ। ତେଣୁ ଏହି ଅନୀତିକୁ ଅମୃତ ସମାନ ପାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁରବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ସେ ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ପ୍ରାର୍ଥନା ପତ୍ର ଲେଖିବା, ଅଫିସରଙ୍କୁ ଖୋସାମଦ କରିବା; କିନ୍ତୁ ଆଶା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ନାହିଁ।

ଶେଷରେ ହତାଶ ହୋଇ ବସିଲେ; କିନ୍ତୁ ନିଜ କାମରେ ତ୍ରୁଟି ହେଉନଥିଲା। ଠିକ୍ ସମୟରେ ଯାଆନ୍ତି ବିଳମ୍ବରେ ଆସନ୍ତି, ମନଦେଇ ପଢ଼ାନ୍ତି, ଏଥରେ ତାଙ୍କ ଅଫିସର ଖୁସି ହେଉଥିଲେ। ବର୍ଷକୁ କିଛି ପୁରସ୍କାର ଦେଉଥିଲେ ଯଦି କେବେ ସୁଯୋଗ ଆସିଲା, ତାଙ୍କ ଦରମା ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ବିଭାଗରେ ସହଜରେ ଦରମା ବଢ଼େ ନାହିଁ। ବସ୍ତିର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଖୁସି ଥିଲେ। ପିଲାମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିଯାଇଥିଲା। ପାଠଶାଳାର ପିଲାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ। କିଏ ତାଙ୍କ ଘରେ ପାଣି, ଛେଳି ପାଇଁ ଡାଳପତ୍ର ଆଣି ଦେଉଥିଲେ। ପଣ୍ଡିତ ଏହାକୁ ବହୁତ ଭାବୁଥିଲେ।

एक बार………………………. रुक सके।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ଥରେ ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଠାକୁର ଓ ମୁନ୍ସୀ ଦୁହେଁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଯିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ। ଏହା ଦୂର ଯାତ୍ରା ଥିଲା। ସପ୍ତାହ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚାଲିଲା। ବର୍ଷା ଦିନ, ସପରିବାର ଯିବାରେ ବାଧାଥ୍‌ଲା। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କୌଣସି ପ୍ରକାର ମାନିନଥିଲେ। ଶେଷରେ ଦୁହେଁ ବାଧ୍ୟହୋଇ ଗୋଟିଏ-ଗୋଟିଏ ସପ୍ତାହ ଛୁଟି ନେଲେ ଓ ଅଯୋଧ୍ୟା ଗଲେ। ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ସାଥ୍‌ରେ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟକଲେ। ଛୋଟ ମୋଟ କାମ ପାଇଁ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ କାମ ହୋଇଯିବ। ପଣ୍ଡିତ ଦ୍ବିଧାରେ ପଡ଼ିଲେ, ମନା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମାଗଣାରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦର୍ଶନର ସୁଯୋଗ ଦେଖୁ ରାଜି ହେଲେ।

बिल्हौर से……………………… खड़े है।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ବିରରୁ ରାତି ଗୋଟାଏ ବେଳେ ଗାଡ଼ି ଛାଡ଼ିଲା, ଲୋକମାନେ ଖୁଆପିଆ ସାରି ଷ୍ଟେସନରେ ଯାଉଥିଲେ। ତରବରରେ ମୁନ୍ସୀଜୀ ପ୍ରଥମେ ବାହାରିଗଲେ। ପଣ୍ଡିତଜୀ ଓ ଠାକୁର ସାହବଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ଘରେ ବସିଲେ। ଏହି ସଙ୍କଟରେ କିଏ କାହାକୁ ରାସ୍ତା ଦେଖାଉଛି। ଗାଡ଼ିରେ ଜାଗା କମ୍ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଡବାରେ ଠାକୁର ସାହବ “ଥିଲେ, ସେଥୁରେ ମାତ୍ର ଚାରିଜଣ ଲୋକ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଶୋଇଥିଲେ। ଠାକୁର ସାହବ ଚାହୁଁଥିଲେ ସେମାନେ ଉଠିଗଲେ ଜାଗା ହୋଇଯିବ। ସେ ଜଣେ ଲୋକଙ୍କୁ ଧମକାଇ କହିଲେ ଉଠି ବସନ୍ତୁ, ଦେଖୁ ନାହଁ ଆମେ ସବୁ ଛିଡ଼ା ହୋଇଛୁ।

मुसाफिर …………………….. पता न लगता।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ଯାତ୍ରୀ ଶୋଇକରି କହିଲା କାହିଁକି ଉଠିକି ବସିବୁ? କ’ଣ ତୁମେ ବସିବାପାଇଁ

ଠକୁର : ଆମେ କ’ଣ ଭଡ଼ା ଦେଇନାହୁଁ ?
ଯାହା : ଯାହାଙ୍କୁ ଭଡ଼ା ଦେଇଛ, ତାଙ୍କୁ ଯାଇ ଜାଗା ମାଗ।

ଠକୁର : କିଛି ହୋସରେ (ଚେତନା) କଥା ହୁଅ। ଏହି ଡବାରେ ଦଶ ଜଣ ଯାତ୍ରୀଙ୍କର ବସିବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ଅଛି।

ଯାହା : ଏହା ଥାନା ନୁହେଁ, ମୁହଁ ସମ୍ଭାଳି କଥାବାର୍ତ୍ତା କରନ୍ତୁ।

ଠକୁର : ତୁମେ କିଏ କି?

ଯାହା : ମୁଁ ସେହି ! ଯାହା ଉପରେ ଆପଣ ମିଥ୍ୟା ଗୁଇନ୍ଦାଗିରିର ଅପରାଧ ଲଗାଇଥିଲେ ଏବଂ ସେଥ‌ିପାଇଁ

ଠକୁର : ଆପଣ ମୋ ଦୁଆରୁ ୨୫ ଟଙ୍କା ନେଇ ହଟିଥିଲେ। ଆହା ! ଚିହ୍ନିଲି । କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ରିହାତି କରିଥିଲି । ଚାଲାଣ କରିଦେଇଥିଲେ ତୁମେ ଦଣ୍ଡ ପାଇଥା’ନ୍ତ।

ଯାହା : ମୁଁ ମଧ୍ଯ ତୁମ ସହିତ ରିହାତି କରି ଗାଡ଼ିରେ ଛିଡ଼ା ହେବାକୁ ହେଉଛି। ଠେଲି ଦେଇଥିଲେ ତଳେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତ, ତୁମର ହାଡ଼ମାଂସର ଠିକଣା ମିଳିବ ନଥାନ୍ତା।

इतने में ……………………. बैठ गये।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ଏହି ସମୟରେ ଶୋଇଥ‌ିବା ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀ ଜୋରରେ ଉପହାସ କରି ହସି-ହସି କହିଲା ଦାରୋଗା ସାହବ ମୋତେ କାହିଁକି ଉଠାଇଲ ନାହିଁ। ଠାକୁର ସାହବ କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ୍ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲେ, ଭାବୁଥିଲେ ଯଦି ଥାନା ହୋଇଥା’ନ୍ତା ତାହା ଜିଭ ଉପାଡ଼ି ଦେଇଥା’ନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମୟ ଖରାପ ଥିଲା। ସେ ବଳବାନ୍ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।

ଠାକୁର ବାକ୍ସ ତଳେ ରଖିଦିଆଯିବ, ବାସ୍ ଜାଗା ହୋଇଗଲା।
ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଯାତ୍ରୀ କହିଲା ଆପଣ କାହିଁକି ତଳେ ବସିଯାଉ ନାହାନ୍ତି। ଏଥିରେ କ’ଣ ମାନହାନି ହୋଇଯିବ। ଏଇଟା କ’ଣ ଥାନା ଯେ ତୁମ ରୋବାବରେ ଅନ୍ତର ଆସିଯିବ। ଠାକୁର ସାହବ ତାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ଦେଖୁ ପଚାରିଲେ କ’ଣ ତୁମର ମୋର ସହିତ କୌଣସି ଶତ୍ରୁତା ଅଛି। ଆଜ୍ଞା ହଁ, ମୁଁ ତ ଆପଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁ। ମୁଁ ତୁମ ଚେହେରା ଦେଖ୍ ନଥୁଲି, ଅସୁବିଧା କ’ଣ କଲି। ଆପଣ ମୋର ଚେହେରା ଦେଖ୍ ନଥ‌ିବେ; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କର ବାଡ଼ି ଦେଖୁଛି। କାଲି ମେଳାରେ ବାଡ଼ିରେ ମୋତେ ପିଟିଥିଲେ। ମୁଁ ଚୁପ୍‌ଚାପରେ ତମାସ ଦେଖୁଥିଲି। ଆପଣ ମୋତେ ଖୁବ ବୀତେଇଲେ। ମୁଁ ଚୁପ୍ ରହିଗଲି। ଦୋଷ ନିଜ ଉପରକୁ ନେଇଗଲି।

ଆଜି ତାହାର ଔଷଧ (ପ୍ରତିଶୋଧ) ମିଳିବ। ଏହା କହି ପାଦ ଲମ୍ବେଇ ଦେଲେ ଓ କ୍ରୋଧପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଖ‌ିରେ ଦେଖ‌ିଲେ। ପଣ୍ଡିତଜୀ ଚୁପ୍‌ଚାପ୍ ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିଲେ। ଡର ଥିଲା ଯେ କେତେବେଳେ ମାଡ଼ପିଟି ହୋଇଯିବ। ସୁଯୋଗ ଦେଖ୍ ଠାକୁର ସାହାବଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ। ଯେଉଁଠି ତୃତୀୟ ଷ୍ଟେସନ ଆସିଲା, ଠାକୁର ସାହେବ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଅନ୍ୟ ଡବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଦୁଷ୍ଟଯାତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ଜନିଷପତ୍ର ସବୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ। ଠାକୁର ସାହବ ଗାଡ଼ିରୁ ଓହ୍ଲାଇବା ସମୟରେ ଦୁହେଁ ଧକ୍କା ମାରିଲେ ଏବଂ ସେ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଗାର୍ଡ଼କୁ କହିବାକୁ ଗଲାବେଳକୁ ଇଞ୍ଜିନ୍ ସିଟି (ହଣ୍ଡି) ଦେଲା, ଯାଇ ଗାଡ଼ିରେ ବସିଗଲେ।

उधर मुंशी………………………….. तो लीजिए।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ପକେଟରେ ସେପଟେ ମୁନ୍ସୀ ବୈଜନାଥଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଖରାପ ଥଲା। ସାରା ରାତି ଶୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଡବାରେ ପାଦ ପକାଇବାକୁ ଜାଗା ନଥିଲା। ବୋତଲ ପୂର୍ଣ କରି ରଖୁଥିଲେ। ପ୍ରତି ଷ୍ଟେସନରେ ଟିକେ ଟିକେ ପିଇ ନେଉଥିଲେ। ପରିଣାମ ହେଲା ଯେ ପାଚନକ୍ରିୟା ଠିକ୍ ଭାବରେ କାମ କଲା ନାହିଁ। ଥରେ ବାନ୍ତି ହେଲା ଏବଂ ପେଟ ବଥା ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ବଡ଼ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ କୌଣସି ପ୍ରକାରରେ ଶୋଇଯିବା ପାଇଁ; କିନ୍ତୁ ପାଦ ରଖୁବାକୁ ଜାଗା ନଥିଲା। ଲକ୍ଷ୍ନୌ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଚପାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ। ତା’ପରେ ବିବଶ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଗୋଟିଏ ଷ୍ଟେସନରେ ଓହ୍ଲାଇଲେ। ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ଶୋଇଗଲେ। ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ଯ ଛାନିଆ ହେଲେ। ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଧରି ଓହ୍ଲାଇ ପଡ଼ିଲେ। ଜିନିଷ ପତ୍ର ଓହ୍ଲାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ତରବରରେ ବାକ୍ସଟା ଗାଡ଼ିରେ ରହିଗଲା। ଗାଡ଼ି ଛାଡ଼ିଦେଲା। ଦାରୋଗାବାବୁ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖୁ ଓହ୍ଲାଇ ପଡ଼ିଲେ।

ବୁଝିଗଲେ ବାବୁ ଆଜି ପ୍ରଚୁର ମଦ ପିଇଛନ୍ତି। ଦେଖ‌ିଲେ ମୁନ୍ସୀଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଖରାପ ହୋଇଛି। ଜ୍ଵର, ପେଟଦରଜ, ସ୍ନାୟୁ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଝାଡ଼ାବାନ୍ତି। ଭାରି ଭୟ ଲାଗିଲା। ଷ୍ଟେସନ ମାଷ୍ଟର ଦେଖୁ କହିଲେ ତାଙ୍କୁ ହଇଜା ହୋଇଛି। ଆଦେଶ ଦେଲେ, ରୋଗୀକୁ ବାହାରକୁ ନେଇଯାଅ। ବାଧ୍ୟହୋଇ ଲୋକେ ମୁନ୍ସୀଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଗଛ ତଳକୁ ଉଠାଇ ଆଣିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା କାନ୍ଦିଲେ। ବୈଦ-ଡାକ୍ତର ଖୋଜା ପଡ଼ିଲା। ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଜିଲ୍ଲା ବୋର୍ଡ଼ ତରଫରୁ ସେଠାରେ ଛୋଟ ଡାକ୍ତର ଖାନାଟିଏ ଅଛି। ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ପଶିଲା ।ସେଠାରେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ତାଙ୍କ ଗାଁ ବିସ୍ଫୋରର ଜଣେ ଡାକ୍ତର ବାବୁ ରହୁଛନ୍ତି। ଶାନ୍ତି ଲାଗିଲା। ଦାରୋଗା ବାବୁ ଡାକ୍ତରଖାନା ଗଲେ। ଡାକ୍ତର ବାବୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣାଇ କହିଲେ ଆପଣ ଆସି ତାକୁ ଟିକେ ଦେଖନ୍ତୁ।

डॉक्टर ………………………. गालियाँ दीं।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ଡାକ୍ତରଙ୍କ ନାମ ଚୋଖେ ଲାଲ ଥିଲା। ସେ କମ୍ପାଉଣ୍ଡର ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଲୋକେ ଆଦରରେ ଦେଖିବାର ଆଦେଶ ନାହିଁ

ଦରୋଗା : ତେବେ କ’ଣ ମୁନ୍‌ସୀଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ନେଇ ଆସିବୁ?

ଚୋଖେଲାଲ : ହଁ, ଆପଣ ଚାହିଁଲେ ନେଇ ଆସିବେ।
ଦାରୋଗା ବାବୁ ଦୌଡ଼ାଦୌଡ଼ି କରି ଗୋଟିଏ ପାଲିଙ୍କି ଯୋଗାଡ଼ କଲେ। ସେଥ୍‌ରେ ବସାଇ ମୁନ୍ସୀଙ୍କୁ ଡାକ୍ତରଖାନା ଆଣିଲେ। ଯେମିତି ବାରଣ୍ଡାରେ ପାଦ ରଖୁଛନ୍ତି, ଚୋଖେଲାଲ ଧମକାଇ କହିଲେ ବିସୂଚିକା ରୋଗୀ ଉପରକୁ ଯିବାର ଆଦେଶ ନାହିଁ। ବୈଜନାଥ ଚେତନାରେ ଥିଲେ, ସ୍ଵର ଶୁଣି ଚିହ୍ନିଲେ, ଧୀରେ କହିଲେ ଆରେ, ଇଏତ ସେହି ବିଲ୍‌ହୋର। ଭଲ ନା ଟି। ତହସିଲକୁ ଯିବା ଆସିବା କରନ୍ତି। ବାବୁ ମୋତେ କ’ଣ ଚିହ୍ନିପାରୁ ନାହାଁନ୍ତି।

ଚୋଖେଲାଲ : ହଁ ଆଜ୍ଞା, ଭଲ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିପାରୁଛି।

ବୈଜନାଥ : ପରିଚିତ ହୋଇ ଏତେ ନିଷ୍ଠୁରତା ମୋ ଜୀବନ ବାହାରି ଯାଉଛି । ଟିକେ ଦେଖନ୍ତୁ, ମୋର କ’ଣ ହୋଇଛି

ଚେଖେ : ହଁ, ସବୁ କରିଦେବି ଓ ମୋର କାମ କ’ଣ ? ଫିସ୍?

ଦାରୋଗାବାବୁ : ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ଫିସ୍ କ’ଣ ମହାଶୟ।

ଚେଖେ : ଏଇ ମୁନସୀ ମୋଠାରୁ ଯେମିତି ଅସୁଲ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ବାବୁ।

ଦାରୋଗୋ : ଆପଣ କ’ଣ କହୁଛନ୍ତି, ମୁଁ କିଛି ବୁଝି ପାରୁ ନାହିଁ।

ଚେଖେ : ମୋ ଘର ବିସ୍ଫୋର। ସେଠାରେ ମୋର କିଛି ଜମି ଅଛି। ବର୍ଷରେ ଦୁଇଥର ତାହାର ଦେଖାଶୁଣା କରିବାକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ। ଯେବେ ତହସିଲରେ ରାଜସ୍ଵ ଜମା ଦେଖାଇ ନିଜେ ଅଯଥା ଫିସ୍ ଆଦାୟ କରନ୍ତି। ନ ଦେଲେ ସନ୍ଧ୍ୟା ପଡ଼େ। ନ ହେଲେ ହିସାବ ବହିରେ ଚଢ଼ା ହେବ ନାହିଁ। ଆଜି ଡାକ୍ତର ଜିଦ୍ ଧରିଲେ। ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି କେତେବେଳେ ଗାଡ଼ି ଉପରେ ଡଙ୍ଗା ତ କେତେବେଳେ ଡଙ୍ଗା ଉପରେ ଗାଡ଼ି। ମୋର ଫିସ୍ ୧୦ଟଙ୍କା ବାହାର କରନ୍ତୁ। ଦେଖୁ ଔଷଧ ନେବ ନହେଲେ ନିଜ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଯିବ।

ଦରୋଗା : ଦଶ ଟଙ୍କ। !!

ଚେଖେ : ହଁ ବାବୁ, ଏଠାରେ ରୋଗୀ ରହିବା ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ଟଙ୍କା ପୈଠ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଦାରୋଗା ମନେ ପଡ଼ିଲା। ହତାଶ ହୋଇଗଲେ। ଦାରୋଗାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଧିକ ଟଙ୍କା ନଥିଲା। ଯେନେତେନ ପ୍ରକାର ଦଶଟଙ୍କା ବାହାର କରି ଚୋଖେଲାଲଙ୍କୁ ଦେଲେ ସେ ଔଷଧ ଦେଲେ, ଦିନ ତମାମ କିଛି ଲାଭ ହେଲା ନାହିଁ। ରାତିକୁ ଅବସ୍ଥା ସୁଧୁରିଲା। ତାହା ପରଦିନ ଔଷଧର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଲା। ମୁନ୍ସୀଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଗହଣା ୨୦ ଟଙ୍କାରୁ କମ୍ ନଥୁଲା, ତାହା ବଜାରରେ ବିକ୍ରି ହେଲା। କାମ ଚଳିଗଲା। ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ମୁନ୍ସୀ ସୁସ୍ଥ ହେଲେ। ରାତିରେ ଗାଡ଼ିରେ ବସିଲେ ଗାଳିଦେଲେ।

श्री अयोध्या …………………….. जाये कहाँ।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପହଞ୍ଚି ରହିବାପାଇଁ ଜାଗା ଖୋଜିଲେ। ପଣ୍ଡାଙ୍କ ଘରେ ଜାଗା ନଥିଲା। ଘରେ ଘରେ ଲୋକମାନେ ପୂରି ରହିଥିଲେ। ସାରା ବସ୍ତି ଖୋଜିଲେ ଜାଗା ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଶେଷରେ ସ୍ଥିର କଲେ କୌଣସି ଏକ ଗଛ ତଳେ ଅସ୍ଥାୟୀଭାବେ ରହିଯିବା; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଗଛ ତଳକୁ ଗଲେ ସେଠାରେ ଯାତ୍ରୀ ବିଶ୍ରାମ ନେଉଥିଲେ ଖୋଲା ପଡ଼ିଆ, ବାଲି ଉପରେ ପଡ଼ି ରହିବା ବ୍ୟତୀତ କୌଣସି ଉପାୟ ନଥିଲା। ଗୋଟିଏ ସ୍ବଚ୍ଛ ଜାଗା ଦେଖ୍ ବିଛଣା ପକାଇଲେ ଓ ଶୋଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ମେଘ ଘୋଟି ଆସିଲା। ବୁନ୍ଦା ପଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲା, ବିଜୁଳି ଚମକିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଗର୍ଜନରେ କାନର ପରଦା ଫାଟି ଯାଉଥିଲା। ପିଲାମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଯାଉଥିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏଠାରେ ରହିବା ଅସହ୍ୟ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଯିବେ କୁଆଡ଼େ।

अकस्मात, ……………… अवसर मिला।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ହଠାତ୍‌ ନଦୀ ପଟୁ ଜଣେ ଲୋକ ଲଣ୍ଡନ ଧରି ଆସିବାର ଦେଖାଗଲା। ସେ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ପଣ୍ଡିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖ‌ିଲେ। ଚେହେରା କିଛି ଚିହ୍ନା-ଚିହ୍ନା ଭଳି ଜଣାପଡ଼ୁଥିଲା; କିନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତ କେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି ଜାଣି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ ଭାଇ, ଏଠାରେ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ରହିବାପାଇଁ ଜାଗା ମିଳିବନି? ସେହି ଲୋକଟି ଅଟକିଗଲା। ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବରେ ଦେଖୁ କହିଲା ଆପଣ ପଣ୍ଡିତ ଚନ୍ଦ୍ରଧର ନୁହଁନ୍ତି ତ? ପଣ୍ଡିତ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ ଆଜ୍ଞା ହଁ । ଆପଣ ମୋତେ କିପରି ଜାଣିଲେ ? ସେହି ମନୁଷ୍ୟ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ଚରଣ ଛୁଇଁ କହିଲା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ପୁରାତନ ଛାତ୍ର। ମୋର ନାମ କୃପାଶଙ୍କର। ମୋର ପିତା କିଛିଦିନ ବିସ୍ଫୋରରେ ଡାକ-କିରାଣୀ ରହିଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ପଢ଼ୁଥିଲି। ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ମନେପଡ଼ିଲା। କହିଲେ ଆରେ ତୁମେ ସେହି କୃପାଶଙ୍କର! ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଦୁର୍ବଳ ପତଳା ପିଲା ଥିଲା, ଆଠ-ନଅ ବର୍ଷ ହୋଇଥ‌ିବ।

କୃପା : ଆଜ୍ଞା ହଁ, ନଅ ବର୍ଷ ହୋଇଥିଲା। ମୁଁ ସେଠାରୁ ଆସି ପ୍ରବେଶିକା ପାସ୍‌ କଲି, ଏବେ ଅଯୋଧ୍ୟା ମୁନିସିପାଲଟିରେ ଚାକିରି କରୁଛି। କୁହନ୍ତୁ ଆପଣ ଭଲରେ ଅଛନ୍ତି ତ। ସୌଭାଗ୍ୟରୁ ଆପଣଙ୍କ

ପଣ୍ଡିତ : ମୁଁ ମଧ୍ଯ ତୁମକୁ ପାଇ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ହେଲି। ତୁମ ବାପା ଏବେ କେଉଁଠି?

କୃପା : ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଯାଉଛି। ମାତା ସାଥ୍‌ରେ ଅଛନ୍ତି। ଆପଣ ଏଠାକୁ କେବେ ଆସିଲେ।

ପଣ୍ଡିତ : ଆଜି ଆସିଛୁ। ପଣ୍ଡାଙ୍କ ଘରେ ଜାଗା ମିଳିଲା ନାହିଁ। ବାଧ୍ୟହୋଇ ଏଠାରେ ରାତି କାଟିବାକୁ ଯାଉଛୁ।

କୃପା : ପିଲାମାନେ ସାଙ୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି।

ପଣ୍ଡିତ : ନା, ମୁଁ ଏକୁଟିଆ ଆସିଛି। କିନ୍ତୁ ମୋ ସହିତ ଦାରୋଗା ବାବୁ ଓ ତହସିଲ ଅଫିସର କିରାଣି ବାବୁ ଆସିଛନ୍ତି ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେ ସାଥ୍‌ରେ ଅଛନ୍ତି।

କୃପା : ମୋଟ କେତେ ଜଣ ହେବେ?

ପଣ୍ଡିତ : ହଁ, ଦଶଜଣ, କିନ୍ତୁ କମ୍ ଜାଗାରେ ଚଳିଯିବୁ।

କୃପା : ନା ସାହବ, ବହୁତ ଜାଗା ନିଅନ୍ତୁ। ମୋର ବଡ଼ ଘର ଖାଲି ପଡ଼ିଛି। ଚାଲନ୍ତୁ, ଆରାମରେ ଦିନେ, ଦୁଇଦିନ, ତିନିଦିନ ରୁହନ୍ତୁ। ମୋର ପରମ ସୌଭାଗ୍ୟ ଆପଣଙ୍କର କିଛି ସେବା କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିଲା

कृपा शंकर ने ………………… कर लिया।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
କୃପାଶଙ୍କର କେତେକ କୁଲିକୁ ଡାକିଲେ। ଜିନିଷପତ୍ର ଉଠାଇଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ। ପରିଷ୍କାର ପରିଚ୍ଛନ୍ନ ଘର ଥିଲା। ଚାକର ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ଖଟିଆ ବିଛାଇଦେଲା। ଘରେ ପୁରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା। କୃପାଶଙ୍କର ହାତଯୋଡ଼ି ସେବକ ପରି ସେବାରେ ଲାଗି ପଡ଼ିଲା। ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲାସରେ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଚମକୁଥିଲା। ତାହାର ବିନୟ ଓ ନମ୍ରତା ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ମୋହିତ କରିଦେଇଥିଲା।

और सब …………………. चेष्टा नहीं की।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ସମସ୍ତେ ଖାଇପିଇ ଶୋଇଲେ। କିନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତ ଚନ୍ଦ୍ରଧରକୁ ନିଦ ଆସିଲା ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ସମ୍ମୁଖରେ କୃପାଶଙ୍କରର ସହାୟତା ଓ ଶାଳୀନତା ଉଜ୍ଜ୍ବଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ପଣ୍ଡିତ ଆଜି ଶିକ୍ଷକର ଗୌରବ ବୁଝିଲେ। ସେ ଆଜି ଏହି ପଦର ମହାନତା ଜାଣିପାରିଲେ। ସେମାନେ ତିନିଦିନ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରହିଲେ। କୌଣସି କାମରେ କଷ୍ଟ ହେଲା ନାହିଁ। କୃପାଶଙ୍କର ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ରହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧର୍ମପୀଠ ଦର୍ଶନ କରାଇଥିଲେ। ତୃତୀୟ ଦିନ ସେମାନେ ଘରକୁ ଯିବାକୁ ବାହାରିଲେ, କୃପାଶଙ୍କର ଷ୍ଟେସନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଯେଉଁ ସମୟରେ ଗାଡ଼ି ସିଟି (ହଣ୍ଡ) ବାଜିଲା, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନେତ୍ରରେ କୃପାଶଙ୍କର ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶକରି କହିଲା କେବେ କେବେ ଏହି ସେବକକୁ ମନେ ପକାଉଥ‌ିବେ। ଘରେ ପହଞ୍ଚିବାପରେ ପଣ୍ଡିତଙ୍କର ସ୍ଵଭାବରେ ବିରାଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଲା। ସେ ଆଉ କେବେ ନିଜର ବିଭାଗ ବଦଳେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ।

शबनार: (ଶରାର୍ଥି)

बोध – ज्ञान, जानकारी(ଜ୍ଞାନ, ସୂଚନା)।

सदा – हमेशा – (ସବୁବେଳେ)।

मुर्दिसी – अध्यापक की नौकरी, शिक्षकता (ଅଧ୍ୟାପକ ଚାକିରୀ, ଶିକ୍ଷକତା)।

जंजाल – झंझठ, बखेड़ा (ଜଞ୍ଜାଳ)।

प्रतीक्षा – इन्तजार (ଅପେକ୍ଷା)।

मजूर – मजदूर (ମୂଲିଆ)।

मुंशी – मुहरिर, कायस्थों की एक उपाधि (ମୁହରିର, କାର୍ଯ୍ୟାଳୟର ଏକ ଉପାଧ୍ ଲେଖନ୍ତି ।)।

तहसील – तहसीलदार का दफ्तर या कचहरी (ତହସିଲଦାରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ କିମ୍ବା କଚେରୀ)।

सियाहेनवीस – सरकारी खजाने में सियाहा लिखनेवाला  (ସରକାରୀ ରାଜସ୍ବର ଆୟ ବ୍ୟୟ ହିସାବ କରିବା ବାଲା ଲୋକ ବା କିରାଣୀ)।

सियाहा – आय-व्यय की बही अथवा रोजनामचा; सरकारी खजाने का वह रजिष्टर जिसमें जमीन से प्राप्त मालगुजारी लिखी जाती है।

खमीरा – कटहल या अन्य फल आदि का सड़ाव जो तम्बाकू में डाला जाता है। (ପଣସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଫଳକୁ ସଡ଼େଇ ତିଆରି କରାଯାଉଥିବା ପଦାର୍ଥ ଯାହା ଧୂଆଁ ପତ୍ର ପିଇବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।)

कबाब – सीखों पर भूना हुआ मांस (ହାଡ଼ ବା କଣ୍ଟା ନ ଥିବା ମାଂସ)।

रोबदाब – बड़प्पन की धाक, दबदबा (ଆଧୂପତ୍ୟ)।

बनिया – व्यापारी, आटा-दाल आदि बेचनेवाला (ବ୍ୟାପାରୀ, ଡାଲି ଚାଉଳ ଦୋକାନୀ)।

टका – अधन्ना, दो पैसे (ବହୁତ ଶସ୍ତା)।

ठाठ-बाट – आड़म्बर, सजधज, तड़क-भड़क (ଆଡ଼ମ୍ବର, ଜାକଜମକ)।

कुढ़ते – मन ही मन खीझते या चिढ़ते (ଆଡ଼ମ୍ବର, ଜାକଜମକ)।

कोसते – गालियाँ देते (ଗାଳି ଦେଉଥିଲେ)।

पहाड़ – किसी अंक की गुण सूची धिसे बच्चे चाद करते हैं (ପଣକିଆ)।

निगरानी – देखरेख (ତଦାରଖ କରିବା)।

आवारा – व्यर्थ इधर-उधर फेरनेवाला (ବାରବୁଲା)।

गुलाम – नौकर (ଶାକର)

अनुग्रहपूर्ण – दयापूर्वक (କୃପାପୂର୍ବକ)।

उनकी बदौलत – उनके कारण से (ତାଙ୍କ ଯୋଗୁଁ/ତାଙ୍କ କାରଣର୍)।

ऊसर – क्षार मृर्त्तिका या खारी जमीन; वह भूमि जिसमें रेह या लोनी मिट्टी अधिक होनेके कारण पानी बरसने पर भी घास तक नहीं जमती (ଅନୁର୍ବର ଜମି, ଯେଉଁ ଭୂମିରେ ଅଧୂକ ଲୁଣିମାଟି ଥ‌ିବାରୁ ବର୍ଷା ହେଲେ ମଧ୍ୟ
ଘାସ ଉଠେ ନାହିଁ )।

