BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 2 ସମାସ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ସମାସର ସଜ୍ଞା : ପରସ୍ବର ନିକଟବର୍ତୀ ସମ୍ବନ୍ଧ ଥୁବା ପଦମାନଙ୍କର ସଂହତି ବା ମିଳନକୁ “ସମାସ” କୁହାଯାଏ ।
“ସମସ୍ଯତେ ଅନେକପଦମ୍‌ ଇତି ସମାସଃ? । ଏକାଧ୍କ ପଦମାନଙ୍କ ମିଳନସମୟରେ ଭାବ ବା ଅର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସମାସ ନିରୂପଣ କରାଯାଇଥାଏ । ସମାସ ପଦବିଧ୍‌ ଅଟେ। ସମସନଂ ନାମ ସମାସଃ ।

ଲକ୍ଷ/ କର :
ମାତୁଳାଳୟଃ = ମାତୁଳସ୍ଯ ଆଳୟଃ ! (ମାମୁଙ୍କ ଘର)
ଉପକୂଳମ୍‌ = କୁଳସ୍ୟ ସମୀପମ୍‌ । (କୂଳର ନିକଟ)
ମାତାପିତରୌ = ମାତା ଚ଼ ପିତା ଚ଼। (ମାଆ ଓ ବାପା)
ବୀଣାପାଣିଃ = ବୀଣା ପାଣୌ ଯସ୍ୟାଃ ସା । (ବୀଣା ପାଣିରେ ଯାହାର ସେ)

ଉପର୍ଯ୍ୟକ୍ତ “ ମାତୁଳାଳୟଃ” ପ୍ରଭୃତି ପଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ “ ମାତୁଳସ୍ୟ ଆଳୟଃ” ଇତ୍ୟାଦି ପଦସଂହତିଦ୍ଵାରା ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି । ତେଣୁ “ ମାତୁଳସ୍ୟ ଆଳୟଃ” ପ୍ରଭୃତିକୁ ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ / ବିଗ୍ରହ / ସମସ୍ୟମାନ ପଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସେହିପରି ‘ ମାତୁଳାଳୟଃ” ପ୍ରଭୃତି ସମସ୍ତ ଅର୍ଥକୁ ଏକପଦରେ ପ୍ରକାଶ କରୁଥ୍ବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ “ ସମସ୍ତପଦ” କୁହାଯାଏ । ବ୍ୟାସବାକ୍ୟରେ ଥୁବା ଦୂଇଟିପଦ ଯଥା – ମାତୁଳ ଏବଂ ଆଳୟ ମିଶିଯାଇ “ମାତୁଳାଳୟ” ଗଠିତ ହେବାପରେ ଏହାର ଆକାଂନ୍ଷିତ ୧ ମା ବିଭଛି ଏକବଚ଼ନରେ “ମାତୁଳାଳୟଃ” ରୂପ ସୃଷ୍ଠି ହୋଇଛି । ସମସ୍ତପଦର ଅନ୍ୟବିଭ୍ତିରେ ରୂପାନ୍ତରଣ ପାଇଁ ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ପରେ ତଦ୍‌ଶବ୍ଦର ସେହି ବିଭକ୍ତି ଓ ବଚ଼ୂନର ରୂପ ଲଗାଯାଇଥାଏ ।

ଲକ୍ଷଃ କର :
ମାତୁଳାଳୟମ୍‌ ମାତୁଳସ୍ୟ ଆଳୟଃ, ତମ୍‌ ।
ମାତୁଳାଳୟେନ = ମାତୁଳସ୍ଯ ଆଳୟଃ, ତେନ ଇତ୍ୟାଦି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ମ୍ଣନରଙ୍କ – (୧) ସମସ୍ତପଦ ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ୟ ସମୟରେ ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତପଦର ମୂଳପଦଟି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ତା”ର ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ । ତା’ ପରେ ସମସ୍ତପଦର ଯେଉଁ ବିଭକ୍ତି ଓ ବଚ଼ନ ଥାଏ, ତଦ୍ଶବ୍ଦର ସେହି ବିଭକ୍ତ ଓ ବଚ଼ନର ରୂପ ଲଗାଯାଏ, “ମାତୁଳାଳୟଃ” ପଦରେ ଥବା ଦୁଇଟିପଦମଧ୍ଚରୁ ମାତୁଳ ପଦଟିକୁ ପୂର୍ବପଦ ଓ ଆଳୟ ପଦଟିକୁ ପରପଦ ବା ଉତ୍ତରପଦ କୁହାଯାଏ । ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟାରେ ଥବା ପୂର୍ବପଦ ଓ ପରପଦର ବିଭଳ୍ତି ଓ ବଚ଼ନର ଯେଉଁ ଚିହ୍ନ ଲାଗିଥାଏ, ତାହା ସମାସବିଧ୍ସମୟରେ ଲୋପପାଇଥାଏ । ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟରେ ଥୁବା ପୂର୍ବପଦ ଓ ପରପଦର ମିଳନ ସମୟରେ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ସନ୍ଧି କରାଯାଏ – ନିତ୍ୟା ସମାସେ’ । ଶେଷରେ ଆବଶ୍ୟକ ବିଭକି ଓ ବଚ଼ନର ଚିହ୍ନ ସମସ୍ତପଦରେ ଲଗାଯାଇଥାଏ ।

ପୂର୍ବବର୍ଣ୍ଣିତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର :
“ମାତୁଳାଳୟଃ” ପଦରେ ଉଭର ପଦ ବା ‘ଆଳୟ’ ପଦର ପ୍ରାଧାନ୍ଯ, “ଭପକୂଳମ୍‌” ପଦରେ ପୂର୍ବପଦ ବା ଉପ (ଅବ୍ୟୟ) ପଦର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, “ ମାତାପିତରୌ” ପଦରେ ଉଭୟପଦ ବା ମାତା ଓ ପିତା ପଦଦୁଇଟିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଏବଂ “ ବୀଣାପାଣିଃ” ପଦରେ କୋଣସି ପଦର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ନଥାଇ “ ସରସ୍ପତୀ? ପଦାର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମାସକୁ ୪ଟି ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ସମାସ ଛଅ ପ୍ରକାର – (i) ଅବ୍ୟୟୀ ଭାବ, (ii) ତତ୍‌ପୁରୁଷ, (iii) କର୍ମଧାରୟ, (iv) ଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ (v) ଦ୍ବିଗୁ ଓ (vi) ବହୁବ୍ରୀହିଃ । ନିମ୍ନସ୍ଥ ସମାସବିଧିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ 1

ଏଠାରେ ସୁବୁଵି” ପଦଟି ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି । ଯଥା –
(i) ବାଳକସ୍ୟ ସୁବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଶଂସନୀୟା (କର୍ମଧାରୟ) – ପିଲାଟିର ସୁବୁଦି ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ ।
(ii) ସୁବୁଦ୍ଧିଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଶଂସିତଃ ଭବତି । (ବହୁବ୍ରୀହି – ପୁଲିଙ୍ଗ) – ସୁବୁଵି ପୁତ୍ର ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ ।
(iii) ସୁବୁଦ୍ଧିଃ କନ୍ୟା ପ୍ରଶଂସିତା ଭବତି । (ବହୁବ୍ରୀହି – ସ୍ତୀଲିଙ୍କ) – ସୁବୁଦି କନ୍ଯା ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ ।
ଅର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି “ସୁବୁଦ୍ଧି” ପଦର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ଓ ସମାସ ହେଉଅଛି । ତେଣୁ ସମାସକୁ ଅଅର୍ଥାଶ୍ରୟୀ କୁହାଯାଏ ।

ଏହି ସମାସଗୁଡ଼ିକର ଉପବିଭାଗସବୁ ରହିଛି ସେଗୁଡ଼ିକ ସଂପୃକ୍ତ ସମାସ ଆଲୋଚ଼ନା ସମୟରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯିବ । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ଅଲୁକ୍‌, ନିତ୍ୟ ଓ ସୁପ୍‌ସୁପା ଇତ୍ୟାଦି ସମାସ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚ଼ନା କରାଯିବ ।

ଅବ୍ଯୟୀଭାବ:
ଅବ୍ଯୟ ପୂର୍ବପଦରେ ଥାଇ ଯେଉଁ ସମାସ ହୁଏ ତାହାକୁ “ଅବ୍ଯୟୀଭାବ” ସମାସ କୁହାଯାଏ ‘ମୂର୍ବେଛବ୍ୟୟେଃବ୍ଯୟୀଭାବଃ? କୃତ୍‌, ତଵିତ, ନିପାତ ଓ ଉପସର୍ଗ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବ୍ଯୟଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବପଦରେ ବ୍ଯବହୃତ ହୋଇଥ୍ଲେ ସମସ୍ତପଦ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସର ହୋଇଥାଏ । ସାଧାରଣତଃ ସମସ୍ତପଦଗୁଡ଼ିକ ଅବ୍ୟୟ ହୁଅନ୍ତି ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର :
(i) ଅହଂ ଯଥାଶକ୍ତି ଧନଂ ଦାସ୍ୟାମି । (ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ଧନ ଦାନ କରିବି)
(ii) ଶିକ୍ଷକଃ ପ୍ରତିଶିଷ୍ୟଂ ପ୍ରଶ୍ନଂ ପୃଛ୍ଛତି । (ଶିକ୍ଷକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଷ୍ୟକୁ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରନ୍ତି)

ପ୍ରଥମ ବାକ୍ୟରେ “ଯଥାଶକ୍ତି’ ପଦଟି ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ (ଶକ୍ତିମ୍‌ ଅନତିକ୍ରମ୍ୟ) ଏବଂ ଦ୍ବିତୀୟ ବାକ୍ୟରେ “ଅନତିକ୍ରମ୍ୟ” ଅର୍ଥରେ “ଯଥା” ଏବଂ ଦ୍ବିତୀୟ ବାକ୍ୟରେ ଶିଷ୍ୟପଦର ଦ୍ବିରୁକ୍ତି ଅର୍ଥରେ “ ପ୍ରତି ଅବ୍ୟୟର ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଛି । ପଦଦୂଇଟି ଅବ୍ୟୟ (କ୍ଯୀବଲିଙ୍ଗ) ପ୍ରଥମାବିଭକ୍ତି ଏକବଚ଼ନ) ହୋଇଛନ୍ତି ।

ମନେରଖ: ପୂର୍ବପଦରେ ପ୍ରଯୁକ୍ତ ଅବ୍ୟୟଟି ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟରେ ତା’ର ଅର୍ଥକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥାଏ। ଏହିପରି କେତେକ ଉଦାହରଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ପିତା ଯଥାକାଳମ୍‌ ଆଗମିଷ୍ୟତି (କାଳମ୍‌ ଅନତିକ୍ରମ୍ୟ) । – ବାପା ଠିକ୍‌ ସମୟରେ ଆସିବେ ।
(ii) ସଃ ଦରିଦ୍ରେଭ୍ୟଃ ଯଥେନ୍ଛଂ ଯଚ୍ଛତି । (ଇଚ୍ଛାମ୍‌ ଅନତିକ୍ରମ୍ୟ) – ସେ ଗରିବ ଲୋକଙ୍କୁ ଯଥେଚ୍ଛ ଦିଅନ୍ତି ।
(iii) ଅହଂ ଯଥାବିଧ୍‌ ଭଶ୍ଵରଂ ନମାମି। (ବିଧ୍ମ୍‌ ଅନତିକରମ୍ଯ) – ମୁଁ ବିଧ୍ପୂର୍ବକ ଭଶ୍ରଙ୍କୁ ନମନ କରେ ।

ବ୍ୟତିକ୍ରମ – ଯଥା ହରିଃ, ତଥା ହରଃ” ଇତ୍ୟାଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏପରି ଭାବ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉ ନଥୁବାରୁ ସମାସ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।

ମନେରଖ: ପୂର୍ବପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ “ଉପ” ଅବ୍ୟୟପଦ ‘ ସାମୀପ୍ଯ’ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ-}
(i) ସଃ ଉପକୂଳଂ ଗଚ୍ଛତି । (କୂଳସ୍ଯ ସମୀପମ୍‌) – ସେ ନୂଳନିକଟକୁ ଯାଉଛି ।
(ii) ଯାନମ୍‌ ଉପନଗର ପ୍ରାପ୍ତମ୍‌ (ନଗରସ୍ୟ ସମୀପମ୍‌) – ଗାଡ଼ିଟି ସହର ପାଖରେ ପହଁଥ୍ଲା ।
(iii) ନଦୀ ଉପମନ୍ଦିରଂ ପ୍ରବହତି (ମନ୍ଦିରସ୍ଯ ସମୀପମ୍‌) – ନଭ ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ପ୍ରବାହିତ ।

ବ୍ୟତିକ୍ରମ – ଉପରାଜ୍ୟପାଳଃ, ଉପକୁଳାଧ୍ପତିଃ, ଉପାଧ୍କ୍ଷଃ ଇତ୍ଯାଦି ପଦରେ “ଉପ” ପଦର ସାମୀପ୍ୟ ଅର୍ଥ ନ
ଥାଇ ଅଧସ୍ତନ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥାଏ, ତେଣୁ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ ହୁଏ ନାହିଁ!

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ମନେରଖ: ପୂର୍ବପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ *ଅନୁ” ଅବ୍ୟୟପଦ ପଛ ବା ପଶ୍ଚାତ୍‌ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ ]
(i) ଅନୁଶିକ୍ଷକଂ ଛାତ୍ରାଃ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । (ଶିକ୍ଷକସ୍ଯ ପଶ୍ଚାତ୍‌) – ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପଛରେ ଛାତ୍ରମାନେ ଯାଉଛନ୍ତି ।
(ii) ଅନୁବୃକ୍ଷଂ ଚୌରଃ ଅସ୍ତି । (ବୃକ୍ଷସ୍ଯ ପଶ୍ଚାତ୍‌) – ଗଛ ପଛରେ ଚୋର ଅଛି ।
(iii) ଅନୁଗୃହଂ ବାଟିକା ବିଦ୍ୟତେ । (ଗୃହସ୍ୟ ପଶ୍ଚାତ୍‌) – ଘରପଛରେ ବଗିଚା ଅଛି ।
ବ୍ୟତିକ୍ରମ – ମାତ୍ର, “ଅନୁରୂପମ୍‌” ପଦର ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ‘ ରୂପସ୍ଯ ଯୋଗ୍ୟମ୍‌’ ହୁଏ ଏବଂ ‹ ଅନୁକୂଳମ୍‌’ ପଦର ‘ ଅନୁଗତ କୂଳମ୍‌’ ହୋଇଥାଏ ।

ମନେରଖ: ପୂର୍ବପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ “ସୁ” ଉପସର୍ଗ ସମୃଦ୍ଧି ବା ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ । ଉଦାହରଣ-
(i) ପ୍ରାକ୍‌ ଅୟଂଦେଶଃ “ ସୁଭାରତମ୍‌’ ଆସୀତ୍‌ । (ଭାରତାନାଂ ସମୃଵିଃ) – ସମୃଦ୍ଧ କଳିଙ୍ଗ ଥ୍ଲା ।
(ii) ସୁମଦ୍ରଂ ଗର୍ବଂ ଜନୟତି। (ମଦ୍ରାଣଂ ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟମ୍‌) – ମଦ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରାଚୂର୍ଯ୍ୟ ଅହଂକାର ଜନ୍ମାଏ ।
ବ୍ୟତିକ୍ରମ – କର୍ମଧାରୟ ଏବଂ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସରେ ବ୍ୟବହୃତ “ସୁ’ ପଦ ଶୋଭନ ବା ସୁନ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଇବାସହିତ ବିଶେଷରୂପ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ।

ମନେରଖ: ଅଭାବ ବା ବ୍ୟୂଦ୍ଧି ଅର୍ଥରେ “ଦୁଃ” ଏବଂ ‹ ନିଃ’ ଉପସର୍ଗର ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ –
(i) ଦେଶେ ଦୂର୍ଭିକ୍ଷଂ ଦୃଶ୍ୟତେ । (ଭିକ୍ଷାୟାଃ ଅଭାବଃ) – ଦେଶରେ ଭିକ୍ଷାର ଅଭାବ ଦେଖାଯାଉଛି)
(ii) ସ୍ଥାନେଃଞ୍ପିନ୍‌ ନିର୍ମକ୍ଷିକମ୍‌ ଅନୁଭୂୟତେ । (ମଧିକାଣାମ୍‌ ଅଭାବଃ) – ଏଠାରେ ମାଛିମାନଙ୍କ ଅଭାବ ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି।
ବ୍ୟତିକ୍ରମ – କର୍ମଧାରୟ ଓ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସରେ ‘ ଦୁଃ” ଦୁଷ୍ଟ ଓ “ନିଃ” “ ଅବିଦ୍ୟମାନ” ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଉଥ୍‌ବାରୁ ବିଶେଷ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଂ ନ୍ତି ।

ମନେରଖ: ପୂର୍ବପଦରେ “ଅଧ ଉପସର୍ଗ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥୁଲେ ତାହା ପରପଦରେ ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି ଅର୍ଥକୁ
ବୁଝାଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ-
(i) ବକ୍ତା ଅଧ୍ଯାମ୍ମ୍‌ ଅଭାଷତ । (ଆମ୍ବନି ଇତି) – ବକ୍ତା ଆମୂବିଷୟକ ଭାଷଣ ଦେଉଛନ୍ତି ।
(ii) କୃଷକାଃ ଅଧ୍ଗ୍ରାମଂ ନିବସନ୍ତି । (ଗ୍ରାମେ ଇତି) – କୃଷକମାନେ ଗୀରେ ରହୁଛନ୍ତି ।
(iii) ଅଧ୍ହରି ଭକିଂ କୁରୁ (ହରୌ ଇତି) – ହରିଙ୍କଠାରେ ଭକି କର ।

ମନେରଖ: ପୂର୍ବପଦରେ ପ୍ରଯୁକ “ଆ” ଉପସର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ଯାବତ୍‌) ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ-
ଗାନ୍ଧିମହାଭାଗଃ ଆମରଣଂ ସତ୍ୟମ୍‌ ଅପାଳୟତ । (ମରଣଂ ଯାବତ୍‌) – ଗାନ୍ଧିଜୀ ମୃତ୍ୟୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟ ପାଳନ କରିଥ୍ଲେ ।
(i) ଦୋଷୀ ଆଜୀବନଂ କାରାଗାରଂ ନୀତଃ (ଜୀବନଂ ଯାବତ୍‌) – ଦୋଷୀ ଜୀବନସାରା ଜେଲ ଗଲା ।
(ii) ରଘୁଃ ଆସମୁଦ୍ରଂ ରାଜ୍ୟଂ ଶଶାସ । (ସମୁଦ୍ରଂ ଯାବତ୍‌) – ରଘୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥୁଲେ ।
ସେହିପରି,

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ପିତା ମାମ୍‌ ଆପାଦମସ୍ତକମ୍‌ ଅପଶ୍ୟତ୍‌ । (ପାଦମସ୍ତକଂ ବ୍ୟାପ୍ୟ) – ବାପା ମୋତେ ଗୋଡ଼ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାହିଁଲେ।
(ii) ଭାରତବର୍ଷମ୍‌ ଆକୁମାରୀହିମାଚଳଂ ବର୍ତତେ । (କୁମାରୀହିମାଚଳୌ ଯାବତ୍‌) – ଭାରତବର୍ଷ କୁମାରୀକାଠାରୁ ହିମାଚ଼ଳ ଯାଏ ।
(iii) ଆହିମାଳୟଂ ଗଙ୍ଗା ଦୃଶ୍ୟତେ । (ହିମାଳୟାତ୍‌ ଆରଭ୍ୟ) – ହିମାଳୟଠାରୁ ଗଙ୍ଗା ଦେଖାଯାଉଛି ।

ମନେରଖ: ପୂର୍ବପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ‘ସ’ ସାଦୃଶ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ବୂଝାଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ-
(i) ସିଂହଃ ସଚ୍ିତ୍ରଂ ପ୍ରତିଭାତି (ଚ଼ିତ୍ରସ୍ୟ ସାଦୃଶ୍ୟମ୍‌) – ସିଂହ ଚ଼ିତ୍ରସଦୃଶ ପ୍ରତିଭାତ ହେଉଛି ।
(ii) ଭକ୍ତଃ ଭଶ୍ଵରେ ସହରି ଅନୂଭବତି । (ହରେଃ ସାଦୃଶ୍ୟମ୍‌) – ଭକ୍ତ ଭଶ୍ନରକୁ ହରିସଦୃଶ ଅନୁଭବ କରେ ।

ମନେରଖ: ମ୍ଣଳନ୍ଧନ୍ଖୀ ପୂର୍ବପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ “ପ୍ରତି” ବୀସ୍ଵା ବା ପଦର ବାରମ୍ବାର ଆବୃଭ୍ଭିକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ-
(i) ଭିକ୍ଷୁଃ ପ୍ରତିଗୃହଂ ଭିକ୍ଷତେ । (ଗୃହଂ ଗୃହମ୍‌ / ଗୃହେଗୃହେ) – ଭିକ୍ଷୁକ ଘରକୁ ଘର ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଛି ।
(ii) ମେଘ ପ୍ରତିଦିଶଂ ବ୍ୟାପ୍ନୋତି । (ଦିଶଂଦିଶମ୍‌ / ଦିଶିଦିଶି) – ମେଘ ସବୁଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଛି ।
(iii) ସଃ ପ୍ରତ୍ୟହମ୍‌ ଆଗଚ୍ଛତି । (ଅହନି ଅହନି) – ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଆସନ୍ତି ।

ମନେରଖ: ଅକ୍ଷି’ ଶବ୍ଦ ସମାସବିଧସମୟରେ ‘ ଅକ୍ଷ”ରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ ।
ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ପ୍ରଧାନଶିକ୍ଷକଃ ମାଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷମ୍‌ ଅପଶ୍ୟତ୍‌ । (ଅକ୍ଷି ପ୍ରତି) – ପ୍ରଧାନାଶିକ୍ଷକ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖୁଲେ ।
(ii) ଦୁର୍ଜନଃ ପରୋକ୍ଷଂ ନିନ୍ଦତି । (ଅକ୍ଷ୍ଣୋଃ ପରମ୍‌) – ଦୁଷ୍ଟ ଆଖ୍‌ ଉହାଡ଼ରେ ନିନ୍ଦାକରେ ।
(iii) ତବ ସମକ୍ଷଂ କଃ ଆଗଚ୍ଛତ୍‌ ? (ଅକ୍ଷ୍ଣୋଃ ସମୀପମ୍‌ / ସମମ୍‌) – ତୁମ ପାଖକୁ କିଏ ଆସିଲା ?
(iv) ମମ ଅନ୍ଵକ୍ଷଂ ଚୌରଃ ଅଗଚ୍ଛତ୍‌ । (ଅକ୍ଷ୍ଣୋଃ ପଶ୍ଚାତ୍‌) – ମୋର ଆଖ୍‌ ଉହାଡ଼ରେ ଚୋର ଚାଲିଗଲା ।

ମନେରଖ: ନଦୀବାଚ଼କ ପଦର ସମାହାର ହେଲେ ତାହା ଦ୍ବିଗୁସମାସ ନ ହୋଇ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସର ହୋଇଥାଆନ୍ତି । ଉଦାହରଣ –
(i) ଉତ୍ତରଭାରତେ ପଞ୍ଚନଦମ୍‌ ଅସ୍ତି । (ପଞ୍ଚାନାଂ ନଦୀନାଂ ସମାହାରଃ) – ଉତ୍ତରଭାରତରେ ପଞ୍ଚନଦୀ ଅଛି ।
(ii) ପ୍ରୟାଗେ ତ୍ରିଗଙ୍ଗ ବିରାଜତେ । (ତିସୃଣାଂ ଗଙ୍ଗାନାଂ ସମାହାରଃ) – ପ୍ରୟାଗରେ ତିନିଗଙ୍ଗା ବିରାଜିତ ।

ମନେରଖ: ଅବ୍ୟଭୀଭାବ ସମାସରେ ସମସ୍ତ ପଦଗୁଡ଼ିକ ଅବ୍ୟୟ ହୋଇଥୁଲେ ମଧ୍ଯ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତୃତୀୟା ଓ ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତିର ମଧ୍ଯ ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖାଯାଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ –
ପ୍ରରୋକ୍ଷେ କାର୍ଯ୍ୟହନ୍ତାରଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷେ ପ୍ରିୟବାଦିନମ୍‌। ଇତ୍ୟାଦି ଆଖୁ ଉହାଡ଼ରେ କାମ ନଷ୍ଟକାରୀ ଆଗରେ ମଧୁରଭାଷୀ ବଡ଼ସାନ କ୍ରମ ଅର୍ଥର ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ହୁଏ । ଯଥା – ଜ୍ୟେଷ୍ଠସ୍ଯ ଆନୁପୂର୍ବ୍ୟେଣ – ଅନୁଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍‌ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ଅଭ୍ୟାସ:
୧। ସଂସ୍କୃତଭାଷୟା ଅନୁବାଦଂ କୁରୂତ। (ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କର )
(କ) ଶିବଦତ୍ତ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ ଦି ଅନ୍ତି।
Answer:
ଶିବଦତ୍ତଃ ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନଂ ଦଦାତି ।

(ଖ) ମୃଗପଛରେ ସିଂହ ଦୌଦ଼ୂଥ୍ଲା
Answer:
ମୃଗମ୍‌ ଅନୁ ସିଂହଃ ଅଧାବତ୍‌ ।

(ଗ) ଗୀ ନିକଟରେ ହାଟ ବସେ ।
Answer:
ଉପଗ୍ରାମଂ ହଟ୍ଟଃ ବର୍ତତେ ।

(ଘ) ସବୁଘର ପରିଷ୍କାର ରଖ ।
Answer:
ପ୍ରତିଗୃହଂ ପରିଷ୍ପରୁ ।

(ଙ) ଭାରତର ସମୃଦଵି ପ୍ରଶଂସନୀୟ।
Answer:
ସୁଭାରତଂ ପ୍ରଶଂସନୀୟମ୍‌ ।

(ଚ) ଦେଶକୁ ଦେଶ ସମ୍ବନ୍ଧ ବଢ଼ି ଚାଲିଛି।
Answer:
ପ୍ରତିଦେଶଂ ସମ୍ବନ୍ଧଃ ବର୍ଦତେ ।

(ଛ) ମୋ ଆଖୁଆଗରେ ପିଲାଟି ପଡ଼ିଗଲା।
Answer:
ମମ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଂ ବାଳକଃ ଅପତତ୍‌ ।

(ଜ) ସବୁଦିଗରେ ଶସ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରସବୁ ଶୋଭାପାଉଛି ।
Answer:
ପ୍ରତିଦିଶଂ ଶସ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରାଣି ଶୋଭନ୍ତେ ।

(ଝ) କୃପଣ ଧନବିଷୟରେ ଚିନ୍ତାକରେ ।
Answer:
କୃପଣଃ ସୁଧନଂ ଚିନ୍ତୟତି ।

(ଞ) ଆପଣମାନେ ପୋଖରୀପାଖଦେଇ ଯିବେ।
Answer:
ଭବନ୍ତଃ ଆସରୋବରଂ ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ।