मेले-ठेले – भीड़-भाड़ (ଭିଡ଼)।

उतावली – जल्दबाजी (ଶୀଘ୍ରତା)।

असमंजस – दुविधा (ଦ୍ବିଧାଭାବ/କୁଣ୍ଠିତ)।

आफत – विपदा (ବିପଦ)।

खुफिया – गुप्त, छिपा हुआ (ଗୁପ୍ତ, ଛପି ରହିବା)।

भगदड़ – सी – भागनेकी भांति (ଏଣେତେଣେ ଯିବା)।

फरोसी – बेचनेवाला (ବିକାଳି)।

रियायत – छूट, नरमी (ଛାଡ଼, ରିହାତି)।

चालान – किसी अपराधी का पकड़ा जाकर न्याय के लिए न्यायालय में भेजा (ପୁଲିସଦ୍ବାରା ଧୃତ ଅପରାଧୀକୁ ମାଜିଷ୍ଟ୍ରେଟଙ୍କ ନିକଟକୁ ବିଚାରାର୍ଥେ ପ୍ରେରଣ କରିବା (ଚାଲାଣ ))।

खून का प्यासा – जान लेने पर तुला हुआ (ଜୀବନରୁ ମାରିବା)।

प्रभुता – क्षमता (କ୍ଷମତା)।

क्राया – भाड़ा (ଭଡ଼ା)।

ढकेल देना – धक्के से गिरा देना(ଧକା ମାରି ତଳକୁ ପକାଇ ଦେବା)।

ठट्ठा मारकर हँसना – उपहास करना (ଜୀଭ)।

जबान – जीभ(ଉପହାସ କରି ହସିବା)।

हटे-कट्टे – हृष्ट-पृष्ट (ସୁସ୍ଥ ସବଳ)।

सन्दूक -पिटारा, बक्स (ବାକ୍ସ/ପେଟୀ)।

हेठी – तौहीन या मानहानि (ମାନହାନୀ)।

रोब – बड़प्पन की धाक, दबदबा (ରୋବାବ )।

तमाशा – वह दृश्य जिसके देखनेसे मनोरंजन हो(ମନୋରଞ୍ଜନ)।

सूरत – चेहरा (ମୁହଁ)।

कचूमर निकालना – कुचलना या कूटना या पीटना (ଦଳିବା)।

असबाब – वस्तु, सामान (ଜିନିଷପତ୍ର)।

उल्टी – वमन, कै(ବାନ୍ତି)।

पाचन क्रिया – हजमी (ତ୍ରକମା)

हजरत – महाशय (ମହାଶୟ)।

नस – स्नायु (ସ୍ନାୟୁ)।

कै – उल्टी (ବାନ୍ତି)।

दस्त – पतला पायखाना (ପତଳାଝାଡ଼ା)।

खटका – भय, चिन्ता (ଉୟ ଚିନ୍ତା)

हैजा – विशूचिका, दस्त और कै की बीमारी (ବିସୂଚିକା, ଝାଡ଼ା ବାନ୍ତର ରୋଗ)।

हकीम – चिकित्सक (ଚିକିତ୍ସାବିଦ୍)।

ढाढस – आश्वासन, तसल्ती, धैर्य (ଧୈର୍ଯ୍ୟ)।

डोली – एक प्रकार की सवारी जिसे कहार कंधों पर लेकर चलते हैं, पालकी, शिविका (ଏକ ପ୍ରକାର ଯାନ ଯାହାକୁ କାହାର ଜାତିର ଲୋକେ କାନ୍ଧରେ ବୋହିନେଇ ଚାଲନ୍ତି (ପାଲିଙ୍କି, ଶବାରୀ)।

छाती पीटना – हुदय विदीर्ण होना (ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ)।

बरामदा – दालान, बारजा (ବାରଣ୍ଡା, ପିଣ୍ଡା)।

जनाब – महाशय, बड़ों के लिए आद सूचक शब्द (ମହାଶୟ, ବଡ଼ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଦର ସୂଚକ ଶବ୍ଦ)।

स्याहा – सरकारी खजानेका वह रजिष्टर जिसमें जमीन से प्राप्त मालगुजारी लिखी जाती है, भूमिकर ( ସରକାରୀ ରାଜସ୍ଵର ଏକ ଖାତା ଯେଉଁଥରେ ଜମିରୁ ମିଳୁଥ‌ିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ୟଲିପିବଧ (ଖଜଣା), ଭୂମିକର ହୁଏ)।

पंड़ा – देवताओं के सेवक (ସରକାରୀ ରାଜସ୍ଵର ଏକ ଖାତା ଯେଉଁଥରେ ‘ ଜମିରୁ ମିଳୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ୟଲିପିବଧ (ଖଜଣା), ଭୂମିକର ହୁଏ)।

चंगा – स्वस्थ (ପଣ୍ଡା)।

डेरा – पड़ाव, टिकान (ସୁସ୍ଥ)।

चारपाई – खाट, खटिया (ଖଟ, ଛୋଟ ଖଟିଆ)।

नोच-खसोट – झीना-झपटी (ଛଡ଼ା-ଛଡ଼ି, ଯୁକ୍ତିତର୍କ)।

शालीनता – विनम्रता (ବିନୟ )।

लेखक परिचय

प्रेमचन्द का जन्म 31 जुलाई, सन् 1880 को उत्तर प्रदेश के बनारस के पास लमही ग्राम में एक कायस्थ परिवार में हुआ था। प्रेमचन्द के वचपन का नाम धनपतराय था। उनके पिता अजायब लाल डाक-मुंशी थे। सात वर्ष की उम्र में माता और चौदह वर्ष की उम्र में पिता का देहान्त हो गया। आपने ट्यूशन करके परिवार चलाया। प्रारम्भ में उर्दू-फारसी पढ़ी। फिर मैट्रिक पास किया। स्कूल में बीस रुपये वेतन में शिक्षकता की। पढ़ाते-पढ़ाते आपनी योग्यता को बी.ए. किया। सन 1921 इस्वी में शिक्षा विभाग में डिप्टी इंस्पेक्टर बन गये। महात्मा गाँधी के असहयोग आन्दोलन से प्रभावित होकर नौकरी छोड़ दी।

प्रेमचन्द पहले उर्दू में लिखा करते थे। वाद में हिन्दी में लिखना शुरु किया। प्रेमचन्द ने लगभग ढाई सौ से ज्यादा कहानियाँ लिखीं; बारह उपन्यास लिखे और कुछ निवन्ध भी। प्रेमचन्द ‘मर्यादा’ और ‘माधुरी’ पत्रिका का संपादन किया। प्रेमचन्द की समस्त कहानियाँ मानसरोवर’ में संकलित की गयी हैं। उनकी कहानियों में किसान मजदूर की गरीब जिन्दगी के साथ मेहनती आदमी का चित्र मिलता है। फिर भी रचनाओं में शोषित, दलित, दुःखी नर-नारियों के साथ पशु-पक्षियों के प्रति भी आत्मीयता तथा संवेदनशीलता मिलती है। प्रेमचन्द की रचनाएँ हैं- कहानी-संग्रह: मान सरोवर (आठ भाग)

उपन्यास : सेवासदन, प्रेमाश्रम, रंगभूमि, कायाकल्प, निर्मला, गबन, कर्मभूमि, गोदान, मंगल- सूत्र (अपूर्ण) आदि।

निबंध – संग्रह : कुछ विचार।

प्रेमचन्द : विविध प्रसंग।

नाटक : संग्राम, कर्बला, प्रेम की वेदी।

सभी मुखसे मुंशी प्रेमचन्द को हिन्दी साहित्य का कहानी सम्राट कहा जाता है।

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 8 Application of Derivatives Ex 8(f) Textbook Exercise Questions and Answers.

CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 8 Application of Derivatives Exercise 8(f)

Find the following limits:
Question 1.
\(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\tan a x}{x}\)
Solution:

Question 2.
\(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{\sin a x}{\sin b x}\)
Solution:

Question 3.
\(\lim _{x \rightarrow 1} \frac{\ln x}{x^2-1}\)
Solution:

Question 4.
\(\lim _{x \rightarrow \frac{\pi}{2}} \frac{1-\sin x}{\cos x}\)
Solution:

Question 5.
\(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{x-\sin x}{\tan ^3 x}\)
Solution:

Question 6.
\(\lim _{x \rightarrow 2} \frac{x^3-12 x+16}{3 x^3-8 x^2-4 x+16}\)
Solution:

Question 7.
\(\lim _{x \rightarrow 1} \frac{{In}(2-x)}{1-x^2}\)
Solution:

Question 8.
\(\lim _{x \rightarrow 0+} \frac{\sqrt{1-x}-\sqrt{1+x}}{\sqrt{x}}\)
Solution:

Question 9.
\(\lim _{x \rightarrow 1} \frac{2 \sqrt{x}-3 \sqrt[3]{x}+1}{(x-1)^2}\)
Solution:

Question 10.
\(\lim _{x \rightarrow \infty} \frac{x^3-3 x+1}{2 x^3-7 x^2+5}\)
Solution:

Question 11.
\(\lim _{x \rightarrow 2} \frac{4^x-2^{3+x}+16}{(x-2)^2}\)
Solution:

Question 12.
\(\lim _{x \rightarrow 0+} \frac{\ln \tan x}{\ln \sin 2 x}\)
Solution:

Question 13.
\(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{e^x-e^{-x}-2 \sin x}{x \sin x}\)
Solution:

Question 14.
\(\lim _{x \rightarrow \infty} \frac{{In}\left(\frac{1}{x}\right)}{x^x}\)
Solution:

Question 15.
\(\lim _{x \rightarrow 0+} \frac{e^{-\frac{1}{x}}}{x}\)
Solution:

Question 16.
\(\lim _{x \rightarrow \infty} \frac{x^n+x^{-1}}{(x+2)^n}\)
Solution:

Question 17.
\(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{e^x-e^{-x}}{x \cos x}\)
Solution:

Question 18.
\(\lim _{x \rightarrow \infty} \frac{\sin ^{-1} x}{x}\)
Solution:

Question 19.
\(\lim _{x \rightarrow 0+}\) log tanx tan 2x
Solution:

Question 20.
\(\lim _{x \rightarrow \pi / 2}\)(tan x)^{cos x}
Solution:

Question 21.
\(\lim _{x \rightarrow 1} x^{\frac{1}{1-x}}\)
Solution:

Question 22.
\(\lim _{x \rightarrow 0+} x^{\sin x}\)
Solution:

Question 23.
\(\lim _{x \rightarrow 1}\left(\frac{1}{x-1}-\frac{1}{\ln x}\right)\)
Solution:

Question 24.
\(\lim _{x \rightarrow \infty}\left(x-\sqrt{x^2-1}\right)\)
Solution:

Question 25.
\(\lim _{x \rightarrow \infty}\left(x-\sqrt{x^2+2 x}\right)\)
Solution:

Question 26.
\(\lim _{x \rightarrow 0}\left(\frac{1}{\sin ^2 x}-\frac{1}{x^2}\right)\)
Solution:

Question 27.
\(\lim _{x \rightarrow \pi / 2}\) (tan 3x – tan x)
Solution:

Question 28.
\(\lim _{x \rightarrow 0+} \frac{\sqrt{a^x-b^x}}{\sqrt{x}}\), a > b
Solution:

Question 29.
\(\lim _{x \rightarrow \infty}\left(1+\frac{3}{x}\right)^x\)
Solution:

Question 30.
\(\lim _{x \rightarrow \infty}\left(e^{\frac{1}{x}}\right)^{\ln (1+x)}\)
Solution:

Question 31.
\(\lim _{x \rightarrow 0}\left(\frac{\sin x}{x}\right)^{1 / x}\)
Solution:

Question 32.
\(\lim _{x \rightarrow 0}\left(1+x^2\right)^{1 / x}\)
Solution:

Question 33.
\(\lim _{x \rightarrow 0}\) (cot x – cosec x)
Solution:

Question 34.
\(\lim _{x \rightarrow 1}\) (2 – x)^{cosec πx}
Solution:

Question 35.
\(\lim _{x \rightarrow 0}\left(\frac{x^2+2 x-1}{x^2-1}\right)^{\frac{1}{x}}\)
Solution:

Question 36.
\(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{(1+x)^{1 / x}-e}{x}\)
Solution:

Question 37.
\(\lim _{x \rightarrow 0}(\tan x)^{1 / \ln x}\)
Solution:

Question 38.
\(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{x^3 \sin \frac{1}{x}}{\tan x}\)
Solution:

Question 39.
\(\lim _{x \rightarrow 0+} \frac{2^x-1}{\sqrt{(1+x)}-1}\)
Solution:

Question 40.
\(\lim _{x \rightarrow 1}(1-x) \tan \frac{\pi x}{2}\)
Solution:

Question 41.
\(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{x \cos x-\sin x}{x^2 \sin x}\)
Solution:

Question 42.
\(\lim _{x \rightarrow 0} \frac{e^{-\frac{1}{x^2}}}{x^2}\)
Solution:

Question 43.
\(\lim _{x \rightarrow 0}\left(\frac{\sin x}{x}\right)^{\frac{1}{x^2}}\)
Solution:

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 8 Application of Derivatives Ex 8(e) Textbook Exercise Questions and Answers.

CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 8 Application of Derivatives Exercise 8(e)

Question 1.
Determine the differentials in each of the following cases.
(i) y = x³ – 1
Solution:
y= x³ – 1
Then dy = 3x² dx

(ii) y = sin² x
Solution:
y = sin² x
Then dy = 2 sin x cos x dx = sin 2x dx

(iii) y = \(\frac{1+\sqrt{x}}{1-\sqrt{x}}\)
Solution:

(iv) z = cos 2t – 2 cot t
Solution:
z = cos 2t – 2 cot t
dz = (-2 sin 2t + 2 cosec² t) dt

(v) r = \(\frac{4}{1+\sin \theta}\)
Solution:
r = \(\frac{4}{1+\sin \theta}\)
dz = \(\frac{-4 \cos \theta}{(1+\sin \theta)^2}\) . dθ
= \(-\frac{4 \cos \theta}{(1+\sin \theta)^2}\) dθ

(vi) x²y = 2
Solution:
⇒ y = \(\frac{2}{x^2}\)
dy = \(\frac{4}{x^3}\)

(vii) xy² + yx² = 1
Solution:
⇒ dx . y² + x . 2y dy + dy . x² + y . 2x dx = 0
⇒ (2 xy + x²) dy = – (y² + 2xy) dx
⇒ dy = –\(\frac{y^2+2 x y}{x^2+2 x y}\)dx

Question 2.
Find δf and df when
(i) f(x) = 2x² – 1, x = 1, δx = 0.02
Solution:
f(x) = 2x² – 1, x = 1, δx = 0.02
Then δf = f(x + δx) – f(x)
= f(1.02) – f(1)
= 2 (1.02)² – 1 – (2 – 1)
= 2.0808 – 2 = 0.0808
Again df = 4x dx
= 4 × 1 × 0.02 = 0.08

(ii) f(x) = √x, x = 16, δx = 0.3
Solution:
f(x) = √x, x = 16, δx = 0.3

(iii) f(x) = (x + 1)³, x = 8, δx = 0.04
Solution:
f(x) = (x + 1)³, x = 8, δx = 0.04
δf = f(x + δx) – f(x)
= (9.04)³ – (8 +1)³
= (9.04)³ – 9³ = 9.7632
Again df = 3(x + 1)² dx = 3 × 9² × 0.04
= 243 × 0.04 = 9.72

(iv) f(x) = In (1 + x), x = 1, δx = 0.04
Solution:
f(x) = In (1 + x), x = 1, δx = 0.04
δf = f(x + 8x) – f(x)
= In (1 + x + 5x) – ln (1 + x)
= In (2.04) – In (2) = 0.0198
Again df = \(\frac{1}{1+x}\)dx = \(\frac{1}{2}\) × 0.04 = 0.02

Question 3.
Find approximate values of the following:
(i) \(\sqrt[3]{28}\)
Solution:

(ii) \(\sqrt[6]{63}\)
Solution:

(iii) \(\sqrt{48 \cdot 96}\)
Solution:

(iv) (1.99)⁷
Solution:
Let y = x⁷
Then dy = 7x⁶ dx
⇒ δy = 7x⁶ δx
⇒ (x + δx)⁷ – x⁷ = 7x⁶ δx
(x + δx)⁷ = x⁷ + 7x⁶ δx
Put x = 2 and δx = -0.01
Then (1.99)⁷ = 2⁷ – 7 × 2⁶ × 0.01
= 128 – 7 × 64 × 0.01
= 128 – 4.48 = 123.52

(v) 2^3.02
Solution:
Let y = 2^x
Then dy = 2^x In 2 dx
⇒ δy = 2^x In 2 . δx
⇒ 2^{x + δx} – 2^x = 2^x In 2 . δx
⇒ 2^{x + δx} = 2^x + 2^x In 2 δx
Then 2^3.02 = 2³ + 2³ In 2 × 0.02
= 8 + 8 In 2 × 0.02 = 8.1109

(vi) sin 59°
Solution:
Let y = sin x
Then dy = cos x dx ⇒ δy = cos x . δx
⇒ sin (x + δx) – sin x = cos x × δx
⇒ sin (x + δx) = sin x + cos x × δx
Put x = 60°, δx = -1°
Then sin 59° = sin 60° + cos 60° x – \( \frac{\pi}{180} \)
\(\frac{\sqrt{3}}{2}\) – \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{\pi}{180}\)
[ ∵ 1° = \(\frac{\pi}{180}\) radian = 0.85729

Question 4.
find the percentage of error in calculation of the surface area of a spherical balloon of diameter 14.02 m. if the true diameter is 14m.
Solution:
Let S be the surface area of a spherical balloon of radius V.
Then S = 4πr²
Then dS = 8πr dr

Question 5.
Find approximately the difference between the volumes of two cubes of sides 3 cm and 3.04 cm.
Solution:
Let V be the volume of a cube of side x cm.
Then V = x³ ⇒ dV = 3x² dx
Here x = 3 cm and dx = (3.04 – 3) cm = 0.04 cm
Thus dV = 3 × 9 × 0.04 = 1.08 cm³
∴ Difference of two volumes is 1.08 cm³.

Question 6.
The height of a regular cone is 3 times the radius of its base. The radius of the base was wrongly measured to be 5 cm. whereas its true radius is 4.88 cm. Find the relative error in measuring the curved surface area of the cone.
Ans.
Consider a regular cone of height h and radius of its base x.
Then h = 3x.
If S is the area of the curved surface of the cone
then S = πxl
Where l is the slant height of the cone.

= 0.049

Must Refer:

Bank Nifty Point Calculator

Odisha State Board BSE Odisha 10th Class Hindi Solutions Poem 6 काँटे कम-से-कम मत बोओ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Hindi Solutions Poem 6 काँटे कम-से-कम मत बोओ

प्रश्न और अभ्यास (ପ୍ରଶ୍ନ ଔର୍ ଅଭ୍ୟାସ)

1. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दो-तीन वाक्यों में दीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖତ୍ ପ୍ରକ୍ଷ୍ନୌ କେ ଉତ୍ତର ଦୋ-ତୀନ୍ ୱାର୍କୋ ମେଁ ଦୀଜିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖୂତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦୁଇ-ତିନି ବାକ୍ୟରେ ଦିଅ : )

(क) मानव का जीवन प्रशान्त कैसे हो सकता है?
(ମାନ କା ଜୀୱନ୍ ପ୍ରଶାନ୍ତ୍ କୈସେ ହୋ ସକତା ହୈ ?)
उत्तर:
मानव का जीवन ममता की शीतल छाया में कटुता का दूर न करके प्रशान्त हो सकता है। सदैव दूसरों को स्नेह, प्रेम और ममता की शीतल छाया में रखना चाहिए। ईर्ष्या रूपी कटुता को स्पष्ट करना चाहिए।

(ख) दुनिया की रीति कौन-सी है?
(ଦୁନିୟା କୀ ରୀତି କୌନ୍-ସୀ ହୈ ?)
उत्तर:
इस संसार में सब कुछ शरीर को सहन करना पड़ता है। मन हमेशा बहन करता है। कहीं पर वह स्थिर नहीं रहता। यही दुनिया की रीति है।

(ग) मनुष्य को किसके बारे में सोचना नहीं चाहिए?
(ମନୁଷ୍ୟ କୋ କିସ୍‌ ବାରେ ମେଁ ସୋଚନା ନର୍ଜୀ ଚାହିଏ ?)
उत्तर:
कठिनाइयों में किस तरह जीवन व्यतीत हुआ है उसके बारे में मनुष्य को सोचना नहीं चाहिए। अपने व्यक्तिगत दुःख तथा क्रोध से परिवेश को दुखित नहीं करना चाहिए।

(घ) साँसों के मुरदे न होने का आग्रह कवि ने क्यों किया है?
(ସାଁର୍ଡୋ କେ ମୁରଦେ ନ ହୋନେ କା ଆଗ୍ରହ କଵି ନେ କ୍ୟା କିୟା ହୈ ?)
उत्तर:
संकट चाहे कितना ही गहरा क्यों न हो, अपना विश्वास, धैर्य और साहस नहीं खोना चाहिए। अगर ऐसा न हुआ तो आदमी जिन्दा लाश बन कर रह जायेगा। इसलिए कवि ने साँसों के मुरदे न होने का आग्रह किया है।

2. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक या दो वाक्यों में दीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖତ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କେ ଉତ୍ତର୍ ଏକ୍ ୟା ଦୋ ୱାର୍କୋ ମେଁ ଦୀକିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟରେ ଦିଅ : )

(क) यदि फूल नहीं बो सकते तो क्या करना चाहिए?
(ୟଦି ଫୁଲ୍ ନହେଁ ବୋ ସକତେ ତୋ କ୍ୟା କରନା ଚାହିଏ ?)
उत्तर:
यदि फूल नहीं बो सकते तो काँटे नहीं बोना चाहिए।

(ख) कौन-सी घाटी अगम होती है?
(କୌନ୍-ସୀ ଘାଟୀ ଅଗମ୍ ହୋତୀ ହୈ ?)
उत्तर:
चेतना की घाटी अगम होती है।

(ग) किसको कमजोर कहा गया है?
(କିସ୍କୋ କମ୍ପୋର୍ କହା ଗୟା ହି ?)
उत्तर:
मानव के मन को कमजोर कहा गया है।

(घ) संकट में अगर मुस्करा न सको तो क्या करना चाहिए?
(ସଂକଟ୍ ମେଁ ଅଗର୍ ମୁସ୍କରା ନ ସକୋ ତୋ କ୍ୟା କରନା ଚାହିଏ?)
उत्तर:
संकट में अगर मुस्कुरा न सको तो भय से कातर नहीं होना चाहिए।

(ङ) चेतन किसे कहा गया है?
(ଚେତନ୍ କିସେ କହା ଗୟା ହୈ ?)
उत्तर:
सुख की अभिमानी मदिरा में जो जागता है, उसे चेतन कहा गया है।

(च) तुम अगर जाग नहीं सकते तो क्या करना चाहिए?
(ତୁମ୍ ଅଗର୍ ଜାର୍ ନହେଁ ସକତେ ତୋ କ୍ୟା କରନା ଚାହିଏ?)
उत्तर:
तुम अगर जाग नहीं सकते तो सेज बिछाकर सोना नहीं चाहिए।

(छ) क्या करने से संकट का वेग कम नहीं होता?
(ଜ୍ୟା କର୍‌ନେ ସେ ସଂକଟ୍ କା ବେଗ୍ କମ୍ ନର୍ଜୀ ହୋତା ?)
उत्तर:
सामने आये संकट को अनसुना और अचीह्ना कर देने से संकट का वेग कम नहीं होता।

(ज) संशय के सूक्ष्म कुहासे में क्या नहीं होता?
(ସଂଶୟ କେ ସୂକ୍ଷ୍ମ କୁହାସେ ହେଁ କ୍ୟା ନର୍ମୀ ହୋତା ?)
उत्तर:
संशय के सूक्ष्म कुहासे में क्षण भर के लिए विश्वास नहीं रमता।

(झ) किसमें भी पवन का जयघोष नहीं थमता?
(କିସ୍‌ ଭୀ ପୱନ୍ କା ଜୟଘୋଷ୍ ନହୀଁ ଥମତା?)
उत्तर:
बादलों की गड़गड़ाहट के बीच पवन का जयघोष नहीं थमता।

(ञ) अगर विश्वासों पर न बढ़ सको तो कम-से-कम क्या नहीं ढोना चाहिए?
(ଅଗର ବିଶ୍ଵାର୍ଥେ ପର୍ ନ ବଢୁ ସକୋ ତୋ କମ୍-ସେ-କମ୍ କ୍ୟା ନହଁ ଢୋନା ଚାହିଏ ?)
उत्तर:
अगर हम विश्वासों पर न बढ़ सके तो कम-से-कम साँसों के मुरदे नहीं ढोना चाहिए।

3. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक-एक शब्द में दीजिए:
उत्तर:
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନ କେ ଉତ୍ତର ଏକ୍-ଏକ୍ ଶବ୍ଦ ମେଁ ଦୀଜିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ-ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ଦିଅ : )

(क) प्रस्तुत कविता का कवि कौन है?
(ପ୍ରସ୍ତୁତ କତା କା କଣ୍ଟି କୌନ୍ ହୈ ?)
उत्तर:
रामेश्वर शुक्ल अंचल

(ख) कम-से-कम क्या नहीं बोना चाहिए?
(କମ୍-ସେ-କମ୍ କ୍ୟା ନହୀ ବୋନା ଚାହିଏ ?)
उत्तर:
काँटे

(ग) चेतना की घाटी का स्वरूप कैसा है?
(ଚେତନା କୀ ଘାଟୀ କା ସ୍ଵରୂପ୍ କୈସା ହୈ ?)
उत्तर: अगम

(घ) मानव के मन को क्या माना गया है?
(ମାନବ୍ କେ ମନ୍ କୋ କ୍ୟା ମାନା ଗୟା ହୈ ?)
उत्तर:
कमजोर

(ङ) किसकी शीतल छाया में कटुता का शमन हो सकता है?
(କିସ୍‌ ଶୀତଲ୍ ଛାୟା ମେଁ କଟୁତା କା ଶମନ୍ ହୋ ସକ୍ତା ହୈ ?)
उत्तर:
ममता

(च) किसके धुल जाने से मुँदे नयन खुल जाते हैं?
(କିସ୍‌ ଧୂଲ୍ ଜାନେ ସେ ମୁଁଦେ ନୟନ୍ ଖୁଲ୍ ଜାତେ ହୈ?)
उत्तर:
ज्वालाएँ के।

(छ) किस पर विश्वास करना चाहिए?
(କିସ୍ ପର୍ ବିଶ୍ଵାସ୍ କର୍‌ନା ଚାହିଏ ? )
उत्तर:
सपने

(ज) सुख की कौन-सी मदिरा में जागने वाले को चेतन कहा गया है?
(ସୁଖ୍ କୀ କୌନ୍-ସୀ ମଦିରା ମେଁ ଜାଗନେ ୱାଲେ କୋ ଚେତନ କହା ଗୟା ହୈ ?)
उत्तर:
अभिमानी

(झ) संशय का कुहासा कैसा होता है?
(ସଂଶୟ କା କୁହାସା କୈସା ହୋତା ହୈ?)
उत्तर: सूक्ष्

(ञ) किसके मुर्दे ढोने के लिए मना किया गया है?
(କିସ୍‌ ମୁହେଁ ଜୋନେ କେ ଲିଏ ମନା କିମ୍ବା ଗୟା ହୈ ?)
उत्तर:
साँसों के

4. निम्नलिखित अवतरणों के अर्थ स्पष्ट कीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖତ୍ ଅବତରଣୋ କେ ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କୀଜିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଅବତରଣଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କର : )

(क) यदि फूल नहीं बो सकते तो
काँटे कम-से-कम मत बोओ ।
(ୟଦି ଫୁଲ୍ ନହୀ ବୋ ସକତେ ତୋ)
(କାଁଟେ କମ୍-ସେ-କମ୍ ମତ ବୋଓ )।
उत्तर:
कवि कहते हैं कि अगर तुम किसी के रास्ते में फूल नहीं बिछा सकते तो काँटें भी मत बिछाओ। इसका अर्थ यह है कि अगर तुम किसी का उपकार नहीं कर सकते तो कम-से- कम अपकार मत करो।

(ख) ज्वालाएँ जब धूल जाती हैं
खुल- खुल जाते हैं मुँदे नयन।
ଜ୍ଵାଲାଏଁ ଜବ୍ ଧୂଲ୍ ଜାତୀ ହୈ
ଖୁଲ୍-ଖୁଲ୍ ଜାତେ ହୈ ମୁଁଦେ ନୟନ।
उत्तर:
इसमें कवि यह कहते हैं कि शान्ति और सौहार्द के सुखद स्पर्श से जीवन की ज्वालाए धूल जाती हैं।

(ग) है अगम चेतना की घाटी।
(ହି ଅଗମ୍ ଚେତନା କୀ ଘାଟୀ ।)
उत्तर:
अंचल कहते हैं कि चेतना की घाटी अगम होती है क्यों कि मानव का मन बहुत ही कमजोर होता है।

(घ) सुख की अभिमानी मदिरा में जो जाग सका, वह है चेतन।
ସୁଖ୍ କୀ ଅଭିମାନୀ ମଦିରା ମେଁ ଜୋ ଜାଗ ସକା, ୱହ ହୈ ଚେତନ।
उत्तर:
कवि के अनुसार जो व्यक्ति दुःख में भी जी सका, वही सच्चा चेतन प्राणी है। क्योंकि जीवन सुख-दुःख दोनो से बना है। इसी कारण कवि ने कहा है कि ‘सुख की अभिमानी मदिरा में जो जा सका, वह है चेतन’।

(ङ) यदि बढ़ न सको विश्वासों पर
साँसों के मुरदे मत ढोओ।
ୟଦି ବଢ଼ି ନ ସ ବିଶ୍ଵାସୌ ପର୍
ସାଁର୍ଡୋ କେ ମୁରଦେ ମତ୍ ଢୋଓ।
उत्तर:
कवि कहते हैं कि संकट चाहे कितना ही गहरा क्यों न हो, अपना विश्वास, धैर्य और साहस कभी भी नहीं खोना चाहिए। ऐसा न होने पर आदमी एक जिंदा लाशा की तरह हो जाएगा।

5. रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए :
(ରିକ୍ତ ସ୍ଥାନୌ କୀ ପୂର୍ତ୍ତି କୀଜିଏ : )
(ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର : )

(क) है अगम ……………… की घाटी, कमजोर बड़ा मानव का ……………….।
उत्तर:
चेतना, मन

(ख) होकर निर्मलता में …………….. बहता प्राणों का ……………… पवन।
उत्तर:
प्रशान्त, क्षुब्ध

(ग) हर …………………… पर विश्वास करो, लो लगा चाँदनी का ……………………..
उत्तर:
सपने, चन्दन

(घ) ……………….. की अभिमानी मदिरा में जो …………………….. सका, वह है चेतन।
उत्तर:
सुख, जाग

(ङ) संशय के सूक्ष्म ……………….में ………………. नहीं क्षण भर रमता।
उत्तर:
कुहासे, विश्वास

6. नीचे लिखे प्रश्नों के उत्तर दिये गये विकल्यों में से चुनकर लिखिए:
(ନିଚେ ଲିଖେ ପ୍ରଶ୍ନୋ କେ ଉତ୍ତର୍ ଦିୟେ ଗୟେ ବିକଛେଁ ମେଁ ସେ ଚୁନ୍‌କର୍ ଲିଖ୍ : )
(ନିମ୍ନଲିଖ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଥ‌ିବା ବିକଳ୍ପ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ବାଛି କରି ଲେଖ : )

(क) किसके घेरों में मारुत का जयघोष नहीं थमता?
(i) शत्रुओं के
(ii) मनुष्यों के
(iii) बादलों के
(iii) बादलों के
(iv) बिजली के
उत्तर:
(iii) बादलों के

(ख) किसमें बीते हुए जीवन को याद नहीं करना चाहिए?
(i) ज्वालाओं में
(ii) दुःख में
(ii) सुख में
(iv) विपत्ति में
उत्तर:
(i) ज्वालाओं में

(ग) मानव के मन को कहा गया है
(i) चंचल
(ii) कमजोर
(iii) चेतन
(iv) सजग
उत्तर:
(ii) कमजोर

(घ) सुख की अभिमानी मदिरा में जीनेवाले को कहा गया है
(i) शराबी
(ii) सुखी
(iii) घमण्डी
(iv) चेतन
उत्तर:
(iv) चेतन

(ङ) किसकी शीतल छाया में कटुता का शमन होता है?
(i) ममता की
(ii) पेड़ की
(iii) प्रेम की
(iv) घर की
उत्तर:
(i) ममता की

भाषा-ज्ञान (ଭାଷା-ଜ୍ଞାନ)

1. प्रयुक्त तुकवाले शब्द लिखिए:
(ପ୍ରସ୍ତୁତ୍ ପାଠ୍ ମେଁ ପ୍ରୟୁକ୍ତ ତୁକଲେ ଶବ୍ଦ ଲିଖୁଏ : )
(ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାଠରେ ଯତିପାତ ଶବ୍ଦ ଲେଖ ।)
उदाहरण: नयन – पवन। ममता – कटुता।
(तुक = शब्दों के अंत के समान अंश, जैसे- ‘न’ और ‘ता’)
उत्तर:
मन – शमन,
चंदन – जीवन,
तन – मन,
जमता – कमता,
रमता – थमता,
ढोओ – बोओ,
सोओ – बोओ।

2. प्रस्तुत कविता में बहुत सारे विशेषण शब्दों का प्रयोग हुआ है।
(ପ୍ରସ୍ତୁତ କବିତା ମେଁ ବହୁତ୍ ସାରେ ବିଶେଷଣ ଶରେଁ କା ପ୍ରୟୋଗ ହୁଆ ହୈ ।)
(ପ୍ରସ୍ତୁତ କବିତାରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ବିଶେଷଣ ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଅଛି ।)
जैसे- अगम, कमजोर, शीतल आदि।
इस तरह दूसरे विशेषण शब्दों को छाँटिए।
(ଇସ୍ ତରହ ଦୂସ୍‌ରେ ବିଶେଷଣ-ଶରେଁ କୋ ନାଁଟିଏ ।)
(ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ବିଶେଷଣ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବାଛି ଲେଖ ।)
उत्तर:
मुँदै, क्षुब्ध, अभिमानी, सूक्ष्म

3. प्रस्तुत कविता में बहुत सारे विशेषण शब्दों का प्रयोग हुआ है।
(ପ୍ରସ୍ତୁତ୍ ପାଠ୍ ମେଁ ‘ପ୍ରଶାନ୍ତ’ ଶବ୍ଦ ଆୟା ହୈ ।)
(ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାଠରେ ‘ପ୍ରଶାନ୍ତ’ ଶବ୍ଦ ଅଛି ।)

इस शब्द के पहले लगा हुआ अंश ‘प्र’ एक उपसर्ग है। यह अधिकता का सूचक है।
(ଇସ୍ ଶବ୍ଦ କେ ପହଲେ ଲଗା ହୁଆ ଅଂଶ ‘ପ୍ର’ ଏକ୍ ଉପସର୍ଗ ହୈ ୟହ ଅଧ୍ଵକତା କା ସୂଚକ ହୈ ।)
(ଏହି ଶବ୍ଦର ଆରମ୍ଭରେ ଲଗାଯାଇଥିବା ଅଂଶ ‘ପ୍ର’ ଏକ ଉପସର୍ଗ। ଏହା ଅଧ୍ଵକତାର ସୂଚକ ।)

जो शब्दांश किसी मूल शब्द के पहले लगकर उसके अर्थ या भाव को बदल देते हैं, उन्हें उपसर्ग कहते हैं।
(ଜୋ ଶତାଂଶ କିସୀ ମୂଳ ଶବ୍ଦ କେ ପହଲେ ଲଗ୍‌କର୍ ଉସକେ ଅର୍ଥ ୟା ଭାଙ୍ଗୁ କୋ ବଦଳ ଦେତେ ହେଁ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଉପସର୍ଗ କହତେ ହୈ ।)
(ଯେଉଁ ଶତାଂଶ କୌଣସି ମୂଳ ଶବ୍ଦର ପୂର୍ବରୁ ଲାଗକରି ତାହାର ଅର୍ଥ ବା ଭାବକୁ ବଦଳାଇ ଦିଏ, ତାହାକୁ ‘ଉପସର୍ଗ’ କୁହାଯାଏ ।)

इस तरह के उपसर्ग-प्रयुक्त शब्दों की सूची तैयार कीजिए।
(ଇସ୍ ତରହ କେ ଉପସର୍ଗ-ପ୍ରଯୁକ୍ତ ଶର୍କୋ କୀ ସୂଚୀ ତୈୟାର କୀଜିଏ ।)
(ଏହିପରି ଉପସର୍ଗ ବ୍ୟବହୃତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ସୂଚୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।)
उत्तर:
अगम, कमजोर, अभिमनी, संकल्प, अनसुना, अचीह्ना

Very Short & Objective Type Questions with Answers

A. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में दीजिए।

प्रश्न 1.
‘काँटे कम-से-कम मत बोओ का रचयिता कौन हैं?
उत्तर:
रामेस्वर शुक्ल ‘अंचल’ काँटे कम-से-कम मत बोओ का रचयिता है।

प्रश्न 2.
कवि कैसे चन्दन लगाने को कह रहे हैं?
उत्तर:
कवि चाँदनी का चन्दन लगाने को कह रहे हैं।

प्रश्न 3.
संकल्प कैसे जागृत नहीं होता?
उत्तर:
पग पग पर शोर मचाने से संकल्प जागृत नहीं होता।

B. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द / एक वाक्य में दिजिए।

प्रश्न 1.
भूलकर भी किसमें मदांध नहीं होना चाहिए?
उत्तर:

प्रश्न 2.
शोर मचाने पर मन में क्या नहीं जमता?
उत्तर:
संकल्प

प्रश्न 3.
हमें किस पर विश्वास करना चाहिए?
उत्तर:
हर सपने पर

प्रश्न 4.
हर सपने पर विश्वास करो और किसका चंदन लगा लो?
उत्तर:
चाँदनी का

प्रश्न 5.
विश्वास क्षणभर कहाँ टिक नहीं सकता?
उत्तर:
संशय के कुहासे में

प्रश्न 6.
चेतना की घाटी कैसी होती है?
उत्तर:
अगम

प्रश्न 7.
कटुता का शमन किसमें हो जाता है?
उत्तर:
ममता की शीतल छाया म

प्रश्न 8.
‘काँटे कम-से-कम मत बोओ’ कविता के रचयिता कौन है?
उत्तर:
रामेश्वर शुक्ल ‘अंचल’

प्रश्न 9.
संकट में अगर हम मुस्कारा न सके तो क्या करना चाहिए?
उत्तर:
भय से कातर नहीं होना चाहिए

प्रश्न 10.
अगर विश्वासों पर न बढ़ सको तो कम-से-कम क्या नहीं होना चाहिए?
उत्तर:
साँसों के मुंरदे

प्रश्न 11.
जीवन किससे बना है?
उत्तर:
सुख और दुःख दोनों से

C. रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।

प्रश्न 1.
यदि हम फूल नहीं वो सकते तो कमसे कम ……………….. मत वोओ।
उत्तर:
काँटे

प्रश्न 2.
सुख की अभिमानी मदिरा में जो जाग सका, वह …………………. है।
उत्तर:
चेतन

प्रश्न 3.
…………………. करने से संकट का वेग कम नहीं होता। को अगमय कहा है।
उत्तर:
अनसुना

प्रश्न 4.
कवि ने ……………….. को अगमय कहा है।
उत्तर:
चेतना की घाटी

प्रश्न 5.
…………………… घेरों में मारुत का जयघोष नहीं थमता।
उत्तर:
वादलों के

प्रश्न 6.
मानव के मन को ……………………. माना गया है।
उत्तर:
कमजोर

प्रश्न 7.
प्रेम के स्पर्श से ………………….. खुल जाते है।
उत्तर:
मुँदे नयन

प्रश्न 8.
……………………. पर विश्वास करना चाहिए।
उत्तर:
अपने संकल्प पर

प्रश्न 9.
संशय का कुहासा ……………………. होता है।
उत्तर:
सूक्षम

प्रश्न 10.
मदिरा का अर्थ है …………………….।
उत्तर:
नया

D. ठिक् या भूल लिखिए।

प्रश्न 1.
सुख की अभिमानी सी मदिरा में जागनेवाले को चेतन कहा गया है?
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 2.
कटुता का खुद की छाया शमन हो जाती है।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 3.
अगर तुम जाग नहीं सके, तो कमसेकम रोना नहीं चाहिए।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 4.
ज्वालाओं में बीते हुए जीवन को याद नहीं करना चाहिए।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 5.
अनसुना करने से विश्वास कम नहीं होता।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 6.
ममता की शीतल छाया में कटुता का शमन हो सकता है।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 7.
बादल के घेरों में मारूत का जयघोष नहीं थमता।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 8.
हवाएँ धूल जाने से मूँदे नयन खुल जाते हैं।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 9.
कवि चाँदनी का चंदन लगाने को कह रहे हैं।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 10.
कवि ने कुहासे की तुलना दुःख से की।
उत्तर:
भूल

Multiple Choice Questions (mcqs) with Answers

सही उत्तर चुनिए : (MCQS )

1. भूलकर भी किसमें मदांध नहीं होना चाहिए?
(A) तुच्छ वित्त में
(B) मत्त चित्त में
(C) अच्छे मित्र में
(D) दुष्ट संत में
उत्तर
:(A) तुच्छ वित्त में

2. शोर मचाने पर मन क्या नहीं जमता?
(A) संकल्प
(B) संकट
(C) अभिमान
(D) क्षुब्ध पवन
उत्तर:
(A) संकल्प

3. हमें किस पर विश्वास करना चाहिए?
(A) अपने दुश्मन पर
(B) हर सपने पर
(C) हर फूल पर
(D) चेतना की घाटी पर
उत्तर:
(B) हर सपने पर

4. हर सपने पर विश्वास करो और किसका चंदन लगा लो?
(A) मलय काठ का
(B) सफेद खडिया का
(C) चाँदनी का
(D) जन्मभूमि की मिट्टी का
उत्तर:
(C) चाँदनी का

5. विश्वास क्षणभर कहाँ टिक नहीं सकता?
(A) संकट के वेग में
(B) बादलों के घेरों में
(C) मुरदों की साँसों में
(D) संशय के कुहासे में
उत्तर:
(D) संशय के कुहासे में

6. पग-पग पर शोर मचाने से मन में क्या नहीं जमता?
(A) विकल्प
(B) बादलों के घेरों में
(C) मुरदों की साँसों में
(D) संशय के कुहासे में
उत्तर:
(D) संशय के कुहासे में

7. चेतना की घाटी कैसी होती है?
(A) अगम
(B) साहस
(C) भय
(D) संकल्प
उत्तर:
(A) अगम

8. सुख की कौन-सी मदिरा में जागनेवाले को चेतन कहा गया है?
(A) अभिमानी
(B) मनमानी
(C) स्वच्छंद
(D) अहंकारी
उत्तर:
(A) अभिमानी

9. संशय का कुहासा कैसा होता है?
(A) तीक्षण
(B) सूक्ष्म
(C) अगम्य
(D) साँसों
उत्तर:
(B) सूक्ष्म

10. किसके धूलजाने से मूँद नयन खुल जाते हैं?
(A) मैल
(B) जल
(C) ज्वालाएँ
(D) आँसू
उत्तर:
(C) ज्वालाएँ

11. कौन-सी घाटी अगम होती है?
(A) पहाड़ की घाटी
(B) संकट की घाटी
(C) चेतना की घाटी
(D) विवेचन की घाटी
उत्तर:
(C) चेतना की घाटी

12. कटुता को शमन करती है
(A) ममता के छाया
(B) धूप-छाया
(C) पड़े की छाया
(D) खुद की छाया
उत्तर:
(A) ममता के छाया

13. सुख की अभिमानी मदिरा में जो जाग सका, वह है
(A) मन
(B) विवेक
(C) तन
(D) चेतन
उत्तर:
(D) चेतन

14. अगर तुम जाग नहीं सके, तो कम-से-कम क्या नहीं करना चाहिए
(A) सोना नहीं चाहिए
(B) सोना चाहिए
(C) रोना चाहिए
(D) रोना नहीं चाहिए
उत्तर:
(A) सोना नहीं चाहिए

15. क्या करने से संकट का वेग कम नहीं होता?
(A) अवहेलना
(B) अनसुना
(C) संकल्प
(D) इनमें से कोई नहीं
उत्तर:
(B) अनसुना

16. संशय के सुक्ष्म कुहासे में क्या नहीं रमता?
(A) विश्वास नहीं रमता
(B) आशा नहीं रमती
(C) कुहासे नहीं रमता
(D) इनमें से कोई नहीं
उत्तर:
(A) विश्वास नहीं रमता

17. अगर विश्वासों पर न बढ़ सको तो कम-से-कम क्या नहीं होना चाहिए?
(A) साँसों के मुरदे
(B) मलवे
(C) मुरदे
(D) इनमें से कोई नहीं
उत्तर:
(A) साँसों के मुरदे

18. कवि ने किसे अगम्य कहा है ?
(A) दुबलों को
(B) अभिमानी व्यक्ति को
(C) ईर्ष्यालु को
(D) मानव के मन को
उत्तर:
(D) मानव के मन को

यह कविता

प्रस्तुत कविता कवि की एक प्रगतिशील रचना है। कवि का आग्रह है कि आदमी स्वार्थी नहीं, परोपकारी बने। वह दुःख नहीं, सुख दे। सुख न दे सके तो कम-से-कम किसी को कष्ट न पहुँचाये। इसलिए कवि कहता है कि यदि तुम किसी के रास्ते पर फूल नहीं बो सकते तो कम-से-कम काँटें तो मत बोओ। अपने मन को अपने सुख-दुःख के चक्कर में डालकर छोटा न करो। दूसरों को स्नेह, प्रेम और ममता की शीतल छाया में रखो। ईर्ष्याी की कटुता समाप्त करो। क्योंकि शान्ति – सौहार्द के सुखद स्पर्श से जीवन की ज्वालाएँ बुझ जाती हैं।

अपने व्यक्तिगत दुःख तथा क्रोध से परिवेश को दुःखी मत करो। शान्ति फैलाओ। संकट के समय अगर मुस्करा न सको तो व्याकुल भी मत होओ। आशा के सपने देखो। पर जलो मत शान्ति से उसे पाने की चेष्टा करो। जो व्यक्ति दुःख में भी जी सका, वही सच्चा चेतन प्राणी है। क्योंकि जीवन सुख और दुःख दोनों से बना है। कवि ने ठीक ही कहा है कि ‘सुख की अभिमानी मदिरा में जो जाग सका, वह है चेतन’। जीवन को जागकर भोगो। सोकर उदासीन न हो जाओ। संकट से मुँह मोड़ना, संघर्ष न करना कायरता है। तुम दूसरों का हौंसला बढ़ाओ। धीरज बँधाओ। जैसे बादलों की गड़गड़ाहट के बीच पवन का जयघोष बन्द नहीं होता, वैसे संकट चाहे कितना गहरा हो; अपना विश्वास, धैर्य, साहस नहीं खोना चाहिए। नहीं तो आदमी जिन्दा लाश हो जाएगा।

ପ୍ରସ୍ତୁତ କବିତା କବିଙ୍କର ଏକ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ରଚନା। କବି ଆଗ୍ରହ କରୁଛନ୍ତି ଯେ ମଣିଷ ସ୍ବାର୍ଥୀ ନ ହୋଇ ପରୋପକାରୀ ହେଉ। ସେ ଦୁଃଖ ନ ଦେଇ ସୁଖ ଦେଉ। ଯଦି ସୁଖ ନ ଦେଇ ପାରିବ ତାହାହେଲେ କାହାରିକୁ କଷ୍ଟ ନ ଦେଉ। ଏଣୁ କବି କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଯଦି ତୁମେ କାହାରି ରାସ୍ତାରେ ଫୁଲ ବିଛାଇ ନ ପାରୁଛ ନାହିଁ, କଣ୍ଟା ମୋଟେ ବିଛାଅ ନାହିଁ । ନିଜ ମନକୁ ନିଜର ସୁଖ-ଦୁଃଖ ରୂପୀ ଭଉଁରୀରେ ପକାଇ କେବେ ନିଜକୁ ଛୋଟ ମଣ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟକୁ ସ୍ନେହ, ପ୍ରେମ ଓ ମମତାର ଶୀତଳ ସ୍ପର୍ଶରେ ରଖ। ଈର୍ଷାର କଟୁତାକୁ ସମାପ୍ତ କରିଦିଅ। ଯେହେତୁ ଶାନ୍ତି ସୌହାର୍ଘ୍ୟର ସୁଖଦ ସ୍ପର୍ଶଦ୍ବାରା ଜୀବନର ଜ୍ଵାଳାସବୁ ଲିଭିଯାଏ। ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଃଖ ତଥା

କ୍ରୋଧଦ୍ଵାରା ପରିବେଶକୁ ଦୁଃଖୀ କର ନାହିଁ। ଶାନ୍ତିର ପ୍ରଚାର କର। ବିପଦ ସମୟରେ ଯଦି ହସି ନ ପାରୁଛ ତାହାହେଲେ ବ୍ୟାକୁଳ ମଧ୍ୟ ହୁଅ ନାହିଁ। ଆଶାର ସ୍ଵପ୍ନ ଦେଖ। କିନ୍ତୁ ଈର୍ଷା କର ନାହିଁ। ଶାନ୍ତଦ୍ଵାରା ତାକୁ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟାକର। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଃଖ ମଧ୍ଯରେ ବଞ୍ଚିପାରେ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ଚେତନ ପ୍ରାଣୀ। ହୋଇପାରିଛି, ସେ ହିଁ ଚେତନ। ଜୀବନକୁ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ଉପଭୋଗ କର। ଶୋଇକରି ଉଦାସୀନ ହୁଅ ନାହିଁ। ବିପଦ ଦେଖ୍ ଦୂରେଇ ଯିବା, ସଂଘର୍ଷ ନ କରିବା ଭୀରୂତାର ଲକ୍ଷଣ। ତୁମେ ଅନ୍ୟକୁ ସାହସ ପ୍ରଦାନ କର। ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦିଅ। ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସାହସକୁ କେବେହେଲେ ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ। ଯଦି ସେ ସମୟରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଚ୍ୟୁତ ହେବ ତାହାହେଲେ ଜୀବିତ ଶବ ପରି ହୋଇଯିବ।

(i) यदि फूल नहीं बो सकते तो
काँटे कम से कम मत बोओ!
(?)
है अगम चेतना की घाटी, कमजोर बड़ा मानव का मन;
ममता की शीतल छाया में होता कटुता का स्वयं शमन!
ज्वालाएँ जब धुल जाती हैं, खुल-खुल जाते हैं मुँदे नयन
होकर निर्मलता में प्रशान्त बहता प्राणों का क्षुब्ध पवन।
संकट में यदि मुस्का न सको भय से कातर हो मत रोओ!
यदि फूल नहीं बो सकते तो, काँटे कम से कम मत बोओ।

କୀ ଘାଟୀ,
ହୈ ଅଗମ୍ ଚତେନା କମ୍ପୋଜୋର୍ ବଡ଼ା ମାନ କା ମନ୍;
ମମତା କୀ ଶୀତଲ୍ ଛାୟା ମେଁ ହୋତା କଟୁତା କା ସ୍ଵୟଂ ଶମନ୍!
ଜ୍ଵାଲାଏଁ ଜବ୍ ଧୁଲ୍ ଜାତୀ ହୈ, ଖୁଲ୍-ଖୁଲ୍ ଜାତେ ହୈ ମୁଁଦେ ନୟନ୍।
ହୋକର୍ ନିର୍ମଲତା ମେଁ ପ୍ରଶାନ୍ତ ବହତା ପ୍ରାର୍ଥେ କା କ୍ଷୁବ୍ଧ ପୱନ୍।
ସଂକଟ୍ ମେଁ ଯଦି ମୁସ୍କା ନ ସକୋ ଭୟ ସେ କାତର ହୋ ମଡ୍ ରୋଓ!
ଯଦି ଫୁଲ୍ ନହୀ ବୋ ସକତେ ତୋ, କାଁଟେ କମ୍ ସେ

हिन्दी व्याख्या:
इसमें कब कहते हैं कि अगर तुम किसी के रास्ते में फूल नहीं बो सकते तो कम से कम काँटें मत बोओ। अपने मन को अपने सुख-दुःख के चक्कर में डालकर छोटा मत करो। दूसरों को स्नेह-प्रेम और ममता का शीतल छाया प्रदान करो। इर्ष्या की कटुता को समाप्त करो। क्योंकि शान्ति- सौहार्द के मुख्य स्पर्श से जीवन की ज्वालाएँ बुझ जाती है। अपने निजी जीवन के दुःख तथा क्रोध से परिवेश को दुःखी मत करो। शान्ति फैलाओ। संकट के समय अगर मुस्कुरा नहीं सकते तो भय से बिचलित मत ଶିଆଁ।

ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
କବି କହୁଛନ୍ତି ଯଦି ତୁମେ କାହା ରାସ୍ତାରେ ଫୁଲ ବିଛାଇ ପାରୁନାହଁ, ତେବେ କଣ୍ଟା ବିଛାଅ ନାହିଁ। ନିଜ ମନକୁ ନିଜର ସୁଖ-ଦୁଃଖ ରୂପି ଭଉଁରିରେ ପକାଇ କେବେ ନିଜକୁ ଛୋଟ ମଣ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟକୁ ସ୍ନେହ-ପ୍ରେମ ଓ ମମତାର ଶିତଳ ସ୍ପର୍ଶରେ ରଖ। ଈର୍ଷାର କଟୁତାକୁ ସମାପ୍ତ କରିଦିଅ। ଯେହେତୁ ଶାନ୍ତି-ସୌହାର୍ଯ୍ୟର ସୁଖଦ ସ୍ପର୍ଶଦ୍ବାରା ଜୀବନର ଜ୍ଵାଳାସବୁ ଲିଭିଯାଏ। ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଃଖଦ୍ଵାରା ପରିବେଶକୁ ଦୁଃଖୀ କର ନାହିଁ। ଶାନ୍ତିର ପ୍ରଚାର କର। ବିପଦ ସମୟରେ ଯଦି ହସି ନ ପାରୁଛ ତେବେ ଭୟରେ ବିଚଳିତ ହୁଅ ନାହିଁ।

(ii) हर सपने पर बिश्वास करो, लो लगा चाँदनी का चन्दन,
मत याद करो, मत सोचो-ज्वाला में कैसे बीता जीवन,
इस दुनिया की है रीति यही सहता है तन, बहता है मन!
सुख की अभिमानी मदिरा में जो जाग सका, वह है चेतन!
इसमें तुम जाग नहीं सकते, तो सेज बिछाकर मत सोओ!
यदि फूल नहीं बो सकते तो, काँटे कम से कम मत बोओ!
(୨)
ହର୍ ସପନେ ପର୍ ବିଶ୍ଵାସ କରୋ, ଲୋ ଲଗା ଚାଁଦନୀ କା ଚନ୍ଦନ,
ମତ୍ ୟାଦ୍ କରୋ, ମତ୍ ସୋଚୋ-ଜ୍ବାଲା ମେଁ କୈସେ ବୀତା ଜୀୱନ୍,
ଇସ୍ ଦୁନିୟା କୀ ହୈ ରୀତି ୟହୀ- ସହତା ହୈ ତନ୍, ବହତା ହୈ ମନ୍!
ସୁଖ୍ କୀ ଅଭିମାନୀ ମଦିରା ମେଁ ଜୋ ଜାଗ୍ ସକା, ୱହ ହୈ ଚେତନ୍!
ଇସ୍‌ ତୁମ୍ ଜାର୍ ନହୀ ସକତେ, ତୋ ସେଜ୍ ବିଛାକର୍ ମତ୍ ସୋଓ!
ୟଦି ଫୁଲ୍ ନହୀ ବୋ ସକତେ ତୋ, କାଁଟେ କମ୍ ସେ କମ୍ ମତ୍ ବୋଓ !

हिन्दी व्याख्या:
सपने देखो। हर सपने पर विश्वास करो। यह मत सोचो कि किन परिस्थितियों में तुम्हारा जीवन बीत रहा है। सबकुछ शान्ति से पाने की कोशिश करो। जो मनुष्य दुःख में भी जीता है, वही सच्चा चेतन प्राणी है। क्योंकि यह जीवन सुख – दुःख दोनों से बना है। इसलिए कवि ने ठीक ही कहा है कि ‘सुख की अभिमानी मदिरा में जो जाग सका, वह है चेतन। जीबन को जागकर उपभोग करो। सोकर उदासीन मत हो जाओ।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
କବି କହୁଛନ୍ତି ଆଶାର ସ୍ଵପ୍ନ ଦେଖ କିନ୍ତୁ ଈର୍ଷା କର ନାହିଁ। ଶାନ୍ତି, ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରେମଦ୍ଵାରା ତାକୁ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ଯେଉଁ ମାନବ ଦୁଃଖ ମଧ୍ଯରେ ବଞ୍ଚିପାରେ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ଚେତନ ପ୍ରାଣୀ। ଜୀବନ ସୁଖ- ଦୁଃଖରେ ଗଢ଼ା। ତେଣୁ କବି ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି ଯେ ସୁଖର ଅଭିମାନୀ ମଦିରାରେ ଯିଏ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇପାରିଛି। ସେ ହିଁ ଚେତନ, ଜୀବନକୁ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ଉପଭୋଗ କର। ଶୋଇ କରି ଉଦାସୀନ ହୁଅ ନାହିଁ।

(iii) पग-पग पर शोर मचाने से मन में संकल्प नहीं जमता,
अनसुना अचीह्रा करने से संकट का बेग नहीं कमता,
संशय के सूक्ष्म कुहासे में बिश्वास नहीं क्षण भर रमता,
बादल के घेरों में भी तो जय घोष न मारुत का थमता।
यदि बढ़ न सको बिश्वासों पर साँसों के मुरदे मत ढोओ!
यदि फूल नहीं बो सकते तो, काँटे कम से कम मत बोओ!

ପଗ୍-ପଗ୍ ପର୍ ଶୋର୍ ମଚାନେ ସେ ମନ୍ ମେଁ ସଂକଳ୍ପ ନହିଁ ଜମ୍ତା,
ଅନସୁନା ଅଚୀହ୍ନା କରନେ ସେ ସଂକଟ୍ କା ବେଗ୍ ନହୀ କମତା,
ସଂଶୟ କେ ସୂକ୍ଷ୍ମ କୁହାସେ ମେଁ ବିଶ୍ଵାସ୍ ନହୀ କ୍ଷଣ୍ ଭର୍ ରମତା,
ବାଦଲ୍ କେ ଘେରୌ ମେଁ ଭୀ ତୋ ଜୟ ଘୋସ୍ ନ ମାରୁତ୍ କା ଥମତ।
ଯଦି ବଢ଼ି ନ ସ ବିଶ୍ଵାର୍ଡୋ ପର ସାଁର୍ଡୋ କେ ମୁରଦେ ମତ୍ ଜୋଓ!
ୟଦି ଫୁଲ୍ ନହୀ ବୋ ସକତେ ତୋ, କାଁଟେ କମ୍ ସେ କମ୍ ମତ୍ ବୋଓ!