୨। ଏକପଦେନ ଅର୍ଥଂ ପ୍ରକାଶୟତ। (ଏକପଦରେ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କର।)
କଣ୍ତସ୍ୟ ସମୀପମ୍‌
Answer:
ଆକଣ୍ଠମ୍‌ ।

ଅକ୍ଷ୍ଣୋଃ ସମୀପମ୍‌
Answer:
ସମକ୍ଷମ୍‌ ।

ବୃକ୍ଷସ୍ୟ ପଶ୍ଚାତ୍‌
Answer:
ଅନୁବୃକ୍ଷମ୍‌ ।

ଶିଷ୍ୟସ୍ୟ ସାଦୃଶ୍ୟମ୍‌
Answer:
ସଶିଷ୍ୟମ୍‌ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ଗୃହେ ଇତି
Answer:
ଅଧ୍ଗୃହମ୍‌ ।

ବିଦ୍ୟାଳୟଂ ଯାବତ୍‌
Answer:
ଆବିଦ୍ୟାଳୟମ୍‌ ।

ଅହନି ଅହନି
Answer:
ପ୍ରତ୍ୟହମ୍‌ ।

ଧନାନାଂ ସମୃଦ୍ଧିଃ
Answer:
ସୁଧନମ୍‌ ।

ଜନସ୍ୟ ଅଭାବଃ
Answer:
ନିର୍ଜନମ୍‌ ।

ଭିକ୍ଷାୟାଃ ସମୃଦ୍ଧିଃ
Answer:
ସୁଭିକ୍ଷମ୍‌ ।

ମକ୍ଷିକାଣାମ୍‌ ଅଭାବଃ
Answer:
ନିର୍ମୟ୍ଷିମ୍‌ ।

ଉତ୍କଳସ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧିଃ
Answer:
ସୂକ୍ୁଳମ୍‌ ।

୩। ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟାନି ଲିଖତ। (ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ / ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ଲେଖ!)
ପ୍ରତିଦିନମ୍
Answer:
ଦିନଂ ଦିନମ୍‌

ଦୁର୍ଭିକ୍ଷମ୍‌
Answer:
ଭିକ୍ଷାୟାଃ ଅଭାବଃ

ସୁଭିକ୍ଷମ୍‌
Answer:
ଭିକ୍ଷାୟାଃ ସମୃଵ୍ିଃ

ଅନୁଜ୍ୟେଷ୍ଠମ୍‌
Answer:
ଜ୍ୟେଷ୍ଠସ୍ୟ ଆନୁପୂର୍ବ୍ୟେଣ

ପରୋକ୍ଷମ୍‌
Answer:
ଅକ୍ଷ୍ଣୋଃ ପରମ୍‌

ଅନୁରୂପମ୍‌
Answer:
ରୂପସ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟମ୍‌

ଅଧୁହରି
Answer:
ହରୌ ଇତି

ଉପଗ୍ରାମମ୍‌
Answer:
ଗ୍ରାମସ୍ୟ ସମୀପମ୍‌

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ତ୍ରିଗଙ୍ଗମ୍‌
Answer:
ତିସୃଣାଂ ଗଙ୍ଗାନାଂ ସମାହାରଃ

ଯଥାବୂଦ୍ଧି
Answer:
ବୁଦ୍ଧିମ୍‌ ଅନତିକ୍ରମ୍ୟ

ଯଥେଷ୍ଟମ୍‌
Answer:
ଇଚ୍ଛାମ୍‌ ଅନତିକ୍ରମ୍ୟ

ସହରି
Answer:
ହରୌ ଇତି

ଆସମୁଦ୍ରମ୍‌
Answer:
ସମୁଦ୍ରଂ ଯାବତ୍‌

ପଞ୍ଚନଦମ୍‌
Answer:
ପଞ୍ଚାନାଂ ନଦୀନାଂ ସମାହାରଃ

୪। ସମ୍ଭମେଳନଂ କୁରୁତ। (ସ୍ତମ୍ଭମେଳନ କର।) ଉତ୍ତର ।

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ
ଅନୁରୂପମ୍‌ ହରେଃ ସାଦୃଶ୍ୟମ୍‌
ଅଧୂହରି ଗଙ୍ଗାୟାଃ ସମୀପମ୍‌
ଉପଗଙ୍ଗଂମ୍‌ ମରଣଂ ଯାବତ୍‌
ଆମରଣମ୍‌ ହରୌ ଇତି
ଅନ୍ଵକ୍ଷମ୍‌ ରୂପସ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟମ୍‌
ସୁଭାରତମ୍‌ ଭାରତସ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି
ସହରି ଅକ୍ଷ୍ଣୋଃ ପଶ୍ଚାତ୍‌

Answer:

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ
ଅନୁରୂପମ୍‌ ରୂପସ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟମ୍‌
ଅଧୂହରି ହରେଃ ସାଦୃଶ୍ୟମ୍‌
ଉପଗଙ୍ଗଂମ୍‌ ଗଙ୍ଗାୟାଃ ସମୀପମ୍‌
ଆମରଣମ୍‌ ମରଣଂ ଯାବତ୍‌
ଅନ୍ଵକ୍ଷମ୍‌ ଅକ୍ଷ୍ଣୋଃ ପଶ୍ଚାତ୍‌
ସୁଭାରତମ୍‌ ଭାରତସ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି
ସହରି ହରୌ ଇତି

୫। ବାକ୍ୟାନି ରଚ଼ୟତ। (ବାକ୍ଯରଚନା କର!)
ସମକ୍ଷମ୍‌, ପଞ୍ଚନଦମ୍‌, ଆଶୈଶବମ୍‌, ଆଜୀବନମ୍‌, ସୁଶସ୍ଯମ୍‌, ଯଥାମତି, ସୁଭାରତମ୍‌, ଆହିମାଳୟମ୍‌, ଯଥାବିଧ୍, ଅନୁ ପୂତ୍ରମ୍‌ ।
Answer:
ସମକ୍ଷମ୍‌ (ଆଖ୍‌ଆଗରେ) – ମମ ସମକ୍ଷଂ ସତ୍ଯ ବଦ ।
ପଞ୍ଚନଦମ୍‌ (ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ସମାହାରଃ) – ପଞ୍ଜାବଂ ପଞ୍ଚନଦଂ ଭବତି ।
ଆଶୈଶବମ୍‌ (ପିଲାଦିନରୁ) – ଆଶୈଶବଂ ରାମଃ ଧାର୍ମିକଃ ।
ଆଜୀବନମ୍‌ (ଜୀବନସାରା) – ଭୀଷ୍ମଃ ଆଜୀବନଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ।
ସୁଶସ୍ୟମ୍‌ (ଶସ୍ଯର ସମୃଵି) – ସୁଶସ୍ଯଂ ଭାରତଂ ଭବେତ୍‌ ।
ଯଥାମତି (ଯଥା ବୁଦି) – ଯଥାମତି ପାଠଂ ପଠତ ।
ସୁଭାରତମ୍‌ (ଭାରତର ସମୃଵି) – ଭାରତଂ ସଦା ସୁଭାରତଂ ସ୍ୟାତ୍‌ ।
ଆହିମାଳୟମ୍‌ (ହିମାଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) – ଆହିମାଳୟଂ ଭାରତବର୍ଷମ୍‌ ।
ଯଥାବିଧ୍‌ (ବିଧ୍‌କୁ ଅତିକମ ନ କରି) – ଯଥାବିଧ୍‌ ଶାସନଂ ପ୍ରଚ଼ଳତି କିମ୍‌ ?
ଅନୁପୁତ୍ରମ୍‌ (ପୁତ୍ରସ୍ୟ ପଶ୍ଚାତ୍‌) – ଅନୁପୁତ୍ରମ୍‌ ଏକା କନ୍ୟା ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ତତ୍‌ପୂରୂଷସମାସ:
ପୂର୍ବପଦରେ ଦ୍ବିତୀୟାଠାରୁ ସପ୍ତମୀପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭକ୍ତିର ପଦ ଥାଇ ପରପଦର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଲେ ତତ୍‌ପୂରୂଷସମାସ ହୁଏ। ପୂର୍ବପଦରେ ଯେଉଁ ବିଭନ୍ତି ଥାଏ, ସମାସର ନାମ ସେହି ତତ୍‌ପୁରୁଷ ହୁଏ । ସମସ୍ତପଦର ମୂଳପ୍ରଥମାବିଭକ୍ତି ରୂପ କରାଯାଇ ବିଗ୍ରହ କରାଯାଏ ପରେ ଳିଙ୍ଗ, ବିଭକ୍ତି ଓ ବଚ଼ନ ଅନୁଯାୟୀ ତଦ୍‌ଶବ୍ଦର ରୂପ ଯୋଡ଼ାଯାଏ ।

ଦ୍ବିତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୂଷ:
ଶ୍ରିତ, ଗତ, ଅତ୍ୟସ୍ତ, ପ୍ରାପ୍ତ, ଆପନ୍ନ ଓ ଅତୀତ ପ୍ରଭୃତି ପଦ ପରପଦରେ ଥାଇ ପୂର୍ବପଦର ଦ୍ବିତୀୟା ହେଲେ ଦ୍ବିତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୂଷସମାସ ହୋଇଥାଏ ।
ଳନ୍ଦଷ/ ଜଳ :
(i) ଗୁହାଶ୍ରିତଃ ସିଂହଃ ଗର୍ଜତି । (ଗୁହାଂ ଶ୍ରିତଃ) – ଗୁଖ୍ାରେ ଆଶ୍ରୟନେଇଥ୍ବା ସିଂହ ଗର୍ଜନ କରୁଛି ।
(ii) ବିଳାଶ୍ରିତଃ ମୂଷକଃ ବହିଃ ପଶ୍ୟତି । (ବିଳମ୍‌ ଆଶ୍ରିତଃ) – ଗାତରେ ଆଶ୍ରୟନେଇଥ୍ବା ମୂଷା ବାହାରକୁ ଚାହିଁଛି।
(iii) ହସ୍ତଗତଂ ଧନଂ ଦେହି । (ହସ୍ତଂ ଗତମ୍‌) – ହାତକୁ ଆସିଥବା ଟଙ୍କା ଦିଅ ।
(iv) ଗୃହାଗତଂ ବନ୍ଧୁଂ ପୂଚ୍ଛ। (ଗୃହମ୍‌ ଆଗତଃ, ତମ୍‌) – ଘରକୁ ଆସିଥବା ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ପଚାର ।
(v) ଶରଣାପନ୍ଲଃ ସର୍ବଦା ରକ୍ଷଣୀୟଃ (ଶରଣମ୍‌ ଆପନ୍ନଃ) – ଶରଣ ପଶିଥ୍ବା ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷାକରିବା ଉଚ଼ିତ ।
(vi) ଦୁଃଖାତୀତଃ ଜନଃ ସୁଖଂ ଲଭତେ । (ଦୁଃଖମ୍‌ ଅତୀତଃ) – ଦୁଃଖ ଭୋଗକରିଥ୍ବା ଲୋକ ସୁଖାପାଏ ।
(vii) ଗର୍ଭପତିତଃ କୁକ୍ଟରଃ ବୁକ୍ତି । (ଗର୍ଭଂ ପତିତଃ) – ଗାତରେ ପଡ଼ିଥ୍ବା କୁକୁର ଭୁକୁଛି ।
(viii)ଏହିପରି ଦେଶାଗତଃ = ଦେଶମ୍‌ ଆଗତଃ (ଦେଶକୁ ଆସିଥ୍ବା) ।
(ix) ଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ (ଧନ ପାଇଥ୍‌ବା) ଇତ୍ୟାଦି ହୋଇଥାଏ ।

ଲକ କଳ –
(i) ଗ୍ରାମଗମୀ ଛାତ୍ରଃ ନ ଆଗତଃ (ଗ୍ରାମଂ ଗମୀ) – ଗୀକୁ ଯାଇଥ୍ବା ଛାତ୍ର ଆସିଲା ନାହିଁ।
(ii) ଗ୍ରାମଯାୟୀ ରାଜସେବକଃ ଆଗଛ୍ଛତି । (ଗ୍ରାମଂ ଯାୟୀ) – ଗୀକୁ ଯାଇଥ୍ବା ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ ଆସୁଛନ୍ତି ।
(iii) ପଶବଃ ସ୍ତନ୍ୟପାୟିନଃ ଭନ୍ତି । (ସ୍ତନ୍ଯଂ ପାୟିନଃ) – ପଶୁମାନେ ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରନ୍ତି ।
ଏଠାରେ “ଗମୀ” “ଗମନ କରୁଛି ଯିଏ” ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଉଛି । ଏହି ଭବିଷ୍ୟତ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରଯୁକ୍ତ “ଇନ୍‌” ପ୍ରତଞ୍ଜନ୍ତ ପଦଯୋଗରେ ମଧ୍ଯ ଦ୍ବିତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୁଷ ହୋଇଥାଏ ।
(i) ଜଳପିପାସୁଃ ମୃଗଃ ସରୋବରଂ ଧାବତି । (ଜଳଂ ପିପାସୁଃ) – ପାଣି ପିଇବାକୁ ଚାହୁଁଥ୍‌ବା ହରିଣ ପୋଖରୀକୁ ଧାଉଁଛି ।
(ii) ଅନ୍ନବୁଭୁକ୍ଷୁଃ ଦରିଦ୍ରଃ ପ୍ରତିଦ୍ଵାରଂ ଭ୍ରମତି । (ଅନ୍ନ ବୁଭୁକ୍ଷୁଃ) – ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛାକରୂଥ୍‌ବା ଗରିବ ଦ୍ଵାରଦ୍ଵାର ବୁଲୁଛି।
(iii) ଶାସତୁଜିଜ୍ଞାସୁଃ ଶିଷ୍ୟଃ ଗୁରୁଂ ପୃଚ୍ଛତି । (ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଜିଜ୍ଞାସୁଃ) – ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛାକରୂଥ୍‌ବା ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି ।

‘ସନନ୍ତ’ ବିଶେଷଣ (ପା-ସନ୍‌+ଉ) ପିପାସୁ (ଭୁଜ୍‌- ସନ୍‌ + ଉ) ବୁଭୁଷ୍ଣୁ ଆଦି ପଦଯୋଗରେ ଦ୍ଵିତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୁଷ ହୁଏ।
ଏହିପରି ମନ୍ଦିରଂ ଦିଦୃକ୍ଷୁଃ = ମନ୍ଦିରଦିଦୃକ୍ଷୁଃ (ମନ୍ଦିର ଦେଖ୍‌ବାକୁ ଇଚ୍ଛାକରୁଥ୍ବା) ।
ଧନଂ ଲିପ୍ଗୁଃ = ଧନଲିସୁଃ (ଧନ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛାକରୂଥ୍‌ବା) ଆଦି ହୋଇଥାଏ ।
ସେହିପରି ବ୍ୟାପ୍ତି ବୁଝାଉଥୁ୍‌ବା କାଳବାଚ଼କ ଓ ମାର୍ଗବାଚ଼ ପଦସହିତ ସମାସକୁ ମଧ୍ଯ ଦ୍ବିତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର :
(i) ତେତ ବର୍ଷଭୋଗ୍ୟଃ କାରାବାସଃ ଅନୁଭୂତଃ । (ବର୍ଷଂ ଭୋଗ୍ୟଃ) – ସେ ଏକବର୍ଷ ଜେଲଦଣ୍ଡ ଭୋଗିଲେ ।
(ii) ପ୍ରତ୍ୟହଂ ଦିନପାଠ୍ୟ କୁରୁ (ଦିନଂ ପାଠ୍ୟମ୍‌) – ପ୍ରତିଦିନର ପାଠ ପ୍ରତିଦିନ କର ।
(iii) ମାସବ୍ୟାପ୍ରଃ ବୃଷ୍ଟିପାତଃ ପ୍ରଶମିତଃ । (ମାସଂ ବ୍ୟାପ୍ତଃ) – ମାସେବ୍ୟାପି ହୋଇଥ୍ବା ବର୍ଷା କମିଗଲା ।
(iv) କ୍ରୋଶପ୍ରମିତଃ ମାର୍ଗଃ ଅତିକ୍ରମଣୀୟଃ । (କ୍ରୋଶଂ ପ୍ରମିତଃ) – କୋଶେବାଟ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ହେବ ।ଉପର୍ଯ୍ୟକ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂଯୋଗ ରହିଅଛି । ଏହିପରି ମୁହୁର୍ତସୁଖମ୍‌ – ମୁହୁର୍ଭ’ ସୁଖମ୍‌ (କ୍ଷଣିକ ସୁଖ), କ୍ଷଣନିଦ୍ରା = କ୍ଷଣଂନିଦ୍ରା (କ୍ଷଣିକ ନିଦ୍ରା) ଆଦି ହୋଇଥାଏ ।

ତୃତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୁଷ:
ପୂର୍ବପଦରେ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି ପରପଦରେ ପୂର୍ବ, ସଦୃଶ, ସମ, ଭନ, କଳହ, ମିଶ୍ର, ଯୁକ୍ତ ଆଦି ପଦ ଥ୍ଲେ ସମାସକୁ ତୃତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୁଷ କୂହାଯାଏ।

ଲକ କଲ:
(i) ରାମଃ ଶ୍ୟାମାତ୍‌ ମାସପୂର୍ବଃ । (ମାସେନ ପୂର୍ବଃ) – ରାମ ଶ୍ୟାମଠାରୁ ମାସେ ବଡ଼ ।
(ii) ଆଚାର୍ଯ୍ୟଃ ପିତୃତୁଲ୍ୟଃ ପୂଜ୍ୟଃ । (ପିତ୍ରା ତୁଲ୍ୟଃ) – ଗୁରୁ ପିତୃତୁଲ୍ୟ ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ ।
(iii) ରାଜସଦୃଶଃ ମହାତ୍ମା ମାର୍ଗେ ଗଚ୍ଛତି । (ରାଜ୍ଞା ସଦୃଶଃ) -_ ରାଜାଙ୍କ ପରି ମହାତ୍ମା ବାଟରେ ଯାଉଛନ୍ତି ।
(iv) ମାତୃସମା ମାତୃଭୂମିଃ ବନ୍ଦନୀୟା। (ମାତ୍ରା ସମା) – ମାଆପରି ମାତୃଭୂମିର ବନ୍ଦନା କରିବା ଉଚ୍ମିତ ।
(v) ଧନହୀନଃ ଭିକ୍ଷୁଃ ଭିକ୍ଷତେ । (ଧନେନ ହୀନଃ) – ଧନହୀନ ଭିକାରୀ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଛି ।
(vi) ଏକ୍ରୋନଂ ଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତମ୍‌ । (ଏକେନ ଉନମ୍‌) – ଗୋଟିଏ ଟଙ୍କା କମ୍‌ ପାଇଲି ।
(vii) ତୟୋଃ ମଧ୍ଯେ ବାକ୍ଟଳହଃ ଅଭବତ୍‌ । (ବାଚା କଳହଃ) – ସେ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ପାଟିତୁଣ୍ଡ ହେଲା ।
(viii) ବାଳାଦପି ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତଂ ବଚ଼ଃ ଗ୍ରହଣୀୟମ୍‌। (ଯୁକ୍ତ୍ୟା ଯୁକ୍ତମ୍‌) – ପିଲାଟିଠାରୁ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ।
(ix) ଗୁଡ଼ମିଶ୍ରାଃ ଲାଜାଃ ଭକ୍ଷଣୀୟାଃ । (ଗୁଡ଼େନ ମିଶ୍ରାଃ) ଉଖୁଡ଼ା ଖାଇବା ଉଚ୍ଦିତ ।

ଏହିପରି ଧାନ୍ୟେନ ଅର୍ଥଃ = ଧାନ୍ୟାର୍ଥଃ (ଧାନଲାଭ), ଆଚାରେଣ ଶ୍କ୍ଷଃ – ଆଚାରଶ୍କ୍ଷଃ (ଆଚାର କୋମଳ)
(ଶ୍ଭକ୍ଷଃ – କୋମଳ, ମୃଦୂ, ସୌମ୍ୟ, ସିଗୁ, ଚିକ୍କଣ, ସୁନ୍ଦର), ଯୁକ୍ତ୍ଯା ନିପୁଣଃ – ଯୁକିନିପୁଣଃ (ଯୁକିରେ ନିପୁଣ) ଆଦି ହୋଇଥାଏ ।

ମନେରଖ: ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦସହିତ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପଦର ସମାସ ହେଲେ ତୃତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୂଷସମାସ ହୁଏ।
ଲଣ କଲ:
(i) ସଃ ମଦ୍ଦଭଂ ପୁସ୍ତକମ୍‌ ଅନୟତ୍‌ । (ମୟା ଦତମ୍‌) – ସେ ମୋଦ୍ବାରା ଦିଆଯାଇଥୁବା ବହି ନେଇଗଲା ।
(ii) ଜଳସିକ୍ତଃ ଜନଃ କମ୍ପତେ । (ଜଳେନ ସିକ୍ତଃ) – ପାଣିରେ ଭିଜିଥ୍‌ବା ଲୋକଟି ଥରୁଛି ।
(iii) ଶରାହତଃ ମୃଗଃ ଅମ୍ରିୟତ । (ଶରେଣ ଆହତଃ) – ଶରଦ୍ବାରା ଆହତ ହରିଣଟି ମରିଗଲା ।
(iv) ନଖଛିନୁଂ ଫଳଂ ଭୁମୌ ଅପତତ୍‌ । (ନଖୈଃ ଛିନ୍ନମ୍‌) – ନଖରେ ଛିଣ୍ିିଥ୍‌ବା ଫଳଟି ତଳେ ପଡ଼ିଗଲା ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ଚ଼ତୂର୍ଥୀ ତତ୍‌ପୁରୂଷ:
ତଦର୍ଥ (ନିମିରାର୍ଥେ) , ପୂଜା, ବଳି, ହିତ, ସୁଖ ଆଦି ପଦ ସହିତ ଚ଼ତୁର୍ଥୀ ବିଭ୍ୟକୁଯନ୍ତ ପଦର ସମାସକୁ ଚ଼ତୂର୍ଥୀ ତତ୍‌ପୁରୂଷ ସମାସ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରକୃତିବିକୃତି ଯୋଗ ରହିଥ୍ଲେ ଚ଼ତୂର୍ଥୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ହୁଏ ଅନ୍ୟତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ।

ଲନ୍ଷ/ କଲ:
(କ) ମାତା ହାରସୁବର୍ଣଂ ଦର୍ଶୟତି । (ହାରାୟ ସୁବର୍ଣ୍ମ୍‌) – ମାଆ ହାରନିମନ୍ତେ ସୁନା ଦେଖାଉଛନ୍ତି ।
(ଖ) ଶାଳାୟାମ୍‌ ଅଶ୍ଵଘାସଃ ନାସ୍ତି । (ଅଶ୍ଵସ୍ୟ ଘାସଃ) – ଘୋଡ଼ାଶାଳରେ ଘୋଡ଼ାଘାସ ନାହିଁ ପ୍ରଥମ ବାକ୍ୟରେ ହାର (ବିକୃତି) ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ (ପ୍ରକୃତି) ମଧ୍ଯରେ ପ୍ରକୃତିବିକୃତିଭାବ ରହିଥ୍ବାରୁ ଚ଼ତୁର୍ଥୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ହୋଇଛି, ମାତ୍ର ଦ୍ବିତୀୟବାକ୍ୟରେ ଅଶ୍ଵ ଓ ଘାସ ମଧ୍ଯରେ ସେପରି ଭାବ ନ ଥୁବାରୁ ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସ ହୋଇଛି। ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଯୂପଦାରୁ ପୂଜିତମ୍‌ । (ଯୂପାୟ ଦାରୁ) – ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୂପଦାରୁ ପୂଜାକଲେ ।
(ବି. ଦ୍ର.: ନୁମ-ଯଜଞନ ବଳିକିଆଦିର/ ଯା ନହୁନୁ ରାନିକ ନିମଳେ ଛୁନିନେ 6ଘୋରାଫିଚା ଛନ୍ଦ ନନ୍ଞସ୍ନଦ ଛ୍ଫରିନଦୁବନୁଫ ଥାନ ନର୍ଥ)

ପ୍ରଭାତେ ଭୂତବଳିଃ କରଣୀୟଃ । (ଭୂତେଭ୍ୟଃ ବଳିଃ) – ସକାଳୁ ଭୂତବଳି କରିବା ଉଚ଼ିତ ।
(ବି. ଦ୍ର.: ହୁଳକଳି – ମାନକୁ ନାଜ/ ଜନ, ଜୁଜନନ)
(i) ରାଜା ପ୍ରଜାହିତ୍‌ କୂର୍ଯ୍ୟାତ୍‌ । (ପ୍ରଜାଭ୍ୟଃ ହିତମ୍‌) – ରାଜା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ କରିବା ଉଚ଼ିତ ।
(ii) ଗୋସୁଖଂ ରାଜ୍ୟସ୍ୟ ଉନ୍ନତିଂ କରୋତି । (ଗୋଭ୍ୟଃ ସୁଖମ୍‌) – ଗୋରୁମାନଙ୍କୁ ସୁଖରେ ରଖ୍‌ଲେ ରାଜାଙ୍କର ଉନ୍ନତି ହୁଏ ।
(iii) କନ୍ୟାରକ୍ଷିତଂ ଧନଂ ନ ଦାସ୍ୟାମି । (କନ୍ୟାୟୈ ରକ୍ଷିତମ୍‌) – କନ୍ୟା ନିମନ୍ତେ ରଖୁଥ୍‌ବା ଧନ ଦେବି ନାହିଁ।

ପଞ୍ଚମୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ:
ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପଦସହିତ ଭୟ, ଅପେତ (ବିଯୁକ, ବିଚଳିତ, ମୁଳି, ବଞ୍ଚତ) , ମୁକ, ପତିତ, ସଳିତ ଓ ଅପୋଢ଼ (ଦୂରକୁ ଠେଲି ଦିଆଯାଇଥ୍ବା) ଆଦି ପଦର ସମାସକୁ ପଞ୍ଚମୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ରାଜପଥେଷୁ ଚୌରଭୟଂ ଦୃଶ୍ୟତେ । (ଚୌରାତ୍‌ ଭୟମ୍‌) – ରାଜପଥରେ ଚୋରଭୟ ଦେଖାଯାଉଛି ।
(ii) ବନ୍ଧନଭୀତଃ ବିହଗଃ ଉଚ୍ଚୈଃ କୂଜତି । (ବନ୍ଧନାତ୍‌ ଭୀତଃ) – ବନ୍ଧନଭୟରେ ଚଢ଼େଇ ବଡ଼ପାଟିରେ ରାବୁଛି।
(iii) ଶତ୍ରୁତ୍ରାସାତ୍‌ ରାଜା ବନମ୍‌ ଅଗଚ୍ଛତ୍‌ । (ଶତ୍ରୁଭ୍ୟଃ ତ୍ରାସଃ, ତସ୍ମାତ୍‌) – ଶତ୍ୁଭୟ ହେତୁ ରାଜା ବଣକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
(iv) ବାଳଃ ରୋଗମୁକ୍ତ ଅଭବତ୍‌ । (ରୋଗାତ୍‌ ମୁକ୍ତଃ) – ପିଲାଟି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲା ।
(v) ଆକାଶପତିତଂ ଜଳଂ ଚକ୍ରବାକଃ ପିବତି । (ଆକାଶାତ୍‌ ପତିତମ୍‌) – ଆକାଶରୁ ପଡୁଥ୍୍‌ବା ଜଳ ଚକୋରପକ୍ଷୀ ପାନ କରେ।