हिन्दी व्याख्या:
कवि कहते हैं कि संकट से मुँह मोड़ना, संघर्ष न करना कायरता है। दूसरों का हौसला बुंलद करो। धीरज प्रदान करो। जैसे बादलों की गड़गड़ाहट के बीच पवन का जयघोष बन्द नहीं होता, उसीप्रकार संकट चाहे जितना गहरा क्यों न हो, अपना विश्वास, धैर्य और साहस को खोना नहीं चाहिए। वरना आदमी एक जिंदा लाश बनकर रह जाएगा।

ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
କବିଙ୍କ ମତରେ ବିପଦ ଦେଖ୍ ଦୂରେଇ ଯିବା, ସଂଘର୍ଷ ନ କରିବା ଭୀରୁତାର ଲକ୍ଷଣ। ତୁମେ ଅନ୍ୟକୁ ସାହସ ପ୍ରଦାନ କର। ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦିଅ। ଯେପରି ମେଘର ଗର୍ଜନ ମଧ୍ୟରେ ପବନର ଜୟଘୋଷ ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ, ଜୀବିତ ଶବ ପରି ହୋଇଯିବ।

शबनार: (ଶରାର୍ଥି)

बोओ – बोना (ପୋତିବା)।

चेतना – ज्ञान (ଜ୍ଞାନ)।

घाटी – पर्वतों के बीच का संकरा मार्ग (ପର୍ବତ ମଝିରେ ଥ‌ିବା ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ରାସ୍ତା)।

अगम – जहाँ कोई न जा सके (ପୋତିବା)।

मुस्कां – मुस्कान। (ହସିବା)।

रीति – नियम (ନିୟମ)।

अभिमानी- धमे (ଗର୍ବ)।

शमन – शान्ति (ଶାନ୍ତି)।

अनसुना – न सुनना (ନ ଶୁଣିବା)।

ज्वालाएँ – अग्निशिख (ଅଗ୍ନିଶିଖା)।

मुँदे – बंद (ସଂକଳ୍ପ)।

संकल्प – इरादा (ଅଧୀର)।

कातर – अधीर (ପ୍ରଥା)।

शारा मचाना – कोलाहल करना (ମଦ)।

मदिरा – शराब (ମଦ)।

कुहासे – कोहरे (କୁହୁଡ଼ି)।

जयघोष – जयजयकार (ଜୟଗାନ)।

संकट – विपदा (ସଂକଟ)।

संशय – संदेह (ସନ୍ଦେହ)।

कमजोर – दुर्बल (ଦୁର୍ବଳ)।

कटुता – कड़वापन (କଟୁତା)।

प्रशांत – शांत (ଶାନ୍ତ)।

अनसुना – अश्रुत (ଅଶୁତ)।

धुल – व्याकुल (ଧୋଇଯିବା)।

नयन – आँख (ଆଖୁ)।

क्षुब्ध – चन्द्र (ବ୍ଯାକୁଲ୍।

चाँदनी – किरण (ଚନ୍ଦ୍ର କିରଣ)।

तन – शरीर (ଶରୀର)।

सेज – बिछौना ବିଛଣା)।

मरुत – पवन (ପଚନ)।

मुरदे – लाश (ଶବ)।

अचीह्ना – अपरिचित (ଅଚିହ୍ନା)।

रमना – व्याहाहोना (ରହିବା)।

कवि परिचय

कवि रामेश्वर शुक्ल ‘अंचल’ का जन्म सन् 1915 में उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले उत्तरप्रदेश के किशनपुर गाँव में हुआ। उन्होंने उच्च शिक्षा प्राप्त करके सरकारी नौकरी की। बाद में वे हिन्दी के प्रोफेसर हो गये ‘अंचल’ जी के पास अनुभव था और कल्पना शक्ति भी थी। इसलिए शुरू में उन्होंने सूक्ष्म मनोभावों पर लिखा। उनकी कविता में मानव और प्रकृति के सौन्दर्य, यौवन, स्नेह-प्रेम, दुःख-दर्द के सुन्दर और भावात्मक चित्र मिलते हैं। लेकिन कुछ दिनों के बाद उन्होंने जीवन के वास्तव रूप को देखा। समाज में विषमता थी। अन्याय-अत्याचार, शोषण और असन्तोष था।

तव उन्होंने इनके बिरोध में आवाज उठाई; मानवता का पक्ष लिया, शोषितों की वकालत की। ‘अंचल’ जी छायावाद से प्रगतिवाद के दौर में आए। देश-प्रेम, राष्ट्रीयता, संस्कृति के गीत गाये। मनुष्य को सही तरह से जीना सिखाया। ‘अंचल’ जी ने उपन्यास, कहानी और निबंध भी लिखे। उनकी प्रमुख रचनाओं में से ‘अपराजिता’, ‘मधूलिका’, ‘लाल चूनर’, ‘किरण वेला’, ‘वर्षान्त के बादल’, ‘बिराम चिह्न’ आदि रचनाएँ लोक प्रिय हुईं।

Odisha State Board BSE Odisha 10th Class Hindi Solutions Poem 5 नीड़ का निर्माण फिर-फिर Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Hindi Solutions Poem 5 नीड़ का निर्माण फिर-फिर

प्रश्न और अभ्यास (ପ୍ରଶ୍ନ ଔର୍ ଅଭ୍ୟାସ)

1. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दो-तीन वाक्यों में दीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନୋ କେ ଉତ୍ତର୍ ଦୋ-ତୀନ୍ ୱାର୍କୋ ମେଁ ଦୀକିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦୁଇ-ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ : )

(क) आँधी के कारण दिन कैसा दीखने लगा और क्यों?
(ଆଁଧୀ କେ କାରଣ ଦିନ୍ କୈସା ଦୀନେ ଲଗା ଔର କେଁ ?)
उत्तर:
आँधी के कारण दिन रात जैसा दिखने लगा। क्योंकि चारों ओर अंधेरा छा गया। रात का वातावरण चारों ओर छा गया।

(ख) आँधी की रात कैसे लग रही थी?
(ଆଁଧୀ କୀ ରାତ୍ର କୈସେ ଲଗ୍ ରହୀ ଥୀ ?)
उत्तर:
आँधी की रात और भी गहरी तथा काली लग रही थी। चारों ओर निस्तब्धता छा गई थी। लग रहा था जैसे इस रात का फिर से सबेरा न होगा।

(ग) तूफान की उग्रता से कौन-कौन से विनाश होने लगे?
(ରୂଫାନ୍ କୀ ଉଗ୍ରତା ସେ କୌନ୍-କୌନ୍ ସେ ବିନାଶ୍ ହୋନେ ଲଗେ ?)
उत्तर:
तूफान की उग्रता से सभी लोग भयभीत थे। ईंट पत्थर से बने महल ढहने लगे। पहाड़ काँपने लगे । बड़े-बड़े पेड़ उखड़कर जमीन पर गिरने लगे । तिनकों से बने नीड़ भी नष्ट हो गए ।

(घ) आँधी को कौन और कैसे नीचा दिखता है?
(ଆଁଧୀ କୋ କୌନ୍ ଔର୍ କୈସେ ନୀଚା ଦିଖାତା ହୈ ?)
उत्तर:
आँधी को एक छोटी सी चिड़िया नीचा दिखाती है। वह नए जीवन की आशा लेकर आसमान पर चढ़ जाती है। वह विपत्ति से डरती नहीं। वरन् डटकर उसका मुकाबला करती है।

(ङ) आँधी तूफान में भी कौन मुस्कुराता था?
(ଆଁଧୀ ତୁଫାନ୍ ମେଁ ଭୀ କୌନ୍ ମୁସ୍କୁରାତା ଥା ?)
उत्तर:
आँधी तूफान में भी उषा मुस्कुराती थी। वह आकाश के भयानक दाँतों जैसे- बज्रपात, तूफान, और घने बादलों को देखकर भी मंद मंद मुस्कुराती रहती है।

(च) नाश के दुख में किसका सुख नहीं दबता?
(ନାଶ୍ କେ ଦୁଖ୍ ମେଁ କିସ୍‌ ସୁଖ ନହୀ ଦବତା ?)
उत्तर:
नाश के दुःख में निर्माण का सुख नहीं दबता। फिर से नयी सृष्टि के गीत बार-बार गाये जाते हैं।

(छ) प्रलय की निस्तब्धता में किसका नव गान सुनाई पड़ता था?
(ପ୍ରଲୟ କୀ ନିସ୍ତବ୍ଧତା ମେଁ କିସ୍‌କା ନ ଗାନ ସୁନାଈ ପଡ଼ତା ଥା ?)
उत्तर:
प्रलय की निस्तब्धता में नयी सृष्टि का नव गान सुनाई पड़ता था, प्राणी मरता नहीं, बार-बार जीता है। उसी जीने को जीवन कहते हैं।

(ज) गृहस्थी जोड़ने में आनेवाली किन विपत्तियों का उल्लेख कवि ने किया है?
(ଗୃହସ୍ଥ ଜୋଡ଼ନେ ମେଁ ଆନେୱାଲୀ କିନ ବିପଭିର୍ୟା କା ଉଲ୍ଲେଖ କଣ୍ଟି ନେ କିୟା ହୈ ?)
उत्तर:
गृहस्थी जोड़ने में आनेवाली विपत्तियों जैसे- बज्रपात, आँधी, तूफान आदि का उल्लेख कवि ने किया है। क्योंकि मनुष्य नए-नए घरों का निर्माण बराबर करते हैं। उनमें अपने बच्चों और परिवार के दूसरे लोगों के प्रति स्नेह भाव होता है।

(झ) ‘विपत्तियों के बाद सुख के दिन आते हैं’ कवि ने इस भाव को किस प्रकार व्यक्त किया है?
(‘ବିପରିର୍ଲୋ କେ ବାଦ୍ ସୁଖ କେ ଦିନ୍ ଆତେ ହିଁ କ ନେ ଇସ୍ ଭାଙ୍ଗି କୋ କିସ୍ ପ୍ରକାର ବ୍ୟକ୍ତ କିମ୍ବା ହୈ ?)
उत्तर:
कवि कहते हैं कि विपत्ति के बाद सुख के दिन आते हैं। विनाश के वाद निर्माण होता है। प्रलय के वाद पुनः सृजन होता है। घनी अंधेरी रात के बाद मुस्काती उषा के दर्शन होते हैं।

(ञ) नीड़ के निर्माण से कवि का क्या तात्पर्य है?
(ନୀଡ଼୍ କେ ନିର୍ମାଣ ସେ କ କା କ୍ୟା ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ହୈ ?)
उत्तर:
निड़ के निर्माण से कवि कहता है कि विपत्तियाँ आति हैं। और उसका आसियँल तिखर चाता है। पर उसकि जाने के इच्छा शक्ति में स्नेह पाने की आशा में उसके आत्मविश्वास कोइ कमि नेहिं आति है। इसलिए वह बारबार अपने तिखरे हुए घरको समें तता हैं।

2. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द या एक वाक्य में दीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖୂ ପ୍ରଶ୍ନୋ କେ ଉତ୍ତର୍ ଏକ୍ ଶବ୍ଦ ୟା ଏକ୍ ୱାକ୍ୟ ମେଁ ଦୀଜିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ବା ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଦିଅ : )

(क) आँधी उठने से नभ में क्या छा गया?
(ଆଁଧୀ ଉଗ୍‌ନେ ସେ ନଭ୍ ମେଁ କ୍ୟା ଛା ଗୟା ?)
उत्तर:
आँधी उठने से नभ में सहसा अंधेरा छा गया।

(ख) बादलों ने किस को घेरा?
(ବାଦଲୌ ନେ କିସ୍ କୋ ଘେରା ?)
उत्तर:
बादलों ने पृथ्वी (भूमि) को घेरा।

(ग) उषा की मुस्कान कैसी थी?
(ଉଷା କୀ ମୁସ୍କାନ୍ କୈସୀ ଥୀ ?)
उत्तर:
उषा की मुस्काम मोहिनी थी।

(घ) बड़े विटप कैसे उखड़ कर गिरे?
(ବଡ଼େ ବିଟପ୍ କୈସେ ଉଖଡ଼ କର୍ ଗିରେ ?)
उत्तर:
बड़े विटप जड़ समेत उखड़कर गिरे।

(ङ) तूफान में कैसा लग रहा था?
(ତୃଫାନ୍ ମେଁ କୈସା ଲଗ୍ ରହା ଥା ?)
उत्तर:
तुफान लग रहा था कि अब इस रात का फिर सवेरा नहीं होगा।

(च) रात कैसी थी?
(ରାତ୍ କୈସୀ ଥୀ ?)
उत्तर:
रात काली थी।

(छ) जन जन कैसे थे?
(ଜନ୍ ଜନ୍ କୈସେ ଥେ ?)
उत्तर:
जन-जन भयभीत थे।

(ज) कूहाँ से उषा आई?
(କହାଁ ସେ ଉଷା ଆଈ ?)
उत्तर:
प्राची से और क्रुद्ध नभ के बज्रदन्तों से उषा आई।

(झ) घोषले किससे विनिर्मित थे?
(ଘୋଷଲେ କିସସେ ବିନିର୍ମିତ ଥେ ?)
उत्तर:
घोंसले निनकों से विनिर्मित थे।

(ञ) गर्जनमय गगन के कंठ से कौन गाती थी?
(ଗର୍ଜନମୟ ଗଗନ କେ କଂଠ ସେ କୌନ ଗାତୀ ଥୀ ?)
उत्तर:
गर्जनमय गगन के कंठ से खंग – पंक्ति गाती थी।

(ट) चिड़िया चोंच में क्या लिए जा रही थी?
(ଚିଡ଼ିୟା ଚୌଚ ହେଁ କ୍ୟା ଲିଏ ଜା ରହୀ ଥୀ ?)
उत्तर:
चिड़िया चोंच में तिनका लिए जा रही थी।

भाषा-ज्ञान (ଭାଷା-ଜ୍ଞାନ)

1. निम्नलिखित के विपरीत शब्द लिखिए:
(ନିମ୍ନଲିଖିତ୍ କେ ବିପରୀତ ଶବ୍ଦ ଲିଖିଏ।)
(ନିମ୍ନଲିଖଗୁଡ଼ିକର ବିପରୀତ ଶବ୍ଦ ଲେଖ।)
काला, अँधेरा, क्रुद्ध, नीचा, सुख, नाश, दबता, महल
उत्तर:
काला – सफेद
अँधेरा – उजाला
क्रुद्ध – शांत
नीचा – ऊँचा
सुख – दुःख
नाश – निर्माण
दबता – उभरता
महल – झोंपड़ी

2. निम्नलिखित शब्दों के पर्यायवाची शब्द लिखिए :
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ତ ଶର୍କୋ କେ ପର୍ଯ୍ୟାୟବାଚୀ ଶବ୍ଦ ଲିଗ୍‌ : )
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ପର୍ଯ୍ୟାୟବାଚୀ ଶବ୍ଦ ଲେଖ।)
रात, बादल, चिड़िया, नीड़, सबेरा, निर्माण, गगन
उत्तर:
रात – निशा, यामिनी
चिड़िया – खग, विहंग
सबेरा – सुबह, प्रातःकाल
गगन – आकाश, आसमान
बादल – मेघ, घन
नीड़ – घोंसला, खोता
निमाण – सृष्टि, सृजन

3. निम्नलिखित शब्दों के अर्थ बताते हुए वाक्य में प्रयोग कीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଶବ୍ଦା କେ ଅର୍ଥ ବତାତେ ହୁଏ ୱାକ୍ୟ ମେଁ ପ୍ରୟୋଗ କୀଜିଏ : )
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ପ୍ରକଟ କରି ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରୟୋଗ କର ।)
निशा, वज्र, प्रलय, विहंगम, उत्पात, भूधर, प्राची
उत्तर:
निशा -रात – यह निशा भयंकर लग रही है।
वज्र – कठोर – भीम ने वज्र शपथ ली थी।
प्रलय – विनाश – प्रलय के बाद फिर से नया सृजन होता है।
विहंगम – पक्षी – हमें विहंगम से धैर्य और साहस की शिक्षा लेनी चाहिए।
उत्पात – उपद्रव – बंदरों ने उत्पात मचा रखा है।
भूधर पहाड- भारत अनेक बड़े-बड़े भूधर हैं।
प्राची पूर्व दिशा – प्राची से सूर्य उदय होता है।

4. निम्नलिखित वाक्यों को शुद्ध करके लिखिए:
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ବାର୍କୋ କୋ ଶୁଦ୍ଧ କରକେ ଲିଗ୍‌ : )
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ କରି ଲେଖ । )

(क) निस्तब्धता छाया हुआ है।
उत्तर:
निस्तब्धता छाई हुई है।

(ख) काला रात आई।
उत्तर:
काली रात आई।

(ग) चिड़िया चहचहा रहा है।
उत्तर:
चिड़िया चहचहा रही है।

(घ) उषा मुस्कुराता है।
उत्तर:
उषा मुस्कुराती है।
है
(ङ) सृष्टि की नव गान हो रही है ।
उत्तर:
सृष्टि का नव गान ही रहा है।

(च) कंठ में खगपति गाती है।
उत्तर:
कंठ से खगपंक्ति गाती है।

(छ) नीड़ की निर्माण होती है।
उत्तर:
नीड़ का निर्माण होता है।

(ज) रात – सा दिन हो गई।
उत्तर:
रात – सा दिन हो गया।

5. निम्नलिखित वाक्यों के खाली स्थान की पूर्ति कोष्ठक में दिए गए शब्दों से कीजिए:
(ନିମ୍ନଲିଖ୍ ୱାର୍ଡୋ କେ ଖାଲୀ ସ୍ଥାନ୍ କୀ ପୂର୍ତ୍ତି କୋଷ୍ଠକ ମେଁ ଦିଏ ଗଏ ଶବ୍ଦା ସେ କୀଜିଏ : )
(ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ ବାଛି ନିମ୍ନଲିଖ୍ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର।)
( उषा की, तिनका, दुःख, कंकड़, बादलों ने)

(क) धूलि धूसर ………………. भूमि को इस भाँति घेर।
उत्तर:
बादलों ने

(ख) प्राची से ……………….. मोहिनी मुसकान फिर-फिर!
उत्तर:
उषा की

(ग) डगमगाए जब कि …………………… ईट पत्थर के महल – घर
उत्तर:
कंकड़

(घ) नाश के. ……………….. से कभी दबता नहीं निर्माण का सुख।
उत्तर:
दुःख

(ङ) एक चिड़िया चोंच में ………………… लिए जो जा रही है।
उत्तर:
तिनका

अभ्यास कार्य

(क) इस कविता की आवृत्ति कीजिए और याद रखिए।
(ଇସ୍ କବିତା କୀ ଆବୃତ୍ତି କୀଜିଏ ଔର୍ ୟାଦ୍ ରଖିଏ ।)
(ଏହି କବିତାକୁ ଆବୃତ୍ତି କର ଓ ମନେରଖ ।)

(ख) ऐसी एक कविता लिखकर अपने मित्रों को सुनाइए।
(ଐସୀ ଏକ୍ କମ୍ପିତା ଲିଖକର୍ ଅପ୍‌ ମିର୍ତ୍ତୋ କୋ ସୁନାଇଏ ।)
(ଏହିପରି ଗୋଟିଏ କବିତା ଲେଖୁକରି ନିଜ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାଇବ ।)

Very Short & Objective Type Questions with Answers

A. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में दीजिए।

प्रश्न 1.
‘नीड़ का निर्माण’ कविता के कवि कौन हैं?
उत्तर:
‘नीड़ का निर्माण’ कविता के कवि हरिवंशराय बच्चन है।

प्रश्न 2.
हरिवंशराय बच्चन को किस उपाधी से सम्मानित किया गया?
उत्तर:
हरिवंशराय बच्चन को पद्मभूषण उपाधी से सम्मानित किया गया।

प्रश्न 3.
प्राची से फिर-फिर क्या दिखाई देती है?
उत्तर:
प्राची से फिर-फिर उषा की मोहिनी मुस्कान दिखाई देती है।

प्रश्न 4.
हवा के झोंकों से कौन काँपने लगे?
उत्तर:
हवा के झोंकों से बड़े-बड़े पर्बत काँपने लगे?

प्रश्न 5.
आशा का विहंगम क्या करता था?
उत्तर:
आशा का विहंगम फिर से आसमान में उड़कर स्वाभिमान में अपनी छाती को फुलाता है।

प्रश्न 6.
आँधी उठने से नभ में क्या छा गया?
उत्तर:
आँधी उठने से नभ में अंधेरा छा गया।

B. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द / एक पद में दीजिए।

प्रश्न 1.
सृष्टि का नव गान कब सुनाई पड़ता है?
उत्तर:
प्रलय की निस्तब्धता में

प्रश्न 2.
क्रुद्ध नभ के बज्रदंतों में कौन मुस्कुराती है?
उत्तर:
उषा

प्रश्न 3.
कौन उनचास पवन को नीचा दिखाती है?
उत्तर:
एक चिडिया

प्रश्न 4.
नाश के दुख से कभी क्या नहीं दबता?
उत्तर:
निर्माण का सुख

प्रश्न 5.
विहंगम गर्व से निज वक्ष फिर-फिर कैसे उठाता है?
उत्तर:
गगन पर चढ़कर

प्रश्न 6.
बड़े-बड़े महल कब डगमगाए?
उत्तर:
जब झोंके वह चले

प्रश्न 7.
हवा के झोंको से कौन काँपने लगे?
उत्तर:
पर्बत

प्रश्न 8.
‘नीड़ का निर्माण’ कविता के कवि कौन है?
उत्तर:
हरिवंशराय वच्चन

प्रश्न 9.
प्राची से कौन आई?
उत्तर:
उषा

प्रश्न 10.
चिड़िया क्यों फिर-फिर नीड़ का निर्माण करती है?
उत्तर:
नेह के आह्वान के लिए

C. रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।

प्रश्न 1.
उषा की मुस्कान …………………थी।
उत्तर:
मोहिनी

प्रश्न 2.
घोसले ………………… से निर्मित थे।
उत्तर:
तिनकों

प्रश्न 3.
चिड़िया चोंच में …………………. लिए जा रही थी।
उत्तर:
तिनका

प्रश्न 4.
नाश के दुःख में ……………….. का सुख नहीं दबता।
उत्तर:
निर्माण

प्रश्न 5.
बड़े-बड़े विटप ……………..उखड़कर गिरे।
उत्तर:
जड़-समेत

प्रश्न 6.
गर्जनमय कंठ से …………….. गाती थी।
उत्तर:
खग

प्रश्न 7.
बादलों का भूमि को घेरने का परिणाम …………………… हो गया।
उत्तर:
दिन रात – सा

प्रश्न 8.
झोंकों के बहने से ……………… डगमगा गए।
उत्तर:
महल

प्रश्न 9.
उषा ………………… से आई?
उत्तर:
प्राची

D. ठिक् या भूल लिखिए।

प्रश्न 1.
आँधी को गिलहरियाँ नीचा दिखाती है।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 2.
फिर-फिर सृष्टि का नव गान सुनाई पड़ता है|
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 3.
बादलों ने सूर्य को घेरा।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 4.
बार-बार नीड़ आह्वान देता है।
उत्तर:
भूल

प्रश्न 5.
धूलि – धूसर बादलों ने भूमि को घेरा।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 6.
सभी जन भयभीत हो गए, जब रात काली और लंबी हो गई।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 7.
आसमान जब क्रुद्ध हो जाता है, तब उषा मुस्कुराती है।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 8.
‘नीड़ का निर्माण’ कविता में दिन परिवर्त्तित रात में हो गया।
उत्तर:
ठिक्

प्रश्न 9.
आशा का विहंगम घमण्ड से छाती फुलाता है।
उत्तर:
भूल

Multiple Choice Questions (mcqs) with Answers

सही उत्तर चुनिए : (MCQS)

1. सृष्टि का नव गान कब सुनाई पड़ता है?
(A) घोर गर्जन में
(B) प्रलय की निस्तब्धता में
(C) डगमगाए कदमों में
(D) क्रुद्ध बज्रदंत में
उत्तर:
(B) प्रलय की निस्तब्धता में

2. क्रुद्ध नभ के बज्रदंतों में कौन मुस्कुराती है?
(A) प्राची
(B) उषा
(C) आशा
(D) चिडिया
उत्तर:
(B) उषा

3. कौन उनचास पवन को नीचा दिखाती है?
(A) एक बज्रदंत
(B) एक चिडिया
(C) एक क्रुद्ध मनुष्य
(D) एक तेज घोडा
उत्तर:
(B) एक चिडिया

4. नाश के दुख से कभी क्या नहीं दबता?
(A) निर्माण का दुख
(B) परित्राण का सुख
(C) निर्माण का सुख
(D) प्रमाण का मुख
उत्तर:
(C) निर्माण का सुख

5. विहंगम गर्व से निज वक्ष फिर-फिर कैसे उठाता है?
(A) गगन पर चढ़कर
(B) घोंसले में छिपकर
(C) घोर गर्जन से गाकर
(D) मोहिनी मुसकान से
उत्तर:
(A) गगन पर चढ़कर

6. बादलों ने किस को घेरा?
(A) चन्द्रमा
(B) सूर्य
(C) पृथ्वी
(D) आसमान
उत्तर:
(C) पृथ्वी

7. हवा के झोंको से कौन काँपने लगे?
(A) पर्बत
(B) प्रासाद
(C) घोंसला
(D) पेड़
उत्तर:
(A) पर्बत

8. ‘नीड़ का निर्माण’ कविता के कवि कौन है?
(A) मैथिली शरण गुप्त
(B) अयोध्यासिंह उपाध्याय ‘हरिऔध’
(C) रामेश्वरशुक्ल अंचल
(D) हरिवंशराय वच्चन
उत्तर:
(D) हरिवंशराय वच्चन

9. जन-जन कैसे थे?
(A) सुख
(B) भयभीत
(C) दुःख
(D) रोने
उत्तर:
(B) भयभीत

10. प्राची से कौन आई?
(A) निशा
(B) प्रलय
(C) उषा
(D) किरण
उत्तर:
(C) उषा

11. उषा की मुस्कान कैसी थी?
(A) खामोशी
(B) मोहिनी
(C) सुखद
(D) कठोर
उत्तर:
(B) मोहिनी

12. रात कैसी थी?
(A) प्रलय
(B) सफेद
(C) काली
(D) डगमगाई
उत्तर:
(C) काली

13. क्रुद्ध का अर्थ छँटिए
(A) राज
(B) नाराज
(C) भयंकर
(D) कलंकित
उत्तर:
(B) नाराज

14. घोसले किससे बिनिर्मित थे?
(A) ईंट से
(B) पत्थर से
(C) कंकड़ से
(D) तिनकों से
उत्तर:
(D) तिनकों से

15. आँधी को कौन नीचा दिखाती है?
(A) चिड़िया
(B) गिलहरिया
(C) मोरनी
(D) कौवा
उत्तर:
(A) चिड़िया

यह कविता

देखा जाता है कि चिड़ियाँ अपने नीड़ या घोंसले को बार-बार बनाती हैं। ऐसे मनुष्य भी नये-नये घरों का निर्माण बराबर करते रहते हैं। रहने के लिए वे उनको बनाते हैं, क्योंकि उनमें अपने बच्चों और परिवार के दूसरे लोगों के प्रति स्नेह भाव होता है। प्राणी की यह जीने की इच्छा अदम्य है। इसलिए नीड़ या घर बार-बार टूटने पर भी पक्षी और नर-नारी उसे बनाते रहते हैं। छोटे लोगों का जीवन, छोटी चिड़िया का नीड़, आँधी तूफान में, अंधेरे में, धूल की आँधी में घिर जाता है।

अर्थात् पृथ्वी पर बार-बार विपत्तियाँ आती हैं। कभी विपत्ति भयानक होती है तो दिन में रात सा अंधेरा हो जाता है। रात भी घन अंधकार में डूब जाती है। लगता है कि क्या सवेरा नहीं होगा? सबके सब भीतत्रस्त हो जाते हैं। इतने में पूर्व दिशा से हँसती हुई उषा-रानी आ जाती है।

भयंकर दुःख से सुख की यह किरण नये जीवन के लिए प्रेरणा देती है। यह स्नेह और प्रेम का आह्वान है। जब बड़े तूफान से पृथ्वी काँप उठती है, बड़े बड़े पेड़ उखड़ जाते हैं, उनकी डाल पर घोंसले कहाँ उड़कर टूट बिखर जाते हैं और तो और, बड़े बड़े मकान जो ईंट पत्थर से बने होते हैं, बड़े मजबूत होते हैं वे भी ढह जाते हैं। उस वक्त एक छोटी सी चिड़िया नये जीवन की आशा लेकर आसमान पर चढ़ जाती है। वह विपत्ति से डरती नहीं। चाहे जो हो, नीड़ का निर्माण फिर करेगी। कुछ मनुष्य भी ऐसे ही उत्साही होते हैं। आकाश के बड़े ଶବ୍ଦ ହୋ ଗାଁ (ଜ୍ୟାମ, ପୀ, ପୁ, ପକ ୩୯ 32) à 3୩ ପ୍ରd ୪ । ସ୍ପଷ ମାe Rsd हैं तब चिड़ियाँ चहचहाती भी हैं।

तेज हवा के भीतर चिड़िया चोंच में तिनका लेकर उड़ जाती है। वह उनचास पवन (बड़ी तेज हवा ) की भी परवाह नहीं करती। नाश से दुःख तो होता है। लेकिन उसको निर्माण या सृजन का सुख दबा देता है। नीचा दिखा देता है। प्रलय होता है। उसके चारों ओर सन्नाटा छा जाता है। लेकिन फिर से नयी सृष्टि के गीत भी बार बार गाये जाते हैं। प्राणी मरता नहीं, बार बार जीता है। इसी जीने को जीवन कहते हैं।

ଏହି କବିତା
ଆମେ ଦେଖୁ ଯେ ଚଢ଼େଇମାନେ ସେମାନଙ୍କର ବସା ବାରମ୍ବାର ତିଆରି କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ନୂଆ ନୂଆ ଘରସବୁ ନିର୍ମାଣ ବାରମ୍ବାର କରିଥା’ନ୍ତି। ସେମାନେ ରହିବାପାଇଁ ଘରସବୁ ତିଆରି କରନ୍ତି ଯେହେତୁ ସେଥ‌ିରେ ନିଜର ପିଲାଛୁଆ ଓ ପରିବାରର ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଭାବ ରହିଥାଏ। ପ୍ରାଣୀର ଏହି ବଞ୍ଚିବାର ଇଚ୍ଛା ଅଦମ୍ୟ। ଏଣୁ, ଘର ବା ବସା ବାରମ୍ବାର ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ମଧ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ଓ ନର-ନାରୀ ତାହାକୁ ତିଆରି କରନ୍ତି।

ଛୋଟ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ, ଛୋଟ ଚଢ଼େଇର ବସା, ଝଡ଼ ବାତ୍ୟାରେ, ଅନ୍ଧାରରେ, ଧୂଳି ଝଡ଼ର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍ ପୃଥ‌ିବୀ ଉପରେ ବାରମ୍ବାର ବିପରି ପଡ଼ିଥାଏ। କେତେବେଳେ ବିପତ୍ତି ଭୟଙ୍କର ହୁଏ ଓ ଦିନରେ ରାତି ପରି ଅନ୍ଧକାର ଘୋଟିଆସେ। ରାତି ମଧ୍ଯ ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ। ଲାଗେ ଯେମିତି ଆଉ ସକାଳ ହେବ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯା’ନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଉଷାରାଣୀ ହସି ହସି ଆସନ୍ତି।

ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ସୁଖର ଏହି କିରଣ ଟିକକ ନୂଆ ଜୀବନ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରେମର ଆହ୍ବାନ। ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ତୋଫାନରେ ପୃଥ‌ିବୀ ଥରିଉଠେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଉପୁଡ଼ି ପଡ଼େ, ସେ ଡାଳରେ ଥିବା ବସାଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ କେଉଁଠି ଯାଇ ପଡ଼େ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଘର ଯାହା ଇଟା ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ତାହା ମଧ୍ୟ ଚୁରମାର ହୋଇଯାଏ।

ସେ ସମୟରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଚଢ଼େଇଟି ନୂଆ ଜୀବନର ଆଶା ନେଇ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବୁଲେ। ସେ ବିପଦକୁ ଡରେ ନାହିଁ। ଯାହା ହେଉ ପଛେ ସେ ପୁଣି ଥରେ ବସା ବାନ୍ଧିବ। କିଛି ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉତ୍ସାହୀ ଅଛନ୍ତି। ଆକାଶର ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ (ବଜ୍ରପାତ, ଝଡ଼, ବାତ୍ୟା, କଳାହାଣ୍ଡିଆ ମେଘ) ଦେଖକରି ଉଷା ମୁରୁକି ହସା ମାରୁଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଘଡ଼ଘଡ଼ି ମାରୁଥାଏ ସେତେବେଳେ ଚଢ଼େଇ ଚେଁ ଚେଁ କରୁଥାଏ। ଜୋର ପବନ ବହୁଥ‌ିବା ସମୟରେ ଚଢ଼େଇ ତା’ ଥଣ୍ଟରେ ଶୁଖିଲା କାଠି ବା ଘାସ ଖଣ୍ଡେ ଧରି ଉଡ଼ିଯାଏ। ସେ ଅଣଚାଶ ପବନକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରେ ନାହିଁ।

ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁଃଖ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ନିର୍ମାଣ ବା ସୃଜନର ସୁଖ ଦାବି ଦିଏ। ତାକୁ ନୀଚ କରିଦିଏ। ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ତା’ ଚାରିପଟେ ନିସ୍ତବ୍ଧ ଛାଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ନୂଆ ସୃଷ୍ଟିରେ ଗୀତ ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଗାଆନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀ ମରେ ନାହିଁ। ସେ ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ ନିଏ। ଏହିପରି ବଞ୍ଚିବାକୁ ହିଁ ଜୀବନ କହନ୍ତି।

(i) नीड़ का निर्माण फिर-फिर
नेह का आह्वान फिर-फिर।

वह उठी आँधी कि नभ में
छा गया सहसा अंधेरा,
धूलि – धूसर बादलों ने
भूमि को इस भाँति घेरा।

रात सा दिन हो गया,
फिर रात आई और काली,
लग रहा था अब न होगा
इस निशा का फिर सबेरा,
रात के उत्पात – भय से
भीत जन-जन, भीत कण-कण
किन्तु प्राची से उषा की
मोहिनी मुसकान फिर-फिर।

नीड़ का निर्माण फिर-फिर,
नेह का आह्वान फिर-फिर।

ନୀଡ଼୍ କା ନିର୍ମାଣ୍ଡ୍ ଫିର୍-ଫିର୍
ନେହ କା ଆହ୍ବାନ୍ ଫିର୍-ଫିର୍।

ହ ଉଠୀ ଆଧୀ କି ନଭ୍ ମେଁ ଛା
ଗୟା ସହସା ଅଂଧେରା,
ଧୂଲି-ଧୂସର ବାଦଲୌ ନେ
ଭୂମି କୋ ଇସ୍ ର୍ଜାତି ଘେରା।

ରାଡ୍ ସା ଦିନ୍ ହୋ ଗୟା, ଫିର୍
ରାତ୍ ଆଈ ଔର୍ କାଲ,
ଲଗ୍ ରହା ଥା ଅବ୍ ନ ହୋଗା
ଇସ୍ ନିଶା କା ଫିର୍ ସବେରା
ରାତ୍ କେ ଉତ୍ପାତ୍-ଭୟ ସେ
ଭୀତ କନ୍-ଜନ୍, ଭୀତ କଣ୍ଠ-କଣ୍ଠ,
କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଚୀ ସେ ଉଷା
କୀ ମୋହିନୀ ମୁସ୍‌କାନ୍ ଫିର୍-ଫିର୍।

ନୀଜ୍ କା ନିର୍ମାଣ୍ ଫିର୍-ଫିର,
ନେହ କା ଆହ୍ବାନ୍ ଫିର୍-ଫିର୍।

हिन्दी व्याख्या:
कवि कहते हैं कि नीड़ या घोंसले का निर्माण बारबार होता है। स्नेह और प्रेम का आह्वान भी बार बार होता है। आँधी तूफान में, अंधेरे में, धूल की आँधी में पृथ्वी बारबार घिर जाती है। कभी विपत्ति भयानक होती है तो कभी दिन में रात सा अंधेरा छा जाता है। रात भी घन अंधकार में डूब जाती है। ऐसा जान पड़ता है कि कभी सवेरा नहीं होगा। सभी भयभीत हो जाते हैं। इतने में पूर्व दिशा में से हँसती हुई उषा रानी आ जाती है। भयंकर दुःख से सुख की यह किरण नये जीवन के लिए प्रेरणा देती है। यह स्नेह और प्रेम का आह्वान है।

ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
କବିଙ୍କ ମତରେ ବସା ବା ଘର ମନୁଷ୍ୟ ବା ଚଢ଼େଇମାନେ ବାରମ୍ବାର ତିଆରି କରନ୍ତି। ସେଥ‌ିରେ ଥାଏ ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରେମର ନିଚ୍ଛକ ଛବି। ପୃଥ‌ିବୀ ଉପରେ ବାରମ୍ବାର ବିପରି ପଡ଼ିଥାଏ। ଛୋଟ ଛୋଟ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ, ଛୋଟ ଚଢ଼େଇ ବସା, ଝଡ଼ ବାତ୍ୟାରେ, ଅନ୍ଧାରରେ, ଧୂଳିଝଡ଼ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥା’ନ୍ତି। କେବେ କେବେ ଦିନରେ ରାତି ପରି ଅନ୍ଧାର ମାଡ଼ି ଆସେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ରାତିଦିନ ସମାନ ହୋଇଯାଏ। ଏପରି ଜଣାଯାଏ ଯେ ଆଉ ସକାଳ ହେବ ଦୁଃଖରେ ସୁଖର ଏହି କିରଣ ଟିକକ ନୂଆ ଜୀବନ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରେମର ଆହ୍ୱାନ।

(ii) वह चले झोंके कि काँपे
भीम कायाबान भूधर,
जड़ समेत उखड़ – पुखड़ कर
गिर पड़े, टूटे बिटप बर।

हाय तिनकों से बिनिर्मित
घोंसलों पर क्या न बीती!

डगमगाए जब कि कंकड़,
ईंट, पत्थर के महल – घर

बोल आशा के बिहंगम,
किस जगह पर तू छिपा था,
जो गगन पर चढ़ उठाता
गर्ब से निज बक्ष फिर-फिर!

नीड़ का निर्माण फिर-फिर
नेह का आह्वान फिर-फिर।

ୱହ୍ ଚଲେ ଝୋକେ କି କାଁପେ
ଭୀମ୍ କାୟାବାନ୍ ଭୂଧର୍,
ଜଡ଼ ସମେତ ଉଖଡ଼-ପୁଖଡ଼୍ କର୍
ଗିର୍ ପଡ଼େ, ଟୁଟେ ବିଟପ୍ ବର୍।

ହାୟ ତିନ୍‌ ସେ ବିନିର୍ମିତ
ଘୋସଲୌ ପର୍ କ୍ୟା ନ ବୀତୀ!

ଡଗମଗାଏ ଜବ୍ କି କଂକଡ଼,
ଇଁଟ୍, ପହର କେ ମହଲ୍-ଘର୍।

ବୋଲ୍ ଆଶା କେ ବିହଂଗମ୍,
କିସ୍ ଜଗହ ପର୍ ତୂ ଛିପା ଥା,
ଜୋ ଗଗନ୍ ପର୍ ଚଢୁ ଉଠାତା
ଗର୍ବ ସେ ନିଜ ବକ୍ଷ ଫିର-ଫିର!

ନୀଡ଼୍ କା ନିର୍ମାଣ୍ ଫିର୍-ଫିର୍,
ନେହ କା ଆହ୍ଵାନ ଫିର୍-ଫିର୍।

हिन्दी व्याख्या:
जब बड़े तूफान से पृथ्वी काँप उठती है, बड़े बड़े पेड़ उखड़कर पृथ्वी पर गिर जाते हैं तो उस पेड़ पर तिनकों से बनी घोंसले का क्या हाल हुआ न होगा। बड़े बड़े मकान जो ईंट-पत्थर से बने होते हैं वे भी ढह जाते हैं। उस समय एक छोटी सी चिड़िया नये जीवन की आशा के साथ आसमान पर चढ़ जाती है। वह बिपत्ति नहीं डरती। चाहे जो भी हो जाए, वह नीड़ का निर्माण फिर से जरूर करेगी। वह कभी भी हार नहीं मानेगी।
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ ତୋଫାନରେ ପୃଥ୍ବୀ ଥରିଉଠେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଉପୁଡ଼ି ପଡ଼େ, ଡାଳରେ ଥ‌ିବା ବସାଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ କେଉଁଠି ପଡ଼େ ତାହାର ଠିକଣା ନାହିଁ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଘର ଯାହା ଇଟା ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ତାହା ମଧ୍ୟ ଚୁରମାର୍ ହୋଇଯାଏ। ସେ ସମୟରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଚଢ଼େଇଟି ନୂଆ ଜୀବନର ଆଶା ନେଇ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବୁଲେ। ସେ ବିପଦକୁ ଖାତିର କରେ ନାହିଁ। ଯାହାହେଉ ପଛେ ସେ ପୁଣି ଥରେ ବସା ବାନ୍ଧିବ।

(iii) क्रुद्ध नभ के बज्रदंतों
में उषा है मुस्कुराती,
घोर गर्जन – भय गगन के
कंठ से खग – पंक्ति गाती।

एक चिड़िया चोंच में तिनका
लिए जो जा रही है,
वह सहज में ही पवन
उंचास को नीचा दिखाती!

नाश के दुख से कभी
दबता नहीं निर्माण का सुख
प्रलय की निस्तब्धता से
सृष्टि का नब गान फिर-फिर!

नीड़ का निर्माण फिर-फिर
नेह का आह्वान फिर फिर।

କ୍ରୁଦ୍ଧ ନଭ୍ କେ ବଜ୍ରଦଂର୍ଡୋ
ମେଁ ଉଷା ହୈ ମୁସ୍କୁ ରାତୀ,
ଘୋର ଗର୍ଜନ-ମୟ ଗଗନ୍ କେ
କଂଠ ସେ ଖଗ-ପଂକ୍ତି ଗାତୀ।

ଏକ ଚିଡ଼ିୟା ଚୌଚ ମେଁ ତିନ୍‌ ଲିଏ
ଜୋ ଜା ରହୀ ହୈ,
ଗୃହ ସହଜ ମେଁ ହୀ ପନ
ଉଁଚାସ କୋ ନୀଚା ଦିଖାତୀ!

ନାଈ କେ ଦୁଖ ସେ କଭୀ
ଦବତା ନହୀ ନିର୍ମାଣ୍ କା ସୁଖ୍
ପ୍ରଲୟ କୀ ନିସ୍ତବ୍ଧତା ସେ
ସୃଷ୍ଟି କା ନୱେ ଗାନ୍ ଫିର୍-ଫିର୍!

ନୀଡ଼୍ କା ନିର୍ମାଣ୍ ଫିର୍-ଫିର୍
ନେହ କା ଆହ୍ଵାନ ଫିର୍-ଫିର୍।

हिन्दी व्याख्या:
आकाश के बड़े बड़े दाँतों (बज्रपात, आँथी, तूफान, घने बादल आदि) से ऊषा मुस्कुराती है। जब बादल गरजते हैं तब चिड़िया चहचहाती है। तेज हवा के भीतर चिड़िया चोंच में तिनका लेकर उड़ जाती है। बह उनचास पवन की भी परवाह नहीं करती। नाश से दुःख तो होता है। लेकिन उस दुःख को निर्माण का सुख दबा देता है। उसे नीचा दिखा देता है। प्रलय होता है। उसके चारों ओर सन्नाटा छा जाता है। लेकिन फिर से तभी सृष्टि के गीत भी बार बार गाए जाते हैं। प्राणी मरता नहीं, जीता है। इसी जीने को जीवन कहते हैं।

ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ:
ଓଡ଼ିଆ ଅନୁବାଦ ଆକାଶର ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ (ବଜ୍ରପାତ, ଝଡ଼, ବାତ୍ୟା, କଳାହାଣ୍ଡିଆ ମେଘ) ଦେଖ୍ କରି ଉଷା ମୁରୁକିହସା ମାରୁଥାଏ। ଯେଉଁ ସମୟରେ ଘଡ଼ଘଡ଼ି ମାରୁଥାଏ ସେହି ସମୟରେ ଚଢ଼େଇ ଚେଁ ଚେଁ କରୁଥାଏ। ଜୋର ପବନ ବହୁଥ‌ିବା ସମୟରେ ଚଢ଼େଇ ତା’ ଥଣ୍ଟରେ ଶୁଖୁଲା କାଠି ବା ଘାସ ଖଣ୍ଡେ ଧରି ଉଡ଼ିଯାଏ। ସେ ଅଣଚାସ ପବନକୁ ଭୟ କରେ ନାହିଁ। ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ନିର୍ମାଣର ସୁଖ ଦାବି ଦିଏ। ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ତାହା ଚାରିପଟେ ନିସ୍ତବ୍ଧ ଛାଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ନୂଆ ସୃଷ୍ଟିରେ ଗୀତ ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଗାଆନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀ ମରେ ନାହିଁ। ସେ ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ ନିଅ। ଏହିପରି ବଞ୍ଚିବାକୁ ହିଁ ଜୀବନ କୁହାଯାଏ।

शबनार: (ଶରାର୍ଥି)

नीड़ – घोंसला (ସ୍ନେହ)।

आह्वान – बुलावा (ଆକାଶ)।

सहसा – अचानक (ପ୍ରକାର)।

निशा – रात (ସକାଳ)।

भीत – डराहुआ (ଉପଦ୍ରବ)।

प्राची – पूर्व दिशा (ସକାଳ)।

नेह – स्नेह (ସ୍ନେହ)।

नभ – आकाश (ଆକାଶ)।

भाँति – प्रकार (ପ୍ରକାର)।

सबेरा – सुबह (ସକାଳ)।

उत्पात – उपद्रव (ଉପଦ୍ରବ)।

उषा – प्रातः (ସକାଳ)।

कण-कण – चारों ओर (ଚାରିଆଡ଼)।

मोहिनी – आकर्षक (ଆକର୍ଷକ)।

भीम कायावन – बड़े शरीर वाले (ଭୀମକାୟ ଶରୀର)

भूधर – पहाड़ (ପାହାଡ଼)।

उखड़-पुखड़ – उखड़ना (ଉପୁଡ଼ିପଡ଼ିବା)।

विटप – पेड़ (ଗଛ)।

तिनकों से – सूखे घास (ଶୁଖୁଲା ଘାସକାଠି)।

कंकड़ – पत्थर (ପଥର)।

विहंगम – पक्षी (ପକ୍ଷୀ)।

कुद्ध – नाराज (ଦୁଃଖୀ)।

मुस्कुराती – मुस्काती (ମୁରୁକି ହସି)।

चोंच – चोंच (ମୁରୁକି ହସି)।

नाश – नष्ट (ନଷ୍ଟ)।

निस्तब्धता – नीरगता (ନୀରବତା)।

समेत – सहित (ସହିତ)।

मुस्कान – मृदुहास (ମୃଦୁହସ)।

जड़ – मूल (ମୂଳ)।

टूरे – टूट गए (ଭାଙ୍ଗିଗଲେ)।

वर – श्रेष्ठ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ)।

विनिर्मित – बना हुआ (ତିଆରି ହୋଇଥ‌ିବା)।

डग मगाए – हिल गए (ହଲିଗଲେ)।

गगन – आसमान (ଆକାଶ )।

बज्र – केठोर ( କଠୋର)।

खग-पंक्ति- पक्षियों की कतार (ପଷ୍ ଙ୍କରଧାଡ଼ି)

सहज – आसान (ସହଜ)।

उनचास पवन – बड़े जोर का (ତୁଫାନ)।

प्रलय – नाश (ନଷ୍ଟ)।

कवि परिचय

बच्चन का जन्म सन् 1907 में इलाहाबाद में हुआ था। उनकी अंग्रेजी की उच्चशिक्षा इलाहाबाद तथा कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय (इंलैण्ड) में हुई। वे कुछ दिन अध्यापक हुए, आकाशवाणी में काम किय फिर विदेश विभाग में हिन्दी सलाहकार रहे। बचपन से ही बच्चन जी की रुचि कविता लिखने की थी। उनकी कविताओं में जीवन का, जीने के लिए किये जाने वाले नाना कायों का वर्णन हुआ है। इन्होंने जीवन को अत्यंत महत्व दिया। इस कविता में भी जीवन को हरपल जीने की प्रेरणा दी गई है। विपत्तियों में निडर होकर लड़ते रहने को उत्साहित किया गया है। इनकी अनेक रचनाएँ हैं जिन में से ‘दो चट्टानों के लिए’ उन्हें साहित्य अकादमी की ओर से पुरष्कृत किया गया था। सन् 1976 में उन्हें पद्मभूषण की उपाधि से भी सम्मानित किया गया।

Odisha State Board BSE Odisha 10th Class Life Science Notes Chapter 2 ଶ୍ବସନ will enable students to study smartly.

BSE Odisha Class 10 Life Science Notes Chapter 2 ଶ୍ବସନ

प्रश्न और अभ्यास (ପ୍ରଶ୍ନ ଔର୍ ଅଭ୍ୟାସ)

→ଉପକ୍ରମ (Introduction) :
ଜୀବକୋଷରେ ଖାଦ୍ୟର ଜାରଣ ହୋଇ ସେଥୁ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୁଏ । ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଚାଲୁରଖିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ । ଯେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଶ୍ବସନ କୁହାଯାଏ ।

→ଶ୍ୱସନ (Respiration) :

• ଶ୍ୱସନ ପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନ ଆବଶ୍ୟକ । ବେଳେବେଳେ ଏହାର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ବସନ ଘଟିଥାଏ ।
• ଗ୍ଲା କୋଜ୍ ଏକ ଛଅ ଅଙ୍ଗାରକ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୌଗିକ । ଏହାର ଗାଠନିକ ଅଣୁ ସଂକେତ C₆H₂O₂ ଅଟେ ।
• ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ ଅଣୁ ଭାଙ୍ଗି ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO₂), ଜଳ (H₂O) ଓ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।
• ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଶକ୍ତି ମୋଚିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଶ୍ବସନ ଏକ ଅପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ ।
• କୋଷ ଜୀବକରେ ଗ୍ଲା କୋଜ ଅଣୁର ବିଘଟନ ଘଟି ପ୍ରଥମେ ଏହା ତିନି କାର୍ବନବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଓ ଏହା ସବୁ ପ୍ରକାର ଶ୍ବସନର ପ୍ରଥମ ସୋପାନ ଅଟେ ।
• ଅମ୍ଳଜାନର ଉପସ୍ଥିତିରେ ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଜଳ ସହ ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
• ଅମ୍ଳଜାନର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ବା ଅଭାବରେ ଏଥୁରୁ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦ ସହ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।

→ଶ୍ଵାସନର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Respiration) :
1.ଶ୍ଵାସନରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ ଭଳି ସରଳ ଖାଦ୍ୟ ଜାରିତ ହୋଇ ବ୍ୟବହାରକ୍ଷମ ଶକ୍ତି ATP ହେବା ସହିତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ।
2.ଶ୍ଵାସନ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର; ଯଥା-
(a) ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Aerobic Respiration)
(b) ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Anaerobic Respiration)
ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ହେଉଥ‌ିବା ଶ୍ୱସନକୁ ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ହେଉଥ‌ିବା ଶ୍ବସନକୁ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ଵାସନ କୁହାଯାଏ ।
3.ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ଵାସନରେ ଅଧ୍ଵକ ଶକ୍ତି ମିଳୁଥିବାବେଳେ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ଵାସନରେ କମ୍ ଶକ୍ତି ମିଳିଥାଏ

→କୋଷୀୟ ଶ୍ବସନ :
1. ଖାଦ୍ୟର ଜାରଣ, ଶକ୍ତିମୋଚନ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗମନ ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ କୋଷରେ ସଧୂ ହୁଏ । କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ରସାୟନ ରୂପେ -କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଗ୍ଲୁକୋଜ ଅଣୁକୁ ବିବେଚନା କରାଯାଇଥାଏ । ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ ଜାରଣଦ୍ବାରା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ନିର୍ଗତ ହେବା ସହିତ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବିଜାରିତ ଅଣୁ ଓ ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା ତିଆରି ହୁଏ ।

2. କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ତିନି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଘଟିଥାଏ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା : ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis), ସାଇଟ୍ରିକ୍ (Cytric Acid Cycle) 3 6mg? Aña?? °| (Electron Transport System) 1.

→କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ଆଧାର :

• କୋଷ ଭିତରେ କୋଷଜୀବକ ଥାଏ ଓ ଏହା କୋଷଝିଲ୍ଲୀଦ୍ଵାରା ଆବୃତ ହୋଇଥାଏ ।
• କୋଷଜୀବକରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗିକା, ଏନ୍‌ଜାଇମ୍, ପୋଷକ ଅଣୁ ଇତ୍ୟାଦି ଥାଏ ଓ ଏଥ‌ିରେ ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ । ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଅଙ୍ଗିକା ଦ୍ବିସ୍ତରୀୟ ଝିଲ୍ଲୀଦ୍ଵାରା ଆବୃତ । ଏହା ଭିତରେ ଥିବା ରସପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶକୁ ମାଟ୍ରିକ୍ସ କୁହାଯାଏ ।
• ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ ଅମ୍ଳ, ଏନ୍‌ଜାଇମ୍, ଲିପିଡ୍, ପ୍ରୋଟିନ୍ ଅଣୁ ଇତ୍ୟାଦି ଥାଏ । ଦ୍ବିସ୍ତରୀୟ ଝିଲ୍ଲୀର ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀ ମାଟ୍ରିକ୍ସ ଭିତରକୁ ଭାଙ୍ଗ ହୋଇ ପଶି ଆସିଥାଏ । ଏଭଳି ଭାଙ୍ଗକୁ କ୍ରିଷ୍ଟି (Cristae) କୁହାଯାଏ ।

→ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ | (Glycolysis) :

• କୋଷର କୋଷଜୀବକରେ ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗ୍ଲୁକୋଜର ବିଘଟନ ଦୁଇଟି ସୋପାନରେ ହୋଇଥାଏ ।
• ପ୍ରଥମ ସୋପାନରେ 6- କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଗୁକୋଜ ଅଣୁ ଏଟିପି ଗ୍ରହଣ କରି ଉଦ୍ଦୀପିତ ହେବାଦ୍ଵାରା ଦୁଇଟି 3- କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ସରଳ ଶର୍କରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ ।
• ଦ୍ଵିତୀୟ ସୋପାନରେ ପ୍ରତି 3- କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଶର୍କରା ଜୈବ ରାସାୟନିକ କ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ନାମିତ ଏକ 3- କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଜୈବିକ ଅମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
• ଏହି ସୋପାନରେ ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା ATP ଏବଂ ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ବିଜାରିତ ସହକାରକ ନିକୋଟିମାଇଡ୍ ଏଡ଼େନାଇନ୍ ଡାଇନ୍ୟୁକ୍ଲିଟୋଇଡ୍ ବା NADH₂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

• କୋଷ ପରିବେଶରେ ଅମ୍ଳଜାନର ମାତ୍ରା ଅନୁଯାୟୀ ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ କ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ ।
• ଅମ୍ଳଜାନ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଇଷ୍ଟ ଭଳି ଅଣୁଜୀବ କୋଷରେ ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ 2-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଇଥାନଲ୍ ବା ସୁରାସାରରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଏହି କ୍ରିୟାରେ ଏକ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୁଏ । ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ସୁରାସାର କିଣ୍ବନ କୁହାଯାଏ ।
• ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରେ ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ 3-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଲାକଟିକ୍ ଅମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଏହା ପେଶୀ କୋଷରେ ଘଟିଥାଏ । ଫଳରେ ସମୟ ସମୟରେ ମାଂସପେଶୀ ସଂକୋଚନ ହୋଇଯାଏ ।
• ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜୈବ ରାସାୟନିକ କ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହେବା ସହିତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଜଳ ନିର୍ଗତ କରିଥାଏ । ଏହାକୁ ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ଵାସନ କୁହାଯାଏ ।

→ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଚକ୍ର | (Citric acid cycle) :

1.ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ମାଟ୍ରିକ୍ସରେ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂଗଠିତ ହୋଇଥାଏ ।
2.ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ରରେ ଭାଗ ନିଏ ।
3. ଏହା ଦୁଇ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ

4.ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ମାଟ୍ରିକ୍ସରେ ଥିବା ଏନ୍‌ଜାଇମ୍‌ଦ୍ୱାରା ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ 2- କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ସକ୍ରିୟ ଅଣୁରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ନିର୍ଗତ ହୁଏ
5.ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ NADH₂ ସଂଶ୍ଳେଷିତ ହୋଇଥାଏ ।
6.ଦ୍ବିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ରର ଗ୍ରାହକ ଅଣୁ, 4- କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଅଜ୍ଵାଲୋଏସେଟିକ୍ ଅମ୍ଳ 2-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ସକ୍ରିୟ ଅଣୁକୁ ଗ୍ରହଣ କରି 6- କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
7. ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ରାକାରରେ ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ ଅମ୍ଳରେ ପରବର୍ତ୍ତିତ ହେବା ସହିତ ଶେଷରେ ଗ୍ରାହକ ଅଣୁ OAA କୁ ପୁନରୁତ୍ପାଦନ କରାଏ । ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ନିର୍ଗତ ହେବା ସହିତ ବିଜାରିତ ସହକାରକ NADH₂ FADH₂ ଓ ATP ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

→ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (Electron Transport System) :

1.ଇଲେକଟ୍ରନ୍‌ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀରେ ରହିଥାଏ । ସଂସ୍ଥାଟି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୋଟନ୍ ଓ ଇଲେକଟ୍ରନ୍ ବାହକ ଅଣୁଦ୍ବାରା ଗଢ଼ା । ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ଓ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ରରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିବା ସହକାରକ NADH₂ ଓ FADH₂ ଅଣୁର ଏହି ସଂସ୍ଥାଦ୍ୱାରା ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ମୋଚିତ ଶକ୍ତିରୁ ATP ତିଆରି ହୁଏ ।

→ଜୀବଶ୍ବସନ :

• ଜୀବ ଗ୍ରହଣ କରୁଥ‌ିବା ଜୈବିକ ପୋଷକ ଶରୀରରେ ସରଳୀକୃତ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷକୁ ଯାଇଥାଏ ।
• ମଣିଷ ଶରୀରରେ ଏହା ପାଚକ ପ୍ରଣାଳୀ ଓ ଉଭିଦ ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷ ବା କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୋଷରେ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ସରଳକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଘଟିଥାଏ ।
• ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଶରୀରରେ ହେଉଥିବା ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ କ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହୃତ ଅମ୍ଳଜାନର ଯୋଗାଣ ।
• ଜୀବ ପରିବେଶରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ।
• ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣରେ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ ।

→ଉଭିଦ ଶ୍ବସନ :

• ଉଭିଦ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପରିବେଶରୁ ବାୟୁରେ ଥ‌ିବା ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ।
• ନିମ୍ନମାନର ପତ୍ରବିହୀନ ଉଭିଦ ନିଜ ଶରୀରର ଉପରିସ୍ଥ କୋଷ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବେଶରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ବାୟୁ ସିଧାସଳଖ ବିସରଣଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ।
• ପତ୍ରଯୁକ୍ତ ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦ ପତ୍ରରେ ରହିଥ‌ିବା ସ୍ତୋମ୍ ବା ଷ୍ଟୋମାଟା ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବେଶରୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ।
• ଦିନବେଳେ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ସମୟରେ ପତ୍ର ଷ୍ଟେମାଟା ବାଟେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ରହଣ କରେ ।
• ଏହି ସମୟରେ ଉଭିଦରେ କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନରେ ବାହାରୁଥିବା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଯାଏ ।
• ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣରେ ବାହାରୁଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ ଶ୍ବସନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ଷ୍ଟେମାଟା ମାଧ୍ୟମରେ ଗୃହିତ ହୋଇଥ‌ିବା ଅମ୍ଳଜାନ ଗୋଟିଏ କୋଷରୁ ଅନ୍ୟ କୋଷକୁ ବିସରିତ ହୋଇ ଗଛର ଡାଳ, ପତ୍ର, ଫୁଲ, ଫଳ ଆଦି ଅଙ୍ଗରେ ରହିଥ‌ିବା ସମସ୍ତ କୋଷ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ ।

→ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶ୍ବସନ :

• ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ।
• ଏକକୋଷୀ, ଛିଦ୍ରାଳ ଓ ହାଇଡ୍ରାଜାତୀୟ ପ୍ରାଣୀର ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନକୁ ସିଧାସଳଖ ବିସ୍ମରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି ।
• ଜିଆ, ଜୋକ ଓ ବେଙ୍ଗ ଚର୍ମଦ୍ଵାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରିପାରନ୍ତି । ଓଦାଚର୍ମ ବାଟଦେଇ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ମୁକ୍ତ ଅମ୍ଳଜାନ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ଶ୍ଵାସନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
• ବେଙ୍ଗ ମୁଖଗହ୍ଵର ଓ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରା ମଧ୍ୟ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରେ । ‘ଶୀତସୁପ୍ତି’ ସମୟରେ ବେଙ୍ଗ ଚର୍ମଦ୍ବାରା ହିଁ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା
• ଅସରପା ପରି କୀଟପତଙ୍ଗମାନଙ୍କର ଶ୍ଵାସରନ୍ଧ୍ର ମଧ୍ୟଦେଇ ଅମ୍ଳଜାନ ଶରୀର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ।
• କଙ୍କଡ଼ା, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି, ଗେଣ୍ଡା, ଶାମୁକା ଗାଲିଦ୍ଵାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ।
• ସାପ, ପାରା, ବତକ, ବାଦୁଡ଼ି, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରା ହୋଇଥାଏ ।
• କଇଁଛ, କୁମ୍ଭୀର, ତିମି ପାଣିରେ ରହୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ଦ୍ୱାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ।
• ବେଙ୍ଗର ଲାର୍ଭା ବା ଶୂକାବସ୍ଥା (ବେଙ୍ଗଫୁଲା) ଓ ମାଛ ଗାଲିଦ୍ୱାରା ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା କରିଥା’ନ୍ତି ।

→ଜୈବିକ ଜାରଣ (Biological oxidation) :

• ଅମ୍ଳଜାନ ଦହନର ସହାୟକ ଓ ଦହନ ସମୟରେ ତାପଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ଜୀବ ଶରୀରରେ ଏଭଳି ଦହନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଜୈବିକ ଜାରଣ କୁହାଯାଏ ।
• ଜୀବକୋଷରେ କୋଷଜୀବକ ଓ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ ଜୈବିକ ଜାରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ରହିଥାଏ ।
• ଏଗୁଡ଼ିକର ସହଯୋଗରେ ଜୈବରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ବାରା ଖାଦ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଏହି ଶକ୍ତି ATP ଅଣୁରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ରହିଥାଏ । ତେଣୁ ଜୀବକୋଷରେ ATP କୁ ଶକ୍ତିମୁଦ୍ରା ଓ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର କୁହାଯାଏ ।
• ଶ୍ଵାସନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶକ୍ତି ATP ଗଠନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ADPରେ ଗୋଟିଏ ଫସ୍‌ଫେଟ୍ ଅଣୁ (Pi) ମିଶିଲେ  କୋଷର ବିଭିନ୍ନ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ATP ଭାଗନିଏ ।
• ଗୋଟିଏ ATP ଅଣୁ ଭାଙ୍ଗି ADP ଓ Pi ରେ ପରିଣତ ହେଲେ 30.5 କିଲୋ ଜୁଲ୍ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୁଏ । ପେଶୀର ସଂକୋଚନ, ପୁଷ୍ଟିସାର ସଂଶ୍ଳେଷଣ, ସ୍ନାୟବିକ ଆବେଗ ସଞ୍ଚରଣ ଭଳି ସମସ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ATP ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ।

ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟାରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ : ଉଭିଦରେ ଷ୍ଟୋମାଟା ଦେଇ ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଶରୀରରେ ଏଥ‌ିପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ରହିଛି ।