ଉପର୍ଯ୍ୟୁକ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକପରି ତରଙ୍ଗାତ୍‌ ଅପତ୍ରସ୍ତଃ (ଟିକିଏ ଡ଼ରୁଥ୍‌ବା) = ତରଙ୍ଗାପତ୍ରସ୍ତଃ (ତରଙ୍ଗକୁ ଟିକିଏ ଡରୁଥ୍ବା)
କଳ୍ପନାୟାଃ ଅପୋଢ଼ଃ (ଦରୂକୁ ଠେଲିଦିଆଯାଇଥ୍ବା) = କଳନାପୋଢ଼ଃ, ଦୁଖାତ୍‌ ଅପେତଃ (ବିଯୁକ୍ତ) = ଦୁଃଖାପେତଃ (ଦୁଃଖବିମୁକ୍ତ) ।
ପର୍ବତାତ୍‌ ସ୍କଳିତମ୍‌ (ଖସିଥ୍‌ବା) = ପର୍ବତସ୍କଳିତମ୍‌ (ପର୍ବତରୁ ଖସିଥ୍‌ବା) ଆଦି ହୋଇଥାଏ ।

ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ:
ଷଷ୍ଠୀବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପଦ ସୁବନ୍ତପଦସହିତ କିମ୍ବା କୃଦନ୍ତସହିତ ସମାସ ହେଲେ ତାହାକୁ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସ କୁହାଯାଏ। ସୁବନ୍ତ ପ୍ରାତିପଦିକ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ନେଇ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷର କେତେକ ଉଦାହରଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) ରାଜପୁରୁଷଃ ମାର୍ଗେ ଗଚ୍ଛତି । (ରାଜ୍ଞଃ ପୁରୁଷଃ) – ରାଜକର୍ମଚାରୀ ରାସ୍ତାରେ ଯାଉଛନ୍ତି ।
(ii) ନଦୀଜଳଂ ସୁଶୀତଳଂ ଭବତି । (ନଦ୍ୟାଃ ଜଳମ୍‌) – ନଭପାଣି ଶୀତଳ ଅଟେ ।
(iii) ଅହଂ ମାତୁଳାଳୟାତ୍‌ ଆଗଢଚ୍ଛାମି । (ମାତୃଳସ୍ଯ ଆଳୟଃ, ତସ୍ନାତ୍‌) – ମୁଁ ମାମୁଘରୁ ଆସୁଛି ।
(iv) ଦେବପୂଜକଃ ମନ୍ଦିରେ ନ ଦୃଶ୍ୟତେ । (ଦେବାନାଂ ପୂଜକଃ) – ଦେବପୂଜକ ଦେଉଳରେ ଦେଖାନାହାନ୍ରି ।
ଏହିପରି ବୃକ୍ଷସ୍ୟ ମୂଳମ୍‌ = ବୃକ୍ଷମୂଳମ୍‌ (ଗଛମୂଳ), ମମ ଗୃହମ୍‌ = ମଦ୍ଗୃହମ୍‌ (ମୋ ଘର)

ତବ ପୁସ୍ତକମ୍‌ = ତ୍ବତ୍‌ପୁସ୍ତକମ୍‌ (ତୁମ ବହି), ଅସ୍ନାକଂ ଗ୍ରାମଃ – ଅସ୍ନଦ୍‌ ଗ୍ରାମଃ (ଆମ ଗୀ) ଯୁବୟୋଃ / ଯୁସ୍ମାକଂ ମାତା = ସୂକ୍ଷୁଦ୍‌ମାତା (ତୁମ ମାଆ) ଆଦି ପଦଗୁଡ଼ିକ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୋଇଅଛି । ସେହିପରି କୃଦନ୍ତ ପଦଯୋଗରେ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସର ଉଦାହରଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –

(i) ରାମସ୍ୟ ବନଗମନମ୍‌ ଅଭିପ୍ରେତମ୍‌ ଆସୀତ୍‌ । (ବନସ୍ୟ ଗମନମ୍‌) – ରାମଙ୍କ ବନଯାତ୍ରା ନିଶ୍ଚିତ ଥଲା ।
(ii) ଜଳଦାନଂ ମହାପୁଣ୍ୟମ୍‌ । (ଜଳସ୍ୟ ଦାନମ୍‌) – ଜଳଦାନ ମହା ପୁଣ୍ୟ ।
(iii) ପୁରସ୍କାରବିତରଣଂ ଭବିଷ୍ଯତି । (ପୁରସ୍କାରାଣାଂ ବିତରଣମ୍‌) – ପୁରସ୍ତାର ବିତରଣ ହେବ ।
(iv) ଭଶ୍ଵରଃ ଜଗତ୍‌ ସ୍ରଷ୍ଟା ଭବତି । (ଜଗତଃ ସ୍ରଷ୍ଟା) – ଭଶ୍ନର ଜଗତର ସ୍ରଷ୍ଟା ଅଟନ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ।
ଏହିପରି ଧନସ୍ୟ ଦାନମ୍‌ = ଧନଦାନମ୍‌, ପୁସ୍ତକସ୍ଯ ପଠନମ୍‌ – ପୁସ୍ତକପଠନମ୍‌ ଓ ଅନ୍ନସ୍ଯ ଦାତା – ଅନ୍ନଦାତା ଇତ୍ୟାଦି ପଦଗୁଡ଼ିକ ହୋଇଥାଏ । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂର୍ବ ଓ ପର ପଦର ସ୍ଥ୍ରାନବିନିମୟ ମଧ୍ଯ ହୁଏ । ଯଥା –

(i) ପୂର୍ବାହ୍ନେ ସେବକଃ ଆଗଚ୍ଛତି । (ଅହ୍ୁଃ ପୂର୍ବମ୍‌, ତସ୍ମିନ୍‌) – ପୂର୍ବାହ୍ନରେ ଚାକର ଆସେ ।
(ii) ଅପରାହ୍ନେ ସଭା ଅଭବତ୍‌ । (ଅହ୍ନଃ ଅପରମ୍‌, ତସ୍ମିନ୍‌) – ଅପରାହୁରେ ସଭା ହେଲା ।
(iii) ପୂର୍ବରାତ୍ରଃ ଦୁଃଖଦାୟକଃ ଆସୀତ୍‌ । (ରାତ୍ରେଃ ପୂର୍ବମ୍‌) – ପୂର୍ବରାତ୍ରି ଦୁଃଖଦାୟକ ଥ୍ଲା ।
(iv) ପୁର୍ବକାୟଃ ରାଜା ସନ୍ତୋଷମ୍‌ ଅଲଭତ । (କାୟସ୍ୟ ପୂର୍ବମ୍‌) ଇତ୍ୟାଦି । – ପଶୁ ଶରୀର ଆଗ ଅଂଶ ପାଇଥ୍ବା ରାଜା ସନ୍ତୋଷ ଲାଭ କଲେ ।

ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଅର୍ଥରେ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୂରୁଷ ନ ହୋଇ ସପ୍ତମୀ ତତ୍‌ପୁରୂଷ ହୁଏ । ଉଦାହରଣ –
(i) ନରୋଉମଃ ବିକ୍ରମାର୍କଃ ବେତାଳମ୍‌ ଅଭାଷତ (ନରେଷୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ) – ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିକ୍ରମାର୍କ ବେତାଳକୁ କହିଲେ ।
(ii) କାଳିଦାସଃ କବିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ଆସୀତ୍‌ । (କବିଷୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ) – କାଳଦାସ କବିମାନଙ୍କ ମଞ୍ଚରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥ୍ଲେ ।
(iii) ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ନାରଦଃ ନାରାୟଣମ୍‌ ଅପଶ୍ୟତ୍‌ । (ମୁନିଷୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ) – ମୁନମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ନାରାୟଠଙ୍କୁ ଦେଖ୍‌ଲେ ।
(iv) ପରଶୁରାମଃ ଦ୍ବିଜୋତ୍ତମଃ ଆସୀତ୍‌ । (ଦ୍ବିଜେଷୁ ଉତ୍ତମଃ) ଇତ୍ୟାଦି – ପର୍ଶୁରାମ ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥ୍ଲେ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ମନେରଖ: ରାଜନ୍‌ ଶବ୍ଦ ରାଜରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଉଦାହରଣ –
(i) କପୋତରାଜଃ ଚିତ୍ରଗ୍ରୀବଃ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍‌ ଆସୀତ୍‌ । (କପୋତାନାଂ ରାଜା) – କପୋତମାନଙ୍କ ରାଜା ଚିତ୍ରଗ୍ରୀବ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥ୍‌ଲେ ।
(ii) ସିଂହଃ ପଶୁରାଜଃ ଭବତି (ପଶୂନାଂ ରାଜା) – ସିଂହ ପଶୁମାନଙ୍କ ରାଜା ଅଟେ ।
(iii) କଳିଙ୍ଗରାଜଃ ଖାରବେଳଃ ମହାବୀରଃ ଆସୀତା୍‌ । (କଳିଙ୍ଗାନାଂ ରାଜା) – କଳିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ରାଜା ଖାରବେଳ ମହାବୀର ଥୁଲେ ।
(iv) କୁରୁରାଜଃ ପିତାମହମ୍‌ ଅବଦତ୍‌ । (କୁରୂଣାଂ ରାଜା) ଇତ୍ୟାଦି । – କୁରୁମାନଙ୍କ ରାଜା ପିତାମହକୁ କହିଲେ ।

ମନେରଖ: ରାଜନ୍‌, ଲୋକ, ରାଜ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ଦେବ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟପଦମାନଙ୍କ ସହିତ ସଭା ଶବ୍ଦର ସମାସ ହେଲେ “ସଭମ’ ଆଦେଶ ହୁଏ
ରକ୍ଷଃସଭଂ ପ୍ରଚଳତି । (ରକ୍ଷସାଂ ସଭା) – ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସଭା ଚାଲିଛି ।
ପଶୁସଭଂ ବନେ ଅଭବତ୍‌ । (ପଶୂନାଂସଭା) ଇତ୍ୟାଦି । – ବଣରେ ପଶୁମାନଙ୍କ ସଭା ହୋଇଥଲା ।
କିନ୍ତୁ, ନାରୀସଭମ୍‌ ଅବଦତ୍‌ । (ନାରୀଣାଂ ସଭା) (ନାରୀ ସମୂହ) । – ନାରୀସଭା କହିଲା, (ନାରୀସମୂହ) ଧର୍ମସଭା ଆଶ୍ରୟଣୀୟା ! (ଧର୍ମସ୍ଯ ସଭା) (ଧର୍ମଶାଳା) – ଧର୍ମଶାଳା ଆଶ୍ରୟନେବା ଉଚିତ ।

ମନେରଖ: ସେନା, ସୂରା, ଛାୟା, ଶାଳା ଓ ନିଶା ଶବ୍ଦ ଷଷ୍ଠୀତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସରେ ବିକଳରେ ଅକାରାନ୍ତ କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ହୁଏ ।
(i) କଳିଙ୍ଗସେନା/ କଳିଙ୍ଗସେନଂ ବିଜୟତେ ସ୍ମ । (କଳିଙ୍ଗାନାଂ ସେନା) – କଳିଙ୍ଗସେନା ବିଜୟ ଲାଭ କଲା ।
(ii) ମଗଧସେନା/ ମଗଧସେନଂ ପରାଜିତା । (ମଗଧାନାଂ ସେନା) – ମଗଧସେନା ପରାଜିତ ହେଲା ।
(iii) ବୃକ୍ଷଛ୍ାୟଂ / ବୃକ୍ଷଳାୟା ଶୀତଳତାଂ ଦଦାତି । (ବୃକ୍ଷସ୍ୟ ଛାୟା) – ଗଛଛାଇ ଶୀତଳତା ଦିଏ ।
(iv) ଗୃହେ ଗୋଶାଳ / ଗୋଶାଳା ଅସ୍ତି । (ଗବାଂ ଶାଳା) ଇତ୍ୟାଦି । – ଘରେ ଗୋରୁଗୁହାଳ ଅଛି ।

ବ୍ୟତିକ୍ରମ- ତରୂଣାଂ ଛାୟା (ତରୁମାନଙ୍କ ଛାୟା) – ତରୁଚ୍ଛାୟମ୍‌ ହୁଏ ତରୁଛ୍ଛାୟା ହୁଏ ନାହିଁ । ବହୁବୃକ୍ଷର ଛାୟା ବୁଝାଇଲେ ନିତ୍ୟରେ ଆଦେଶ ହୁଏ ।

ମନେରଖ: ତୃପ୍ତ୍ୟର୍ଥିକ ପଦଯୋଗେ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ହୁଏ ନାହିଁ, ତୃତୀଯାଚତ୍ପୁରୁଷ ହୁଏ । ଉଦାହରଣ-
(i) ଜଳତୃପରଃ ତୃଷାର୍ଭଃ ଗଚ୍ଛତି । (ଜଳେନ ତୃପ୍ତଃ) (ଜଳସ୍ୟ ତୃପ୍ତଃ ନୁହେଁ) – ଶୋଷିଲୋକ ଜଳରେ ତୃପ୍ତ ।
(ii) ଧନତୃପ୍ତଃ କୃପଣଃ ନନ୍ଦତି । (ଧନେନ ତୃପ୍ତଃ) (ଧନସ୍ୟ ତୃପ୍ତଃ ନୁହେଁ) – କୃପଣ ଧନରେ ତୃପ୍ତ ଓ ଖୁସୀ ।
ବର୍ଭମାନକାଳ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରଯୁକ୍ତ “କ୍ତ’ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦସହିତ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ହୁଏ ନାହିଁ । ଉଦାହରଣ-

ସତାଂ ମତଂ ଗ୍ରହଣୀୟମ୍‌ । (ସନ୍ଗତଂ ହେବ ନାହିଁ) – ସାଧୁମାନଙ୍କ ମତ ଗ୍ରହଣ ଯୋଗ୍ୟ ।
ରାଜ୍ଞାଂ ପୂଜିତଃ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଃ ଅଭାଷତ । (ରାଜପୂଜିତଃ ହେବ ନାହିଁ) – ରାଜାମାନଙ୍କ ପୂଜିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ।

ମନେରଖ: ପୂରଣବାଚକ ପଦସହିତ ଷଷ୍ଠୀତତ୍‌ପୂରୁଷ ସମାସ ମଧ୍ଯ ହୁଏ ନାହିଁ । ଯଥା-
(i) ଗଣେଶଃ ଛାତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଥମଃ ଭବତି । (ଛାତ୍ରପ୍ରଥମଃ ହେବନାହିଁ) – ଗଣେଶ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ପ୍ରଥମ ।
(ii) ଲତା ଛାତ୍ରାଣାଂ ତୃତୀୟା ଆସୀତ୍‌ । (ଛାତ୍ରାତୃତୀୟା ହେବ ନାହିଁ) – ଲତା ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ତୃତୀୟ ।

ମନେରଖ: ହଂସୀ, ମୃଗୀ, କୁକ୍ଳଟୀ ଆଦି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗାନ୍ତପଦର ଅଣ୍ଡ, ଶାବକ, ଦୁଗ୍ଧ ଓ ପଦ ଇତ୍ୟାଦି ପଦସହିତ ଷଷ୍ଠ୍ରୀତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସ ହେଲେ ଫୁଲିଙ୍ଗରୂପ ହୋଇଥାଏ । ଯଥା-
(i) କୁକ୍ଟଟାସ୍ଡଂ ହିତକରଂ କଥ୍ୟତେ । (କୁକ୍ଟ୍ୟାଃ ଅଣ୍ଡମ୍‌) – କୁକୁଡ଼ା ଅଣ୍ଡା ହିତକର କୁହାଯାଏ ।
(ii) ଛାଗଦୁଗ୍ଦୁଂ ରୋଟଂ ନିବାରୟତି । (ଛାଗ୍ୟାଃ ଦୁଗ୍ଧମ୍‌) – ଛେଳୀ ଦୂଧ ରୋଗ ଦୂରକରେ
(iii) ମୂଗଶାବକଃ ମାତରମ୍‌ ଅନୁ ଧାବତି । (ମୃଗ୍ୟାଃ ଶାବକଃ) – ହରିଣଛୁଆ ମାଆ ପଛରେ ଧାଉଁଛି ।
(iv) ହଂସପଦଂ ସୁନ୍ଦରଂ ଦୃଶ୍ୟତେ । (ହଂସ୍ୟାଃ ପଦମ୍‌) ଇତ୍ୟାଦି । – ହଂସରପାଦ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ ।

ବ୍ୟତିକ୍ରମ – ମାତ୍ର, ସନ୍ତାନଟି ପୁତ୍ର ବା କନ୍ୟା ବୁଝାଇଲେ ଲିଙ୍ଗପରିବର୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ । ଯଥା-
ଶୃଗାଳୀପୁତ୍ରଃ ଧାବତି । (ଶୃଗାଲ୍ୟାଃ ପୁତ୍ରଃ) – ବିଲୁଆ ଛୁଆ ଧାଉଁଛି ।
ସିଂହକ୍ରନ୍ୟା ଶେତେ । (ସିଂହସ୍ୟ କନ୍ୟା) ଇତ୍ୟାଦି । – ସିଂହର ଝିଅ ଶୋଇଛି ।

ସପ୍ତମୀ ତତ୍‌ପୁରୂଷ:
ସପ୍ତମୀବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପଦର ଦକ୍ଷ, ନିପୁଣ, କୁଶଳ, ପଟୁ, ଶୌଣ୍ଡ (କୁଶଳ) , ଅଧୀନ ଇତ୍ୟାଦି ପଦସହିତ ସମାସ ହେଲେ ସପ୍ତମୀ ତତ୍‌ପୁରୂଷ ହୁଏ ।
(i) କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷଃ ମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜାନଂ ବଦତି । (କାର୍ଯ୍ୟେ ଦକ୍ଷଃ) – କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିପୁଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜାଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି ।
(ii) କ୍ରୀଡ଼ାକୁଶଳଃ ପୁରସ୍କାରଂ ଲଭତେ । (କ୍ରୀଡ଼ାୟାଂ କୁଶଳଃ) – କ୍ରୀଡ଼ାରେ କୁଶଳ ବ୍ୟକ୍ତି ପୁରସ୍କାର ପାଏ ।
(iii) ରଣପଟୁଃ ଯୋଦ୍ଧା ବୀରଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ । (ରଣେ ପଟୁଃ) – ରଣପଟୁ ଯୋଦ୍ଧା ବୀରଗତି ଲାଭ କରେ ।
(iv) ଦାନଶୌଣ୍ଡଃ କର୍ଣ୍ଣଃ ଅମରଃ ବଭୁବ । (ଦାନେ ଶୌଣ୍ଡଃ) – ଦାନକୁଶଳ କର୍ଣ୍ଣ ଅମର ହୋଇଥୁଲେ ।
(v) ଇଚ୍ଛାଧୀନଃ ବିଷୟଃ ପଠନୀୟଃ । (ଇଚ୍ଛାୟାମ୍‌ ଅଧୀନଃ) – ଇଚ୍ଛାଧୀନ ବିଷୟ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ ।

ଏହିପରି ବାଚି ପଟୁଃ (ବିଦ୍ବାନ୍‌) – ବାକ୍ପଟୁଃ (କଥାକହିବାରେ ନିପୁଣ), ସଂଗୀତେ ନିପୁଣଃ – ସଙ୍ଗୀତନିପୁଣଃ (ସଙ୍ଗୀତରେ ନିପୁଣ), ବ୍ୟାଖ୍ୟାନେ ଚତୁରଃ – ବ୍ୟାଖ୍ୟାନଚତୁରଃ (ବୁଝାଇବାରେ ଚତୁର), ଶାସ୍ସେଷୁ ପଣ୍ଚିତଃ – ଶାସ୍ତପଣ୍ିତଃ (ଶାସ୍ତ୍ରରେ) ଆଦି ହୋଇଥାଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ଅଗ୍ସିଦ୍ଧଃ ଶାକଃ ଭକ୍ଷଣୀୟଃ । (ଅଗ୍ନୌ ସିଦ୍ଧଃ) – ଅଗ୍ନିରେ ସିଝିଥୁବା ପରିବା ଖାଇବା ଉଚିତ ।
(ii) ଆତପଶୁଷ୍କଂ ଫଳମ୍‌ ଆନୟ । (ଆତପେ ଶୁଷ୍କମ୍‌) – ଖରାରେ ଶୁଖ୍ଥୁବା ଫଳ ଆଣ ।
(iii) ସ୍ରାଲୀପକ୍ଵଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନାସ୍ତି । (ସ୍ଥାଲ୍ୟାଂ ପକ୍ସମ୍‌) – ହାଣ୍ଡିରନ୍ଧା ତରକାରୀ ନାହିଁ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ମନେରଖ: ସିଦ୍ଧ, ଶୁଷ୍କ ଓ ପକ୍ସ୍‌ ଆଦି ପଦର ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପଦ ସହିତ ସପ୍ତମୀତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସ ହୁଏ ।
କନ୍ଧ କଳ –
(i) ବର୍ଷପରିଶୋଧ୍ମ୍‌ ରଣଂ କରୋମି । (ବର୍ଷେ ପରିଶୋଧ୍ଯମ୍‌) – ରଣ ବର୍ଷରେ ସୁଝି ଦେଉଛି ।
(ii) ମାସଦେୟଂ ସତ୍ଵରଂ ଗୃହାଣ । (ମାସେ ଦେୟମ୍‌) – ମାସକରେ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଗ୍ରହଣ କର।
ମନେରଖ: ପରିଶୋଧ ଅର୍ଥରେ କୃତ୍ୟପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦର ସପ୍ତମୀବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପଦସହିତ ସପ୍ତମୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସ ହୁଏ।

ପ୍ରାଦିତତ୍‌ପୁରୁଷ:
ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ “ ପ୍ର’ ପ୍ରଭୃତି କେତେକ ନିପାତର ସୁବନ୍ତ ପଦସହିତ ସମାସକୁ ପ୍ରାଦିତତ୍‌ପୁରୁଷ କୂହାଯାଏ। ଯଥା-
(i) ପ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଃ ଶିଷ୍ୟମ୍‌ ଅବଦତ୍‌ । (ପ୍ରଗତଃ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଃ) – ପ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଶିଷ୍ୟକୁ କହିଲେ ।
(ii) ଭକ୍ତଃ ମନ୍ଦିରସ୍ୟ ଅଭିମୁଖଂ ଗଚ୍ଛତି । (ଅଭିଗତଂ ମୁଖମ୍‌) – ଭକ୍ତ ମନ୍ଦିର ଆଡ଼କୁ ଯାଉଛି ।
(iii) ରସସ୍ୟ ଅନୁକୂଳଂ ବର୍ଣ୍ସଂଯୋଜନଂ କୁରୁ । (ଅନୁଗତଂ କୂଳମ୍‌) – ରସ ଅନୁକୂଳ ବର୍ଣ୍ସଂଯୋଗ କର ।
ଏହିପରି ପ୍ରକୃଷ୍ଟଃ ଭାବଃ = ପ୍ରଭାବଃ, ଅଧ୍ଗତଂ ଜ୍ୟାମ୍‌ – ଅଧ୍ଜ୍ଯମ୍‌ – (ଧନୁରଗୁଣ ଧରିଥ୍ବା)
ଉଦ୍ଥିତଃ ନିଦ୍ରାୟାଃ = ଉନ୍ନିଦ୍ରଃ ଆଦି ହୁଏ ।- (ନିଦରୁ ଉଠି)

ନଞ୍ଜ ତତ୍ପୁରୂଷ:
ନ (ନଞ୍ଜ)ର ସୁବନ୍ତ ପଦ ସହିତ ସମାସକୁ ନଞ୍ଜ ତତ୍ପୁରୂଷ କୁହାଯାଏ। ସାଧାରଣତଃ ପରପଦର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ପରବର୍ଷ୍ଚ ଥୁଲେ ନ ସ୍ତ୍ରାନରେ ଅନ୍‌ ଏବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ଥୁଲେ ନସ୍ତ୍ରାନରେ ଅ ହୁଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) ଅଧୁନା ପଠନେ ଅନିଛା ଅସ୍ତି। (ନ ଇଚ୍ଛା) – ବର୍ଭମାନ ପଢ଼ାରେ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ।
(ii) ଅନୁଦାରଃ କଳହଂ କରୋତି । (ନ ଉଦାରଃ) – ଉଦାରହୀନ ଲୋକ କଳି କରେ ।
(iii) ଅନୈକ୍ୟଂ ପରତନ୍ତ୍ରତାଂ ସୂଚୟତି । (ନ ଏଁକ୍ୟମ୍‌) – ଅନେକତା ପରାଧୀନତାକୁ ସୂଚିତ କରେ ।
(iv) ଅନଧୀତମ୍‌ ଅଭ୍ୟାସଂ କୁରୁ (ନ ଅଧୀତମ୍‌) – ଯାହା ଅଧୟନ କରିନାହଁ ତାହା ଅଭ୍ୟାସ କର ।
(v) ଅହିଂସା ପରମଃ ଧର୍ମଃ । (ନ ହିଂସା) – ଅହିଂସା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ ।
(vi) କଦାପି ଅନ୍ୟାୟଃ ନ କରଣୀୟାଃ । (ନ ନ୍ୟାୟଃ) – କେବେ ମଧ୍ଯ ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ଅନୁଚିତ ।
(vii) ତବ ଅଦର୍ଶନଂ ଦୁଃଖଂ ଜନୟତି । (ନ ଦର୍ଶନମ୍‌) – ତୁମକୁ ନଦେଖ୍‌ ଦୁଃଖ ଲାଗୁଛି ।

ଏହିପରି ନ ମୋଘଃ = ଅମୋଘଃ (ଅବ୍ୟର୍ଥ), ନ ଉଷମ୍‌ = ଅନୁଷମ୍‌, ନ ସତ୍ୟମ୍‌ = ଅସତ୍ୟମ୍‌, ନ ରଣମ୍‌ = ଅନୃଣମ୍‌ ଆଦି ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ନ ଗଃ = ନଗଃ/ ଅଗଃ (ପର୍ବତ) ହୋଇଥାଏ । (ଗଃ = ଗଚତି ଇତି) । ନଗଃ (ପର୍ବତଃ) ଦୃଶ୍ୟତେ । ଅଗଃ କିଂ ଲଭତେ ?