→ମଣିଷର ଶ୍ଵାସତନ୍ତ୍ର (Human Respiratory System) :
1.ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଶ୍ୱାସତନ୍ତ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଯଥା- ନାସାରନ୍ଧ୍ର, ନାସାପଥ, ଗ୍ରସନୀ, ଶ୍ଵାସନଳୀ, ଶ୍ଵାସନଳିକା ଓ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ ।

→ନାସାରନ୍ଧ୍ର (Nostril) :

• ପାଟି ଉପରେ ଓ ନାକର ନିମ୍ନଦେଶରେ ଶ୍ୱାସପଥର ଦ୍ଵାରଭାବେ ଦୁଇଟି ନାସାରନ୍ଧ୍ର (ନାକପୁଡ଼ା) ରହିଥାଏ ।
• ଏଠାରୁ ଶ୍ଵାସପଥ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ ଓ ଏହା ବାୟୁ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ।
• ନାକରନ୍ଧ୍ର ବା ନାକପୁଡ଼ା ଦୁଇଟିର ଅଗ୍ରଭାଗ ଉପାସ୍ଥିଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ।

→ନାସାପଥ (Nasal cavity) :

• ଶ୍ଵାସ ପଥର ପ୍ର ଥମ ଭର ନାସାପଥ ନାମରେ ନାମିତ ଅଟେ ।
• ଏକ ଯୋଡ଼ା ନାସାପଥ ଉପାସ୍ଥି ନିର୍ମିତ ପଟିଦ୍ଵାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଥାଏ ।
• ବାହ୍ୟ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦେଇ ବାହାରୁ ବାୟୁ ନାସାପଥ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ । ନାସା ପଥ ଗ୍ର ସନୀ ପ୍ରବେଶ କରେ ।
• ଧୂଳି କଣା ଓ ଜୀବାଣୁ ଶ୍ଳେଷ୍ମକ ଝିଲ୍ଲୀରେ ଲାଗିଯାଆନ୍ତି ।

→ଗ୍ରସନୀ (Pharynx) :

• ଗ୍ରସନୀ ଏକ ପେଶୀବହୁଳ ନଳୀ ଓ ହୋଇ ଶ୍ଵାସନଳୀ ଓ ଖାଦ୍ୟନଳୀର ଏହା ନାସାପଥର ଶେଷଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ଆରମ୍ଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ ।
• ନାସାପଥ ନିକଟରେ ଥ‌ିବା ଗ୍ରସନୀର ଅଂଶକୁ ନାସା-ଗ୍ରସନୀ ଏବଂ ମୁଖଗହ୍ଵର ନିକଟରେ ଥ‌ିବା ଅଂଶକୁ ମୁଖ- ଗ୍ରସନୀ କୁହାଯାଏ ।
• ଗ୍ରସନୀର ପଛ କାନ୍ଥରେ ଏକଯୋଡ଼ା ଟନ୍‌ସିଲ୍ ରହିଥାଏ । ଏହା ଏକ ଲସିକାଭ ଅଙ୍ଗ ଅଟେ ।
• ଗ୍ରସନୀର ଶେଷଭାଗରୁ ଖାଦ୍ୟନଳୀ ଓ ଶ୍ଵାସନଳୀ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ । ଶ୍ଵାସନଳୀର ଦ୍ୱାରକୁ ଗ୍ଲଟିସ୍ ଓ ଖାଦ୍ୟନଳୀର ଦ୍ଵାରକୁ ଗଲେଟ୍ କୁହାଯାଏ ।
• ଶ୍ଵାସନଳୀର ଦ୍ଵାର ଅଧ୍ୱଜିହ୍ଵା ନାମକ ଏକ ପରଦାଦ୍ଵାରା ବନ୍ଦରହେ । କିନ୍ତୁ ଖାଦ୍ୟନଳୀର ଦ୍ଵାରରେ କୌଣସି ପ୍ରକାର କପାଟିକା ନଥାଏ ।
• ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବା ସମୟରେ ଶ୍ଵାସନଳୀର ଦ୍ବାର ଅଧ୍ୱଜିହ୍ବାଦ୍ଵାରା ବନ୍ଦ ରହୁଥ‌ିବାରୁ ଖାଦ୍ୟ ଶ୍ଵାସନଳୀ ମଧ୍ଯରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ ନାହିଁ ।
• ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଶ୍ଵାସନଳୀର ଦ୍ଵାର ଖୋଲା ରହୁଥିବାରୁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ ।

→ଶ୍ଵାସନଳୀ (Trachea) :

1.ଶ୍ଵାସନଳୀର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ୱରପେଟିକା ରହିଥାଏ ।
2.ଏଥିରେ ଥ‌ିବା ସରୁ ସରୁ ସୂତା ପରି ସ୍ଵରତନ୍ତ୍ରୀ ବା ଭୋକାଲ କର୍ଡ଼ର କମ୍ପନଦ୍ୱାରା ଧ୍ଵନି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
3.ଶ୍ଵାସନଳୀ ଦୁଇ ବ୍ରୋକାଇ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ପଟର ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଟର ବ୍ରେନ୍‌କସ୍ ଅନେକ ଶାଖା ପ୍ରଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ଵାସନଳିକା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଵାସନଳିକା କୋଟରିକାକୁ ଖୋଲିଥାଏ ।

ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଚାରିପଟେ ରହିଥାଏ ପ୍ଲରାଲ୍ କେଭିଟି । ଏହା ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଆବରଣକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ଭିତର ପଟର ଆବରଣଟି ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଆବୃତ କରି ରଖୁବାବେଳେ ବାହ୍ୟ ଆବରଣଟି ବକ୍ଷଗହ୍ଵର ଓ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦାର ଭିତର ପଟକୁ ଲାଗିକରି ରହିଥାଏ । ଗହ୍ଵର ଭିତରେ ଥିବା ରସ ଆବରଣ ଦୁଇଟିକୁ ପିଛିଳ କରି ରଖିଥାଏ । ଏହି ବାୟୁରୋଧୀ ଗହ୍ଵରର ଚାପ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ଠାରୁ ପ୍ରାୟ 3-4mm Hg କମ୍ ଥାଏ । ଏହା ପ୍ରଶ୍ଵାସବେଳେ କୋଟରିକାମାନଙ୍କ ଭିତରେ ବାୟୁ ଭର୍ତ୍ତି ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

→ଫୁସଫୁସ (Lungs) :

• ବକ୍ଷଗହ୍ଵର ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ରହିଥାଏ । ଏହା ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ।
• ଏହା ସ୍ପଞ୍ଜ ପରି ନରମ ଅଟେ । ଏହା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଆବରଣଦ୍ବାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ ।
• ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଧମନୀଦ୍ୱାରା ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌କୁ ଆସିଥାଏ ଏବଂ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଶିରା ଦେଇ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ଫେରିଥାଏ ।

→ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା (Respiration) :

ଏହା ତିନୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ହୋଇଥାଏ; ଯଥା-

1. ସଂବାତନ,
2. ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ,
3. ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ ।

→ସଂବାତନ (Ventilation)

1. ସଂବାତନ ଦୁଇ ପର୍ଯ୍ୟାୟବିଶିଷ୍ଟ ଅଟେ; ଯଥା- ପ୍ରଶ୍ଵାସ ଓ ନିଃଶ୍ଵାସ ।
2. ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟକୁ ବାୟୁର ପ୍ରବେଶକୁ ପ୍ରଶ୍ଵାସ ଓ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରୁ ବାୟୁର ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ନିଃଶ୍ଵାସ କୁହାଯାଏ ।
3. ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ଵାସ ଓ ନିଃଶ୍ଵାସ ହାର ମିନିଟ୍‌କୁ ପ୍ରାୟ 15 ରୁ 20 ଥର ଅଟେ ।
4. ବୃକ୍ଷଗହ୍ଵର ଏକ ଫମ୍ପା ପବନ-ନିରୋଧୀ କୋଠରୀ ଅଟେ । ଏହାର ଆଗପଟ ଷ୍ଟର୍‌ନମ୍ ଦ୍ଵାରା, ପଛପଟ
5. ମେରୁଦଣ୍ଡଦ୍ୱାରା, ଦୁଇପଟ ପଞ୍ଜରା ହାଡ଼ ଓ ଅନ୍ତଃ-ପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀଦ୍ଵାରା ଏବଂ ତଳପଟ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦାଦ୍ଵାରା ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିଥାଏ ।
6. ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଏକ ଗମ୍ବୁଜ ଆକାରର, ପେଶୀବହୁଳ ପଟ୍ଟ ଅଟେ । ଏହା ଆମର ବକ୍ଷଗହ୍ଵର ଏବଂ ଉଦରଗହ୍ବରକୁ ପୃଥକ୍ କରିରଖୁଥାଏ ।

→ପ୍ରଶ୍ଵାସ (Inspiration) :

• ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟକୁ ବାୟୁର ପ୍ରବେଶକୁ ପ୍ରଶ୍ଵାସ କୁହାଯାଏ ।
• ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟା ସମୟରେ ଅନ୍ତଃପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀ, ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଓ ଉଦରୀୟ ମାଂସପେଶୀ’ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ନରିଥନନ୍ତି
• ପ୍ରଶ୍ଵାସ ସମୟରେ ଅନ୍ତଃପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀର ସଂକୋଚନ ଓ ଉଦରୀୟ ମାଂସପେଶୀର ଶିଙ୍ଖଳନ ଘଟିଥାଏ । ଫଳସ୍ବରୂପ ଗମ୍ବୁଜାକାର ମଧ୍ଧଚ୍ଛଦା ସଳଖ ବା ସମତଳ ହୋଇଥାଏ ଓ ପଞ୍ଜରାହାଡ଼ ଆଗକୁ ଉଠିଆସେ ।
• ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମୟରେ ବକ୍ଷଗହ୍ଵରର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ 20% ବୃଦ୍ଧିପାଏ ଏବଂ ବକ୍ଷଗହ୍ଵର ଓ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଥିବା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ । ଏହା ଏକ ସକ୍ରିୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ ।

→ନିଃଶ୍ଵାସ (Expiration):

• ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରୁ ବାୟୁର ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ନିଃଶ୍ଵାସ କୁହାଯାଏ ।
• ଏହା ଏକ ଶିଥୁଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ । ଏହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଓ ଅନ୍ତଃପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀର ଶିଥୁନ ଘଟିବା ସହ ଉଦରୀୟ ମାଂସପେଶୀର ସଂକୋଚନ ଘଟିଥାଏ ।
• ପଞ୍ଜରା ହାଡ଼ ପୂର୍ବ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରି ଆସେ ଓ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ପୁଣି ଗମ୍ବୁଜାକାର ହୋଇଥାଏ ।
• ବକ୍ଷଗହ୍ବରର ଆକାର ହ୍ରାସ ପାଏ ଓ ଏହା ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ଉପରେ ଚାପ ପକାଏ, ତେଣୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟରୁ ବାୟୁ ବାହାରକୁ ଚ।ଲଆପୋ

→ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ (Gaseous Exchange) :

1. ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ ମଧ୍ୟକୁ ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ କଲାପରେ ଏଥିରେ ଥ‌ିବା କୋଟରିକାଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ସାଧାରଣତଃ ବାହାର ବାୟୁରେ ଅମ୍ଳଜାନର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧୂକ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ସାନ୍ଦ୍ରତା କମ୍ ରହିଥାଏ ।
2. ଏହି ସମୟରେ କୋଟରିକାକୁ ଘେରି ରହିଥ‌ିବା ରକ୍ତଜାଲକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥ‌ିବା ରକ୍ତରେ ଅମ୍ଳଜାନର ସାନ୍ଦ୍ରତା କମ୍ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧିକ ରହିଥାଏ ।
3. କୋଟରିକା ମଧ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ଠ, ଓ CO₂ ଗ୍ୟାସ୍ ଓ ରକ୍ତଜାଲକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଠ, ଓ CO₂ ଗ୍ୟାସ୍ ମଧ୍ୟରେ ସାନ୍ଦ୍ରତାରେ ଭିନ୍ନତା ଥାଏ । ଏଥ୍ଗୁଁ କୋଟରିକା ମଧ୍ୟସ୍ଥ ବାୟୁ ଓ ରକ୍ତଜାଲକରେ ପ୍ରବାହିତ ରକ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ବାରା ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ବିନିମୟ ଘଟିଥାଏ ।
4. ଅମ୍ଳଜାନ, ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ କୋଟରିକାରୁ ରକ୍ତ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ରକ୍ତମଧ୍ୟରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ କୋଟରିକା ମଧ୍ୟକୁ ବାହାରି ଆସେ ।

→ଗ୍ୟାସ ପରିବହନ Gas transportation) :

• ରକ୍ତର ଲୋହିତ କଣିକା (RBC)ରେ ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଥାଏ । ଏହା ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣକରି ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍‌ରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ ।
• କୋଷ ନିକଟରେ ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଭାଙ୍ଗି ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ । ଏହି ଅମ୍ଳଜାନ କୋଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ କୋଷମାନଙ୍କରୁ ନିର୍ଗତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ରକ୍ତକୁ ଚାଲିଆସେ ।
• କୋଷସ୍ତରରେ ଘଟୁଥ‌ିବା ଏହି ଗ୍ୟାସୀୟ ବିନିମୟ ମଧ୍ୟ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ହୋଇଥାଏ । କୋଷରୁ ନିର୍ଗତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍‌ରେ ପହଞ୍ଚେ ଓ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତରୁ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ କୋଟରିକା ବାଟ ଦେଇ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ ।

Odisha State Board Elements of Mathematics Class 12 CHSE Odisha Solutions Chapter 7 Continuity and Differentiability Ex 7(h) Textbook Exercise Questions and Answers.

CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 7 Continuity and Differentiability Exercise 7(h)

Find \(\frac{d y}{d x}\)
Question 1.
x = a cos θ, y = a sin θ
Solution:
x = a cos θ, y = a sin θ

Question 2.
x = at², y = 2 at at t = \( \frac{1}{2}\)
Solution:
x = at², y = 2 at at t = \( \frac{1}{2}\)

Question 3.
x = a cos³ t, y = a sin³ t at t = \( \frac{\pi}{4} \)
Solution:
x = a cos³ t, y = a sin³ t

Question 4.
sin x = \(\frac{2 t}{1+t^2}\), tan y = \(\frac{2 t}{1-t^2}\)
Solution:

Question 5.
x = 3 cos t – 2 cos³ t,
y = 3 sin t – 2 sin³ t.
Solution:
x = 3 cos t – 2 cos³ t

Odisha State Board BSE Odisha 10th Class Life Science Solutions Chapter 1 ପୋଷଣ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Life Science Solutions Chapter 1 ପୋଷଣ

Question 1.
ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ କ’ଣ ? ସବୁଜ ଉଦ୍ଭଦରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କିପରି ହୋଇଥାଏ ବର୍ତ୍ତନ କର ।
Answer:
ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ : ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଏକ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହାଦ୍ୱାରା ପତ୍ରହରିତ୍ ଥ‌ିବା ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭଦ ଓ ନୀଳହରିତ୍ ଶୈବାଳ ଆଦି ସମସ୍ତ ଜୀବ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଶକ୍ତିକୁ ଉପଯୋଗ କରି କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍‌ର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ସବୁଜ ଉଭିଦରେ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା :
(i) ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବା ଆଲୋକ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(ii) ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବା ଜୈବରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା
ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପତ୍ରରେ ଥିବା ହରିତ୍‌ଲବକରେ ହୋଇଥାଏ । ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣରେ ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଝିଲ୍ଲୀରେ ଓ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋମାରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ ।

(i) ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light Reaction) :
ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକ ଆଲୋକ ରାସାୟନିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Photochemical phase) ଅଟେ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ହରିତ୍‌ଲବକରେ ଥ‌ିବା ଗ୍ରାନାରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିମ୍ନସ୍ଥ ଚାରୋଟି ସୋପାନଦେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ।
(a) ପ୍ରଥମ ସୋପାନ : କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍‌ର ଉତ୍ତେଜିତକରଣ (Excitation of Chlorophyll) :
କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଶକ୍ତି ଶୋଷଣ କରି ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ ଏବଂ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ ।

(b) ଦ୍ୱିତୀୟ ସୋପାନ : ADP ରୁ ATP ଗଠନ (Formation of ATP from ADP) :
ଆଡ଼େନୋସିନ୍ ଡାଇଫସ୍‌ଫେଟ୍ (ADP) ଓ ଅଜୈବ ଫସ୍‌ଫେଟ୍‌ରୁ ଆଡ଼େନୋସିନ୍ ଟ୍ରାଇଫସ୍‌ଫେଟ୍ (ATP) ସଂଶ୍ଳେଷିତ ହୁଏ । ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ATP ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
ADP + Pi + ଶକ୍ତି → ATP

(c) ତୃତୀୟ ସୋପାନ : ଜଳ ଅଣୁର ବିଭାଜନ (Splitting of water molecule) :
ଆଲୋକ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଜଳ ଅଣୁ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ୟାସ୍ (0₂) ଓ ଉଚ୍ଚ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଉଦ୍‌ଜାନ ଆୟନ (H⁺) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହାକୁ ଜଳର ଆଲୋକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Photolysis of water) କୁହାଯାଏ । ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ୟାସ୍ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ଓ ଉଦ୍‌ଜାନ ଆୟନ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍କୁ ବିଜାରିତ ହୁଏ ।

(d) ଚତୁର୍ଥ ସୋପାନ : NADP ର NADPHକୁ ବିଚ୍ଚାରଣ (Reduction of NADP to NADPH) :
ଜଳଅଣୁର ବିଭାଜନରେ ଉଦ୍‌ଜାନ ଆୟନ୍ (H⁺) ମୁକ୍ତ ହୋଇ NADP ଅଣୁକୁ NADPH ରେ ବିଜାରିତ କରିଥାଏ

(ii) ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା
(a) ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
(b) ମେଲ୍‌ଭିନ୍‌ କେନ୍‌ଭିନ୍ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ କେଭିନ୍ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
(c) ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗଠିତ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଶକ୍ତି, ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ CO₂କୁ ଗ୍ଲୁକୋଜ ରୂପକ ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ କରେ ।
(d) ଏଥ‌ିପାଇଁ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କିଛି ସମୟ ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ ଓ ତା’ପରେ ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ ଚାଲିଥାଏ ।
(e) ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥା’ନ୍ତି । ବିପାଚକ ବା ସନ୍ତ୍ରକ ବା ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଏକ ଜୈବତ୍ଵରକ ଅଟେ ।
(f) ଏହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ କିନ୍ତୁ ନିଜେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇନଥାଏ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୁବିସ୍କୋ
(g) ରୁବିସ୍କୋ ସାହାଯ୍ୟରେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ CO₂ ଜୈବପଦାର୍ଥରେ ବିବନ୍ଧିତ ହୋଇ କ୍ରମଶଃ ଗ୍ଲୁକୋଜରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଓ ପରବର୍ତୀ ସମୟରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ପତ୍ରର ସ୍ପଞ୍ଜି ପାରେନ୍‌କାଇମାରେ ମଣ୍ଡଦରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଗଚ୍ଛିତ
ହୋଇ ରହେ ।
(h) ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ଏହା ପୁନର୍ବାର ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଫ୍ଲୋଏମ୍ବଦ୍ଵାରା ଉଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।

Question 2.
ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ ଉଦାହରଣ ସହ ଲେଖ ।
Answer:
ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ : ରାସାୟନିକ ଗଠନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନକାରୀ କ୍ଷମତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଖାଦ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ 6 ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି; ଯଥା-ଶ୍ଵେତସାର, ପୁଷ୍ଟିସାର, ସ୍ନେହସାର, ଧାତୁସାର, ଭିଟାମିନ୍ ଓ ଜଳ ।

I. ଶ୍ଵେତସାର :
(a) ଆମେ ଖାଉଥ‌ିବା ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରଧାନ ଶ୍ଵେତସାର ହେଉଛି ଶର୍କରା ଓ ମଣ୍ଡଦ ।
(b) ଆଳୁ, ଭାତ, ରୁଟିରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମଣ୍ଡଦ ଥାଏ । ଚିନି, ଗୁଡ଼ ଆଦିରେ ସୁକ୍ରୋଜ ରହିଥାଏ । ଫଳରସ, ପନିପରିବାରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ ଜାତୀୟ ଶ୍ଵେତସାର ରହିଥାଏ ।
(c) ଶ୍ଵେତସାରରୁ ଆମେ ସହଜରେ ଶକ୍ତି ଆହରଣ କରିଥାଉ ।
(d) ଗ୍ଲା କୋଚ୍ଚ (C₆H₁₂O₆), ଉଦ୍‌ଜାନ ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନକୁ ନେଇ ଗଠିତ ।
(e) କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ବେଳେ ଗ୍ଲା କୋଜର ଜାରଣ ଫଳରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ସହ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ ।
(f) ଏକ ଗ୍ରାମ ଶ୍ଵେତସାରରୁ ପ୍ରାୟ 16 କିଲୋ ଜୁଲ (kJ) ଶକ୍ତି ନିର୍ଗତ ହୋଇଥାଏ ।

II. ପୁଷ୍ଟିସାର :
(a) ମୁଖ୍ୟତଃ ମାଛ, ମାଂସ, ଅଣ୍ଡାର ଧଳା ଅଂଶ, ଛେନା ଓ କ୍ଷୀର ପରି ପ୍ରାଣିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ ସୋୟାବିନ୍ ଆଦିରୁ ଆମେ ଉଭିଦଜାତ ପୁଷ୍ଟିସାର ପାଇଥାଉ । ଡାଲି ଜାତୀୟ ଶସ୍ୟ,
(b) ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ନୂତନ କୋଷ ଓ ତନ୍ତୁ ଗଠନ ପାଇଁ ପୁଷ୍ଟିସାର ଖାଦ୍ୟ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।
(c) ଏମିନୋ ଅମ୍ଳ ଶୃଙ୍ଖଳଦ୍ଵାରା ପ୍ରୋଟିନ୍ ଗଠିତ ହୋଇଥିବାରୁ ପରିପାକ ହେଲେ ଏହା ଏମିନୋ ଅମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ କୋଷ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ ।

III. ସ୍ନେହସାର :
(a) ମାଂସ, କ୍ଷୀର, ଛେନା, ଲହୁଣୀ, ଅଣ୍ଡାର ହଳଦିଆ ଅଂଶ ଓ ତେଲ, ଘିଅରେ ସ୍ନେହସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ରହିଥାଏ ।
(b) କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ତିଆରିରେ ଲିପିଡ୍‌ର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ରହିଛି ।
(c): ଶରୀରରେ ସ୍ନେହସାର ଚର୍ବି ଭାବରେ ସଂଚିତ ହୋଇ ରହେ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ କୋଷୀୟ ଶ୍ଵାସନଦ୍ୱାରା ଏହାର ଜାରଣ ହୁଏ ଓ ଏହା ଶରୀରକୁ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଇଥାଏ ।
(d) ଚର୍ମତଳେ ଚର୍ବିର ଏକ ଆସ୍ତରଣ ରହିଥାଏ । ତାପ ଅପରିବାହୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଚର୍ବି ଶରୀରକୁ ଉଷୁମ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

IV. ଧାତୁସାର :
(a) ଶରୀର ଗଠନପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ଧାତୁସାର, ଯଥା-ଲୌହ, କ୍ୟାଲସିୟମ୍, ଆୟୋଡ଼ିନ୍, ଫସ୍‌ଫରସ୍, ସୋଡ଼ିୟମ୍, ପୋଟାସିୟମ୍ ଆଦି ଆବଶ୍ୟକ ।
(b) ଶରୀରରେ ଦାନ୍ତ ଓ ହାଡ଼ର ଗଠନପାଇଁ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଓ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକାରେ ଥ‌ିବା ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍‌ର ଗଠନ
(c) ଶରୀରର ଆୟନ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଧାତୁସାରର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ରହିଥାଏ ।

V. ଭିଟାମିନ୍ :
(a) କୋଷରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏନଜାଇମ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ହୋଇଥାଏ ।
(b) ଭିଟାମିନ୍‌ର ଉପସ୍ଥିତିରେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସୁଚାରୁରୂପେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।
(c) ଭିଟାମିନ୍ ଅଭାବରୁ ଶରୀରରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ରୋଗ ହୋଇଥାଏ ।
(d) ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ ଭିଟାମିନ୍ ଶାଗ, ପନିପରିବା ଓ ଫଳ ଆଦିରୁ ମିଳିଥାଏ । ଚର୍ବିବା ତେଲରେ ଦ୍ରବଣୀୟ ଭିଟାମିନ୍ ପ୍ରାଣିଜ ଚର୍ବି ବା ଉଭିଦଜାତ ତେଲରୁ ମିଳିଥାଏ ।

VI. ଜଳ :
(a) କୋଷରେ ଥିବା କୋଷରସର ପ୍ରାୟ 70-90 ଭାଗ ଜଳ ଅଟେ ।
(b) କୋଷର ସ୍ଥିତି ଓ ଏଥ‌ିରେ ହେଉଥ‌ିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଜଳ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।
(c) ଝାଳ, ପରିସ୍ରା ଓ ନିଃଶ୍ଵାସରେ ଶରୀରରୁ ଜଳ କ୍ଷୟ ହୋଇଥାଏ, ତାହାର ଭରଣା ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାୟ 3 ରୁ 4 ଲିଟର ପାଣି ପିଇବା ଉଚିତ ।
(d) ଶରୀରରେ ଜଳୀୟ ଅଂଶ କମିଗଲେ ଶରୀର ଅବଶ ହୋଇଯାଏ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସୁସ୍ଥତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ ।

Question 3.
ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ କ’ଣ ? ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣର ପ୍ରକାରଭେଦ ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଅ ।
Answer:
(a) ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିନପାରି ପୋଷଣ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ବା ଉଦ୍ଭଦ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥା’ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପରଭୋଜୀ କୁହାଯାଏ ।
(b) ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ମଲାଙ୍ଗ, ନିର୍ମୂଳୀ, ରାଫ୍ଲେସିଆ ଆଦି ପରଜୀବୀ ଉଦ୍ଭିଦ, କବକ ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ
(c) ଏହି ଜୀବମାନଙ୍କ ପୋଷଣ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ କୁହାଯାଏ ।
(d) ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରିପ୍ରକାରର; ଯଥା-

• ପ୍ରାଣୀସମ ପୋଷଣ,
• ମୃତୋପଜୀବୀୟ ପୋଷଣ,
• ପରଜୀବୀୟ ପୋଷଣ
• ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ ।

(i) ପ୍ରାଣିସମ ପୋଷଣ :
(a) ଯେଉଁ ପୋଷଣରେ ପ୍ରାଣୀ କିମ୍ବା ଉଦ୍ଭଦର ସମୁଦାୟ ଶରୀର କିମ୍ବା ଆଂଶିକ ଶରୀର ଖାଦ୍ୟ ରୂପେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରାଣିସମ ପୋଷଣ କୁହାଯାଏ ।
(b) ଉଦାହରଣ : ମଣିଷ, କୁକୁର, ବିଲେଇ, ଅସରପା, ଏମିବା ଇତ୍ୟାଦି ।

(ii) ମୃତୋପଜୀବୀୟ ପୋଷଣ :
(a) ଯେଉଁ ପୋଷଣଦ୍ୱାରା ପରଭୋଜୀ ମୃତ, ଗଳିତ, ପଚାସଢ଼ା ଉଦ୍ଭଦ ବା ପ୍ରାଣୀରୁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ନିଜ ପୁଷ୍ଟିସାଧନ କରିଥା’ନ୍ତି, ତାହାକୁ ମୃତୋପଜୀବୀ ପୋଷଣ କୁହାଯାଏ ।
(b) ଏହି ଜୀବମାନେ କଠିନ ପଦାର୍ଥକୁ ଖାଦ୍ୟରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
(c) ସାଧାରଣତଃ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣବେଳେ ଏମାନେ ନିଜ ଶରୀରରୁ ପାଚକ ରସ କ୍ଷରଣ କରି, ଶରୀର ବାହାରେ ହିଁ ଜଟିଳ ଖାଦ୍ୟକୁ ସରଳ ଖାଦ୍ୟରେ ପରିଣତ କରିଦିଅନ୍ତି ଓ ପରେ ସରଳୀକୃତ ଖାଦ୍ୟକୁ ଶରୀର ମଧ୍ୟକୁ ଶୋଷଣ କରି ଶରୀର ଗଠନରେ ବିନିଯୋଗ କରିଥା’ନ୍ତି ।
(d) ଛତୁ ଜାତୀୟ କବକ, ଇଷ୍ଟ୍, ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଆଦି ଜୀବମାନଙ୍କଠାରେ ଏହି ପୋଷଣ ଦେଖାଯାଏ ।

(iii) ପରଜୀବୀୟ ପୋଷଣ :
(a) ଯେଉଁ ପୋଷଣରେ ଜୀବମାନେ ଅନ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ଉଭିଦ ବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀର ଭିତରେ ବା ବାହାରେ ରହି ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ନିଜର ପୁଷ୍ଟିସାଧନ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ପରଜୀବୀୟ ପୋଷଣ କୁହାଯାଏ ।
(b) ପରଜୀବୀମାନେ ଭୋଜଦାତା ଉଭିଦ ବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କଠାରୁ ସରଳୀକୃତ ଖାଦ୍ୟ ସିଧାସଳଖ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜର
(c) ଭୋଜଦାତାର ଆଶ୍ରୟରେ ରହି ପରଜୀବୀମାନେ ସାଧାରଣତଃ ତାହାର ଅନିଷ୍ଟ କରିଥା’ନ୍ତି
(d) ମଲାଙ୍ଗ, ନିର୍ମୂଳୀ, ରାଗ୍ନେସିଆ ଆଦି ଉଦ୍ଭଦ୍ର, ପ୍ଲାସ୍‌ମୋଡ଼ିୟମ୍, ଉକୁଣୀ, ଜୋକ, କେତେକ କୃମି ପରି ପ୍ରାଣୀ

(iv) ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ :
(a) ଯେଉଁ ପୋଷଣରେ ଦୁଇଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଜାତିର ପ୍ରାଣୀ, ଅଥବା ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ବା ପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଣୁଜୀବ ବା ଉଦ୍ଭଦ ଓ ଅଣୁଜୀବ ମଧ୍ଯରେ ପୋଷଣର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ କୁହାଯାଏ ।
(b) ଏଥ‌ିରେ କେହି କାହାରି କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପୋଷଣର ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ ।
(c) ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତନଳୀରେ ସହଜୀବୀଭାବେ ବାସ କରୁଥିବା ଇସ୍‌ରିଚିଆ କୋଲାଇ ନାମକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଶରୀରରେ ଭିଟାମିନ୍ B, (ସାୟନୋକୋବାଲାମିନ୍) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ମନୁଷ୍ୟକୁ ଯୋଗାଇଥାଏ । ତା’ ପରିବର୍ତ୍ତେ ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତ୍ରନଳୀରୁ ସରଳୀକୃତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜର ପୁଷ୍ଟିସାଧନ କରିଥାଏ ।
(d) ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧନରେ ସହଜୀବୀ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆର ଅବଦାନ, ସହଜୀବୀତାର ଅନ୍ୟ ଏକ ଉଦାହରଣ ।