ଉପପଦ ତତ୍‌ପୁରୁଷ:
ଉପପଦ ସହିତ କୃଦନ୍ତ ପଦର ସମାସକଜୁ ଉପପଦ ତତ୍‌ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ ସମସ୍ତପଦରେ ଥୁବା କୃଦନ୍ତ ପଦଟି ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟରେ କ୍ରିୟା ରୂପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥାଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) ମମ ସହପାଠୀ ସାଧୁଃ ଭବତି । (ସହ ପଠତି ଯଃ) – ମୋ ସହପାଠୀ ସାଧୁ ଅଟେ ।
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପଦରେ ଥୁବା “ପାଠୀ” ପଦଟି ବିଗ୍ରହ ବାକ୍ୟରେ “ସହ ପଠତି ଯଃ” ହୋଇଛି । ଏହାର ଫୁଲିଙ୍ଗ, ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ, କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବଚନରେ ମଧ୍ଯ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥାଏ । ଯଥା-
(ii) ତବ ସହପାଠିନଃ କୁତ୍ବ ଗତାଃ । (ସହ ପଠନ୍ତି ଯେ) – ତୁମ ସହପାଠୀମାନେ କୁଆଡ଼େ ଗଲେ ?
(iii) ଅନୁଜାୟାଃ ସହପାଠିନୀ କ୍ରୁରା ଭବତି । (ସହ ପଠତି ଯା) ଇତ୍ୟାଦି । – ସାନ ଭଉଣୀର ସହପାଠିନୀ ନିଷ୍ଣୁରା ଅଟେ।

ଏହିପରି କେତେକ ଉଦାହରଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ସତ୍ଂ ନ ବଦତି । (ମିଥ୍ଯା ବଦତି ଯଃ) – ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ସତ କୁହେ ନାହିଁ।
(ii) ସତ୍ୟବାଦୀ ପ୍ରଶଂସାର୍ହଃ (ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ) ଭବତି । (ସତ୍ଯଂ ବଦତି ଯଃ) – ସତ୍ୟବାଦୀ ପ୍ରଶଂସା ପ୍ରାତ୍ର ହୁଏ।
(iii) ଦୋଷଦର୍ଶୀ ଅଧଃ ଗଚ୍ଛତି । (ଦୋଷଂ ପଶ୍ୟତି ଯଃ) – ଦୋଷଦର୍ଶୀ ଅଧୋଗତି ଲାଭକରେ ।
(iv) ବିଦ୍ଵାଂସଃ ଦୂରଦର୍ଶିନଃ ଭବନ୍ତି । (ଦୂରଂ ପଶ୍ୟନ୍ତି ଯେ) – ବିଦ୍ବାନମାନେ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଅଟନ୍ତି ।
(v) ମଧୁପଃ ଗୁଞ୍ଜନଂ କରୋତି । (ମଧୁ ପିବତି ଯଃ) – ଭଅଁର ଗୁଞ୍ଜାନ କରେ ।
(vi) ଗୃହସ୍ୁଃ ଧାର୍ମିକଃ ସ୍ୟାତ୍‌ । (ଗୃହେ ତିଷ୍ଠତି ଯଃ) – ଗୃହସ୍ଥ ଧାର୍ମିକ ହେବା ଉଚିତ ।
(vii) ସେନାନୀ ସୈନ୍ଯାନ୍‌ ଚାଳୟତି । (ସେନାଂ ନୟତି ଯଃ) – ସେନାପତି ସୈନ୍ଯମାନଙ୍କୁ ଚଳାନ୍ତି ।
(viii) କୁମ୍ଭକାରଃ କୁମ୍ଭାନ୍‌ ଆନୟତି । (କୁମ୍ଭ” କରୋତି ଯଃ) – କୁମ୍ଭାର ମାଠିଆଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣୁଛି ।
(ix) ବଚସ୍କାରଃ ସର୍ବଥା ରକ୍ଷଣୀୟଃ । (ବଚ଼ଃ କରୋତି ଯଃ) – କୁହାଳିଆ ଲୋକକୁ ରଖ୍ବା ଉଚିତ ।
(x) ଭୃତ୍ୟଃ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଭବତି । (ଆଜ୍ଞାଂ କରୋତି ଯଃ) – ଚାକର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରେ ।
(xi) ଶତୁଘୁଃ ଅସୁରାନ୍‌ ଅମାରୟତ୍‌ । (ଶତ୍ରୁନ୍‌ ହନ୍ତି ଯଃ) – ଶତୃଘ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ମାରିଥ୍‌ଲେ ।
(xii) ପୟୋଧଃ ଦୁସ୍ତରଃ ଭବତି । (ପୟଃ ଦଧାତି ଯଃ) – ସାଗର ପାରିହେବା କଷ୍ଟ ଅଛି ।
(xiii) ନେତା ସମାଜସେବୀ ଭବେତ୍‌ । (ସମାଜଂ ସେବତେ ଯଃ) – ନେତା ସମାଜସେବୀ ହେବା ଉଚିତ ।
(xiv) ଶଯ୍ୟାଶାୟୀ ବୃଦ୍ଧଃ ନ ଭାଷତେ । (ଶଯ୍ୟାୟଂ ଶେତେ ଯଃ) – ଶେଯରେ ଶୋଇଥ୍ବା ବୁଢ଼ା କଥା କହୁ ନାହିଁ।
(xv) ଜଳଦଃ ନଭସି ଦୃଶ୍ଯତେ । (ଜଳଂ ଦଦାତି ଯଃ) – ଆକାଶରେ ମେଘ ଦେଖାଯାଉଛି ।
(xvi) ଗ୍ରାମବାସିନଃ ସରଳାଃ ଭବନ୍ତି। (ଗ୍ରାମେ ବସନି ଯେ) – ଗାଁଲୋକେ ସରଳ ଅଟନ୍ତି ।
(xvii) ଜଳଚରଃ ମତ୍ସ୍ୟଃ ସ୍ଥଳେ ନ ଜୀବତି । (ଜଳେ ଚରତି ଯଃ) – ଜଳରେ ବଞ୍ଚୁଥ୍ବା ମାଛ ସ୍ଥଳରେ ବଞ୍ଚେ ନାହିଁ ।
(xviii) ପଥଚାରୀ ଜଳମ୍‌ ଅନ୍ନେଷୟତି । (ପଥେ ଚରତି ଯଃ) – ବାଟୋଇ ପାଣି ଖୋଜୁଛି ।
(xix) ନିରାମିଷାଶୀ ଦୀର୍ଘଂ ଜୀବତି । (ନିରାମିଷମ୍‌ ଅଶ୍ନାତି ଇତି) – ଆମିଷ ଖାଉ ନଥ୍ବାଲୋକ ବେଶୀଦିନ ବଞ୍ଚେ ।
(xx) ପଶବଃ ସୁଳଚ଼ରାଃ ଭବନ୍ତି । (ସ୍ଥଳେ ଚ଼ରନ୍ତି ଯେ) – ପଶୁମାନେ ସ୍ଳଭାଗରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି ।
(xxi) ମୃଗାଃ ତୃଣଭୋଜିନଃ ସନି । (ତୃଣଂ ତୃଣାନି ଭୁଞ୍ଜତେ ଯେ) – ହରିଣମାନେ ଘାସ ଖାଆନି ।
(xxii) ଧର୍ମଚାରିଣୀ ସୀତା ପତିମ୍‌ ଅବଦତ୍‌ । (ଧର୍ମଂ ଚ଼ରତି ଯା) – ଧର୍ମଚାରିଣୀ ସୀତା ସାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଏହିପରି ତ୍ଵରୟା ଗଚ୍ଛତି ଯଃ = ତୁରଗଃ/ ତୁରଙ୍ଗଃ/ ତୁରଙ୍ଗମଃ, (ଘୋଡ଼ା) ତୁରନ୍ତ ଯାଏ ।
(xxiii) ଭୁଜେନ ଗଚ୍ଛତି ଯଃ = ଭୁଜଗଃ/ ଭୁଜଙ୍ଗଃ/ ଭୁଜଙ୍ଗମଃ (ସାପ) ଭୁଜରେ ଗମନ କରେ ଯିଏ ।
(xxiv) ବିହାୟସା ଗଚ୍ଛତି ଯଃ = ବିହଗଃ/ ବିହଙ୍ଗ ବିହଙ୍ଗମଃ (ପକ୍ଷୀ) ହୁଏ । – ବିହାୟସ/ଆକାଶରେ ଗମନ କରେ ଯିଏ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ନିପାତସିଦ୍ଧ ତତ୍ପୂରୁଷ ସମାସ:
ତତ୍‌ପୁରୂଷ ସମାସ ହୋଇଥୁଲେ ମଧ୍ଯ କେତେକ ସମସ୍ତପଦର ବିଗ୍ରହ ଓ ସମସ୍ତପଦ ମଧ୍ଯରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ “ ନିପାତସିଦ୍ଧ ତତ୍ପୂରୁଷ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଲକ୍ଷ୍ଯ କର-
(i) ଗବାକ୍ଷଃ ସୁନ୍ଦରଃ ଦୃଶ୍ୟତେ । (ଗବାମ୍‌ ଅକ୍ଷି ଇବ) – ଝରକା ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉଛି ।
(ii) ବରହସ୍ପତିଃ ଦେବଗୁରୁଃ ଆସୀତ୍‌ । (ବୃହତାଂ ପତିଃ) – ବୃହସତି ଦେବଗୁରୁ ଥୁଲେ ।
(iii) ପୁରୁଷାୟୁଷମ୍‌ ଅସୀମଂ ନ ଭବତି । (ପୁରୁଷସ୍ଯ ଆୟୁଃ) – ମଣିଷର ଆୟୁ ଅସୀମ ନୁହେଁ ।
(iv) ବନସ୍ପତିଃ ବାୟୁଂ ଶୋଧୟତି । (ବନସ୍ୟଯ ପତିଃ) – ବନସ୍ତି ବାୟୁ ଶୋଧନ କରେ ।
(v) ଆକାଶେ ବଳାହକଃ ନଦତି । (ବାରୀଣାଂ ବାହକଃ) – ଆକାଶରେ ମେଘ ଗର୍ଜନ କରୁଛି ।
(vi) ବିଶ୍ବାମିତ୍ରଃ ଜାତ୍ୟା କ୍ଷତ୍ରିୟଃ। (ବିଶ୍ବସ୍ଯ ମିତ୍ରମ୍‌) – ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଜାତିରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ।
(vii) ଅମିତ୍ରଃ ଅନିଷ୍ଠଂ କରୋତି । (ନ ମିତ୍ରମ୍‌) – ଶତ୍ରୁ ଅନିଷ୍ଟ କରେ।
(viii) ଶ୍ରୁଶାନଂ ପ୍ରେତଭୂମିଃ କଥ୍ଯତେ । (ଶବାନାଂ ଶୟନମ୍‌) – ମଶାଣିକୁ ପ୍ରେତଭୂଇଁ କୁହନ୍ତି ।
(ix) ପରଶତାଃ ଜନାଃ ସଭାମ୍‌ ଆଗତାଃ । (ଶତାତ୍‌ ପରେ) – ଶହେରୁ ଅଧ୍କ ଲୋକ ସଭାକୁ ଆସିଥ୍ଲେ ।
(x) ପରସହସ୍ରାଃ ଛାତ୍ରାଃ ପଠନ୍ତି। (ସହସ୍ରାତ୍‌ ପରେ) – ହଜାରରୁ ଅଧ୍କ ଛାତ୍ର ପଢ଼ୁଛନ୍ତି
(xi) ରାଜଗବଃ ଭୂମୌ ଶେତେ । (ରାଜ୍ଞଃ ଗୌଃ) – ରାଜାଙ୍କ ଗାଭ ତଳେ ଶୋଇଛି ।
ଏହିପରି ଦନ୍ତାନୀଂ ରାଜା = ରାଜଦନ୍ତଃ (ବଡ଼ଦାନ୍ତ) , କଲ୍ଯାଃ ଦାସଃ = କାଳୀଦାସଃ ଆଦି ହୋଇଥାଏ । କାଳିନଃ ଦାସଃ – କାଳିଦାସଃ ।

ନିତ୍ୟସମାସ:
କେତେକ ସମାସରେ ସମସ୍ତପଦର ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ନଥାଏ, ଅନ୍ୟ କେତେକ ସ୍କରଳରେ ସମସ୍ୟମାନ ପଦ ପରିବର୍ତେ ଅନ୍ୟପଦକୁ ନେଇ ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ହୋଇଥାଏ- ଏହାକୁ ଳି୭/ସମା କୁହାଯାଏ ।
ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) କୃଷ୍ଣସର୍ପଃ ବିବରେ ବସତି । (ଏକ ସର୍ପର ନାମ) – ନାଗସାପ ଗାତରେ ବାସ କରେ ।
(ii) ଚିତ୍ରକୁଟ୍ବିନୀ ମାର୍ଗେ ଗଚ୍ଛତି । (ଏକ ବୃଭିର ନାମ) ବୃଭିଜୀବିନୀ – ଚିତାକୁଟେଇ ବାଟରେ ଯାଉଛି ।
(iii) ଦନ୍ତଲେଖକଃ ମାମ୍‌ ଅବଦତ୍‌ । (ଦନ୍ତଚିକିସ୍ସକ) – ଦାନ୍ତଡାକ୍ତର ମୋତେ କହିଲେ।
ଉପର୍ଯ୍ୟୁକ୍ତ ପଦଗୁଡ଼ିକର ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ କରାଗଲେ, ତାହା ଅପେକ୍ଷିତ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ, କୃଷସର୍ପଃ ଇତ୍ୟାଦିର ବିଗ୍ରହ ହେଉ ନଥ୍‌ବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ “ ଅବିଗ୍ରହନିତ୍ୟସମାସ” କୁହାଯାଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –

(i) ଭୋଜନାର୍ଥି’ ଜଳମ୍‌ ଆନୟ। (ଭୋଜନାୟ ଇଦମ୍‌) – ଖାଇବାକୁ ପାଣି ଆଣ ।
(ii) ଗ୍ରନ୍ଃ ରକ୍ଷିତଃ । (ଶିଷ୍ୟାୟ ଅୟମ୍‌) – ଶିଷ୍ୟ ପାଇଁ ଗ୍ରନ୍ଦଟି ରଖାଯାଇଛି ।
(iii) ତ୍ଵଦର୍ଥା ମାଳା ଅପହୃତା । (ତୂଭ୍ୟମ୍‌ ଇୟମ୍‌) – ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଥୁବା ମାଳ କିଏ ନେଇଗଲା ।

ମନେରଖ: ଇଦମ୍‌’ ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ପଦରେ “ ଅର୍ଥ’ରେ ପରିଣତ ହେଉଛି । ଅୟଂ ପାଇଁ ‘ଅର୍ଥଃ? , ଇୟଂ ପାଇଁ ଅର୍ଥା? ଏବଂ ଇଦଂ ପାଇଁ “ ଅର୍ଥଂ ” ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ସେହିପରି –
(i) ମୁଷ୍ଟିମାତ୍ରଂ ତଣ୍ଡୁଳଂ ଦେହି । (ମୁଷ୍ିିଃଏବ) – ମୁଠାଏ ଚାଉଳ ଦିଅ ।
(ii) ତନ୍ଜାତ୍ରଂ କଥୟିତ୍ଵା ବକ୍ତା ଗତବାନ୍‌ । (ତତ୍‌ ଏବ) – ସେତିକି କହି ବକ୍ତା ଚାଲିଗଲେ ।
ବ୍ୟତିକ୍ରମ – ଏଠାରେ ‘ ମାତ୍ର’ ପଦଟି ନିଶ୍ଚୟ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଛି । ସେହିପରି –
(i) ଗ୍ରାମାନ୍ତରଂ ଭିକ୍ଷୁଃ ଗଚ୍ଛତି । (ଅନ୍ୟଃ ଗ୍ରାମଃ) – ଭିକ୍ଷୁକ ଅନ୍ୟଗୀକୁ ଯାଉଛି ।
(ii) ଅହଂ ଭାଷାନ୍ତରଂ କରୋମି । (ଅନ୍ୟ ଭାଷା) – ମୁଁ ଅନୁବାଦ କରୁଛି ।
(iii) ଯୁବୟୋଃ କଥଂ ମତାନ୍ତରଂ ଭବତି ? (ଅନ୍ୟତ୍‌ ମତମ୍‌) – ତୁମ ଦୁହିଁଙ୍କର କିପରି ମତାନ୍ତର ହେଉଛି ?
ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ପଦସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତପଦରେ ଅନ୍ତର ପଦର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି । କେତେକ ଏହାକୁ ମୟୂରବ୍ୟଂସକାଦିର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରି କର୍ମଧାରୟମଧ୍ଯରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଂନ୍ତି ।

ଅଭ୍ୟାସ:
୧ । ଯଥାସମ୍ଭବଂ ସମସ୍ତପଦାନି ବ୍ୟବହୃତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତଭାଷାୟାମ୍‌ ଅନୁବାଦଂ କୁରୂତ। (ଯଥାସମ୍ଭବ ସମସ୍ତପଦ ବ୍ୟବହାର କରି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କର)
(କ) ଗୃହକୁ ଆସିଥୁବା ଅତିଥୁଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦିଅ ।
Answer:
ଗୃହାଗତାୟ ଅତିଥ୍ୟେ ଭୋଜନଂ ଦେହି ।

(ଖ) ମୋ ମାଆ ସଙ୍ଗୀତରେ କୁଶଳ ଅଟନ୍ତି।
Answer:
ମମ ଅମ୍ବା ସଙ୍ଗୀତକୁଶଳା ଭବତି ।

(ଗ) ଗ୍ରାମରେ ଦ୍ାସକରୁଥୁବା ଲୋକ ସରଳ ଅଚନ୍ତି।
Answer:
ଗ୍ରାମବାସିନଃ ସରଳାଃ ଭବନ୍ତି ।

(ଘ) ଗଛରୁ ପଡ଼ିଥୁବା ଫୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣ ।
Answer:
ବୃକ୍ଷପତିତାନି ପୂଷ୍ମାଣି ଆନୟ ।

(ଙ) ରୁରୁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ସଦୃଶ ପୂଜ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ।
Answer:
ଗୁରୁଃ ମମ ପିତୃତୁଲ୍ୟଃ ପୂଜ୍ୟଃ ଭବତି ।

(ଚ) ଆକାଶରୁ ପତିତ ଜଳବିନ୍ଦୁ ନିର୍ମଳ ଅଟନ୍ତି।
Answer:
ଆକାଶପତିତଃ ଜଳବିନ୍ଦୁଃ ନିର୍ମଲୋ ଭବତି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

(ଛ) ଶରଦ୍ଵାରା ହତ ଅସୁରମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଥ୍ଲେ।
Answer:
ଶରାହତାଃ ଅସୁରାଃ ଦୁଷ୍ଟାଃ ଆସନ୍‌ ।

(ଜ) ଗରମ ନ ଥୁବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଅ ନାହିଁ!
Answer:
ଅନୁଷ୍ଣଂ ଖାଦ୍ୟଂ ମା ଖାଦ ।

(ଝ) ଗଛର ମୂଳରେ ଷଣ୍ଢଟି ଶୋଇଥୁଲା ।
Answer:
ଗଚ୍ଛମୂଳେ ବୃଷଭଃ ଶେତେ ସ୍ମ ।

(ଞ) ମୁଁ ମାସକର ପାଠ୍ୟ ସାରିଦେଇଛି।
Answer:
ଅହଂ ମାସେନ ପାଠ୍ୟ (ମାସପାଠ୍ୟ’) ସମାପିତବାନ୍‌ ।

୨। ସବିଗ୍ରହଂ ସମାସନାମାନି ଲିଖତ। (ବିଗ୍ରହବାକ୍ଯ ସହିତ ସମାସନାମ ଲେଖ।) ହସ୍ତଗତଂ, ଯୂପଦାରୁ, କ୍ରୀଡ଼ାବିତ, କଳିଙ୍ଗସେନା, ବିଶ୍ବମିତ୍ରଃ, କୁମ୍ଭକାରଃ, ଦୁଃଖାପେତଃ, ମାତୃସମା ଆକାଶପତିତମ୍‌, ଅହିଂସା, ମୃଗଶାବକଃ, ତନ୍ମାତ୍ରମ୍‌, ଗୃହସୁଃ, ସର୍ଗପତିତଃ
ହସ୍ତଗତଂ – ହସ୍ତଂ ଗତଃ – ୨ୟା ତତ୍ପୁରୁଷଃ
ମାତୃସମା ମାତ୍ରା ସମା – ତୃତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷଃ
ଯୂପଦାରୁ – ଯୂପାୟ ଦାରୁ – ୪ର୍ଥୀ ତତ୍ପୁରୁଷଃ
ଆକାଶପତିତମ୍‌- ଆକାଶାତ୍‌ ପତିତମ୍‌ ୫ମୀ ତତ୍ପୁରୁଷଃ
କ୍ରୀଡ଼ାବିତ୍‌ – କ୍ରୀଡ଼ା” ବେଭି ଇତି – ଉପପଦତତ୍‌
ଅହିଂସା -ନ ହିଂସା- ନଞ୍ ତତ୍ପୁରୁଷଃ
କଳିଙ୍ଗସେନା – କଳିଙ୍ଗାନାଂ ସେନା – ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷଃ
ମୃଗଶାବକଃ- ମୃଗ୍ୟାଃ ଶାବକଃ- ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷଃ
ବିଶ୍ଵମିତ୍ରଃ- ବିଶ୍ଵସ୍ୟ ମିତ୍ରମ୍‌ – ନିପାତନସିଦ୍ଧଃ
ତତ୍‌ପୁରୁଷଃ ତନ୍ମାତ୍ରମ ତତ୍‌ ଏବ ନିତ୍ୟ ସମାସଃ
କୁମ୍ଭକାରଃ- କୁମ୍ଭଂ କରୋତି ଇତି – ଉପପଦ ତତ୍‌ପୁରୁଷଃ
ଗୃହସ୍ପଃ – ଗୃହେ ତିଷ୍ଠତି ଇତି – ଉପପଦ ତତ୍‌ପୁରୁଷଃ
ଦୁଃଖାପେତଃ -ଦୁଃଖାତ୍‌ ଅପେତଃ- ୫ମୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷଃ
ସର୍ଗପତିତଃ- ସର୍ଗାତ୍‌ ପତିତଃ- ୫ମୀ ତତ୍ପୁରୁଷଃ

୩। ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯାତ୍‌ ଶୁଦ୍ଧଂ ସମସ୍ତପଦଂ ନିରୂପୟତ । (ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଶୁଦ୍ଧ ସମସ୍ତପଦ ନିରୂପଣ କର।)
(କ) ଶବାନାଂ ଶୟନମ୍‌ = ____________ । (ଶ୍ମଶାନମ୍‌, ଶବଶୟନମ୍‌, ଶବାୟନମ୍‌)
Answer:
ଶୁଶାନମ୍‌

(ଖ) ଅନ୍ୟା ଭାଷା = ____________ । (ଅନ୍ୟାଭାଷା, ଭାଷାନ୍ତରମ୍‌, ଭାଷାନ୍ଯା) ¦
Answer:
ଭାଷାନ୍ତରମ୍‌

(ଗ) ତର୍କେଣ ସଙ୍ଗତମ୍‌ = ____________ । (ତର୍କଗତମ୍‌, ତାର୍କିକମ୍‌, ତର୍କସଙ୍ଗତମ୍‌)
Answer:
ତର୍କସଙ୍ଗତ!

(ଘ) ପୁତ୍ରେ ସ୍ନେହଃ = ____________ । (ପୁତ୍ରସ୍ନେହଃ, ସ୍ଲେହପୁତ୍ରଃ, ପୁତ୍ରୀସ୍େହଃ) ।
Answer:
ପୁତ୍ରସ୍ନେହଃ

(ଙ) ପୁତ୍ରାୟ ଅୟମ୍‌ = ____________ । (ପୂତ୍ରାର୍ଥମ୍‌, ପୁତ୍ରାର୍ଥା, ପୁତ୍ରାର୍ଥଃ)
Answer:
ପୁତ୍ରାର୍ଥଃ

(ଚ) କୃତଂ ହନ୍ତି ଯଃ = ____________ । (କୃତଜ୍ଞଃ, କୃତଜ୍ଞାଃ, କୃତଘଃ)
Answer:
କୃତଘ୍ନଃ

(ଛ) ବିଦ୍ୟାମ୍‌ ଅର୍ଥୟତେ ଇତି = ____________ । (ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ, ବିଦ୍ୟାର୍ଥଃ, ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ)
ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ

(ଜ) କାଲ୍ୟାଃ ଦାସଃ = ____________ । (କାଳୀଦାସଃ, କାଳିଦାସଃ, କାଳଦାସଃ)
Answer:
କାଳୀଦାସଃ

(ଝ) ତରୂଣାଂ ଛାୟା = ___________ । (ତରୁଛ୍ଛାୟମ୍‌, ତରୁଚ୍ଛାୟା, ତରୁଛାୟମ୍‌)
Answer:
ତରୁଚ୍ଛାୟମ୍‌

(ଞ) ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ସଭା = ___________ । (ମନ୍ତ୍ରୀସଭମ୍‌, ମନ୍ତ୍ରୀସଭା, ମନ୍ତ୍ରିସଭା)
Answer:
ମନ୍ତ୍ରିସଭମ୍‌
(ବି.ଦ୍ର. ଉତ୍ତର ଭୁଲ୍‌ ଅଛି ମନ୍ତିସଭମ୍‌ ହେବ)

୪ । ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯାତ୍‌ ଶୁଦ୍ଧଂ ସମସ୍ତପଦଂ ନିରୂପୟତ । (ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଶୁଦ୍ଧ ସମସ୍ତପଦ ନିରୂପଣ କର।)
(କ) ଚନ୍ମାତ୍ରମ୍‌ = ___________ । (ତସ୍ୟ ମାତ୍ରା, ତସ୍ୟ ମାତ୍ରମ୍‌, ତତ୍‌ଏବ)
Answer:
ତତ୍‌ ଏବ

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

(ଖ) ପୁରୁଷାୟୁଷମ୍‌ = ___________ । (ପୁରୁଷସ୍ଯ ଆୟୁଷଃ, ପୁରୁଷସ୍ଯ ଆୟୁଷମ୍‌, ପୁରୁଷସ୍ଯ ଆୟୁଃ)
Answer:
ପୁରୁଷସ୍ଯ ଅୟୁଷମ୍‌

(ଗ) ଭୟାଉ୍ଁଃ = ___________ । (ଭୟେନ ରତଃ, ଭୟସ୍ୟ ରତଃ, ଭୟମ୍‌ ରତଃ)
Answer:
ଉୟେନ ରତଃ

(ଘ) ମଧୁପଃ = ___________ । (ମଧୁ ପିବତି ଯଃ, ମଧୁଂ ପିବତି ଯଃ, ମଧୁଃ ପିବତି ଯଃ)
Answer:
ମଧୁ ପିବତି ଯଃ

(ଙ) ଗୁରୁଭକିଃ = ___________ । (ଗୁରୁଂ ଭକ୍ିଃ, ଗୁରୌ ଭକିଃ, ଗୁରବେ ଭଳିଃ)
Answer:
ଗୁରୌ ଭକ୍ତିଃ

(ଚ) ଆପଦ୍ମୁକଃ = ___________ । (ଆପଦଃ ମୁକ୍ତଃ, ଆପଦ୍‌ ମୁକ୍ତଃ, ଆପଦଂ ମୁକ୍ତଃ)
Answer:
ଆପଦ ମୁଲୁଃ

(ଛ) ତତ୍ତ୍ରଜ୍ଞଃ = ___________ । (ତତ୍ଵ୍ଵବଂ ଜାନାତି ଯଃ, ତଭ୍ଲେ ଅଜ୍ଞଃ, ତଜ୍ଲେ ଜ୍ଞାନମ୍‌)
Answer:
ତରୁଂ ଜାନାତି ଯଃ

(ଜ) ଅମିତ୍ରଃ = ___________ । (ନ ମିତ୍ରଃ, ନ ମିତ୍ରମ୍‌, ନ ଅମିତ୍ରଃ)
Answer:
ନ ମିତ୍ରମ୍‌

(ଝ) ରାଜସେବକଃ = ___________ । ଓରାଜସ୍ୟ ସେବକଃ, ରାଜ୍ଞଃ ସେବକଃ, ରାଜା ଏବ ସେବକଃ)
Answer:
ରାଜ୍ଞଃ ସେବକଃ

(ଞ) ବର୍ଷଭୋଗ୍ୟଃ = ___________ । (ବର୍ଷଂ ଭୋଗ୍ୟଃ, ବର୍ଷସ୍ଯ ଭୋଗ୍ଯଃ, ବର୍ଷେ ଭୋଗ୍ଃଃ)
Answer:
ବର୍ଷଂ ଭୋଗ୍ୟଃ

୫। ସ୍ତମ୍ଭଦ୍ବୟସ୍ୟ ମେଳନଂ କୁରୁତ- (ଦୁଇସ୍ତମ୍ଭର ମେଳଣ କର ।) ଉର!

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ
ବନସ୍ପତିଃ ଅବିଗ୍ରହନିତ୍ୟସମାସ
ବର୍ଷପରିଶୋଧ୍ଯମ୍‌ ଦ୍ବିତୀୟା ତତ୍‌ପୂରୂଷ
ଗୁଡ଼ମିଶ୍ରଃ ନିତ୍ୟସମାସ
ହାରସୁବର୍ଣ୍ରମ୍‌ ତୃତୀୟାତତ୍‌ପୁରୁଷ
ବୃକ୍ଷପତିତମ୍‌ ସପ୍ତମୀତତ୍‌ପୁରୂଷ
ଦେଶସେବା ଉପପଦତତ୍‌ପୁରୂଷ
ହସ୍ତଗତମ୍‌ ତୃତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୁଷ
ଜଳତୃପ୍ତଃ ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ
କ୍ରୀଡ଼ାଦକ୍ଷଃ ପଞ୍ଚମୀ ତତ୍‌ପୁରୂଷ
ଧନହୀନଃ ଚତୁର୍ଥୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ
କୃତଜ୍ଞଃ ତୃତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୂଷ
ଚିତ୍ରକୁଟିନୀ ସପ୍ତମୀ ତତ୍‌ପୂରୂଷ
ପଠନାର୍ଥମ୍‌ ନିପାତନସିଦ୍ଧ ତତ୍‌ପୁରୂଷ

Answer:

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ
ବନସ୍ପତିଃ ନିପାତନସିଦ୍ଧତତ୍‌ପୁରୂଷ
ବର୍ଷପରିଶୋଧ୍ଯମ୍‌ ସପ୍ତମୀତତ୍‌ପୁରୁଷ
ଗୁଡ଼ମିଶ୍ରଃ ତୃତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୁଷ
ହାରସୁବର୍ଣ୍ରମ୍‌ ଚତୁର୍ଥୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ
ବୃକ୍ଷପତିତମ୍‌ ପଞ୍ଚମୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ
ଦେଶସେବା ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ
ହସ୍ତଗତମ୍‌ ଦ୍ବିତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୂଷ
ଜଳତୃପ୍ତଃ ତୃତୀୟାତତ୍‌ପୁରୁଷ
କ୍ରୀଡ଼ାଦକ୍ଷଃ ସପ୍ତମୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ
ଧନହୀନଃ ତୃତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୂଷ
କୃତଜ୍ଞଃ ଉପପଦ ତତ୍‌ପୁରୁଷ
ଚିତ୍ରକୁଟିନୀ ଅବିଗ୍ରହନିତ୍ୟସମାସ
ପଠନାର୍ଥମ୍‌ ନିତ୍ୟ ସମାସ

କର୍ମଧାରୟସମାସ:
ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ବିଶେଷଣପଦର ସମାସକୁ କର୍ମଧାରୟସମାସ କୂହାଯାଏ। ଦୂଇଟି ବିଶେଷ୍ୟପଦ ଜଣକୁ ବୁଝାଉଥୁଲେ ବା ଜଣକର ଦୁଇଟି ବିଶେଷଣ ଥୁଲେ ବା କୌଣସି ବିଶେଷ୍ୟପଦର ବିଶେଷଣ ସହିତ ସମାସ ହେଲେ କର୍ମଧାରୟସମାସ ହୋଇଥାଏ। ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(କ) ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ବିଶେଷ୍ୟର କର୍ମଧାରୟ
(i) ପାଚକପୂଜକଃ ଗୋବିନ୍ଦଃ ମନ୍ଦିରେ ଶେତେ ।
(ରୋଷେଇଆ ଓ ପୂଜକ କାମକରୁଥିବା ଗୋବିନ୍ଦ ମନ୍ଦିରରେ ଶୋଇଛି ।)
(ii) ରାଜର୍ଷିଃ ଜନକଃ ଜ୍ଞାନୀ ଆସୀତ୍‌ ।
(ରାଜା ତଥା ରଷି ଜନକ ଜ୍ଞାନୀ ଥ୍ଲେ ।)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ପ୍ରଥମବାକ୍ୟରେ ଗୋବିନ୍ଦପଦର ବିଶେଷଣରୁପେ ବ୍ୟବହୃତ “ ପାଚକପୂଜକଃ? ଏକ ସମସ୍ତପଦ । ଏଥୁରେ ପାଚକ ଏବଂ ପୂଜକ ଦୁଇଟି ବିଶେଷ୍ଯପଦ ରହିଛି। ଗୋବିନ୍ଦ ପାଚନକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାସମୟରେ ପାଚକ ଏବଂ ପୂଜନକାର୍ଯ୍ୟକରିବାସମୟରେ ପୂଜକ ଅଟେ। ଉଭୟ ବିଶେଷ୍ୟପଦ ଗୋବିନ୍ଦର ଦୂଇଟି ସତନ୍ତ୍ରରୂପକୁ ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି। ସେହିପରି ଦ୍ବିତୀୟବାକ୍ୟରେ ‘ରାଜର୍ଷିଃ’ ପଦଟି ଜନକଙ୍କୁ ବୁଝାଉଛି। ସେ ଏକାଧାରରେ ରାଜା ଏବଂ ରଷି ଅଟନ୍ତି। ‘ପାଚକପୂଜକଃ’ ଏବଂ ‘ରାଜର୍ଷିଃ ପଦଦୂଇଟିରେ ଥୁବା ବିଶେଷ୍ଯପଦଗୁଡ଼ିକ ଜଣକୁ ବୁଝାଭଥ୍ବାରୁ କର୍ମଧାରୟସମାସ ଅଟନ୍ତି। ତେଣୁ –
(i) ପାଚକପୂଜକଃ = ପାଚକ ଚ ଅସୌ ପୂଜକଃ ଚ ଇତି/ ପାଚକଶ୍ଚାସୌ ପୂଜକଶ୍ଚେତି ।
(ii) ରାଜର୍ଷିଃ = ରାଜା ଚାସୌ ରଷିଃ ଚେତି । ଏହିପରି –
(iii) ମମ ଗୁରୁପିତା ଶେତେ । (ଗୁରୁଃ ଚାସୌ ପିତା ଚେତି)
(iv) ତବ ପୁତ୍ରଶିଷ୍ୟଃ କ୍ରୀଡ଼ତି । (ପୁତ୍ରଃ ଚାସୌ ଶିଷ୍ୟଃ ଚେତି)
(v) ପଠାଣିସାମନ୍ତଃ କବିଜ୍ୟୋତିର୍ବିଦ୍‌ ଆସୀତ୍‌ । (କବିଃ ଚାସୌ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିତ୍‌ ଚେତି)
(vi) ଅକ୍ଷୟମହାନ୍ତିଃ ଗାୟକାଭିନେତା ଆସୀତ୍‌ । (ଗାୟକଃ ଚାସୌ ଅଭିନେତା ଚେତି)
ଦୁଇଟି ବିଶେଷଣପଦ ଜଣକୁ ବୁଝାଦ୍ଭ୍‌ଲେ କର୍ମଧାରୟସମାସ ହୁଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-

(ଖ) ବିଶେଷଣ ଓ ବିଶେଷଣର କର୍ମଧାରୟ
ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଃ ଅଶ୍ଵଃ ଧାବତି । (ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ାଟି ଦୌଡ଼ୁଛି)
ଜୀର୍ଣ୍ଣଶୀର୍ଣ୍ଣ ବୃଦ୍ଧଃ କମ୍ପତେ । (ଜୀର୍ଣ୍ଶୀର୍ଣ ବୁଢ଼ାଟି ଥରୁଛି ।)
ପ୍ରଥମବାକ୍ୟରେ ‹ ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଥ ପଦରେ ହୃଷ୍ଟ ଏବଂ ପୃଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ବିଶେଷଣପଦ ରହିଛି ଏବଂ ତାହା ଏକ ଅଶ୍ଵର ହିଁ ବିଶେଷଣ। ସେହିପରି ଦ୍ବିତୀୟବାକ୍ୟରେ “ ଜୀର୍ଣ୍ଣଶୀର୍ଣ୍ଣଃଃ ପଦରେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇଟି ବିଶେଷଣପଦ ରହିଛି ଏବଂ ତାହା ଏକ ବୃଦ୍ଧର ବିଶେଷଣ। ତେଣୁ, ‘ ହୁଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଃଂ ଏବଂ “ ଜୀର୍ଣଶୀର୍ଷଃ? ପଦଦୂଇଟି ସମସ୍ତପଦ ଏବଂ ଏହା କର୍ମଧାରୟସମାସ ଅଟେ। ତେଣୁ,
ହୃଷ୍ଟପୂଷ୍ଟଃ = ହୃଷ୍ଟଃ ଚାସୌ ପୁଷ୍ଟଃ ଚେତି ।
ଜୀର୍ଣ୍ଣଶୀର୍ଣଃ = ଜୀର୍ଣ୍ଃ ଚାସୌ ଶୀର୍ଣ୍ଃ ଚେତି । ଏହିପରି-
[ଜୀର୍ଣ୍ଣଃ – କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ/ ଗଳିତ ଶୀର୍ଶୂଃ – ଅକର୍ମଣ୍ଯ, ଚିରା, ପତିତ, କଙ୍କାଳସାର, କ୍ଷୀଣ]

(i) ଭୀମକାନ୍ତଃ ସାଗରଃ ଦର୍ଶନୀୟଃ । (ଭୀମଃ ଚାସୌ କାନ୍ତଃ ଚେତି) – ଭୟଙ୍କର ଓ ସୁନ୍ଦର ସାଗର ଦେଖୁବା ଉଚିତ।
(ii) ସୁସ୍ଥସବଳଃ ରାମଃ କଥଂ ଭିକ୍ଷତେ ? (ସୁସ୍ୁଃ ଚାସୌ ସବଳଃ ଚେତି) – ସୁସୁ ଓ ବଳଯୁକତ ରାମ କାହିଁକି ଭିକ ମାଗୁଛି ?
(iii) ମୃଗଃ ଭୀତତ୍ରସ୍ତଃ ଧାବତି । (ଭୀତଃ ଚାସୌ ତ୍ରସ୍ତଃ ଚେତି) – ହରିଣଟି ଭୀତ ହୋଇ ଧାଉଁଛି ।
(iv) ଧାନ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରଂ ନଷ୍ଟଭ୍ରଷ୍ଟମ୍‌ ଅଭବତ୍‌ । (ନଷ୍ଠଂ ଚ ତତ୍‌ ଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଚେତି) – ଧାନବିଲ କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ଓ ପଥଚ୍ୟୁତ ହୋଇଛି ।
ଦୁଇଟି ବିଶେଷଣ ଜଣକୁ ବୁଝାଇଲେ ଏବଂ ବିଶେଷଣଦୂଇଟି ପୂର୍ବ ରକ୍ରମରେ ଘଟିଥୁବାର ବୁଝାଇଲେ ମଧ କର୍ମଧାରୟସମାସ ହୋଇଥାଏ ।

ଲକ୍ଷ ଜଳ-
(i) ସ୍ବାତାନୁଲିପ୍ତଃ ଜନଃ ସଭାଂ ଗଚ୍ଛତି । (ପୂର୍ବଂ ସ୍ନାତଃ ପଶ୍ଚାତ୍‌ ଅନୁଲିପ୍ତଃ) – ପୂର୍ବରୁ ସ୍ଵାନକରି ଓ ପରେ ଚନ୍ଦନାଦି ସୁବାସ ଲେପନ କରି ସଭାକୁ ଯାଉଛି ।
(ii) ପୀତପ୍ରତିବଦ୍ଧଃ ବସ୍ତ୍ରଃ ଧେନୂଂ ପଶ୍ୟତି (ପୂର୍ବଂ ପୀତଃ ପଶ୍ଚାତ୍‌ ପ୍ରତିବଦ୍ଧଃ) – ପ୍ରଥମେ ପାନ କରି ଓ ପରେ ଆବଦ୍ଧ ବାଛୁରୀ ଗାଭକୁ ଚାହୁଁଛି ।
(iii) ଶ୍ରୁତାନୂରକ୍ତଃ ଭକ୍ତଃ ଗୁରୁଂ ପୃଚ୍ଛତି । (ପୂର୍ବ ଶ୍ରୁତଃ ପଶ୍ଚାତ୍‌ ଅନୁରକ୍ତଃ) – ପ୍ରଥମେ ଶୁଣି ଓ ପଛରେ ଶଶ୍ଵରଙ୍କୁ ଭଲପାଇଥୁବା ଭକ୍ତ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି ।
ବ୍ୟତିକ୍ରମ – ଦୂଇଟି ବିଶେଷଣପଦ ଦୁଇ ପୃଥକ୍‌ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବୁଝାଉଥ୍‌ଲେ ଏପରି କର୍ମଧାସମାସ ହେବ ନାହିଁ ।

(ଗ) ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ବିଶେଷଣର କର୍ମଧାରୟ
କୌଣସି.ବିଶେଷ୍ୟପଦର ତା’ର ବିଶେଷଣପଦସହିତ ସମାସକୁ ମଧ୍ଯ କର୍ମଧାରୟସମାସ କୁହାଯାଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) ଶରଦି ନୀଳାକାଶଃ ଶୋଭତେ । (ନୀଳଃ ଆକାଶଃ) – ଶରତ ରତୁରେ ନୀଳ ଆକାଶ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ ।
(ii) ମମ ନୀଳଶାଟୀ ନାସ୍ତି । (ନୀଳା ଶାଟୀ) – ମୋର ନୀଳ ଶାଢ଼ୀ ନାହିଁ।
(iii) ଗୃହାତ୍‌ ନୀଳାମ୍ବରମ୍‌ ଆନୟ । (ନୀଳମ୍‌ ଅମ୍ବରମ୍‌) – ଘରୁ ନୀଳଲୁଗା ଆଣ ।
ନୀଳପଦଟି ବିଶେଷଣ ହୋଇଥୁବାରୂ “ଆକାଶଃ”ର ବିଶେଷଣ ସମୟରେ ନୀଳଃ,ଶାଟୀର ବିଶେଷଣ ସମୟରେ ‘ନୀଳା’ ଏବଂ ‹ଅମ୍‌ରମ୍‌/ ର ବିଶେଷଣସମୟରେ ‘ନୀଳମ୍‌’ ହୋଇଅଛି । ବିଶେଷ୍ୟପଦ ଅନୁସାରେ ବିଶେଷଣର ଳିଙ୍ଗ ବିଭକ୍ତି ଓ ବଚନର ରୂପରେ ପରିବର୍ତନ ହୁଏ; ମାତ୍ର ସମସ୍ତପଦରେ ମୂଳପଦଦୁଇଟି ମିଳିତ ହେବାପରେ ଆବଶ୍ୟକ ବିଭକ୍ତିବଚନ ଇତ୍ୟାଦି ହୋଇଥାଏ। ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଦ୍ବିବଚନାନ୍ତ ଓ ବହୁବଚନାନ୍ତ ପଦର ମୂଳ ଫୁଲିଙ୍ଗ ରୂପ ହୋଇଛି। ଏହିପରି ଲଶୟ କଳ-

(i) ଦୁର୍ବଳଧେନୁଃ ମାର୍ଗେ ଗଚ୍ଛତି । (ଦୁର୍ବଳା ଧେନୁଃ) – ଦୁର୍ବଳ ଗାଭଟି ବାଟରେ ଯାଉଛି ।
(ii) ସୁନ୍ଦରବାଳିକାଃ ମଞ୍ଚୋପରି ନୃତ୍ୟନ୍ତି । (ସୁନ୍ଦର୍ଯ୍[ବାଳିକାଃ) – ସୁନ୍ଦର ଝିଅମାନେ ମଞ୍ଚରେ ନାଚୁଛନ୍ତି ।
(iii) ବାଳମୃଗ୍ୟୌ ଜଳଂ ପିବତଃ । (ବାଳେ ମୃଗ୍ୟୋ) – ଛୋଟ ହରିଣୀ ଦୁଇଟି ପାଣି ପିଉଛନ୍ତି ।
(iv) ବୀରଯୁବକାଃ କସ୍ମାତ୍‌ ନ ବିଭ୍ୟତି । (ବୀରାଃ ଯୁବକାଃ) – ବୀର ଯୁବକମାନେ କାହାରିକୁ ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
(v) ଉତ୍ତମଚ୍ଛାତ୍ତୌ ସଂସ୍କୃତଂ ପଠତଃ । (ଉତ୍ତମୌ ଛାତ୍ତ୍ୌ) – ଉଲ ଛାତ୍ରଦୂଇଟି ସଂସ୍କୃତ ପଢ଼ୁଛନ୍ତି ।
(vi) ଭଉଦ୍ୟାନାତ୍‌ ରକ୍ତପୁଷ୍ପାଣି ଆନୟ । (ରକ୍ତାନି ପୁଷ୍ପାଣି) – ବଗିଚାରୁ ଲାଲ ପୁଲଗୁଡ଼ିକ ଆଣ ।
ମନେରଖ: ମହତ୍‌ ଶବ୍ଦରୂ ସମସ୍ତପଦରେ କେବଳ ‘ ମହା” ଅବଶିଷ୍ଟ ରୁହେ ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) ମହାପୁରୁଷଃ ସତ୍ୟଂ ଭାଷତେ । (ମହାନ୍‌ ପୁରୁଷଃ) – ମହାପୁରୁଷ ସତ କୁହନ୍ତି ।
(ii) ମହାନଦୀ ମହୋଦଧୌ ମିଳତି । (ମହତୀ ନଦୀ, ମହାନ୍‌ ଉଦଧ୍ଃ, ତସ୍ମିନ୍‌) – ମହାନଦୀ ମହାସାଗରରେ ମିଶିଛି ।
(iii) ଅତିଥ୍ସତ୍କାରଃ ମହାଫଳଂ ଦଦାତି । (ମହତ୍‌ ଫଳମ୍‌) – ଅତିଥ୍ସକ୍ାର ମହାଫଳ ଦିଏ ।
(iv) ମହାତ୍ମାନଃ ସର୍ବଦା ପୂଜନୀୟାଃ । (ମହାନ୍ତଃ ଆତ୍ନାନଃ) – ମହାତ୍ନାମାନେ ସର୍ବଦା ପୂଜ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ।
(v) ମହାଦେବ୍ୟଃ ଶଙ୍କରମ୍‌ ଅପୃଚ୍ଛନ୍‌ । (ମହତ୍ୟଃ ଦେବ୍ୟଃ) – ମହାଦେବୀମାନେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ।
(vi) ମହାବୀରୌ ଯୁଧ୍‌ ମିଥଃ ମିଳିତୌ । (ମହାନ୍ତୌ ବୀରୌ) – ମହାବୀର ଦୂଇଜଣ ଯୁଧରେ ଏକତ୍ର ମିଳିତ ହେଲେ ।

ମନେରଖ: ସେହିପରି ଶୋଭନ ବା ସୁନ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ସମସ୍ତପଦରେ ‘ସୁ’ ଏବଂ କୁସ୍ିତ ଅର୍ଥରେ କୁ’ର ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥାଏ । କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ “କୁ” ସ୍ତ୍ରାନରେ କା, କିମ୍‌, କତ୍‌, ଆଦିର ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) ସୁବାଳକଃ ପ୍ରଶଂସିତଃ ଭବତି । (ଶୋଭନଃ ବାଳକଃ) – ଭଲପିଲା ପ୍ରଶଂସା ପାଏ ।
(ii) ସୁଶିଷ୍ୟୌ ପୁରସ୍କୃତୌ ଅଭବତାମ୍‌ । (ଶୋଭନୌ ଶିଷ୍ୟୌ) – ଭଲ ଶିଷ୍ୟଦୁଇଜଣ ପୁରସ୍କାର ପାଇଲେ ।
(iii) ସୁମାତରଃ ଲୋକଜନନ୍ୟଃ ଭବନ୍ତି । (ଶୋଭନାଃ ମାତରଃ) – ଭଲମାଆମାନେ ସଂସାରର ମାଆ ହୋଇଥାନ୍ତି ।
(iv) ସୁବସ୍ତ୍ରମ୍‌ ଅବଶ୍ଯଂ ପରିଧାନୀୟମ୍‌ । (ଶୋଭନଂ ବସ୍ତ୍ରମ୍‌) – ଭଲଲୁଗା ନିଶ୍ଚିତ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ ।
(v) କୁମାର୍ଗେ ଗମନମ୍‌ ଅନୁଚିତମ୍‌ । (କୁସିତଃ ମାର୍ଗଃ, ତସ୍ମିନ୍‌) – ଖରାପବାଟରେ ଯିବା ଅନୁଚିତ ।
(vi) କୁବୁଦିଃ ନିନ୍ଦନୀୟା ଭବତି । (କୁସିତା ବୁଦିଃ) – ଖରାପବୁଵି ନିନ୍ଦାଯୋଗ୍ଯ ଅଟେ ।
(vii) କୁସଙ୍ଗଂ ବର୍ଜୟେତ୍‌ । (କୁସିତଃ ସଙ୍ଗଃ, ତମ୍‌) – ଖରାପ ସାଙ୍ଗକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ।
(viii) କଦାପି କୁମିତ୍ରାଣି ଉତ୍ତମାନି ନ ଭବନ୍ତି । (କୁସ୍ସିତାନି ମିତ୍ରାଣିୟ – କେବେହେଲେ ଖରାପସାଙ୍ଗମାନେ ଭଲ ହୋଇ ନଥାଂନ୍ତି।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ଏହିପରି କେତେକ ଉଦାହରଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) କାପୁରୁଷାଃ ମିଥ୍ୟା ବଦନ୍ତି । (କୁସିତାଃ ପୁରୁଷାଃ) – ଭୀରୁୂଲୋକମାନେ ମିଛ କୁହନ୍ତି ।
(ii) କିନ୍ନରାଃ ମଧୁରଂ ଗାୟନ୍ତି । (କୁସିିତାଃ ନରାଃ) – କୁସିତଲୋକେ ମଧୁର ଗାନ କରନ୍ତି ।
(iii) କାଜଳଂ କଦାପି ନ ପାତବ୍ୟମ୍‌ । (କୁସିିତଂ ଜଳମ୍‌) – ଖରାପ ପାଣି କଦାପି ପାନଯୋଗ୍ୟ ନୂହେଁ ।
(iv) କଦନ୍ନଂ ରୋଗାନ୍‌ ଜନୟତି । (କୁସିତମ୍‌ ଅନ୍ମ୍‌) – ଖରାପଖାଦ୍ୟ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
(v) କଦଶ୍ବଃ ମନ୍ଦଂ ଗଚ୍ଛତି । (କୁସ୍ସିତଃ ଅଶ୍ବଃ) – ଖରାପ ଘୋଡ଼ା ଧୀରେ ଚାଲେ ।

ମନେରଖ: ଉପର୍ଯ୍ୟୁକ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକରେ କୁସ୍ିତ ଅର୍ଥରେ କା, କିମ୍‌ ଓ କତ୍ର ମଧ୍ଯ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି । ମାତ୍ର, “ ଭଷତ୍‌ ଉଷ୍ଣମ୍‌” ଅର୍ଥରେ କୋଷଂ, କବୋଷଂ ଓ କଦୁଷଂର ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ ।
ଯଥା- କବୋଷ୍ଂ ଦୁଗ୍ଧଂ ପିବ । (ଭଷତ୍‌ ଉଷ୍ଣମ୍‌) – ଅଳ୍ପ ଉଷୁମ ଦୁଧ ପିଅ ।
ସ୍ଵ ବା ନିଜ ପଦସହିତ ସମାସ ହେଲେ ସ୍ଵ ବା ନିଜ ପଦ ବିଶେଷଣରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-
(i) ଅଧୁନା ତ୍ଆଂ ସ୍ଵଗୃହଂ ଗଚ୍ଛ । (ସ୍ଵଂ ଗୃହମ୍‌) – ବର୍ତମାନ ତୁମେ ତୁମ ଘରକୁ ଯାଅ ।
(ii) ସ୍ଵଜନନୀ ସର୍ବଦା ପୂଜନୀୟା। (ସ୍ଵା ଜନନୀ) – ନିଜମାଆ ସବୁବେଳେ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ ।
(iii) ବାଳକଃ ସ୍ଵମିତ୍ରଂ ପୂଚ୍ଛତି । (ସ୍ଵଂ ମିତ୍ରମ୍‌) – ପିଲାଟି ନିଜ ମାଆକୁ ପଚାରୁଛି ।
(iv) ସା ନିଜମତମ୍‌ ଉପସ୍ଫାପିତବତୀ । (ନିଜଂ ମତମ୍‌) – ସେ ନିଜମତ ଉପସ୍ପନ କଲେ।
ବ୍ୟତିକ୍ରମ – ‘ ସ୍ଵ’ର ପ୍ରୟୋଗକ୍ଷେତ୍ରରେ ୬ଷ ତତ୍ପୁରୁଷସମାସ ମଧ ହୋଇଥାଏ । ଯଥା- ସ୍ଵସ୍ୟ ଗୃହମ୍‌, ସ୍ଵସ୍ଯ ଜନନୀ, ସ୍ଵସ୍ଯ ମିତ୍ରମ୍‌ ଇତ୍ୟାଦି । “ସ୍ଵ” ଶବ୍ଦ ଷଷ୍ଠୀବିଭକ୍ତିରେ ଆତ୍ମା” ଅର୍ଥ ଫୁଲିଙ୍ଗ ହୁଏ ।