Question 4.
ମଣିଷ ଖାଦ୍ୟନଳୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଲେଖ । ପାଟିରେ ଖାଦ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ କିପରି ହୋଇଥାଏ ବୁଝାଅ ।
Answer:
ମଣିଷ ଖାଦ୍ୟନଳୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଲା – ପାଟି, ମୁଖଗହ୍ଵର, ଗ୍ରସନୀ, ନିଗଳ, ପାକସ୍ଥଳୀ, କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର, ବୃହଦନ୍ତ୍ର, ମଳାଶୟ, ମଳଦ୍ଵାର ।

ପାଟିରେ ଖାଦ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ :

• ପାଟି ବାଟେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲାପରେ ତାହା ପ୍ରଥମେ ଦାନ୍ତଦ୍ୱାରା ଚର୍ବିତ ଓ ପେଷିତ ହୋଇ ମଣ୍ଡରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
• ପାଟିରେ ଥ‌ିବା ଲାଳଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ଲାଳ କ୍ଷରିତ ହୋଇ ଚର୍ବିତ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ମିଶେ । ଲାଳରେ ଜଳ, ଲବଣ, ମ୍ୟୁକସ୍ ଓ ସାଲାଇଭାରି ଆମାଇଲେଜ୍ ବା ଟାୟାଲିନ୍ ନାମକ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଥାଏ ।
• ଲାଳ ଚର୍ବିତ ଖାଦ୍ୟକୁ ପିଚ୍ଛିଳ ମଣ୍ଡପରି କରିଦିଏ ।
• ଲାଳ ମୁଖଗହ୍ଵର ଓ ଦାନ୍ତକୁ ସଫା ରଖୁବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସେଥିରେ ଥ‌ିବା ଲାଇସୋଜାଇମ୍ ନାମକ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ମୁଖଗହ୍ଵର ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆମାନଙ୍କୁ ମାରିଦିଏ ।
• ଲାଳରେ ଥିବା ସାଲାଇଭାରି ଆମାଇଲେଜ୍ ଜଟିଳ ଶ୍ଵେତସାରଜାତୀୟ ମଣ୍ଡଦ (Starch)କୁ ସରଳ ମାଲଟୋଜ୍‌ରେ ପରିଣତ କରେ ।

Question 5.
ପାକସ୍ଥଳୀର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ ।
Answer:
ପାକସ୍ଥଳୀର ଗଠନ :

• ପାକସ୍ଥଳୀ ଇଂରାଜୀ ଅକ୍ଷର I ଆକୃତିର ଏକ ମାଂସଳ ଥଳୀ । ଏହାର ଉପର ଅଂଶ ଓସାରିଆ ଓ ତଳ ଅଂଶ କମ୍ ଓସାରିଆ ।
• ଏହା ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm) ତଳେ ଉଦର ଗହ୍ଵର (Abdomen)ର ବାମପାର୍ଶ୍ଵରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
• ଏହା ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଯଥା – କାର୍ଡିଆକ୍ (Cardiac), ଫଣ୍ଡିକ୍ (Fundic) ଓ ପାଇଲୋରିକ୍ (Pyloric) । ପାକସ୍ଥଳୀର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଆଡ଼କୁ ଥିବା ଅଂଶକୁ କାର୍ଡିଆକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ ଓ ତଳ ଅଂଶକୁ ପାଇଲୋରିକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ କୁହାଯାଏ ।
• ପାଇଲୋରିକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍‌ର ଶେଷ ଭାଗରେ ଥ‌ିବା ମୁଦ୍ରିକା ଆକାରର ମାଂସପେଶୀକୁ ପାଇଲୋରିକ୍ ସ୍ପିନ୍ଟର (Pyloric Sphinter) କୁହାଯାଏ । ଏହା ପାକସ୍ଥଳୀରୁ କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟକୁ ଅର୍ଦ୍ଧଜୀର୍ଣ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ।
• ପାକସ୍ଥଳୀର ଭିତର ଆଚ୍ଛାଦନରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ପାକଗ୍ରନ୍ଥି (Gastric glands) ରହିଥାଏ ।

ପାକସ୍ଥଳୀର କାର୍ଯ୍ୟ:

• ପାକସ୍ଥଳୀର ଭିତର ଆଚ୍ଛାଦନରେ ଥିବା ପାଚକ ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ନିଃସୃତ ପାଚକରସରେ ପାଚକ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଓ ଲବଣାମ୍ଳ (HCI) ଥାଏ ।
• ଲବଣାମ୍ଳ ଏକ ଅମ୍ଳୀୟ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ପାଚକ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍‌ଗୁଡ଼ିକର କ୍ରିୟାଶୀଳତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ଖାଦ୍ୟରେ ଥିବା କ୍ଷତିକାରକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆମାନଙ୍କୁ ମାରିଦିଏ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଖଣିଜ ଲବଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରେ ।
• ଲବଣାମ୍ଳ ପେପ୍‌ସିନୋଜେନ୍‌କୁ ପେପ୍‌ସିରେ ପରିଣତ କରେ । ପେପ୍‌ସିନ୍ ପୁଷ୍ଟିସାରକୁ ଭାଙ୍ଗି ସରଳ ପ୍ରୋଟିଏଜ୍ ଓ ପେପ୍ଟୋନ୍‌ରେ ପରିଣତ କରେ ।

Question 6.
ପାକନଳୀ ସହ ଜଡ଼ିତ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ ।
Answer:

Question 7.
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଦିଅ ।
(କ) ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ ବୁଝାଅ ।
Answer:

• ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଜାତିର ଜୀବ ମଧ୍ଯରେ ପୋଷଣର ଆଦାନପ୍ରଦାନକୁ ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ କୁହାଯାଏ ।
• ଉଦାହରଣ – I : ଆମ ଅନ୍ତ୍ରନଳୀରେ ସହଜୀବୀଭାବେ ରହୁଥ‌ିବା ଇସ୍‌ରିଚିଆ କୋଲାଇ ନାମକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ନିଜ ଶରୀରରେ ଭିଟାମିନ୍ (ସାୟନୋକୋବାଲାମିନ୍) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଆମକୁ ଯୋଗାଇଥାଏ । ତା’ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଆମ ଅନ୍ତ୍ରନଳୀର ସରଳୀକୃତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜର ପ୍ରତିପାଳନ କରିଥାଏ ।
• ଉଦାହରଣ – II : ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧନରେ ସହଜୀବୀ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆର ଅବଦାନ, ସହଜୀବିତାର ଅନ୍ୟ ଏକ

(ଖ) ଆମର କେତେ ପ୍ରକାର ଓ କେତୋଟି ଦାନ୍ତ ଅଛି ?

• ଆମର 4 ପ୍ରକାରର ଓ 32ଟି ଦାନ୍ତ ଅଛି ।
• ଚାରି ପ୍ରକାର ଦାନ୍ତ ହେଲା : କର୍ଜନ ଦାନ୍ତ – ୫ଟି, ଶ୍ଵାନଦାନ୍ତ – 4ଟି, ଚର୍ବଣ ଦାନ୍ତ – ୫ଟି, ପେଷଣ ଦାନ୍ତ 12ଟି । ଏହିପରି ଭାବେ ତଳ ଓ ଉପର ମାଡ଼ିରେ 1ଟି ଲେଖାଏଁ 32ଟି ଦାନ୍ତ ରହିଥାଏ ।

(ଗ) ଜିଭ କେତେ ପ୍ରକାରର ସ୍ଵାଦ ବାରିପାରେ ? ଜିଭର ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ? ଉ

• ଜିଭ ପିତା, ଖଟା, ମିଠା, ଲୁଣିଆ ଓ ରାଗ ଆଦି ସ୍ଵାଦ ବାରିପାରେ ।
• ଜିଭ ଖାଦ୍ୟକୁ ଦାନ୍ତ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଇବାରେ ଓ ଖାଦ୍ୟକୁ ଗିଳିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

(ଘ) ପାକସ୍ଥଳୀରେ ଖାଦ୍ୟର ପରିଣତି ଲେଖ ।
ଉ-

• ପାକସ୍ଥଳୀର ଭିତର ଆଚ୍ଛାଦନରେ ଅନେକ ଗ୍ରନ୍ଥି ରହିଛି । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ପାଚକ ରସ ଓ ଲବଣାମ୍ଳ (HCI) ନିଃସୃତ ହୋଇଥାଏ ।
• ପାଚକ ରସରେ ଥ‌ିବା ପେପ୍‌ସିନ୍ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଅମ୍ଳୀୟ ପରିବେଶରେ ପୁଷ୍ଟିସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟକୁ ସରଳ ପ୍ରୋଟିଓଜ୍ ଓ ପେପ୍‌ଟୋନ୍‌ରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ ।
• ଲବଣାମ୍ଳ ଖାଦ୍ୟରେ ଥିବା କ୍ଷତିକାରକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଆଦିକୁ ମଧ୍ୟ ମାରିଦିଏ ।

(ଙ) ପାକସ୍ଥଳୀରୁ ଖାଦ୍ୟମଣ୍ଡ କେଉଁଠାକୁ ଯାଏ ? ଖାଦ୍ୟର ଅବଶୋଷଣ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟର ପରିଣତି ଲେଖ
ଊ-

• ପାକସ୍ଥଳୀରୁ ଖାଦ୍ୟମଣ୍ଡ କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତର ପ୍ରଥମ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣୀ ମଧ୍ୟକୁ ଯାଏ । ଏଠାରେ ସ୍ନେହସାର ଖାଦ୍ୟର ଅବଦ୍ରବୀକରଣ ହୋଇଯାଏ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସାମାନ୍ୟ କ୍ଷାରୀୟ ହୋଇଥାଏ ।
• ଖାଦ୍ୟର ଅବଶେଷଣ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ବୃହଦନ୍ତକୁ ଯାଏ । ସେଠାରେ ଖାଦ୍ୟମଣ୍ଡରେ ଥ‌ିବା ବଳକା
  ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ ମଳରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ । ମଳ ମଳାଶୟରେ କିଛି ସମୟ ରହିବା ପରେ ମଳଦ୍ଵାର ଦେଇ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ ।

(ଚ) ‘ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା’ ବୁଝାଅ ।
ଭ-

• ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍, ଜଳ ଓ ଆଲୋକ ଆବଶ୍ୟକ ।
• କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଆଲୋକ ରଶ୍ମି (Visible rays)କୁ ଶୋଷଣ କରି ଶକ୍ତିପ୍ରବାହ ଜରିଆରେ ଏକ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ଅଣୁକୁ ଅଧ‌ିକ ଶକ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଏଥିରେ ଉତ୍ତେଜନା ସୃଷ୍ଟି କରିଥା’ନ୍ତି ।
• ଏହି ଉତ୍ତେଜିତ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍‌ରୁ ଏକ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରମ୍ ବାହାରି ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଝିଲ୍ଲୀରେ ପ୍ରବାହ କରିବାଦ୍ୱାରା ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଭିତରକୁ ଉଦ୍‌ଜାନ ଆୟନ୍ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ ।
• ପରିଶେଷରେ ଏହା ଏକ ନିମ୍ନଶକ୍ତି ସଂପନ୍ନ ଜାରିତ ନିକୋଟିନାମାଇଡ୍ ଆଡେନାଇନ୍ ଡାଇନିଉକ୍ଲିଓଟାଇଡ୍ ଫସ୍‌ଫେଟ୍ ନାମକ ଏକ ସହକାରକରେ ପହଞ୍ଚି ଏହାକୁ ବିଜାରିତ କରିଥାଏ ।

(ଛ) ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣରେ ରୁବିସ୍କୋର ଭୂମିକା ବୁଝାଅ ।

• କେଲ୍‌ଭିନ୍‌ ଚକ୍ର, ରୁବିସ୍କୋରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପରିଶେଷରେ ସେହିଠାରେ ହିଁ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।
• ଫଳତଃ କେବଳ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାଦ୍ଵାରା ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ ।
• ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୁବିସ୍କୋ ଅଣୁ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ CO₂ ଅଣୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଥାଏ ଓ ଦୁଇଟି ଫସ୍ଫୋଗ୍ଲିସରିକ୍ ଏସିଡ୍ (PGA) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଏ ।
• ଏହିପରି ଟି ରୁବିସ୍କୋ ସହିତ ଚୈ CO₂ ମିଶି ରୁବିସ୍କୋ ସାହାଯ୍ୟରେ 12ଟି PGAରେ ପରିଣତ ହୋଇଥା’ନ୍ତି ।
• ଏଥୁମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି PGA ଗୋଟିଏ ବ୍ଲ କୋଜ ଅଣୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥା’ନ୍ତି ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ 10ଟି PGAର ପୁନଶ୍ଚ କ୍ରଣ ଘଟି ଟି ରୁବିସ୍କୋ ଅଣୁ ଜାତ ହୋଇଥାଏ ।

Question 8.
ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ ।

(କ) ଜିଭର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ?
ଭ-
ସ୍ଵାଦ ବାରିବା ସହ ଖାଦ୍ୟକୁ ଦାନ୍ତ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଇବା, କଥା କହିବାରେ ସହାୟତା କରିବା ଜିଭର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ ।

(ଖ) ମଣିଷ ମାଢ଼ିରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଦାନ୍ତ ରହିଛି ?
ଭ-
ମଣିଷର ମାଢ଼ିରେ, କର୍ଜନ, ଛେଦକ ବା ଶ୍ଵାନ, ଚର୍ବଣ ଓ ପେଷଣ ଆଦି ଦାନ୍ତ ରହିଛି ।

(ଗ) ପିତ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ?
ଭ-
ଖାଦ୍ୟର ଅମ୍ଳତ୍ୱ ଦୂର କରିବା ସହିତ ସ୍ନେହସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟର ଅବଦ୍ରବୀକରଣ କରାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

(ଘ) ବୃହଦନ୍ତ୍ରରେ କ’ଣ ଅବଶୋଷଣ ହୋଇଥାଏ ?

(ଙ) ପାଚକ ରସରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ରହିଛି ?
ପାଚକ ରସରେ ପେପ୍‌ସିନ୍ ଓ ଲାଇପେଜ୍ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ରହିଛି ।

(ଚ) ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କ’ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ?
ଭ-
ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଆଲୋକ ଶକ୍ତିଦ୍ଵାରା ଜଳର ଆଲୋକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଘଟି NADPH ଓ ATP ଗଠିତ ହେବା ସହ ଅମ୍ଳଜାନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ।

(ଛ) ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଶକ୍ତି କ’ଣ ?
ଭ- NADPH ଓ ATP ଉଭୟ ମିଶି ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଶକ୍ତି ଗଠନ କରନ୍ତି ।

Question 9.
ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦିଅ ।

(କ) ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲୁକୋଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ କେତୋଟି CO₂ର ଆବଶ୍ୟ କତା ପଡ଼ିଥାଏ ?
ଭ-
6 ଟି

(ଖ) ଥାଇଲାକଏଡ଼୍ ଝିଲ୍ଲୀରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥ‌ିବା ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରିକ୍‌ ପରିଶେଷରେ କେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ ?
ଭ-
ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଝିଲ୍ଲୀରେ ପ୍ରବାହିତ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରନ୍ ବାହକ ଅଣୁ ମାଧ୍ୟମରେ ଗ୍ରାହକ ଅଣୁ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚେ ।

(ଗ) ଟାୟାଲିନ୍ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ କେଉଁଥ୍ରେ ରହିଥାଏ ?
ଭ-
ଲାକରେ

(ଘ) ଆମ ଶରୀରର କେଉଁଟି ଏକ ମିଶ୍ରିତ ଗ୍ରନ୍ଥି ଅଟେ ?
ଭ-
ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ

Question 10.
ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।
(କ) ପାକସ୍ଥଳୀର ଉପର ଅଂଶକୁ କାର୍ଡିଆକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ ଓ ତଳ ଅଂଶକୁ
(ଖ) ମଲାଙ୍ଗ, ନିର୍ମୂଳୀ ଆଦି – ଉଭିଦ ଅଟନ୍ତି ।
(ଗ) ଲାଳରେ – ନାମକ ଏନଜାଇମ୍ ଥାଏ ।
(ଘ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପବନକୁ ଯେ ଯାହା ବାଟରେ ଚାଳନ କରିବା ପାଇଁ
(ଙ) ପିତ୍ତ ସ୍ନେହସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟର କରାଇଥାଏ।
(ଚ) ଜଳର ଆଲୋକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଥାଇଲାକଏଡ଼ – ରେ ହୁଏ।

Question 11.
ବାକ୍ୟରେ ଚିହ୍ନିତ ରେଖାଙ୍କିତ ଶବ୍ଦ / ଶବ୍ଦପୁଞ୍ଜକୁ ବଦଳାଇ ଠିକ୍ ବାକ୍ୟ ଲେଖ।
(କ) ପିତ୍ତରେ ରହିଥ‌ିବା ଟାୟାଲିନ୍ ସ୍ନେହସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟର ଅବଦୁବୀକରଣ କରାଏ ।
ଉ-
ପିତ୍ତରେ ରହିଥ‌ିବା ପିତ୍ତଲବଣ ସ୍ନେହସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟର ଅବଦ୍ରବୀକରଣ କରାଏ ।

(ଖ) ମଣିଷର ପ୍ରତି ମାଢ଼ିରେ ୨ଟି କର୍ଜନ ଦାନ୍ତ ରହିଛି ।
ଉ-
ମଣିଷର ପ୍ରତି ମାଢ଼ିରେ ୪ଟି କର୍ତନ ଦାନ୍ତ ରହିଛି ।

(ଗ) ଯେଉଁ ପରଭୋଜୀ, ମୃତ, ଗଳିତ, ପଚାସଢ଼ା ଉଦ୍ଭଦ ବା ପ୍ରାଣୀରୁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ନିଜ ପୁଷ୍ଟିସାଧନ କରିଥା’ନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ପରଜୀବୀ କୁହାଯାଏ ।
ଉ-
ଯେଉଁ ପରଭୋଜୀ, ମୃତ, ଗଳିତ, ପଚାସଢ଼ା ଉଦ୍ଭଦ ବା ପ୍ରାଣୀରୁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ନିଜ ପୁଷ୍ଟିସାଧନ କରିଥା’ନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ମୃତୋପଜୀବୀ କୁହାଯାଏ ।

(ଘ) ପ୍ଲାସ୍‌ମୋଡ଼ିୟମ୍ ଏକ ବାହ୍ୟପରଜୀବୀ ।
ଉ-
ପ୍ଲାସ୍‌ମୋଡ଼ିୟମ୍ ଅନ୍ତଃପରଜୀବୀ ।

Question 12.
ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦର ସମ୍ପର୍କକୁ ଦେଖ୍ ତୃତୀୟ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଶବ୍ଦଟି କ’ଣ ହେବ ଲେଖ ।

(କ) ପ୍ଲା କୋଜ୍ : ଶ୍ଵେତସାର : : ଏମିନୋ ଏସିଡ଼୍ : …………………….. ।
ଉ-
ପୁସ୍ତସାର
(ଖ) ପ୍ଲାସ୍‌ଡ଼ିୟମ୍‌ : ଅନ୍ତଃପରଜୀବୀ : : ଉକୁଣୀ : …………………….. ।
ଉ-
ଚାତ୍ୟୁପରଜୀବୀ

(ଗ) ଖାଦ୍ୟନଳୀର ଦ୍ଵାର : ଗଲେଟ୍ : : ଶ୍ଵାସନଳୀର ଦ୍ଵାର : …………………. ।
ଉ- ଗ୍ଲଟିସ୍

(ଘ) ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିମ୍ : କୋଷଜୀବକ : ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳଚକ୍ର : ………………… ।
ଉ- ‘ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ

କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ (ACTIVITY)

କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ-1
‘ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ’’ରେ ଆଲୋକର ଆବଶ୍ୟକତା ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷଣ

• ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥବା ଭଳି କୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ଏକ ଗଛର ଗୋଟିଏ ପତ୍ରର ମଝି ଅଂଶକୁ କଳା କାଗଜଦ୍ୱାର ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି ଗଛଟିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରେ 2 ରୁ 3 ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖାଯାଉ ।
• ଏହାପରେ ଗଛରୁ ପତ୍ରଟିକୁ ଛିଣ୍ଡାଇ ଆଣି ଫୁଟନ୍ତା ସୁରାସାରରେ କିଛି ସମୟ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଉ ।
• ଏହାପରେ ପତ୍ରଟିକୁ ଭଲଭାବରେ ଧୋଇ ଦିଆଯାଉ ।
• ଏହି ପତ୍ରଟିକୁ ଲଘୁ ଆୟୋଡ଼ିନ୍ ଦ୍ରବଣରେ ବୁଡ଼ାଇ ଉଠାଯାଉ ।

• ପତ୍ରଟିକୁ ଫୁଟନ୍ତା ସୁରାସାରରେ ପକାଇଲେ ପତ୍ରରୁ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ବାହାରି ପତ୍ରଟି ବର୍ଣ୍ଣହୀନ ହେବ ।
• ବର୍ଣ୍ଣହୀନ ପତ୍ରକୁ ଲଘୁ ଆୟୋଡ଼ିନ୍ ଦ୍ରବଣରେ ପକାଇଲେ କଳାକନା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଶବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅଂଶ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରିବ ।

• ସବୁଜ ପତ୍ରକୁ ଫୁଟନ୍ତା ସୁରାସାରରେ ପକାଇବାରୁ ସେଥୁରୁ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ବାହାରିଯାଏ । ଫଳରେ ପତ୍ରଟି ବର୍ଣ୍ଣହୀନ ହୁଏ । ପତ୍ରର ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ମଣ୍ଡଦ ରହିଥାଏ, ସେହି ଅଂଶ ଆୟୋଡ଼ିନ୍ ଦ୍ରବଣର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ନୀଳବର୍ଷ ଧାରଣ କରିଥାଏ ।
• ପତ୍ରର ସବୁ ଅଂଶରେ ଏକ ପ୍ରକାରର ପରିବର୍ତ୍ତନ

ନାହିଁ ।

• ପତ୍ରର ଆଚ୍ଛାଦିତ ଅଂଶରେ ମଣ୍ଡଦ ନ ଥ‌ିବାରୁ ଏହା ନୀଳବର୍ଷ ଧାରଣ କରେ ନାହିଁ ।
• ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଆଲୋକ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଅଟେ ।

କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ – 2
‘ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ପତ୍ରହରିତ୍‌ର ଆବଶ୍ୟକ’ତା’ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷଣ :

[ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ପତ୍ରହରିତ୍ରର ଆବଶ୍ୟକତା ପ୍ରଦର୍ଶନ ]

• ଏକ ବିକରରେ ଯଥେଷ୍ଟ ପାଣି ପୁରାଇ ଚିତ୍ରିତ ପତ୍ର (କ୍ରୋଟନ ଗଛ) ଥିବା ଏକ ଗଛର ଗୋଟିଏ ଡାଳକୁ ସେଥୁରେ
• ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ବିକର୍‌ଟିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରେ 2 ରୁ 3 ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖାଯାଉ ।
• 2 ଓ 3 ଘଣ୍ଟା ପରେ ଗୋଟିଏ ପତ୍ରକୁ ଛିଣ୍ଡାଇ ଆଣି ଏକ ଟ୍ରେସିଙ୍ଗ କାଗଜ ଉପରେ ରଖାଯାଉ ଓ ଏହାର ସବୁଜ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ ।
• ପତ୍ରଟିକୁ ପ୍ରଥମେ ଫୁଟନ୍ତା ସୁରାସାର ଓ ତାପରେ ଲଘୁ ଆୟୋଡ଼ିନ୍ ଦ୍ରବଣରେ ବୁଡ଼ାଇ ଉଠାଯାଉ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :

• ଚିତ୍ରିତ ପତ୍ରକୁ ଫୁଟନ୍ତା ସୁରାସାରରେ କିଛି ସମୟ ବୁଡ଼ାଇ ରଖିଲେ ଏଥୁରୁ ପତ୍ରହରିତ୍ ବାହାରିଯିବ ଓ ପତ୍ରଟି ରଙ୍ଗହୀନ
• ରଙ୍ଗହୀନ ପତ୍ରକୁ ଲଘୁ ଆୟୋଡ଼ିନ୍ ଦ୍ରବଣରେ ବୁଡ଼ାଇଲେ ଏହାର କେବଳ ସବୁଜ ଅଂଶ ଥ‌ିବା ସ୍ଥାନ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରିବ ।

• ପତ୍ରର ସବୁ ଅଂଶରେ ଏକ ପ୍ରକାରର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ । ଫୁଟନ୍ତା ସୁରାସାରରେ ପକାଇଲେ ପତ୍ରଟି ବର୍ଣ୍ଣହୀନ ହୁଏ ଓ ଲଘୁ ଆୟୋଡିନ୍ ଦ୍ରବଣରେ ପକାଇଲେ ଏହାର ସବୁଜ ଅଂଶଣ୍ଢା ସ୍ଥାନ ନୀଳ ହୁଏ ।
• ପତ୍ରଟିକୁ ଅଙ୍କାଯାଇଥବା ନକ୍ସା ଉପରେ ପକାଇଲେ ପତ୍ରହରିତ୍‌ ଥିବା ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରିଥାଏ ।
• ପତ୍ରହରିତ୍‌ ନଥ୍‌ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକରେ କିଛି ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ କାରଣ ଏଠାରେ ମଣ୍ଡଦ ନଥାଏ ।
• ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ପତ୍ରହରିତ୍‌ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଅଟେ ।

କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ -3

• ସୋଲ କିମ୍ବା ନରମ କର୍କ ଠିପି ଥ‌ିବା ଏକ ବୋତଲ ନିଆଯାଉ ।
• ଏହାର ଠିପିକୁ ଦୁଇଫାଳ କରି ମଝିରୁ କାଟି ଦିଆଯାଉ ।
• ବୋତଲ ଭିତରେ କିଛି କଷ୍ଟିକ୍ ପଟାସ ଦ୍ରବଣ (KOH) ରଖ୍ ଏହି କଟା ଠିପି ଦେଇ ଏକ ସରୁ ପତ୍ରର କିଛି ଅଂଶ ବୋତଲ ଭିତରକୁ ପୂରାଇ ଦେଇ ଠିପିଟିକୁ ଭଲଭାବରେ
• ବୋତଲ ଭିତରକୁ ବାୟୁ ଯାତାୟତ ନ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ମହମ ତରଳାଇ ବୋତଲ ମୁହଁକୁ ସିଲ୍ କରିଦିଆଯାଉ ।
• ପତ୍ରର ଡେମ୍ଫକୁ ଏକ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ବୁଡ଼ାଇରଖ୍ ପତ୍ରଟିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରେ 2-3 ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖାଯାଉ ।
• ପତ୍ରଟିକୁ ବାହାର କରି ପ୍ରଥମେ ଫୁଟନ୍ତା ସୁରାସାର ଓ ତା’ପରେ ଧୋଇ ଲଘୁ ଆୟୋଡ଼ିନ୍ ଦ୍ରବଣରେ ପକା

• ପତ୍ରଟିକୁ ଫୁଟନ୍ତା ସୁରାସାରରେ ପକାଇଲେ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣହୀନ ହେବ ।
• ବର୍ଣ୍ଣହୀନ ପତ୍ରକୁ ଲଘୁ ଆୟୋଡ଼ିନ୍ ଦ୍ରବଣରେ ପକାଇଲେ ବୋତଲ ବାହାରେ ଥ‌ିବା ପତ୍ରର ଅଂଶ କେବଳ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରିବ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :

• ପତ୍ରର ସବୁ ଅଂଶରେ ଏକା ପ୍ରକାରର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ ନାହିଁ ।
• ବୋତଲ ଭିତରେ ଥିବା ପତ୍ର ଅଂଶରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବ ନାହିଁ । ଏଥୁରୁ କେବଳ ହରିତ୍‌ ଲବକ ବାହାରି ଯାଇ ବର୍ଣ୍ଣହୀନ ହୋଇଥିବ କିନ୍ତୁ ବୋତଲ ବାହାରେ ଥିବା ପତ୍ର ଅଂଶରେ ମଣ୍ଡଦ ଥ‌ିବାରୁ ଏହା ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରିବ ।
• ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଅଟେ ।

କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ – 4
‘ମଣିଷ ପାଟିର ଲାଳ, ଜଟିଳ ଶ୍ଵେତସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟକୁ ସରଳ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ’’ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷଣ ।

ପରୀକ୍ଷଣ :

• ପାଟିକୁ ଭଲଭାବରେ ଧୋଇ ଜିଭ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ରାଗ କଞ୍ଚାଲଙ୍କା
• କିଛି ସମୟ ପରେ ରାଗ ପ୍ରଭାବରୁ ପାଟିରୁ ଆପେ ଆପେ ଲାଳ କ୍ଷରିତ ହେବ ।
• ଗୋଟିଏ ପରୀକ୍ଷାନଳୀରେ 5ml ଲାଳ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ ।
• ଏହି ଲାଳକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି 2 ଟି ପରୀକ୍ଷାନଳୀରେ ରଖାଯାଉ ।
• ପ୍ରଥମ (କ) ପରୀକ୍ଷାନଳୀରେ 3 ରୁ 4 ବୁନ୍ଦା ଆୟୋଡ଼ିନ୍ ଦ୍ରବଣ
• ଦ୍ଵିତୀୟ (ଖ) ପରୀକ୍ଷାନଳୀରେ 20-30 ମିନିଟ୍ ପରେ 3 ରୁ 4 ବୁନ୍ଦା ଆୟୋଡ଼ିନ୍ ଦ୍ରବଣ ମିଶାଯାଉ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ :

• ‘କ’ ପରୀକ୍ଷାନଳୀରେ ଦ୍ରବଣର ରଙ୍ଗ ନୀଳ ହେବ କାରଣ ମଣ୍ଡଦ ସହିତ ଆୟୋଡ଼ିନ୍ ମିଶିଲେ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ ।
• ‘ଖ’ ପରୀକ୍ଷାନଳୀରେ ଦ୍ରବଣର ରଙ୍ଗ ନୀଳ ହେବ ନାହିଁ କାରଣ ଲାଳର ପ୍ରଭାବରେ ମଣ୍ଡଦ ସରଳୀକୃତ ବା ବିଘଟିତ ହୋଇଥାଏ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ :
(i) ମଣିଷ ଲାଳରେ ଟାୟାଲିନ୍ ନାମକ ଏକ ପ୍ରକାର ଆମାଇଲେଜ୍ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ରହିଥାଏ । ଏହା ଆମ ଖାଦ୍ୟରେ ଥ‌ିବା ଜଟିଳ ଶ୍ଵେତସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟକୁ ସରଳ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

Odisha State Board CHSE Odisha Class 12 Invitation to English 4 Solutions Grammar Conditionals Textbook Activity Questions and Answers.