ମଧ୍ଯପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ
ବିଗ୍ରହମଧ୍ଯସ୍ପ୍ର ପଦ ସମସ୍ତପଦରେ ନ ରହିଲେ ତାହାକୁ ମଧ୍ଯପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ କୁହାଯାଏ। ସାଧାରଣତଃ ପୂର୍ବପଦ ଏକ ସମସ୍ତପଦ ହୋଇଥୁଲେ ତାହାର ଉତ୍ତରପଦ ଲୋପପାଇଥାଏ। ତେଣୁ, ଏହାକୁ ଉତ୍ତରପଦଲୋପୀ ବା ଶାକପାର୍ଥୁବାଦି ସମାସ ମଧ୍ଯ କହିଥାଂନ୍ତି। ଲନ୍ଧ/ କନ –
ଶାକପାର୍ଥୁବଃ ମୃଗୟାଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ( ଶାକପ୍ରିୟଃ ପାର୍ଥ୍‌ବଃ) – ଶାଗପ୍ରିୟ ରାଜା ଶିକାରକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଏଠାରେ ‘ଶାକପାର୍ଥୁବଃ ସମସ୍ତପଦଟି “ ଶାକପ୍ରିୟଃ ପାର୍ଥ୍‌ବଃ” ଅର୍ଥକୁ ବୂଝାଉଛି । “ ଶାକପ୍ରିୟଃ” ମଧ୍ଯ ଏକ ସମସ୍ତପଦ ଏବଂ ଏଥ୍‌ରେ “ ଶାକ” ପୂର୍ବପଦ ଏବଂ “ ପ୍ରିୟ ଉତ୍ତରପଦ ଅଟେ! ମାତ୍ର, “ ଶାକପ୍ରିୟ” ପଦ ସହିତ “ ପାର୍ଥ୍ବଃ” ପଦର ସମାସ ସମୟରେ “ ପ୍ରିୟ” ପଦଟି ଲୋପପାଉଥ୍ବାରୁ ଏହା ଉତ୍ତରପଦ ବା ମଧ୍ଯସ୍ଥ ପଦର ଲୋପ ହୋଇଅଛି। ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ରାଜା ସିଂହାସନେ ବିରାଜତେ । ( ସିଂହଚିହ୍ନିତମ୍‌ ଆସନମ୍‌, ତସ୍ମିନ୍‌) – ରାଜା ସିଂହ ଚିହ୍ନିତ ଆସନରେ ବିରାଜମାନ ହୋଇଛନ୍ତି ।
(ii) ନର୍ଭକୀ ରତ୍ନମୁଦ୍ରିକାଂ ଦର୍ଶୟତି । ( ରତ୍ନଖଚିତା ମୁଦ୍ରିକା, ତାମ୍‌ ) – ନର୍ତକୀ ରତ୍ଖଚିତ ମୁଦି ଦେଖାଉଛି ।
(iii) ଦେବ୍ୟାଃ କଣ୍ଠେ ସ୍ପର୍ଣ୍ଣହାରଃ ଶୋଭତେ । ( ସର୍ଣ୍ଣନିର୍ମିତଃ ହାରଃ ) – ଦେବୀଙ୍କ କଣ୍ଡରେ ସୁନାରହାର ଶୋଭା ପାଉଛି ।
(iv) ଗୃହମ୍‌ ଅନୁ ଆମ୍ରବୃକ୍ଷଃ ଅସ୍ତି । ( ଆମ୍ନାମକଃ ବୃକ୍ଷଃଃ – ଘର ପଛପଟେ ଆମ୍ନଗଛ ରହିଛି ।
(v) ମହାନଦୀକୂଳେ କଟକନଗରମ୍‌ ଅସ୍ତି । ( କଟକନାମକଂ ନଗରମ୍‌ ) – ମହାନଦୀକୁଳରେ କଟକ ସହର ଅଛି ।
(vi) ଏହିପରି ଗୁଡ଼ମିଶ୍ରିତମ୍‌ ଅନ୍ନମ୍‌ ( ଗୁଡ଼ମିଶା ଖାଦ୍ୟ) = ଗୁଡାନ୍ନମ୍‌, ବଟନାମକଃ ବୃକ୍ଷଃ ( ବରନାମକ ଗଛ ) = ବଟବୃକ୍ଷଃ ଇତ୍ୟାଦି ।

ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ
କୌଣସି ଉପମା ଦେବାବେଳେ ଉପମାନ, ଉପମେୟ ଏବଂ ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଥାଏ। ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ବସ୍ତୁ ଉପମେୟ, ଅପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ବସ୍ତୁ ଉପମାନ ଏବଂ ତୁଳନାତ୍ମକ ଇବ ଓ ବତ୍‌ ପ୍ରଭୃତି ଉପମାବାଚକ ପଦ ଅଟନ୍ତି। ଉପମେୟ ଏବଂ ଉପମାନମଧ୍ଯରେ ସମାନ ଗୁଣ ବା ଧର୍ମକୁ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ ।
ଉପମାନ ଏବଂ ଉପମେୟମଧ୍ଯସ୍ପ ସମାନ ଗୁଣ ବାଚକ ପଦର ଉପମାନପଦ ସହିତ ସଂଘଟିତ ସମାସକୁ ଉପମାନକର୍ମଧାରୟ ସମାସ କୁହାଯାଏ । ଲ୍ଗଃ ଜର –
(i) ତୁଷାରଧବଳଃ ବୃଷଭଃ ଶେତେ । ( ତୁଷାର ଇବ ଧବଳଃ) – ବରଫ ପରି ଧଳା ଷଣ୍ଢ ଶୋଇଛି ।
ଏଠାରେ ବୃଷଭର ଧଳାରଙ୍ଗ ତୁଷାର ବା ବରଫଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଅଟେ । ବୃଷଭର ବିଶେଷଣ ଧବଳର ତୁଷାରସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି। ଧବଳ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ଏବଂ ତୁଷାର ଉପମାନ ଅଟେ । ଏହିପରି –
(ii) ଘନଶ୍ୟାମଃ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଃ ମଥୁରାଂ ଗତଃ । ( ଘନଃ ଇବ ଶ୍ୟାମଃ) – ମେଘ ପରି ଶ୍ୟାମ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଥୁରା ଗଲେ।
(iii) ସର୍ପକୁଟିଳା ନଦୀ ଭୟଙ୍କରୀ ଭବତି। ( ସର୍ପବତ୍‌ କୁଟିଳା ) – ସାପପରିବଙ୍କା ନଭ ଭୟଙ୍କର ଅଟେ ।

ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ
ସଦୃଶଗୁଣର ପ୍ରୟୋଗ ନ ହୋଇ ବ୍ୟାଘ୍ର, ସିଂହ, ରଷଭ, ପୁଙ୍ଗବ, କୁଞ୍ଜର ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭୃତି ଉପମାନବାଚକ ପଦପରେ ଥାଇ ଉପମେୟର ସମାସକୁ ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ କୂହାଯାଏ । ଲଙ୍ ଜନ୍ଦ –
(i) ମୁନିପୁଙ୍ଗବଃ ନାରଦଃ ନାରାୟଣଂ ଜପତି । ( ମୁନିଃ ପୁଙ୍ଗବଃ ଇବ) – ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ନାରାୟଣଙ୍କ ଜପ କରିଛନ୍ତି ।
ଏଠାରେ ୯ପୁଙ୍ଗବ” ପଦ ବୃଷଭ ଅର୍ଥକୁ ନ ବୁଝାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ବୁଝାଉଛି। ମୁନିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରତିପାଦିତ ହେଲେ ମଧ୍ଯ ମୁନି ଓ ପୁଙ୍ଗବ ମଧ୍ଯରେ ତୁଳନା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଛି । ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(ii) ନରେନ୍ଦ୍ରଃ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ଯଃ ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଃ ଆସୀତ୍‌ । ( ନରଃ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ଇବ) – ନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ସର୍ବଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥ୍ଲେ ।
(iii) ପୁରୁଷସିଂହଃ ବୀରଃ ସୁରେନ୍ଦ୍ରସାୟଃ ଆଂଙ୍ଗୋଶାସନାତ୍‌ ଜୁଗୁସ୍ବତେ ସ୍ମ । ( ପୁରୁଷଃ ସିଂହଃ ଇବ) – ସିଂହପରି ନିର୍ଭୀକ ପୁରୁଷ ସୁରେନ୍ଦ୍ରସାୟ ଇଂରେଜ ଶାସନର ଘୃଣା କରୁଥୁଲେ ।
(iv) ନରକୁଞ୍ଜରଃ ପଟେଲମହୋଦୟଃ ନିର୍ଭୀକଃ ଆସୀତ୍‌ । ( ନରଃ କୁଞ୍ଜରଃ ଇବ ) – କୁଞ୍ଜର ପରି ମନୁଷ୍ୟ ପଟେଲ ମହୋଦୟ ନିର୍ଭୀକ ଥ୍ଲେ । ( କୁଞ୍ଜର – ହାତୀ)

ମନେରଖ:
(i) ସଦୃଶଗୁଣର ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ ସମାସ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଥା – ପୁରୁଷଃ ବ୍ୟାଘ୍ରଃ ଇବ ଶୂରଃ ଆସୀତ୍‌ । – ମଣିଷ ବାଘ ପରି ବୀର ଥୁଲେ ।
(ii) ସ୍ତ୍ରୀ ବାଚଳପଦ ସହିତ ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ ସମାସ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଯଥା- ରାଜ୍ଞୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀବାଭ ସିଂହସମାନା ତେଜସିନୀ ଆସୀତ୍‌। – ରାଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀବାଭ ସିଂହପରି ତେଜସ୍ଵିନୀ ଥ୍ଲେ ।

ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ
ଉପମେୟଠାରେ ଉପମାନର ଆରୋପ ହେଲେ ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ସମାସରେ ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନମଧ୍ଯରେ ଅଭେଦ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ଲଶ୍ୟ ଜନ –
(i) ବିଦ୍ୟାଧନଂ ମହାଧନଂ ଭବତି । ( ବିଦ୍ୟା ଏବ ଧନମ୍‌ ) – ବିଦ୍ୟା ରୂପକ ଧନ ମହାଧନ ଅଟେ ।
ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟା ଓ ଧନମଧ୍ଯରେ ଭେଦ ଅନୁଭୂତ ହେଉନାହିଁ । ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟା ଉପମେୟ ଓ ଧନ ଉପମାନ ଅଟେ । ଏହିପରି –
(ii)। ସଂସାରସାଗରଃ ଦୁସ୍ତରଃ ଭବତି । ( ସଂସାରଃ ଏବ ସାଗରଃ) – ସଂସାର ରୂପକ ସାଗର ପାରିହେବା କଷ୍ଟ ।
(iii) ଶିଶୋଃ ବାଗମୃତଂ ପିବ । ( ବାକ୍‌ ଏବ ଅମୃତମ୍‌ ) – ଶିଶୁଟିର ବାକ୍ୟାମୃତ ପାନ କର ।
(iv) ଜ୍ଞାନାଞ୍ଜନଂ ନୂତନମାର୍ଗ ଦର୍ଶୟତି । ( ଜ୍ଞାନମ୍‌ ଏବ ଅଞ୍ଜନମ୍‌) – ଜ୍ଞାନ ରୂପକ ଅଞ୍ଜନ ନୂଆବାଟ ଦେଖାଏ ।
ଉପର୍ଯ୍ୟୁକ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକରେ ସଂସାର, ବାକ୍‌ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯଥାକ୍ରମେ ସାଗର, ଅମୃତ ଓ ଅଞ୍ଜନର ତୁଳନା କରାଯାଇଥୁଲେ ମଧ୍ଯ ଅଭେଦ ପ୍ରତିପାଦିତ ହେଉଅଛି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ଦ୍ବିଗୁସମାସ
ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ବିଶେଷଣପଦ ପୂର୍ବପଦରେ ଥାଇ ସମାସ ହେଲେ, ତାହାକୁ ଦ୍ବିଗୁସମାସ କୁହାଯାଏ। ଏକଜାତୀୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ସମାହାର ହେଲେ ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ବିଶେଷଣ ପଦସହିତ ବିଶେଷ୍ୟପଦର ସମାସ ହୁଏ, ପଦଟି ସାଧାରଣତଃ, ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ହୋଇଥାଏ । ସ୍ଥୁଳବିଶେଷରେ ଫୁଳଲିଙ୍ଗ ବା କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ଯ ହୋଇଥାଏ । ଦ୍ବିଗୁସମାସ ଏକବଚନାନ୍ତ ହୁଏ। ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ମହାଭାରତଗ୍ରନ୍ଦଃ ଶତସାହସ୍ରୀ ଇତି ଉଚ୍ୟତେ । ( ଶତସ୍ୟ ସାହସ୍ରାଣାଂ ସମାହାରଃ) – ମହାଭାରତ ଗ୍ରନ୍ଛକୁ ଶତସାହସ୍ତୀ କୁହାଯାଏ ।
ସହସ୍ରାଣାଂ ସମୂହଃ – ସାହସ୍ରମ୍‌ ଅର୍ଥାତ୍‌ ସାମୂହିକ ଭାବେ ଏକସହସ୍ରମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି ।
ମହାଭାରତଗ୍ରନ୍ଦୁରେ ଶତସାହସ୍ର ବା ଲକ୍ଷେ ଶ୍ଳୋକ ରହିଥୁବାରୁ ତାହା “ ଶତସାହସ୍ରୀ” ନାମରେ ପରିଚିତ । ଶତସହସ୍ର ସମୂହ ଶ୍ଳୋକର ସମାହାର ହୋଇଥୁଲେ ମଧ୍ଯ ଏହା ଗୋଟିଏ ଗ୍ରନ୍ଦକୁ ସୂଚାଉଥ୍‌ବାରୁ ଏକବଚନାନ୍ତ ହୋଇଛି, ଏହା ସ୍କ୍ରୀଲିଙ୍ଗ । ଏହିପରି –
(ii) ଭାରତବର୍ଷଂ ବିଂଶଶତାଦ୍ଦ୍ୟାଂ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରମ୍‌ ଅଭବତ୍‌ । ( ଶତସ୍ୟ ଅବ୍ଦାନାଂ ସମାହାରଃ, ତସ୍ଯାମ୍‌ ) – ଭାରତବର୍ଷ ବିଂଶଶତାବ୍ଦୀରେ ସ୍ଵା ଧୀନ ହେଲା ।
(iii) ରାମଃ ପଞ୍ଚବଟ୍ୟାଂ ବନବାସମ୍‌ ଅକରୋତ୍‌ | ( ପଞ୍ଚାନାଂ ବଟାନାଂ ସମାହାରଃ, ତସ୍ଯାମ୍‌ ) – ରାମ ପଞ୍ଚବଟୀରେ ବନବାସ କରିଥଲେ ।
(iv) ପ୍ରତ୍ୟହଂ ସପ୍ତଶତୀ ପଠିତବ୍ୟା। ( ସପ୍ତାନାଂ ଶତାନାଂ ସମାହାରଃ ) – ପ୍ରତିଦିନ ସପ୍ତଶତୀ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
(v) ତ୍ରିଲୋକୀ ଧର୍ମେଣ ଚଳତି । ( ତ୍ରୟାଣାଂ ଲୋକାନାଂ ସମାହାରଃ ) – ତିନିଭୁବନ ଧର୍ମରେ ଚାଲିଛି । ଦ୍ବିଗୁସମାସାନ୍ତ ପଦ ଫୁଲିଙ୍ଗ ଏବଂ କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ଯ ହୋଇଥାଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର
(vi) ବିଗତଃ ସପ୍ତାହଃ ସୁଖମୟଃ ଆସୀତ୍‌ । ( ସପ୍ତାନାମ୍‌ ଅହ୍ନଂ ସମାହାରଃ) – ଗତସପ୍ତାହ ସୁଖମୟ ଥ୍ଲା ।
(vii) ତ୍ରିଭୁବନଂ ରାବଣସ୍ୟ ଅତ୍ୟାଚାରେଣ ପୀଡ଼ିତମ୍‌ ଆସୀତ୍‌ – ( ତ୍ରୟାଣାଂ ଭୁବନାନାଂ ସମାହାରଃ ) – ତିନିଭୁବନ ରାବଣର ଅତ୍ୟାଚାରରେ ପୀଡ଼ିତ ଥଲା ।
(viii) ଜନାଃ ପଞ୍ଚଦେବଂ ପ୍ରଣମନ୍ତି। ( ପଞ୍ଚାନଂ ଦେବାନାଂ ସମାହାରଃ ) – ଲୋକମାନେ ପଞ୍ଚଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛନ୍ତି । ପଞ୍ଚଦେବ – ପାର୍ବତୀ, ମହାଦେବ, ବିଷୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗଣେଶ
ଏହିପରି- ଚତୁର୍ଣ୍ଵଂ ଯୁଗାନାଂ ସମାହାରଃ = ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍‌ । – ଚାରି ଯୁଗର ସମାହାର |
ତ୍ରୟାଣାଂ ଦେବାନାଂ ସମାହାରଃ = ତ୍ରିଦେବମ୍‌ । – ତିନିଦେବତାଙ୍କ ସମାହାର |
ତ୍ରିଦେବ – ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ୟ, ମହେଶ୍ଵର
(ix) ଷଣ୍ଢାଂ ଦର୍ଶନାନାଂ ସମାହାରଃ = ଷଡ୍‌ଦର୍ଶନମ୍‌ | – ଷଡ଼ଦର୍ଶନର ସମାହାର |
ଷଡ୍‌ଦର୍ଶନ: ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ, ମୀମାଂସା, ବୈଷୟିକ, ନ୍ୟାୟ, ବେଦାନ୍ତ
(x) ପଞ୍ଚାନାଂ ପ୍ରାଣାନାଂ ସମାହାରଃ = ପଞ୍ଚପ୍ରାଣମ୍‌ । – ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣର ସମାହାର |
ପଞ୍ଚପ୍ରାଣ – ଉଦାନ, ସମାନ, ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ
ତ୍ରୟାଣାଂ ଫଳାନାଂ ସମାହାରଃ = ତ୍ରିଫଳା । – ତିନି ଫଳର ସମାହାର |
ତ୍ରିଫଳା- ହରିଡ଼ା, ବାହାଡ଼ା, ଅଁଳା

ମନେରଖ:
ଦ୍ବିଗୁସମାସାନ୍ତ ତଛ୍ଷିତପଦ ମଧ୍ଯ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ “ ତଵିତାର୍ଥ ଦ୍ବିଗୁଂ ସମାସ କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ-

(i) କାତ୍ତିକେୟଃ ଷାଣ୍ମାତୁରଃ ଉଚ୍ୟତେ । ( ଷଣ୍ଢାଂ ମାତୁ ଣାମ୍‌ ଅପତ୍ୟଂ ପୁମାନ୍‌) – କାତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଷାଣ୍ମାତୁର କୁହାଯାଏ ।
କାତ୍ତିକେୟ କୃଭିକାଦି ଛଜଣ ମାତାଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପାଳିତ ହୋଇଥବାରୁ ପୁତ୍ର ପରି ଅଟନ୍ତି । ( ଷଟ୍‌ + ମାତୃ + ଅପତ୍ୟାର୍ଥେ ଅଣ୍‌ ) । ଏହିପରି ଦ୍ଵୈମାତୁରଃ ( ଗଣେଶ) = ଦ୍ଵୟୋଃ ମାତ୍ରୋଃ ଅପତ୍ୟଂ ପୁମାନ୍‌ । ଇତ୍ୟାଦି ହୋଇଥାଂ ନ୍ତି । – ଦୁଇମାତାଙ୍କ ପୁତ୍ର।
ବି.ଦ୍ର. : ଷଣ୍ାତୁରଃ – କୃଭିକା, ଅଶବିନୀ, ଦ୍ବିଜା, ଦୁର୍ଗା, ପୃଥ୍ବୀ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ।
ଦ୍ଵୈମାତୁରଃ – ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣରେ ଗଣେଶଖଣ୍ଡରେ ଲେଖାଅଛି ଯେ ବରେଣ୍ୟ ନାମକ ରାଜାଙ୍କର ପୁଷ୍ପାକୀ ନାମ୍ନୀ ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଗଣେଶ ଜନ୍ମିଥ୍‌ଲେ କିନ୍ତୁ ଏହାଙ୍କ ତେଜ ଓ ଆକୃତିରେ ଭୀତ ହୋଇ ରାଜା ଏହିଶିଶୁଙ୍କୁ ପାର୍ଶ୍ଵମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟସ୍ଥ ଏକ ଜଳାଶୟରେ ପକାଇ ଦେଲେ। ସେଠାରୁ ପାର୍ଶ୍ଵମୁନିଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୀପବତ୍ସଳା ଆଣି ପାଳିଲେ । ଏହି କାରଣରୁ ଏହାଙ୍କ ନାମ ଦ୍ଵୈମାତୁର ହେଲା ।

ଅଭ୍ୟାସ:
୧। ଯଥାସମ୍ଭବଂ ସମସ୍ତପଦାନି ବ୍ୟବହୃତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତଭାଷୟା ଅନୁବାଦଂ କୁରୂତ ।
(ଯଥାସମ୍ଭବ ସମସ୍ତପଦଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କର)

(କ) ନୀଳକଇଁଗୁଡ଼ିକ ପୋଖରୀରେ ଶୋଭାପାଉଛି ।
Answer:
ନୀଳକୁମୁଦାନି ସରସି ଶୋଭନ୍ତେ ।

(ଖ) ଘୃତମିଶ୍ରିତ ଅନ୍ନ କାହାକୁ ଭଲ ନ ଲାଗେ ?
Answer:ଘୃତାନ୍ନଂ କସ୍ମୈ ନ ସଦତେ ?

(ଗ) ବୁଢ଼ାଲୋକଦୂଇଟି ଶୀତରେ ଥରୁଛନ୍ତି ।
Answer:
ବୃଦ୍ଧୌ ଶୀତେନ କମ୍ପେତେ ।

(ଘ) ବିପଦବେଳେ ବିସ୍ମୟ ହିଁ କୁସ୍ସିତପୁରୁୂଷର ଲକ୍ଷଣ ଅଟେ।
Answer:
ବିପତ୍‌କାଳେ ବିସ୍ମୟ ଏବ କାପୁରୁଷଲକ୍ଷଣମ୍‌ ।

(ଙ) ଞଷଧସେବନପରେ ଅଳ୍ପଗରମ ପାଣି ପିଅ ।
Answer:
ଞ୍ଚଷଧସେବନାତ୍‌ ପରଂ କବୋଷ୍ଣଂ ଜଳଂ ପିବ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

(ଚ) ଖାରବେଳ ସିଂହପରି ପୁରୁଷ ଥଲେ ।
Answer:
ଖାରବେଳଃ ପୁରୁଷସିଂହଃ ଆସୀତ୍‌ ।

(ଛ) ନିଜବାପାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଣାମ କର ।
Answer:
ସ୍ଵଜନକଂ ପତ୍ୟହଂ ନମ ।

(ଜ) ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପଞ୍ଚବଟୀରେ ରହୁଥୁଲେ।
Answer:
ରାମଚନ୍ଦ୍ରଃ ପଞ୍ଚବଟ୍ୟାଂ ନ୍ୟବସତ୍‌ ।

(ଝ) ଗତ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆମେ ସାଧୀନ ହେଲୁ ।
Answer:
ଗତଶତାଦ୍ଦ୍ୟାଂ ବୟଂ ସତନ୍ତ୍ରାଃ ।

(ଞ) ତିନିଭୁବନରେ କର୍ଣ୍ରଙ୍କ ପରି ଦାନୀ ନାହାଁନ୍ତି
Answer:
ତ୍ରିଭୁବନେ କର୍ଣ୍ଵ ଇବ ଦାନୀ ନାସ୍ତି ।

(ଟ) ନେଳିଆଶାଢ଼ୀପିନ୍ଧି ବୋହୂଟି ମନ୍ଦିର ଗଲା ।
Answer:
ନୀଳଶାଟୀଂ ପରିଧାୟ ବଧୂ ମନ୍ଦିରମ୍‌ ଅଗଚ୍ଛତ୍‌ ।

(୦) ଲୋକେ ବଣରେ ପତ୍ରତିଆରି ଶେଯରେ ଶୁଅନ୍ତି।
Answer:
ଜନାଃ ଅରଣ୍ୟେଷୁ ପର୍ଣ୍ଣଶଯ୍ୟାସୁ ଶେରତେ ।

(ଡ) ବିଦ୍ୟାରୂପକ ଧନ ଅକ୍ଷୟ ଅଟେ ।|
Answer:
ବିଦ୍ୟାଧନମ୍‌ ଅକ୍ଷୟଂ ଭବତି ।

( ଦ) ବାପାଙ୍କ ଲୁଗା ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଧଳା ଅଟେ ।
Answer:
ପିତୁଃ ବସ୍ତ୍ରାଣି ଚନ୍ଦ୍ରଧବଳାନି ।

(ଣ) ସାତଜଣ ରଷି ଆକାଶରେ ଶୋଭାପାଉଛନ୍ତି।
Answer:
ସପ୍ତର୍ଷୟଃ ଆକାଶେ ଶୋଭନ୍ତେ ।

୨। ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଧାତ୍‌ ଶୁଦ୍ଧ ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟାନି ନିରୂପୟତ – ( ବନ୍ଧନୀ ମଧରୁ ଶୁଦ୍ଧ ବିଗ୍ରହବାକ୍ଯ ନିରୂପଣ କର।)
(କ) କଦନୁମ୍‌ = ( କୁସ୍ତମ୍‌ ଅନ୍ମ୍‌, କଦା ଅନୁମ୍‌, କଦୁ ଅନୁମ୍‌ )
Answer:
କୁସିତମ୍‌ ଅନୁମ୍‌

(ଖ) ମହାପଣ୍ଡିତଃ = ( ମହା ପଣିତଃ, ମହାନ୍‌ ପଣ୍ିତଃ, ମହତ୍‌ ପଣ୍ଡିତଃ)
Answer:
ମହାନ୍‌ ପଣିତଃ

(ଗ) ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ = ( ପୁରୁଷଃ ଷଭଃ ଇବ, ପୁରୁଷଃ ଏବ ରଷଭଃ, ପୁରୁଷଃ ରଷଭଃ ଇବ )
Answer:
ପୁରୁଷ ରଷଭଃ ଇବ

(ଘ) ତ୍ରିଲୋକୀ = ( ତ୍ରୟାଣାଂ ଲୋକାନାଂ ସମାହାରଃ, ତିସୃଣାଂ ଲୋକାନୀଂ ସମାହାରଃ, ତ୍ରୟଃ ଲୋକାଃ )
Answer:
ତ୍ରୟାଣାଂ ଲୋକାନାଂ ସମାହାରଃ

(ଙ) ସପ୍ତାହଃ = ( ସପ୍ତାନାମ୍‌ ଅହାନାଂ ସମାହାରଃ, ସପ୍ାନାମ୍‌ ଅହ୍ାଂ ସମାହାରଃ, ସପ ଅହାନି )
Answer:
ସପ୍ତାନାମ୍‌ ଅହ୍ନାଂ ସମାହାରଃ

(ଚ) ଶ୍ୟାମଘନଃ = ( ଶ୍ଯାମଃ ଏବ ଘନଃ, ଶ୍ଯାମଃ ଇବ ଘନଃ, ଶ୍ୟାମଃ ଘନଃ)
Answer:
ଶ୍ୟାମ ଇବ ଘନଃ

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

(ଛ) ନରେନ୍ଦ୍ରଃ = ( ନରାଣାମ୍‌ ଇନ୍ଦ୍ରଃ, ନରେଷୁ ଇନ୍ଦ୍ରଃ, ନରଃ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ଇବ)
Answer:
ନରଃ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ଇବ

(ଜ) ଶତାହୀ = ( ଶତାନାମ୍‌ ଅବ୍ଦାନାଂ ସମାହାରଃ, ଶତସ୍ଯ ଅବ୍ଦାନାଂ ସମାହାରଃ, ଶତାନି ଅବ୍ଦାନି)
Answer:
ଶତାନାମ୍‌ ଅବ୍ଦାନାଂ ସମାହାରଃ

(ଝ) ସୁନ୍ଦରଭାର୍ଯ୍ୟା = ( ସୁନ୍ଦରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସୁନ୍ଦରା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସୁନ୍ଦରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯସ୍ଯ ସଃ)
Answer:
ସୁନ୍ଦରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା

(ଞ) ଗତାଗତଃ = ( ଗତଃ ଚ ଆଗତଃ ଚ, ପୂର୍ବଂ ଗତଃ ପଶା।ତ୍‌ ଆଗତଃ, ଗତସ୍ଯ ଆଗତଃ)
Answer:
ପୂର୍ବଂ ଗତଃ ପଶ୍ଚାତ୍‌ ଆଗତଃ

୩। ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯାତ୍‌ ଶୁଦ୍ଧସମସ୍ତପଦାନି ନିରୂପୟତ । ( ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯରୁ ଶୁଦ୍ଧସମସ୍ତପଦ ନିରୂପଣ କର)
(କ) ଶତସ୍ୟ ସହସ୍ରାଣାଂ ସମାହାରଃ = ( ଶତସାହସ୍ରୀ, ଶତସହସ୍ରୀ, ଶତସହସ୍ରମ୍‌ )
Answer:
ଶତସାହସ୍ରୀ

(ଖ) ସପ୍ତ ଚ ତେ ରଷୟଃ = ( ସପ୍ତର୍ଷି, ସପର୍ଷୟଃ, ସପ୍ାର୍ଷୟଃ)
Answer:
ସପ୍ତର୍ଷୟଃ

(ଗ) ପଞ୍ଚାନାଂ ପ୍ରାଣାନାଂ ସମାହାରଃ = ( ପଞ୍ଚପାଣୀ, ପଞ୍ଚପରାଣଃ, ପଞ୍ଚପଣମ୍‌ )
Answer:
ପଞ୍ଚପ୍ରାଣଃ

(ଘ) ଘନଃ ଇବ ଶ୍ୟାମଃ = ( ଘନଶ୍ୟାମଃ, ଶ୍ୟାମଘନଃ, ଘନୀଭୂତଶ୍ୟାମଃ)
Answer:
ଘନଶ୍ୟାମଃ

(ଙ) ଶାଳୁଳୀନାମା ତରୁଃ = ( ଶାଳୁଳତରୁଃ, ଶାଳୁଳୀତରୁଃ, ଶାଳୁଳୀତରୁ )
Answer:
ଶାଳୁଳୀତରୁଃ

(ଚ) ଭଷତ୍‌ ଉଷ୍ଣମ୍‌ = ( ଭଷୋଷମ୍‌, ଉଷାୀଷମ୍‌, କବୋଷମ୍‌ )
Answer:
କବୋଷ୍ଣମ୍‌

(ଛ) ସ୍ଵା ଜିହ୍ଵା = ( ସବାଜିହ୍ଵା, ଶଵାଜିହ୍ବା, ସ୍ବଜିହ୍‌ା)
Answer:
ସ୍ଵଜିହ୍ଵା

(ଜ) ଭୀମଃ ଚାସୌ କାନ୍ତଃ ଚେତି = ( ଭୀମକାନ୍ତଃ, ଭୀମସେନଃ, ଭୀମଃ )
Answer:
ଭୀମକାନ୍ତଃ

(ଝ) ଅର୍ଣ୍ଣବଃ ଇବ ଗଭୀରଃ = ( ଗଭୀରାର୍ଣ୍ବବଃ, ଅର୍ଣ୍ଚବଗଭୀରଃ, ଗଭୀରାର୍ଣ୍ମ୍‌ )
Answer:
ଅର୍ଣ୍ବଗଭୀରଃ

(ଞ) ପଞ୍ଚାନାଂ ବଟାନାଂ ସମାହାରଃ = ( ପଞ୍ଚବଟଃ, ପଞ୍ଚବଟମ୍‌, ପଞ୍ଚବଟୀ)
Answer:
ପଞ୍ଚବଟୀ

୪। ସବିଗ୍ରହଂ ସମାସନାମାନି ଲିଖୁତ – ( ବିଚ୍ରହ ବାକ୍ଯସହିତ ସମାସନାମ ଲେଖ। )
କାଜଳମ୍‌, ବାଗମୃତମ୍‌, ଶୋକସାଗରଃ, ଦଧ୍ଖନ୍ନମ୍‌, ଚନ୍ଦନତରୁଃ, ଯାତାୟାତଃ, ନୀଳୋପୂଳାନି, ମହାବୀରୌ, ପରମସଖଃ, ମୁନିପୁଙ୍ଗବଃ ।
Answer:
କୁସ୍ସିତଂ ଜଳମ୍‌ – କର୍ମଧାରୟଃ
ବାକ୍‌ ଏବ ଅମୃତମ୍‌ – ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ
ଶୋକଃ ଏବ ସାଗରଃ – ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ
ଦଧ୍‌ମିଶ୍ରିତମ୍‌ ଅନ୍ନମ୍‌ – ମଧ୍ଯପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ
ଚନ୍ଦନନାମା ତରୁଃ – ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ
ପୂର୍ବଂ ଯାତଃ – ପରମ୍‌ ଆୟାତଃ
ନୀଳାନି ଉତ୍ପଳାନି – କର୍ମଧାରୟଃ
ମହାନ୍ତୌ ବୀରୌ – କର୍ମଧାରୟଃ
ପରମଃ ସଖା – କର୍ମ ଧାରୟଃ
ମୁନିଃ ପୁଙ୍ଗବ ଇବ – ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

୫। ସ୍ତମ୍ଭତ୍ରୟସ୍ୟ ମେଳନଂ କୁରୂତ – ( ତିନିସ୍ତମ୍ଭର ମେଳଣ କର)

କସ୍ତମ୍ଭଃ ଖସ୍ତମ୍ଭଃ ଗସ୍ତମ୍ଭଃ
ମହତୀ ଅଷ୍ଟମୀ ଘୃତାନ୍ନମ୍‌ ରୂପକକର୍ମଧାରୟଃ
ଖଞ୍ଜଃ କୁବ୍ମଃ ଚତୂର୍ଭୁବନମ୍‌ ଉପମାନକର୍ମଧାରୟ
ପଞ୍ଚାନାଂ ଦେବାନାଂ ସମାହାରଃ ମହାଷ୍ଟମୀ କର୍ମଧାରୟଃ
ଶଶାଙ୍କଃ ଇବ ଧବଳଃ ଶାଳ୍ପଳୀତରୁଃ ଦ୍ବିଗୁଃ
ଶୋକଃ ଏବ ସାଗରଃ ତ୍ରିଫଳା କର୍ମଧାରୟଃ
ଶାଳ୍ପଳୀନାମା ତରୁଃ ଶଶାଙ୍କଧବଳଃ ଦ୍ବିଗୁଃ
ଚତୁର୍ଣ୍ବାଂ ଭୁବନାନାଂ ସମାହାରଃ ସପ୍ତାହଃ ଦ୍ବିଗୁଃ
ପୁରୁଷଃ ରଷଭଃ ଇବ ଶୋକସାଗରଃ ଦ୍ବିଗୁଃ
ତ୍ରୟାଣାଂ ଫଳାନାଂ ସମାହାରଃ ପଞ୍ଚଦେବମ୍‌ ମଧ୍ଯପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟଃ
ଘୃତମିଶ୍ରିତମ୍‌ ଅନ୍ନମ୍‌ ପୂରୁଷର୍ଷଭଃ ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟଃ
ସପ୍ତାନାମ୍‌ ଅହ୍ଲାଂ ସମାହାରଃ ଖଞ୍ଜକୁବ୍ରୁଃ ମଧ୍ଯପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟଃ

Answer:

କସ୍ତମ୍ଭଃ ଶସ୍ତମ୍ଭଃ ଗସ୍ତମ୍ଭଃ
ମହତୀ ଅଷ୍ଟମୀ ମହାଷ୍ଟମୀ କର୍ମଧାରୟଃ
ଖଞ୍ଜଃ କୁବ୍ଛୁଃ ଖଞ୍ଜକୁବ୍ଛୁଃ କର୍ମଧାରୟଃ
ପଞ୍ଚାନାଂ ଦେବାନାଂ ସମାହାରଃ ପଞ୍ଚଦେବମ୍‌ ଦ୍ବିଗୁଃ
ଶଶାଙ୍କଃ ଇବ ଧବଳଃ ଶଶାଙ୍କଧବଳଃ ଉପମାନକର୍ମଧାରୟ
ଶୋକଃ ଏବ ସାଗରଃ ଶୋକସାଗରଃ ରୂପକକର୍ମଧାରୟଃ
ଶାଳ୍ପଳୀନାମା ତରୁଃ ଶାଳ୍ପଳୀତରୂଃ ମଧ୍ଯପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟଃ
ଚତୁର୍ଣ୍ରାଂ ଭୁବନାନାଂ ସମାହାରଃ ଚତୁର୍ଭୁବନମ୍‌ ଦ୍ବିଗୁଃ
ପୁରୁଷଃ ରଷଭଃ ଇବ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟଃ
ତ୍ରୟାଣାଂ ଫଳାନାଂ ସମାହାରଃ ତ୍ରିଫଳା ଦ୍ବିଗୁଃ
ଘୃତମିଶ୍ରିତମ୍‌ ଅନ୍ନମ୍ ଘୃତାନ୍ନମ୍‌ ମଧ୍ଯପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟଃ
ସପ୍ତାନାମ୍‌ ଅହ୍ଲାଂ ସମାହାରଃ ସପ୍ତାହଃ ଦ୍ବିଗୁଃ

୬ । ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯାତ୍‌ ଉପଯୁକ୍ତପଦୈଃ ଶୂନ୍ଯସ୍ଫାନାନି ପୂରୟତ –
(ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଦନେଇ ଶୂନ୍ଯସ୍ଫାନ ପୂରଣ କର)
(କ) ସପର୍ଷୟଃ _________________ । ( ଗଚତି, ଗଚ୍ଛତଃ, ଗଛନ୍ତି)
Answer:
ଗଛନ୍ତି

(ଖ) ନୀଳାମାରମ୍‌ ________________। ( ବଳଭଦ୍ରଃ, ନୀଳାକାଶଃ, ନୀଳଚନ୍ଦ୍ଃ )
Answer:
ନୀଳାକାଶଃ

(ଗ) ଭୀମକାନ୍ତଃ ନିର୍ଝରି ________________ । (ନିରଝରିଣୀ, ସାଗରଃ, ରୂପମ୍‌ )
Answer:
ସାଗରଃ

(ଘ) ନରସିଂହଃ _______________ । ( ପୁରୁଷଃସିଂହଃ, ନରଶ୍ରେଷଃ, ନରସ୍ଯ ସିଂହ)।
Answer:
ନରଶେଷ୍ଠଃ

(ଝ) କାପୁରୁଷଃ _______________ । ( କୁସିତଃ ପୁରୁଷଃ, ଭୀରୁଃ, କ୍ରୋଧୀ)
Answer:
କୁସିତଃ ପୁରୁଷଃ

(ଚ) ଘନଶ୍ୟାମଃ _______________ । ( କୃଷ୍ଣମେଘଃ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଃ, ଘନଃ ଇବ ଶ୍ଯାମଃ)
Answer:
ଘନଃ ଇବ ଶ୍ୟାମଃ

(ଛ) ବଟବୃକ୍ଷଃ _______________ । ( ବଟଃ ବୃକ୍ଷଃ, ବଟନାମକଃ ବୃକ୍ଷଃ, ବୃକ୍ଷଃବଟଃ)।
Answer:
ବଟନାମକଃ ବୃକ୍ଷଃ

ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ର ସମାସ
ଏକାଧୂକ ସୁବନ୍ତପଦ ପରସ୍ପର ମିଳିତ ହେଲେ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ରସମାସ ହୁଏ। ଏହି ସମାସରେ ଦୁଇରୁ ଅଧ୍କ ପଦ ମଧ୍ଯ ମିଳିତ ହୋଇଥାଂ ନ୍ତି ଓ ବ୍ୟାସବାକ୍ୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକପଦ ପରେ “ଚ” ଲାଗେ । ଉଭୟ ପଦର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଏହି ସମାସରେ ରହିଥାଏ । ସମସ୍ତପଦଟି ଶେଷ ପଦର ଲିଙ୍ଗଅନୁସାରେ, ଦୁଇଟି ପଦ ଥୁଲେ ଦ୍ବିବଚନ ଓ ଅଧ୍କ ପଦ ଥୁଲେ ବହୁବଚନ ହୋଇଥାଏ। ପଦଦୁଇଟିର ବଚନକୁ ବିଚାର କରାଯାଇ ସମସ୍ତପଦର ବଚନ ସ୍ଥିର କରାଯାଇଥାଏ । ଏହାକୁ ° ଚାର୍ଥେ ଦ୍ବନ୍ଦ୍ଧଃ’ କୁହାଯାଏ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ଇତରେତରଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ
(କ) ରାମଗୋବିନ୍ଦୌ ବିଦ୍ୟାଳୟଂ ଗଚ୍ଛତଃ । ( ରାମଃ ଚ ଗୋବିନ୍ଦଃ ଚ ) – ରାମ ଓ ଗୋବିନ୍ଦ ସ୍କୁଲ ଯାଉଛନ୍ତି ।
(ଖ) ରାମଗୋବିନ୍ଦଶ୍ୟାମାଃ ଗଚ୍ଛନ୍ତି। ( ରାମଃ ଚ ଗୋବିନ୍ଦଃ ଚ ଶ୍ୟାମଃ ଚ ) – ରାମ ଗୋବିନ୍ଦ ଓ ଶ୍ୟାମ ଯାଉଛନ୍ତି ।
(ଗ) ବାଳକବାଳିକାଃ ପଠନ । ( ବାଳକଃ ଚ ବାଳିକେ/ ବାଳିକାଃ ଚ, ବାଳକାଃ ଚ ବାଳିକାଃ ଚ) – ବାଳକ ଓ ବାଳିକାମାନେ ପଢ଼ୁଛନ୍ତି ।
(ଘ) ହରିଲତେ କ୍ରୀଡ଼ତଃ । ( ହରିଃ ଚ ଲତା ଚ ) – ହରି ଓ ଲତା ଖେଳୁଛନ୍ତି ।

ଉପର୍ଯ୍ୟୁକ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର । ପ୍ରଥମବାକ୍ୟରେ ରାମ ଓ ଗୋବିନ୍ଦ ଦୁଇଜଣ ହୋଇଥ୍ବାରୁ ଗୋବିନ୍ଦପଦର ଦ୍ବିବଚନ ହୋଇଛି । ଦ୍ବିତୀୟବାକ୍ୟରେ ତିନିଜଣ ଥୁବାରୁ ଶ୍ୟାମପଦର ବହୁବଚନ ହୋଇଛି । ତୃତୀୟବାକ୍ୟରେ ବାଳକ ଓ ବାଳିକାମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବହୁତ ହୋଇଥୁବାରୁ ସମସ୍ତପଦର ବହୁବଚନ ହୋଇଛି । ଚତୁର୍ଥବାକ୍ୟରେ ହରି ଓ ଲତା ଦୁଇଜଣ ଥୁବାରୁ ଲତାପଦର ଦ୍ବିବଚନ ହୋଇଛି । ସବୁ ଉଦାହରଣରେ ଶେଷପଦର ଲିଙ୍ଗପରି ଲିଙ୍ଗ ହୋଇଅଛି । ଏହିପରି –

(i) ବୃଦ୍ଧୌ ଚ଼ ବୃଦ୍ଧା ଚ଼ = ବୃଦ୍ଧବୃଦ୍ଧାଃ । – ଦୁଇଜଣ ବୁଢ଼ା ଓ ଜଣେ ବୁଢ଼ୀ
(ii) ପୁଷ୍ପଂ ଚ଼ ଫଳଂ ଚ଼ = ପୁଷ୍ପଫଳେ । – ଫୁଲ ଓ ଫଳ
(iii) ପତ୍ରଂ ଚ଼ ପୁଷ୍ପଂ ଚ଼ ଫଳଂ ଚ଼ = ପତ୍ରପୁଷ୍ଣଫଳାନି । – ପତ୍ର ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ
(iv) ମୃଗ୍ୟୌ ଚ଼ ଧେନୂ ଚ = ମୂଗୀଧେନବଃ। ଇତ୍ୟାଦି । – ହରିଣୀ ଦୁଇଟି ଓ ଗାଭ ଦୁଇଟି ।
(କ) ପିତାପୁର୍ତୌ ମନ୍ଦିରଂ ଗଚ୍ଛତଃ । ( ପିତା ଚ଼ ପୁତ୍ରଃଚ଼ ) – ବାପପୁଅ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ।
(ଖ) ମାତାପିତରୌ ମୟି ସ୍ବିହ୍ଯତଃ । ( ମାତା ଚ଼ ପିତା ଚ଼) – ମାଆ ବାପା ମୋତେ ସ୍ନେହ କରୁଛନ୍ତି ।
(ଗ) ଜାମାତୃପୁତ୍ରୌ ଖାଦିଷ୍ଯତଃ । ( ଜାମାତା ଚ଼ ପୁତ୍ରଃ ଚ଼) – ଜ୍ାଇଁ ଓ ପୁଅ ଖାଇବେ ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର – ପ୍ରଥମବାକ୍ୟରେ ପିତୃ ଶବ୍ଦ ସ୍ଥ୍ରାନରେ ପିତା ଓ ଦ୍ବିତୀୟ ବାକ୍ୟରେ ମାତୃଶଙ୍ଦ ସ୍ଥାନରେ ମାତା ହୋଇଛି, ମାତ୍ର ଜାମାତୃ ପଦ ଅବିକଳଭାବରେ ସମସ୍ତ ପଦରେ ରହିଛି । ଦୁଇପଦମଧ୍ଯରେ ବିଦ୍ୟାସମ୍ବନ୍ଧ ବା ଗୋତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧ ଥାଇ ରକାରାନ୍ତ ଶବ୍ଦ ବା ପୁତ୍ରପରେ ଥୁଲେ ପୂର୍ବ ରକାରାନ୍ତ ଶବ୍ଦର ରସ୍ଫାାନରେ ଆ ହୁଏ, ଅନ୍ୟତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ।

(କ) ଇନ୍ଦ୍ରାବରୁଣୌ ଦେବସଭାୟାମ୍‌ ଆସ୍ତାମ୍‌ । ( ଇନ୍ଦ୍ରଃଚ଼ ବରୂଣଃ ଚ଼ ) – ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ଦେବସଭାରେ ।
(ଖ) ସୂର୍ଯ୍ୟାଚନ୍ଦୁମସୌ ପୂଜ୍ୟେତେ। ( ସୂର୍ଯ୍ୟଃ. ଚ଼ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ଚୁ) – ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ପାଆନ୍ତି ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର- ୫ଜଵଣ/ରାଜଳ ଶନ୍ଦନ କ଼ଢ଼୍ଦମାସନେ ର୍ବର୍ଜନ ଵଷସନ କୀନ୍ଦାନୁଏ/

ମନେରଖ: ଜାୟା ଚ଼ ପତିଃ ଚ଼ = ଦମ୍ପତୀ/ ଜମ୍ପତୀ/ ଜାୟାପତୀ ହୁଏ । ସେହିପରି ଅହଃ ଚ଼ ରାତ୍ରିଃଚ଼ = ଅହୋରାତ୍ରଃ ହୁଏ ।

ସର୍ବନାମ ପଦସହିତ ସମାସ ହେଲେ ସର୍ବନାମ ପଦ ଅବଶିଷ୍ଟ ରୁହେ ଏବଂ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ତାହାର ବଚନ ସ୍ଥ୍ରିର କରାଯାଏ। ଅସ୍ପଦ୍‌ ଶବ୍ଦର ପଦଥୁବଲେ ଅସ୍ପଦ ଶବ୍ଦର ସମସ୍ତପଦ, ଯୁଷ୍ମଦ୍‌ ଶବ୍ଦର ପଦ ଥୁଲେ ଯୁଷ୍ମଦ୍‌ ଶବ୍ଦର ସମସ୍ତ ପଦ ଏବଂ ତଦ୍‌ ଶବ୍ଦର ପଦ ଥ୍ଲେ ତଦ୍‌ଶବ୍ଦ ହିଁ ସମସ୍ତ ପଦରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ରାମଃ ଚ଼ ସୀତା ଚ଼ ଅହଂ ଚ଼ ଗଚ୍ଛାମଃ ବା ବୟଂ ଗଚ୍ଛାମଃ । – ରାମ ଓ ସୀତା ଓ ମୁଁ ଯାଉଛି କିମ୍ବା ଆମେ ଯାଉଛୁ ।
(ii) ବାଳକାଃ ଚ଼ ତ୍ଵଂ ଚ଼ ଗଚ୍ଛତ ବା ଯୂୟୁଂ ଗଚ୍ଛତ । – ପିଲାମାନେ ଏବଂ ତୁମେ ଯାଅ କିମ୍ବା ତୁମେମାନେ ଯାଅ ।
(iii) ହରିଃ ଚ଼ ତ୍ଵଂ ଚ଼ ଅହଂ ଚ଼ ପଠାମଃ ବା ବୟଂ ପଠାମଃ । – ହରି ଓ ତୁମେ ଓ ମୁଁ ପଢ଼ୁଛୁ କିମ୍ବା ଆମେ ପଢ଼ୁଛୁ ।
(iv) ଛାତ୍ରଃ ଚ଼ ସଃ ଚ଼ ପଶ୍ୟତଃ ବା ତୌ ପଶ୍ୟତଃ । – ଛାତ୍ର ଓ ସେ ଦେଖୁଛନ୍ତି କିମ୍ବା ସେଦୁହେଁ ଦେଖୁଛନ୍ତି ।
(v) ବାଳିକେ ଚ଼ ସଃ ଚ଼ କ୍ରୀଡ଼ନ୍ତି ବା ତେ କ୍ରୀଡ଼ନ୍ତି। – ବାଳିକାଦୁଇଟି ଏବଂ ସେ ଖେଳୁଛନ୍ତି କିମ୍ବା ସେମାନେ ଖେଳୁଛନ୍ତି ।

ମନେରଖ: ପୂର୍ବପଦର ଯେ କୌଣସି ଲିଙ୍ଗ ଥ୍‌ଲେ ମଧ୍ଯ ପରପଦସ୍ତ୍‌ ସର୍ମନାମ ଶବ୍ଦର ଲିଙ୍ଗ ହିଁ ସମସ୍ତପଦରେ ରହିଥାଏ ।

ଦୁଇଟି ଅଧୁକ ବିଶେଷ୍ୟପଦର ସମଷ୍ଟିକୁ ବୁଝାଇଲେ ସମାହାର ଦ୍ବନ୍ଦବ ହୁଏ। ଏହି ସମାସରେ ସମସ୍ତପଦଟି କ୍ଳୀବଲିଙ୍ଗ ଅକାରାନ୍ତ ଶବ୍ଦ ଭଳି ରୂପଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ଲନ୍ଧଃ ଜଳ
(i) ବୃଦ୍ଧସ୍ୟ ପାଣିପାଦଂ କମ୍ପତେ । ( ପ୍ରାଣିଃ ଚ଼ ପାଦୌ ଚ଼ ତେଷାଂ ସମାହାରଃ) – ବୁଢ଼ାର ଦୁଇହାତ ଓ ଦୁଇପାଦ ଥରୁଛି।
(ii) ଭ୍ରୁମାଣାତ୍‌ ପରଂ କରଚରଣଂ ପ୍ରକ୍ଷାଳୟ । (କରୌ ଚ଼ ଚରଣୌ ଚ଼ ତେଷାଂ ସମାହାରଃ) – ବୁଲିବା ପରେ ହାତ ଗୋଡ଼ ଧୋଇଦିଅ ।
(iii) ବ୍ୟାଘ୍ରସ୍ୟ ନଖଦନ୍ତଂ ଗଳିତମ୍‌ । ( ନଖାଃ ଚ଼ ଦନ୍ତାଃ ଚ଼ ତେଷାଂ ସମାହାରଃ ) – ବାଘର ନଖ ଓ ଦାନ୍ତ ଝଡ଼ିଗଲାଣି । ଉପର୍ଯ୍ୟୁକ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର। ପ୍ରାଣୀଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ସମାହାର ହେଲେ “ ସମାହାରଦ୍ବନ୍ଦ୍” ହୋଇଥାଏ ।
(iv) ମାର୍ଜାରମୂଷିକମ୍‌ ଏକତ୍ର ନ ତିଷ୍ଠତି । ( ମାର୍ଜାରଃ ଚ଼ ମୂଷିକଃ ଚ଼ ତୟୋଃ ସମାହାରଃ) – ବିରାଡ଼ି ଓ ମୂଷା ଏକାଠି ରୂହନ୍ତି ନାହିଁ
(v) ଅହିନକୁଳଂ କିଂ କରିଷ୍ଯତି ? ( ଅହିଃ ଚ଼ ନକୁଳଃ ଚ଼ ତୟୋଃ ସମାହାରଃ ) – ଅହି ( ସାପ) ନକୁଳ ( ନେଉଳ) କ’ଣ କରିବେ ।

ମନେରଖ: ପରସ୍ପର ବିରୋଧ ଥ୍ଲେ “ ସମାହାରଦ୍ଵନ୍ଦ୍ବ” ହୋଇଥାଏ । ଏହିପରି ଗୌଃ ଚ଼ ବ୍ୟାଘ୍ରଃ ଚ଼ ତୟୋଃ ସମାହାରଃ ଗୋବ୍ୟାଘ୍ରମ୍‌ । – ଗାଭ ଓ ବାଘ ) ଇତ୍ୟାଦି ହୋଇଥାଏ ।

(i) ଅତ୍ର ମଶକମକ୍ଷିକଂ ନାସ୍ତି । ( ମଶକାଃ ଚ ମକ୍ଷିକାଃ ଚ଼ ତେଷାଂ ସମାହାରଃ) – ଏଠାରେ ମଶା ଓ ମାଛି ନାହିଁ।
(ii) ଶଯ୍ୟାୟାଂ ଯୂକଲିକ୍ଷଂ ଦୃଶ୍ୟତେ । ( ଯୂକାଃ ଚ଼ ତେଷାଂ ସମାହାରଃ) – ଶେଯରେ ଛାରପୋକ ଓ ଉକୁଣି ଦେଖାଯାଉଛି ।

ମନେରଖ: କ୍ଷୁଦ୍ରପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସମାହାର ହେଲେ “ ସମାହାର ଦ୍ବନ୍ଦ” ହୁଏ ।