CHSE Odisha 12th Class English Grammar Conditionals

Section – 1

The ‘if-sentences’ are generally known as the ‘conditional’ sentences. In this ‘if- sentences’ one can well mark a condition along with a result/effect. A certain action will be fulfilled only if a certain/particular ‘condition’ is performed.

Example
1. I will pardon you if you admit your mistake.
2. If you touch that plate, you’ll bum your fingers.
In the above sentences, we can well see two parts in each sentence, i.e. (i) if-part and (ii) the main part.

The ‘if-part’ is known as the if-clause or conditional clause or the subordinate clause. But the ‘main part’ is usually known as the stem of the long sentence i.e. the principal/main clause, the word ‘if’ is the ‘conjunction’ that joins both the parts of the long sentence. This if part/clause states the condition that must be satisfied before the main part/clause may be true.

In the example in Sentence 1 above, ‘admit’ is the condition and ‘pardon’ is the result. Likewise in Sentence 2, the clause/condition is the ‘touching action ’ and result is the ‘burning action’.

A question comes to mind: “Which action happens first?”
The answer is very simple that the action in if-clause/conditional clause happens first and the action of the main clause happens next/second/later.
In Sentence 1 the main clause is written first and then the if- clause. Sentence 2 is written in reverse order i.e. the if-clause first and the main clause next.
Both the sentences in the examples are grammatical and acceptable. The conditional/if-clause is written/spoken first only when the condition tends to become more emphatic.
Do mark that when the conditional clause is written first, there should be a ‘comma ’ just after the conditional clause. No ‘comma’ is used if the conditional clause is written later or the main clause is written first. A condition can also be signaled without the use of ‘if’.

Example
3. Admit your mistake and I will pardon you.

Types of conditionals
O-Type Conditionals
1. If you heat ice, it melts.
2. If you drop a glass, it breaks.
3. If I make a promise, I keep it.

Let us divide the above sentences into two parts. Look at Sentence 1.
If you heat ice, = X (If-clause)
it melts = Y (Main clause)

X = (Simple present)- heat, heating action- the cause/condition- happens first.
Y = (Simple present)- melts, melting action- the result/- happens later.
The condition as well as the effect (result) remains in a O(zero) state. They are in a balancing state. So the grammarians have rightly named it ‘0- conditionals’.
We may say it a scientific truth/ universal truth. But Sentence 3 above tends the meaning of general happenings or what usually happens. In such cases, ‘Simple Present’ verb is used in both the parts. Here ‘if’ can be substituted by ‘when (ever)’.

(A) Open Condition
If you send the money today, he will get it tomorrow.
In If-part ‘sendign money is the condition and ‘getting it’ is the result in ‘main part’. ‘Your sending money’ is more possible i.e. the condition is open to the speaker and ‘his getting money’ is also more possible in the future. The time reference is futurity.

Notice both the parts of the sentence.
In ‘if-part’ a simple present verb ‘send’ is used and in ‘main part’ ‘will + get’ is used. Will/shall modals are not used in the ‘if-part’ in such conditions. We use this type of conditionals (real condition) sentences to talk about what is probable or possible or more like to happen in the future. This condition is, therefore, called the real condition.
Look at the following sentence.
If you wake up before me, give me a call.
Here ‘if-part, takes a simple present verb and the ‘main part’ is an imperative sentence. This condition is also an open or a real condition for future possibility/probability. Some variations/deviations

Study the following sentences, which are also examples of ‘open’ conditionals, but with a difference.
1. If it’s a holiday tomorrow, we may go for a swim.
2. If I should see him, I will ask him to write.
3. Stop borrowing money or you will be in trouble.
When the imperative is used in place of an ‘if- clause’ the condition changes into a threat, request etc.

Example
If we should miss the 9 o’ clock train, we shouldn’t get there till after lunch. The introduction of ‘should’ (sometimes stressed) in the conditional clause has the effect of making it less likely that the condition will be fulfilled. Here ‘should’ means ‘by any chance’. We may call this a condition of ‘remote possibility’. Note that only ‘should’ (never would) is used in this way.

Now look at the following.
If you will reserve seats, we shall be sure of a comfortable journey. We saw earlier that ‘will’ is not used in a predictive sense in the conditional clause, though the sentence has a future time reference. Here the verb ‘will’ is not an auxiliary indicating future; it is a modal verb which means agreement/cooperation/willingness.
“If you will reserve” = if you are willing/agreeing. The verb ‘will’ when means ‘insistence’, it is used in a conditional clause of this type.
Example
If my brother will mix with the bad boys, what shall I do?
“If my brother will mix” = If my brother is insisting on mixing (not in a predictive sense)

(B) ‘Hypothetical’ or ‘Unreal’ Condition
Example
If I became the Chief Minister, I would put things right at once. Notice that both the parts i.e. the ‘if-part’ as well as ‘the main-part’ contain verbs in the past tense form i.e. became and would. We use this conditional when we talk about unreal or imaginary events/actions.
The use of the past tense has the effect of making the condition seem ‘remote’ or unlikely/distant. That is why the condition is said to be ‘hypothetical’ or unreal. The time reference is futurity.
If I knew his address. I could tell you.
The above sentence represents us with a totally imaginary (or unreal) situation with reference to the time of speaking. It implies that I really don’t know his address and I can’t tell you now. Note that the past tense is used here to indicate present unreality.

The Subjunctive
Compare the two sentences below.
1. If I were you, I would take my work more seriously.
2. If I was you. I would take my work more seriously.
One might think that the first sentence is wrong sicne the verb were being in the plural form does not agree with the singular subject I. This plural verb is called ‘the subjunctive’. It is used to express the unreal or hypothetical condition. In modem English the subjunctive is not used
commonly. Most educated native speakers would prefer now to use “IfI was you” (instead of If I were you …)

Variations
If we were to miss the 9 o’ clock train, we would not get there till after lunch. The use of ‘were to’ in the conditional clause sometimes has the effect of emphasizing the suppositional nature of the condition and some ways analogous to the use of ‘should’ in conditional clause A. ‘were to’ can be substituted ‘by any chance’ without changing the meaning.

(C) Unfulfilled Condition.
Example
If you had asked me for the money, I would have given it to you. Notice that ‘if-part’ contains ‘past perfect form ’ and the main clause ‘would + have with past participle form.
The use of these past- verbs in both the parts tells us that the action (giving of money) was not performed because the condition was not fulfilled. The sentence actually means ‘you really did not ask me for the money and I didn’t give it to you.’ This conditional sentence represents what is contrary to the fact. The past perfect tense is ued to indicate past unreality.
The same meaning is expressed by
Had you asked me for the money, I would have given it to you. (without the use of if) The unfulfilled condition is often used to comment on, or to express regret for, something that did not happen.

Activity – 1
Complete the sentences below, using appropriate words of your own.

1. If we finish early today,________________________.
2. If I lose all my money,___________________.
3. If you go away on a holiday this summer. ________________________.
4. If our friend gets into trouble. _________________________.
5. Will you help me if _____________________________
6. I would be rather disappointed if ________________________.
7. This school will have to be closed if ___________________________
8. We will all be very happy if _____________________________.
9. They will not listen to anybody if _________________________.

Answers
1. If we finish early today, we’ll put some free time to see the match on T. V.
2. If I lose all my money, I’ll be in trouble.
3. If you go away on a holiday this summer. I’ll be very happy.
4. If our friend gets into trouble, we’ll help him.
5. Will you help me if I am in trouble? ‘
6. I would be rather disappointed if von didn’t help me.
7. This school will have to be closed if the lunar eclipse falls on tomorrow.
8. We will all be happy if our team wins the trophy.
9. They will not listen to anybody if von don’t behave them properly

Activity -2
The following are examples of some common superstitions.
1. If you hear an owl hooting at night, a friend will die.
2. If your left hand begins to itch, you will give money away.

Can you think of five other common superstitions? (Use the word if, as shown above.)
Answers
1 . If a cat passes in front of somebody, she/he will face some danger.
2. If three persons start a journey together, they will reap a negative result.
3. If an owl sits on the roof of a person’s house, one of the members of the family will die soon.
4. The man will die if a lizard falls on his shoulders.
5. Man will be crowned if a lizard falls on his forehead.

Activity – 3
Fill in the blank spaces to make meaningful conditions.
If I work hard, I’ll get good marks, If I ____________good marks, I ____________go to a good college and __________a degree. If I _____________ go abroad, I ___________ a highly-paid job. If __________name, fame and money, I _____________ marry a pretty girl. If ______________ only one or two children, I ____________ educate them properly. If _____________ come back to my country, I ______________ some useful work.

Answers
If I work hard, I’ll get good marks, If I get good marks, I will go to a good college and do a degree. If I get go abroad, I will set a highly-paid job. If gel name, fame and money, I will marry a pretty girl. If I only one or two children, I can educate them properly. If1 come back to my country, I will do some useful work.

Activity- 4

How imaginative are you? Complete the following sentences.
(a) If Ibecame a cloud, I would ………………………….
(b) If I could go back to the past,………………………..
(c) If I were a rat,………………………
(d) If I were a tiger, ……………………….
(e) If I ……………………………. I’d write a great novel.
(f) If people ……………………………they would die of boredom.
(g) If the earth …………………… ……, no living creature would survive.
(h) I would stand on my head if …………………………
(i) Would you be well prepared if ……………………..?

Answers
(a) If I became a cloud, I would sail in the sky.
(b) If I could go back to the past, I would not make my hair-dye.
(c) If I were a rat, I would make holes.
(d) If I were a tiger, / would live in the jungle.
(e) If I were a Jane Austin. I’d write a great novel.
(f) If people were dumb and deaf, they would die of boredom.
(g) If the earth was/were a sun, no living creature would survive.
(h) I would stand on my head if I were not a man.
(i) Would you be well prepared if you were a literate?

Activity- 5
How would your life be different if you were :

older      more intelligent     stronger
taller       less intelligent        richer
shorter    more patient         poorer

Answers
1. If I were older, I could beg you for some help.
2. If I were taller, I would join the military service.
3. If I were shorter, I could play the role of a joker.
4. If I were more intelligent, I could/would tackle the world problem.
5. If I were less intelligent, I could/would be in difficulty.
6. If I were more patient, I would tolerate your insulting words.
7. If I were stronger, I could/would fight with a tiger.
8. If I were richer, I would make you my accountant.
9. If I were poorer, I would beg for food.

Activity- 6

Write 5 sentences on the things you would do if you won a lottery. (Use if + past simple in the ‘if – clause” and would in the main clause) If I won a lottery, I would get a lot of money, If I got a lot of money …

Answers
If I won a lottery, I would get a lot of money.
(a) If I got a lot of money, I would buy a car.
(2) If I bought a car, I would take my parents for an outing.
(3) If I went on an outing, I would drive the car.
(4) If I drove the car, I would be very cautious.
(5) If my parents saw my driving, they would be very happy.

Activity – 7

Write a comment on each of the following situations, using the unfulfilled condition. (One example is given)
(a) I didn’t study, so I didn’t do very well in the examination.
Comment: If you had studied, you would have done better.
(b) I didn’t like the food because it was too hot.
Comment: If ______________________________________________________________
(c) They waited at the station for four hours because they did not know that the train was delayed.
Comment: If ______________________________________________________________
(d) The boy met with an accident because he was careless.
Comment: If _______________________________________________________________
(e) She heard the news because she turned on the radio this morning.
Comment: If ______________________________________________________________
(f) They didn’t see us, so they could not laugh at us.
Comment: If ______________________________________________________________
(g) My father earned a lot of money, so life was easy for us.
Comment: If ______________________________________________________________

Answers
(b) I didn’t like the food because it was too hot.
Comment: I would/could have liked the food if it had not been hot.
(c) They waited at the station for four hours because they did not know that the train was delayed.
Comment: If they had known that the train was delayed, they would not have waited at the station.
(d) The boy met with an accident because he was careless.
Comment: The boy could not have met with an accident if he had been careful/if he had not been careless.
(e) She heard the news because she turned on the radio this morning.
Comment: If she had not turned on the radio this morning, she could not have heard the news.
(f) They didn’t see us, so they could not laugh at us.
Comment: If they had seen us, they could have laughed at us.
(g) My father earned a lot of money, so life was easy for us.
Comment: If my father had not earned a lot of money, life would/could not have been easy for us.

Activity – 8
Read the text below and then complete the sentences that follow.
Namita went to Cuttack yesterday. The sun was shining brightly, so she never thought of taking her umbrella. But what a terrible day she had! Everything that could possibly go wrong went wrong. The weather changed, as the weather report had predicted, and Namita got soaked. She slipped on the stairs of a shop and had a bad fall. Someone stole her purse when she was talking to a friend and had her back turned. The bus broke down on the way back and was delayed. Namita’s mother was angry because she returned so late.

(a) If Namita had taken her umbrella, ………………………………
(b) If she had listened to the weather forecast, ………………………
(c) If she had taken the lift in the store ………………………..
(d) If she hadn’t turned her back, …………………….
(e) If the bus hadn’t broken down …………………….
(f) If she’d returned home on time, …………………………
Answers
(a) If Namita had taken her umbrella, she couldn’t have got soaked.
(b) If she had listened to the weather forecast, she could not have drenched.
(c) If she had taken the lift in the store, she could not have fallen.
(d) If she hadn’t turned her back, someone couldn’t have stolen her purse.
(e) If the bus hadn’t broken down, Namita could have returned in time.
(f) If she’d returned home on time, her mother could not have been angry.

Section -2

Other ways of expressing a condition
Look at the following sentences
1. He can’t work unless he eats something.
2. I won’t go to the party unless they invite me.
These sentences with unless could be re-written as
3. He can’t work ifhe doe snot eat something.
4. I won’t go to the party if I am not invited.
Unless has the meaning “if …. not”. It is used to express a negative condition. The same meaning can be expressed by using ‘only if’. So the same sentences could be re-written as
5. He can work only if he eats something.
6. I will go to the party only if he invites me

Activity – 9
Rewrite each of the following sentences using ‘unless’.
(The first sentence has been worked out for you.)
1. We must leave now or we’ll miss the start of the film.
Unless we leave now we’ll miss the start of the film.
2. You should wear your coat or you’ll be cold.
_______________________________________
3. You must give me your address or I can’t write to you.
_______________________________________
4. You have to speak very loudly or we won’t be able to hear you.
_______________________________________
5. You must stop smoking or your cough won’t get better.
_______________________________________
6. You must say you’re sorry or he won’t forgive you
_______________________________________

Answers
1. We must leave now or we’ll miss the start of the film.
Unless we leave now, we’ll miss the start of the film.

2. You should wear your coat or you’ll be cold.
Unless you wear your coat, you’ll be cold.

3. You must give me your address or I can’t write to you.
Unless you give me your address, I can’t write to you.

4. You have to speak very loudly or we won’t be able to hear you.
Unless you speak very loudly, we won’t be able to hear you.

5. You must stop smoking or your cough won’t get better.
Unless you stop smoking, your cough won’t get better.

6. You must say you’re sorry or he won’t forgive you.
Unless you say you’re sorry, he won’t forgive you.

Multiple-Choice Questions (MCQs) with Answers

Question 1.
Unless you ___________the truth, you will suffer.
(A) spoke
(B) speak
(C) do not speak
(D) should
Answer:
(A) spoke

Question 2.
If you were a bird, you ____________ fly.
(A) could
(B) should
(C) would
(D) none of these
Answer:
(C) would

Question 3.
She would come, if she ____________ time.
(A) has
(B) had
(C) would have
(D) should have
Answer:
(B) had

Question 4.
If I had known you, I_ told you.
(A) would have
(B) should have
(C) will have
(D) shall have
Answer:
(A) would have

Question 5.
If I __________ rich, I would help the poor.
(A) was
(B) am
(C) were
(D) shall be
Answer:
(C) were

Question 6.
_________ I find the pen, I will let you have it.
(A) Could
(B) Should
(C) Would
(D) Can
Answer:
(B) Should

Question 7.
If I had had time, I ___________visited the zoo.
(A) would have
(B) should have
(C) could have
(D) shall have
Answer:
(B) should have

Question 8.
If he _____________ a taxi, she would have reached the station in time.
(A) has taken
(B) would take
(C) had taken
(D) should take
Answer:
(C) had taken

Question 9.
If he ___________, he will suffer from indigestion.
(A) ate
(B) had eaten
(C) eats
(D) will eat
Answer:
(C) eats

Question 10.
If they _________ here, I should speak to them.
(A) were
(B) had been
(C) will be
(D) would be
Answer:
(A) were

Question 11.
I’m not tired enough to go to bed yet. I wouldn’t sleep if I ____________ to bed now.
(A) go
(B) went
(C) had gone
(D) would go
Answer:
(B) went

Question 12.
If I were you, I _____________ that coat. It was much too expensive.
(A) won’t buy
(B) don’t buy
(C) am not going to buy
(D) wouldn’t buy
Answer:
(D) wouldn’t buy

Question 13.
I decided to stay at home last night. I would have gone out if I ___________so tired.
(A) wasn’t
(B) weren’t
(C) wouldn’t have been
(D) hadn’t been
Answer:
(D) hadn’t been

Odisha State Board Elements of Mathematics Class 12 CHSE Odisha Solutions Chapter 7 Continuity and Differentiability Ex 7(k) Textbook Exercise Questions and Answers.

CHSE Odisha Class 12 Math Solutions Chapter 7 Continuity and Differentiability Exercise 7(k)

Question 1.
State True (T) or False (F).
(i) There is no function whose derivative is log π.
Solution:
False

(ii) There is no function which is its own derivative.
Solution:
False

(iii) A function is not differentiable at x = c ⇒ f is not continuous at x = c.
Solution:
False

(iv) |x²| is differentiable on (- 1, 1).
Solution:
True

(v) |x + 2| is not differentiable at x = 2.
Solution:
False

(vi) Derivative of e^{3 log x} w.r.t. x is 3x².
Solution:
True

(vii) The derivative of a non constant even function is always an odd function.
Solution:
True

(viii) If f and g are not derivable at x₀ then f + g is not derivable at x₀.
Solution:
False

Question 2.
Fill up the gaps by using the correct answer.
(i) If a is a constant and v is a variable then \(\frac{d u^v}{d v}\) = _______. (u^v In v, vu^{v – 1}, u^v In u, uv^{v – 1})
Solution:
u^v In v

(ii) If t = e^a then \(\frac{d}{d x}\)x^t = _______. (tx^{t – 1}, x^t, x^t In a, tx^t)
Solution:
tx^{t – 1}

(iii) If u = t² and v= sin t² then \(\frac{d v}{d u}\) = _______. (cos² t, \(\frac{\sin }{t}\), sec t², cos t²)
Solution:
cos t²

(iv) The tangent to the curve y = (1 + x²)² at x = -1 has slope _______. (4, -4, 8, -8)
Solution:
-8

(v) If v = (gof) (x) then \( \frac{d y}{d x}\) = _______. (\(\frac{d g}{d x} \frac{d x}{d f}\), \(\frac{d g}{d f} \frac{d f}{d x}\), \(\frac{d f}{d x} \frac{d x}{d g}\), \(\frac{d f}{d g} \frac{d g}{d x}\))
Solution:
\(\frac{d g}{d f}\frac{d f}{d x}\)

(vi) If y = sec^-1 \(\frac{\sqrt{x}+1}{\sqrt{x}}\) + \(\frac{\sqrt{x}}{\sqrt{x}+1}\) then \(\frac{d y}{d x}\) = _______. (0, undefined, \(\frac{\pi}{2}\), 1)
Solution:
0

(vii) If (x) = \(\sqrt{x^2-2 x+1}\), x ∈ [0, 2] then at x = 1, f(x) = _______. (1, 0, -1, does not exist)
Solution:
does not exist

(viii) If f(x) = |x²| then f'(\(\frac{3}{2}\)) = _______. (0, 2, 3, does not exist)
Solution:
0

Question 3.
Differentiate from first principles.
(i) e^2x
Solution:
Let y = e^2x

(ii) sin² x
Solution:
Let y = sin² x

(iii) cos x²
Solution:
Let y = cos x²

(iv) \(\boldsymbol{e}^{x^2} \)
Solution:

(v) \(\sqrt{\tan x} \)
Solution:

(vi) x² sin x
Solution:
Let y = x² sin x

(vii) In sin x
Solution:
Let y = In sin x
Then e^y = sin x  … (1)
Let dx be an increment of x and δv be the corresponding increment of y.
Then e^{y + δy} = sin (x + δx)  … (2)
Subtracting (1) from (2) we get,

(viii) sin √x
Solution:
y = sin √x
Put u = √x
Then y = sin u
Let δx be an increment of x and δu, δy be the corresponding increment of u and y respectively.

(ix) cos In x
Solution:
Let y = cos (In x)
Let u = In x
Then y = cos u
Suppose that δx be an increment of x and δu, δy be corresponding increments of u and y respectively.
Then y + δy = cos (u + δu)  ….(3)
and u + δu = In (x + δx)  ….(4)
Subtracting (2) from (3) and (1) from (4) we get
δy = cos (u + δu) – cos u
and δu = In (x + δx) – In x

Question 4.
Test differentiability of the following functions at the indicated points.
(i) f(x) =[x² + 1] at x = –\(\frac{1}{2}\)
Solution:

(ii) f(x) = \(\begin{cases}1-2 x, & x \leq \frac{1}{2} \\ x-\frac{1}{2}, & x>\frac{1}{2}\end{cases}\) at x = \(\frac{1}{2}\)
Solution:

(iii) f(x) = x + |cos x| at x = \(\frac{\pi}{2}\)
Solution:
f(x) = x + |cos x| at c = \(\frac{\pi}{2}\)

Hence onwards domain of a function is to be understood to be its natural domain unless stated otherwise.

Question 5.
Differentiate.
(i) \(\frac{1}{\ln (x \sqrt{x+1})}\)
Solution:

(ii) \(\frac{\ln x}{e^x \sin x}\)
Solution:

(iii) e^x (tan x – cot x)
Solution:
y = e^x (tan x – cot x)
\(\frac{d y}{d x}\) = \(\frac{d}{d x}\) (e^x) (tan x – cot x) + e^x \(\frac{d}{d x}\) (tan x – cot x)
= e^x (tan x – cot x) + e^x (sec² x + cosec² x)

(iv) \(\left(\sqrt{x}+\frac{1}{\sqrt{x}}\right)\)x tan x
Solution:

(v) \(\frac{\cos 3 x-\cos x}{\cos 5 x-\cos 3 x}\)
Solution:

(vi) x² e^x cosec x
Solution:
y = x² e^x cosec x
\(\frac{d y}{d x}\) = \(\frac{d}{d x}\) (x²) e^x . cosec x + x² \(\frac{d}{d x}\) (e^x) . cosec x + x² e^x \(\frac{d}{d x}\)
= 2x e^x cosec x + x² e^x cosec x – x² e^x . cosec x . cot x

(vii) \(\frac{(x+1) \ln x}{\sqrt{x+2}}\)
Solution:

(viii) (x³ – 1)⁹ sec² x
Solution:

(ix) sin² (cos^-1 x)
Solution:

(x) a^x \(\left(x+\frac{1}{x}\right)^{10}\)
Solution:

(xi) In \(\frac{\sqrt{x+4}-2}{\sqrt{x+4}+2}\)
Solution:

(xii) In \(\frac{4 x^2(2 x-7)^3}{\left(3 x^2-7\right)^5}\)
Solution:

(xiii) 5^{ln sin x}
Solution:

(xiv) \(\sqrt{\sin \sqrt{x}}\)
Solution:

(xv) x^{sin x} + (tan x)^x
Solution:
Let y = x^{sin x} + (tan x)^x
Put u = x^{sin x} , v = (tan x)^x
Then y = u + v

(xvi) \(e^{e^x}\)
Solution:

(xvii) \(x^{\sqrt{x}}\)
Solution:

(xviii) sec^-1(e^x + x)
Solution:

(xix) ln cos e^x
Solution:

(xx) \(a^{\sin ^{-1} x^2}\)
Solution:

(xxi) cos^-1 \(\left(\frac{x^4-1}{x^4+1}\right)\)
Solution:

(xxii) \(\left(\mathbf{x}^{\mathbf{e}}\right)^{\mathbf{e}^{\mathrm{x}}}\) + \(\left(\mathrm{e}^{\mathrm{x}}\right)^{\mathrm{x}^e}\)
Solution:

(xxiii) \(\boldsymbol{x}^{\left(\boldsymbol{x}^x\right)}\)
Solution:

(xxiv) \(\frac{\left(x+1^2\right) \sqrt{x-1}}{\left(x^2+3\right)^3 3^x}\)
Solution:

(xxv) [5 In (x³ + 1) – x⁴]^2/3
Solution:

(xxvi) log₁₀ sin x + log_x 10, 0 < x > π.
Solution:

Question 6.
Differentiate
(i) sec^-1 \(\left(\frac{x^2+1}{x^2-1}\right)\)
Solution:

(ii) \(e^{\tan ^{-1} x^2}\)
Solution:

(iii) \(\frac{x \sin ^{-1} x}{\sqrt{1+x^2}}\)
Solution:

(iv) tan^-1 e^2x
Solution:

(v) tan^-1 \(\frac{\cos x}{1+\sin x}\)
Solution:

(vi) tan^-1 \(\left(\frac{\cos x-\sin x}{\cos x+\sin x}\right) \)
Solution:

(vii) tan^-1 \(\frac{7 a x}{a^2-12 x^2}\)
Solution:

(viii) tan^-1 \(\frac{\sqrt{1+x^2}+\sqrt{1-x^2}}{\sqrt{1+x^2}-\sqrt{1-x^2}}\) (Put x² = cos θ)
Solution:

(ix) x² cos \(\frac{\sqrt{x}-1}{\sqrt{x}+1}\) = x² cosec^-1 \(\frac{\sqrt{x}+1}{\sqrt{x}-1}\)
Solution:

(x) tan^-1 \(\frac{x}{1+\sqrt{1-x^2}}\)
Solution:

(xi) tan^-1 \(\left(\frac{x \sin \alpha}{1-x \cos \alpha}\right)\)
Solution:

Question 7.
Find \(\frac{d y}{d x}\) if
(i) x³ + y³ = 12xy
Solution:

(ii) \(\left(\frac{x}{a}\right)^{2 / 3}\) + \( \left(\frac{y}{b}\right)^{2 / 3}\) = 1
Solution:

(iii) x^y = c
Solution:

(iv) y^x = c
Solution:
y^x = c ⇒ x In y = In c
⇒ in y + \(\frac{x}{y} \frac{d y}{d x}\) = 0
⇒ \(\frac{d y}{d x}\) = –\(\frac{y \ln y}{x}\)

(v) x cot y + cosec x = 0
Solution:

(vi) y² + x² = In (xy) + 1
Solution:

(vii) (cos x)^y = sin y
Solution:

(viii) y² =a^√x
Solution:

(ix) x^m yⁿ = \(\left(\frac{x}{y}\right)^{m+n}\)
Solution:

(x) y = x cot ^-1 \(\left(\frac{x}{y}\right)\)
Solution:

(xi) y = (sin y)^{sin 2x}
Solution:

(xii) y² = x^y
Solution:

(xiii) (x + y)^{cos x} = e ^{x + y}
Solution:

(xiv) x tan y + y tan x = 0
Solution:

(xv) \(\sqrt{x^2+y^2}\) k tan^-1 \(\left(\frac{y}{x}\right)\)
Solution:

Question 8.
Differentiate
(i) tan^-1 \(\frac{2}{1-x^2}\) w.r.t. sin^-1 \(\frac{2}{1+x^2}\)
Solution:

(ii) sec^-1 \(\left(\frac{1}{2 x^2-1}\right)\) w.r.t. \(\sqrt{1-x^2}\)
Solution:

(iii) tan^-1 \(\left(\frac{1+\sin x}{1-\sin x}\right)\) w.r.t. log \(\left(\frac{1+\cos x}{1-\cos x}\right)\)
Solution:

Question 9.
Find the \(\frac{d y}{d x}\) when
(i) x = a [cos t + log tan ( t/2)], y = a sin t
Solution:

(ii) sin x = \(\frac{2 t}{1+t^2}\), tan y = \(\frac{2 t}{1-t^2}\)
Solution:

(iii) cos x= \(\sqrt{\frac{1}{1+t^2}}\), siny = \(\frac{2 t}{1+t^2}\)
Solution:

(iv) cos x = \(\sqrt{\sin 2 u}\), y = \(\sqrt{\cos 2 u}\)
Solution:

(v) x = \(\frac{\cos ^3 t}{\sqrt{\cos 2 t}}\), y = \(\frac{\sin ^3 t}{\sqrt{\cos 2 t}}\)
Solution:

Question 10.
Assuming the validity of the operations on the r.h.s. find \(\frac{d y}{d x}\).
(i) y = [ sin x + { sin x + (sin x +….)}]
Solution:

(ii) y = 1 ÷ [ x + 1 ÷ (x + 1 ÷ (x + 1 ÷ …))]
Solution:

(iii) y = In [x + In (x + In (x + ….))]
Solution:

Question 11.
If cos y = x cos (a + y) then prove that
(i) \(\frac{d y}{d t}\) = \(\frac{\cos ^2(a+y)}{\sin a}\)
Solution:

(ii) If e^θΦ = c + 4 θΦ , show that Φ + θ \(\frac{d \phi}{d \theta}\) = 0.
Solution:

Question 12.
Can you differentiate log log |sin x|? Justify your answer.
Solution:
Clearly for all x ∈ R
sin x ∈ [- 1, 1]
⇒ |sin x| ∈ [ 0,1]
⇒ log |sin x| ∈ (-∞ , 0]
⇒ log log |sin x| is not well defined for all x ∈ R
∴ Log log |sin x| is not a differentiable function.

Question 13.

Solution:

Question 14.
If x = \(\frac{1-\cos ^2 \theta}{\cos \theta}\), y = \(\frac{1-\cos ^{2 n} \theta}{\cos ^n \theta}\) then show that \(\left(\frac{d y}{d x}\right)^2\) = n²\(\left(\frac{y^2+4}{x^2+4}\right)\)
Solution:

Question 15.
Show the \(\frac{d y}{d x}\) is independent of t if.
x = cos^-1\(\frac{1}{\sqrt{t^2+1}}\), y = sin^-1\(\frac{t}{\sqrt{t^2+1}}\)
Solution:

Question 16.
If y \(\sqrt{x^2+1}\) = {\(\sqrt{x^2+1}\) – x} then prove that (x² + 1) \(\frac{d y}{d x}\) + xy + 1 = 0
Solution:

Question 17.
If e^y/x = \(\frac{x}{a+b x}\), then show that x3 \(\frac{d}{d x}\) \(\left(\frac{d y}{d x}\right)\) = \(\left(x \frac{d y}{d x}-y\right)^2\)
Solution:

Question 18.
Find the points where the following functions are not differentiable.
(i) e^|x|
Solution:
e^|x| is not differentiable at x = 0 because |x| is not differentiable at x = 0

(ii) |x² – 4|
Solution:
|x² – 4| is not differentiable at the points where x² – 4 = 0 i.e, x =± 2.

(iii) |x – 1| + |x – 2|
Solution:
|x – 1| + |x – 2| is not differentiable at x = 1 and x = 2.

(iv) sin |x|
Solution:
sin |x| is not differentiable at x = 0.