(i) ଅହଂ ଗଙ୍ଗାଶୋଣଂ ନ ପଶ୍ୟାମି । ( ଗଙ୍ଗା ଚ଼ ଶୋଣଃ ଚ଼ ତୟୋଃ ସମାହାରଃ) – ମୁଁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଶୋଣ ଦେଖୁ ନାହିଁ।
(ii) ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କାଶୀପ୍ରୟାଗଂ ଗତବାନ୍‌ । ( କାଶୀ ଚ଼ ପ୍ରୟାଗଃ ଚ଼ ତୟୋଃ ସମାହାର) – ବ୍ରାହ୍ମଣ କାଶୀ ଓ ପ୍ରୟାଗ ଗଲେ ।
(iii) ଜନାଃ ମଥୁରାପାଟଳୀ ପୁତ୍ରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ( ମଥୁରା ଚ଼ ପାଟଳୀପୁତ୍ରଃ ଚ଼ ତୟୋଃ ସମାହାରଃ ) – ଲୋକମାନେ ଓ ପାଟଳୀ ପୂତ୍ର ଯାଉଛନ୍ତି ।
ମନେରଖ : ନଦୀବାଚକ, ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଓ ଦେଶମାନଙ୍କର ସମାହାର ବୁଝାଇଲେ ‘ସମାହାରଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ’ ସମାସ ହୁଏ ।

ଇତରେତରଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ
ସମାନଜାତୀୟ ସ୍ତ୍ରୀବାଚକପଦ ସହିତ ପୁରୁଷବାଚକ ପଦର ସମାସ ହେଲେ ପୁରୁଷବାଚକ ଶବ୍ଦ ଅବଶିଷ୍ଟ ରୁହେ ଏବଂ ତାହାର ଦ୍ବିବଚନ ହୁଏ ।
(i) ବ୍ରାହ୍ମଣୌ ମନ୍ଦିରଂ ଗଚ୍ଛତଃ । ( ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଚ଼ ) – ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେଉଳକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ।
(ii) ପିତରୌ ସର୍ବଦା ପୂଜନୀୟୌ । ( ମାତା ଚ଼ ପିତା ଚ଼ ) – ମାଆ ଓ ବାପା ପୂଜନୀୟ ।
(iii) ଶ୍ଵଶୁରୌ ଦେବତୁଲ୍ୟୌ ଭବତଃ । ( ଶ୍ବଶ୍ରୁଃ ଚ଼ ଶ୍ବଶୁରଃ ଚ଼ ) – ଶାଶୁ ଓ ଶ୍ଵଶୁର ଦେବତାତୁଲ୍ୟ ।
(iv) ହଂସୌ ଜଳେ ସନ୍ତରତଃ । ( ହଂସୀ ଚ଼ ହଂସଃ ଚ଼) – ହଂସୀ ଓ ହଂସ ପାଣିରେ ପହଁରୁଛନ୍ତି ।

ମନେରଖ: ସ୍ବୀବାଚକ ଓ ପୂରୂଷବାଚକ ପଦ ଏକଜାତୀୟ ନ ହୋଇଥୁଲେ ପୂର୍ବପଦର ଲୋପ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯଥା –

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

(i) ସାରସୀହଂସୈୌ କ୍ରୀଡ଼ତଃ । ( ସାରସୀ ଚ଼ ହଂସଃ ଚ଼) – ସାରସୀ ଓ ହଂସ ଖେଳୁଛନ୍ତି ।
(ii) ମୃଗୀଶଶକୌ ଭ୍ରମତଃ । ( ମୃଗୀ ଚ ଶଶକଃ ଚ଼) – ହରିଣୀ ଓ ଠେକୁଆ ବୁଲୁଛନ୍ତି ।
(iii) ମାତା ଚ଼ ପିତା ଚ଼ = ପିତରୌ ବା ମାତାପିତରୌ/ ମାତରପିତରୌ
(iv) ମୂଗା ଚ଼ ମୃଗଃ ଚ଼ = ମୃଗୌ ବା ମୃଗୀମୂଗୌ ଇତ୍ୟାଦି ।

ଅହଃ ଚ଼ ନିଶା ଚ଼ = ଅହର୍ନିଶମ୍‌ – ଅହର୍ନିଶ
ରାତ୍ରିଃ ଚ଼ ଦିବା ଚ଼ = ରାତ୍ରିନ୍ଦିବମ୍‌ – ରାତିଦିନ
ନଲ୍ତଂ ଚ଼ ଦିବା ଚ଼ = ନକ୍ତନ୍ଦିବମ୍‌ – ଦିନରାତି

ଅଭ୍ୟାସ:
୧। ଯଥାସମ୍ଭବଂ ସମସ୍ତପଦାନି ବ୍ୟବହୃତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତଭାଷୟା ଅନୁବାଦଂ କୁରୁତ।
(ଯଥାସମ୍ଭବ ସମସ୍ତପଦଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କର)

(କ) ତୂମେ ଗଛରୁ ପତ୍ର, ପୁଷ ଓ ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣ।
Answer:
ତ୍ବଂ ବୃକ୍ଷାତ୍‌ ପତ୍ରପୁଷ୍ପଫଳାନି ଆନୟ ।

(ଖ) ଛାତ୍ର ଓ ଛାତ୍ରୀମାନେ ପଢ଼ିବାକୁ ଗଲେ।
Answer:
ଛାତ୍ରାଃ ପଠନାୟ ଗତାଃ ।

(ଗ) ବାପାମା” ମାମୁଘରକୁ ଯାଇଛନ୍ତି ।
Answer:
ପିତରୌ ମାତୁଳାଳୟଂ ଗଚ୍ଛତଃ ।

(ଘ) ବଣରେ ବାଘ, ଭାଲୁ ଓ ସିଂହ ରହୁଛନ୍ତି।
Answer:
ଅରଣ୍ୟ ବ୍ୟାଘ୍ରଭଲ୍ଲକସିଂହାଃ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ।

(ଙ) ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୋଭାପାଉଛନ୍ତି।
Answer:
ଆକାଶେ ସୂର୍ଯ୍ୟଚ୍ୌ ଶୋଭେତେ ।

(ଚ) ସାପ ଓ ନେଭଳ ଏକାଠି ରହନ୍ତି ନାହିଁ ।
Answer:
ଅହିନକୁଳମ୍‌ ଏକତ୍ର ନ ତିଷ୍ଠତି ।

(ଛ) ଆମେ ଦୁହେଁ କାଶୀ ଓ ପ୍ରୟାଗକୁ ଯାଇପାରୁ।
Answer:
ଆବାଂ କାଶୀପ୍ରୟାଗଂ ଗଚ୍ଛେବ ।

(ଜ) ଶାଶୂ ଓ ଶ୍ବଶୁର ବୋହୂକୁ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି।
Answer:
ଶ୍ଵଶୁରୌ ବଧ୍ତୌ ସ୍ନିହ୍ୟତଃ ।

(ଝ) ପିଲାଟି ଦିନରାତି ପାଠ ପଢ଼େ ।
Answer:
ବାଳଃ ଅହର୍ନିଶଂ ପାଠଂ ପଠତି ।

(ଞ) ଘରେ ମଶାମାଛି ବୁଲୁଛନ୍ତି|
Answer:
ଗୃହେ ମଶକମକ୍ଷିକଂ ଭ୍ରମତି ।

(ଟ) ମାମୁ ଓ ମାଇଁ ଆମ ଘରକୁ ଆସିବେ ।
Answer:
ମାତୁଳୌ ଅସ୍ମଦ୍‌ଗୃହମ୍‌ ଆଗମିଷ୍ୟତଃ।

(୦) ଅଶ୍ବଵିନୀ, ଦେବ ଓ ମୁଁ ଏଠାରେ ପଢ଼ୁ ।
Answer:
ଅଶ୍ଵିନୀ, ଦେବଃ ଅହଂ ଚ଼ାତ୍ର ପଠାମଃ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

(ଡ) ତୁମେଦୁହେଁ ଓ ଆମେଦୂହେଁ ପଡ଼ିଆରେ ଖେଳିବା ।
Answer:
ଯୁବାମ୍‌ ଆବାଂ ଚ଼ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଖେଳିଷ୍ୟାମଃ ( ବୟଂ)

(ଢ) ସେମାନେ ଓ ତୂମେ ଏଠାରେ ବସ ।
Answer:
ତେ ଚ଼ ତ୍ବଂ ଚ଼ ଅତ୍ର ଉପବିଶତ । ( ଯୂୟଂ )

(ଣ) ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ସୀମା ଆମ ସ୍କୁଲରେ ପଢ଼ନ୍ତି ।
Answer:
ପ୍ରଜ୍ଞା ଚ ସୀମା ଚ଼ ଅସ୍ମତ୍‌ବିଦ୍ୟାଳୟେ ପଠତଃ ।

୨। ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯାତ୍‌ ଶୁଦ୍ଧଂ ସମସ୍ତପଦଂ ନିରୂପୟତ-
(ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ଯରୁ ଶୁଦ୍ଧ ସମସ୍ତପଦ ନିରୂପଣ କର।)
(କ) ରାମଃ ଚ଼ ସୀତା ଚ଼ = _________ । (ରାମସୀତେ, ସୀତାରାମୌ, ରାମସୀତାଃ)
Answer:
ସୀତାରାମୌ

(ଖ) ଛାୟା ଚ଼ ଆତପଃ ଚ଼ = _________ । ( ଛାୟାତଫ, ଛାୟାତପୌ, ଛାୟାତପାଃ )
Answer:
ଛାୟାତପୌ

(ଗ) ସ୍ତୀ ଚ଼ ପୁମାନ୍‌ ଚ଼ = _________ । ( ସ୍ତରୀପୂମାନ୍‌ , ସ୍ତ୍ରୀପୁରୁଷଃ, ସ୍ତ୍ରୀଫୁସୌ)
Answer:
ସ୍ତ୍ରୀଫୁସୌ

(ଘ) ଶ୍ଵଶୂଃ ଚ଼ ଶ୍ବଶୁରଃ ଚ଼ = _________ । ( ଶ୍ବଶୁଃ, ଶ୍ବଶୁରୌ, ଶୃଶୁରାଃ)
Answer:
ଶ୍ଵଶୁରୌ

(ଙ) ଅହିଃ ଚ଼ ନକୁଳଃ ଚ଼ = _________ । (ଅହୀନକୁଳମ୍‌, ଅହିନକୂଳଂ, ଅହିନକୁଳମ୍ ‌)
Answer:
ଅହିନକୁଳମ୍‌

(ଚ) ବାକ୍‌ ଚ଼ ମନଃ ଚ଼ = _________। (ବାଙ୍ମନସେ, ବାକ୍‌ ମନସେ, ବାକମନସୌ)
Answer:
ବାକ୍ମନସୌ

(ଛ) ଜାମାତା ଚ଼ ପୁତ୍ରଃ ଚ଼ = _________ । ( ଜାମାତୃପୁତ୍ରୌ, ଜାମାତାପୁତ୍ରୌ, ଜାମାତରଃ)
Answer:
ଜାମାତୃପୁର୍ତୌ

(ଜ) ଅହଃ ଚ଼ ରାତ୍ରିଃ ଚ଼ = _________ । (ଅହଃରାତ୍ରି, ଅହୋରାତ୍ରି, ଅହୋରାତ୍ରଃ)
Answer:
ଅହୋରାତ୍ରଃ

(ଝ) ଅଗ୍ଃ ଚ଼ ସୋମଃ ଚ଼ = _________ । ( ଅଗିସୋମୌ, ଅଗ୍ନୀଷୋମୌ, ଅଗ୍ୀସୋମୌ)
Answer:
ଅଗ୍ନୀସୋମୌ

(ଞ) ମିତ୍ରଃ ଚ଼ ବରୁଣଃ ଚ଼ = _________ । ( ମିତ୍ରବରୁଣୌ, ମିତ୍ରବରୁଣଂ, ମିତ୍ରାବରୁଣୌ) ।
Answer:
ମିତ୍ରାବରୁଣୌ

୩ । ବନ୍ଧନୀମଧ୍ାତ୍‌ ଶୁଦ୍ଧଂ ବିଗ୍ରହ ବାକ୍ୟଂ ନିରୂପୟତ। ( ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯରୁ ଶୁଦ୍ଧ ବିଗ୍ରହବାକ୍ଯ ନିରୂପଣ କର।)
(କ) ପିତରୌ = ____________ | ( ପିତୃ ଚ଼ ମାତୃଚ, ପିତା ଚ଼ ମାତା ଚ଼, ପିତରି ଚ଼ ମାତରି ଚ଼)
Answer:
ପିତା ଚ଼ ମାତା ଚ଼

(ଖ) କାକୋଲୂକମ୍‌ = ____________ | ( କାକଃ ଚ଼ ଉଲୂକଃ ଚ଼, କାକଃ ଚ଼ ଲୁକଃ ଚୂ, କାକଃ ଚ଼ ଉଲ୍କଃ ଚ଼ ତୟୋଃ ସମାହାରଃ)
Answer:
କାକଃ ଚ଼ ଉଭଲୁକଃ ଚ଼

(ଗ) ରାମକୃଷ୍ଣୋ = ______________ ( ରାମଃ ଚ଼ କୃଷଃ ଚୂ, ରାମଃ ଚ଼ କୃଷ ଚ଼ ତୟୋଃ ସମାହାରଃ, କୃଷଃ ଚ଼ ରାମଃ
Answer:
ରାମଃ ଚ଼ କୃଷ୍ଣଃ ଚ଼

(ଘ) ଅକ୍ଷିଭୁବମ୍‌ = ______________ । (ଅକ୍ଷି ଚୂ ଭୁବଃ ଚୂ, ଅକ୍ଷିଣୀ ଚ଼ ଭୁବୌ ଚ଼, ଅକ୍ଷଃ ଚ଼ ଭୁବୌ ଚ଼)
Answer:
ଅକ୍ଷଣୀ ଚ଼ ଭ୍ରୁବୌ ଚ଼

(ଙ) ନଖଦନ୍ତମ୍‌ = । (ନଖାଃ ଚ଼, ନଖାଃ ଚ଼ ଦନ୍ତାଃ ଚ଼ ତେଷାଂ ସମାହାରଃ, ନଝଂ ଚ଼ ଦନ୍ତଂ ଚ଼)
Answer:
ନଖାଃ ଚ଼ ଦନ୍ତାଃ ଚ଼

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

୪। ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟାନି ରଚୟତ। ( ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ରଚନା କର।)
ହରୀନ୍ଦ୍ରୌ, ପତ୍ରପୁଷ୍ପଫଳାନି, ଯୂକଲିକ୍ଷମ୍‌, ଦେବାସୁରମ୍‌, ବଧୂବରମ୍‌, ସୂର୍ଯ୍ୟାଚନ୍ଦ୍ରମସୌ, ସମ୍ପଦ୍ବିପଦମ୍‌, ସୀତାପାର୍ବତଜ୍ମ।
Answer:
ହରିଃ ଚ଼ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ଚ଼, ପତ୍ରଂ ଚ଼ ପୁଷ୍ପଂ ଚ଼ ଫଳଂ ଚ଼୍‌ ଯୁକାଃ ଚ଼ ଲିକ୍ଷାଃ ଚ଼ୁଥ ଦେବାଃ ଅସୁରାଃ ଚ଼ ତେଷୀଂ ସମାହାରଃ, ବଧୂ ଚ଼ ବରଃ ଚ଼, ସୂର୍ଯ୍ୟଃ ଚ଼ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ଚ଼, ସମ୍ପଦ୍‌ ଚୂ, ସମ୍ପଦ୍‌ ଚ଼ ବିପଦ୍‌ ଚ଼, ସୀତା ଚ଼ ପାର୍ବତୀ ଚ଼ ।

୫। ସମସ୍ତପଦାନି ନିରୂପୟତ। (ସମସ୍ତ ପଦ ନିରୂପଣ କର।)
କୃଶଃ ଚ଼ ସ୍ମୁଳଃ ଚ଼, ମୟୂରୀ ଚ଼ କୁକ୍ଭଟଃ ଚ଼, ଲତା ଚ଼ ବୃକ୍ଷଃ ଚ଼, ଦାରାଃ ଚ଼ ଗାବଃ ଚ଼, ଯମୁନା ଚ଼ ଗଙ୍ଗା ଚ଼, ଭ୍ରାତା ଚ଼ ପିତା ଚ଼।
Answer:
କୃଶସ୍ସୁଳୌ, ମୟୂରାକୁକୃଟୌ, ଲତାବୃକ୍ଷୌ, ଦାରାଗବ୍‌, ଗଙ୍ଗାଯମୁନା, ଭାତାପିତରୌ ।

୬। ସ୍ତମ୍ଭମେଳନଂ କୂରୁତ। ( ସ୍ତମ୍ଭମେଳନ କର।)

କସ୍ତମ୍ଭଃ ଖସ୍ତମ୍ଭଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଚ଼ ହିରରାମୌ
ଦୁହିତା ଚ଼ ପୁତ୍ରଃ ଚ଼ ହଂସୌ
ମସ୍ଥ୍ୟଃ ଚ଼ ବିଦେହଃଚୁ ଯୁବାମ୍
ଛାୟା ଚ଼ ଆତପଃଚ଼ ବୟମ୍
ଗଙ୍ଗା ଚୃ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଃଚ଼ ଛାୟାତପୌ
ସଃଟୃତ୍ଵଂ ଚ଼ ମତ୍ସ୍ୟବିଦେହମ୍
ଆବାଂ ଚ଼ ସଃ ଚ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣୌ
ତେଚ଼ତ୍ସଂ ଚ଼ ଦୁହିତାପୂତ୍ରୌ
ହରିଃ ଚ଼ ରାମଃ ଚ଼ ଗଙ୍ଗାବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରମ୍
ହଂସୀ ଚ଼ ହଂସଃ ଚ଼ ଯୂୟମ୍‌

Answer:

କସ୍ତମ୍ଭଃ ଖସ୍ତମ୍ଭଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଚ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣୌ
ଦୁହିତା ଚ଼ ପୁତ୍ରଃ ଚ଼ ଦୁହିତାପୁତ୍ତୌ
ମତ୍ସ୍ୟଃ ଚ଼ ବିଦେହଃ ଚ଼ ମତ୍ସ୍ୟବିଦେହମ୍‌
ଛାୟା ଚ଼ ଆତପଃଚ଼ ଛାୟାତପୌ
ଗଙ୍ଗା ଚ଼ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଃଚ଼ ଗଙ୍ଗାବ୍ରହ୍ମପୂତ୍ରମ୍‌
ସଃଚ଼ତ୍ସଂ ଚ଼ ଯୁବାମ୍‌
ଆବାଂ ଚ଼ ସଃ ଚ଼ ବୟମ୍
ତେଚ଼ତ୍ସଂ ଚ଼ ଯୂୟମ୍‌
‌ହରିଃ ଚ଼ ରାମଃ ଚ଼ ହିରରାମୌ
ହଂସୀ ଚ଼ ହଂସଃ ଚ଼ ହଂସୌ

ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ
ସମସ୍ୟାମାନପଦମାନଙ୍କର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ନ ଥାଇ ଅନ୍ୟାର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥୁଲେ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ହୋଇଥାଏ। ସେଥ୍ପାଇଁ କୁହାଯାଏ – “ ଅନ୍ୟାର୍ଥପ୍ରଧାନଃ ବହୁବ୍ରୀହିଃ’ । ସମସ୍ତପଦ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାର୍ଥକୁ ବିଶେଷିତ କରେ, ତାହାର ଲିଙ୍ଗ ଓ ବଚନ ଗ୍ରହଣ କରେ। ସମାନବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ୟାମାନ ପଦ ଥ୍‌ଲେ ସମାନାଧ୍କରଣ ବହୁବ୍ରୀହି ଏବଂ ସମାନ ବିଭକ୍ତି ନଥୁଲେ ବ୍ୟଧ୍କରଣ ବହୁବ୍ରୀହି କୁହାଯାଏ । ଳ୍/ କଳ –

(i)ପୀତାମ୍ବରଃ ବିଷ୍ଣୁଃ ବିରାଜତେ । ( ପୀତମ୍‌ ଅମ୍ବରଂ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ପୀତାମ୍ବର ବିଷୁ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି ।
ଏଠାରେ “ପୀତମ୍‌’ ପଦଟି “ଅମ୍ବରମ୍‌” ର ବିଶେଷଣ ଅଟେ ଏବଂ ଉଭୟର କ୍ଳୀବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମାବିଭକ୍ତି ଏକବଚନ ହୋଇଅଛି। ତେଣୁ, ‘ ପୀତାମ୍ବର” ପଦଟି ସମାନାଧ୍କରଣ ବହୁବ୍ରୀହି ଅଟେ। ପୀତମ୍‌ ଏବଂ ଅମ୍ବରମ୍‌ ପଦଦୁଇଟିର ଅର୍ଥ ଗୌଣ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ” ଅର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ହେବାରୁ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ହୋଇଛି । ( ଲିଙ୍ଗ ଓ ବିଭକ୍ତି ସମାନ ଥ୍‌ଲେ ସମାନାଧ୍କ୍ରଣ ହୁଏ)

ସେହିପରି – (ii) ବୀଣାପାଣିଃ ବିଦ୍ୟାଂ ଦଦାତି। ( ବୀଣା ପାଣୌ ଯସ୍ଯା ସା) – ବୀଣାପାଣି ( ସରସତୀ) ବିଦ୍ୟା ଦିଅନ୍ତି ।

ଏଠାରେ ବୀଣା” ପଦଟି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମା ବିଭକ୍ତି ଏକବଚନରେ ଥ୍ବାବେଳେ “ ପାଣୌ” ପଦଟି ଫୁଲିଙ୍ଗ ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି ଏକବଚନରେ ରହିଛି । ଉଭୟପଦର ଲିଙ୍ଗବିଭକ୍ତି ଅଲଗା ହୋଇଛି ଏବଂ ଉଭୟ ପଦର ମିଳନପରେ “ସରସତୀ’ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି, ତେଣୁ ବ୍ୟଧ୍କରଣ ବହୁବ୍ରୀହି ହୋଇଅଛି । ( ଲିଙ୍ଗ ଓ ବିଭି ଅଲଗା ହେଲେ ବ୍ୟଧ୍କରଣର ହୁଏ)

ସମାନାଧୂକରଣ ବହୁବ୍ରୀହିର କେତେକ ଉଦାହରଣକୁ ଲକ୍ଧ/ କଳ –
(iii) ଆରୂଢ଼ବାନରଃ ବୃକ୍ଷଃ କମ୍ପତେ । ( ଆରୂଢ଼ଃ ବାନରଃ ଯଂ ସଃ) – ମାଙ୍କଡ଼ ଚଢ଼ିଥ୍‌ବା ଗଛ ତରୁଛି ।
(iv) କୃତକାର୍ଯ୍ୟଃ ଛାତ୍ରଃ ନନ୍ଦତି । ( କୃତଂ କାର୍ଯ୍ଯ ଯେନ ସଃ) – ସଫଳ ଛାତ୍ର ଖୁସୀ ହୁଏ ।
(v) ଦତ୍ତଭୋଜନଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଗଚ୍ଛତି । ( ଦତ୍ତଂ ଭୋଜନଂ ଯସ୍ମୈ ସଃ) – ଦତ୍ତଭୋଜନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାଉଛନ୍ତି ।
(vi) ପତିତପତ୍ରଃ ବୃକ୍ଷଃ ଶୁଷ୍ୟତି । ( ପତିତାନି ପତ୍ରାଣି ଯସ୍ମାତ୍‌ ସଃ) – ପତ୍ର ଝଡ଼ିପଡ଼ିଥ୍‌ବା ଗଛ. ଶୁଖ୍ଯାଏ ।
(vii) ଶ୍ରେତବସ୍ତ୍ରା ନାରୀ ମନ୍ଦିରଂ ଗଚ୍ଛତି । ( ଶ୍ଵେତଂ ବସ୍ତ୍ଂ ଯସ୍ୟାଃ ସା) – ଶ୍ଵେତବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥ୍ବା ନାରୀ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଉଛି ।
(viii) ବହୁଜଳଂ ସରଃ ବନମଧ୍ୟେ ଅନ୍ତି । ( ବହୁ ଜଳଂ ଯସ୍ମିନ୍‌ ତତ୍‌) – ବଣ ମଧ୍ଯରେ ବହୁଜଳ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସରୋବର ଅଛି।
(ix) ଉପର୍ଯ୍ୟୁକ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକରୁ ଅର୍ଥାନୁସାରେ ଯଦ୍‌ ଓ ତଦ୍‌ ଶବ୍ଦର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟୋଗ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ – ଏହିପରି ସର୍ବଂ ଶୁକ୍ଳ ଯସ୍ୟାଃ ସା = ସର୍ବଶୁକ୍ଳା ( ସବୁ ଶୁକ୍ଳ ଯାହାର ସେ)
(x) ଚିତ୍ରା ଗ୍ରୀବା ଯସ୍ୟ ସଃ = ଚିତ୍ରଗ୍ରୀବଃ ( ଚିତ୍ରଗ୍ରୀବା ଯାହାର ସେ )
(xi) ଦୀଘୌ କଣ୍ଟୌ ଯସ୍ୟ ସଃ = ଦୀର୍ଘକର୍ଣ୍ଃ ( ଦୀର୍ଘକର୍ଣ୍ ଯାହାର ସେ )
(xii) ପକ୍ଆାଃ କେଶାଃ ଯସ୍ୟାଃ ସା = ପକ୍ସକେଶା ( ପକ୍ଵକେଶ ଯାହାର ସେ )
(xiii) ନୀଳେ ଅକ୍ଷିଣୀ ଯସ୍ୟାଃ ସା = ନୀଳାକ୍ଷୀ ( ନୀଳ ଆଖ୍‌ ଯାହାର ସେ) ଆଦି ହୁଏ ।

ମନେରଖ:
ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ପଦ ବିଶେଷଣରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ବହୁବ୍ରୀହି ହୋଇଥାଏ
ଯଥା –
(i) ରାମଃ ଦଶାନନମ୍‌ ଅମାରୟତ୍‌ ( ଦଶ ଆନନାନି ଯସ୍ୟ, ତମ୍‌) – ରାମ ଦଶାନନ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିଥ୍ଲେ ।
(ii) ତ୍ରିନୟନଃ କାମଦେବମ୍‌ ଅଦହତ୍‌ । ( ତ୍ରୀଣି ନୟନାନି ଯସ୍ୟ ସଃ) – ତ୍ରିନୟନ ( ଶଙ୍କର) କାମଦେବଙ୍କୁ ଦହନ କରିଥୁଲେ।
(iii) ଦୁର୍ଗା ଦଶଭୂଜା ପୂଜ୍ୟତେ । ( ଦଶ ଭୁଜାଃ ଯସ୍ୟାଃ ସା) – ଦଶଭୁଜା ଦୁର୍ଗା ପୂଜା ପାଆନ୍ତି ।
(iv) ଚତୁରାନନଃ ଅସୁରାୟ ବରଂ ଦଭବାନ୍‌। ( ଚତ୍ବାରି ଆନନାନି ଯସ୍ଯ ସଃ) – ଚତୂରାନନ ବ୍ରହ୍ମା ଅସୁରକୁ ବର ଦେଇଥୁଲେ।
ଏହିପରି
(v) ଷଟ୍‌ ଆନନାନି ଯସ୍ୟ ସଃ = ଷଡ଼ାନନଃ,
(vi)ଏକଃ ଦନ୍ତଃ ଯସ୍ଯ ସଃ = ଏକଦନ୍ତଃ ଆଦି ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ମନେରଖ: କମ ଧନୁଃ ଏବଂ ଜାୟା ଶବ୍ଦ ପରପଦରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ଯଥାକ୍ରମେ ଧନ୍ଵା ଓ ଜାନିରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି

ଉଦାହରଣ-
(i) ପୁଷ୍ପଧନ୍ଜା ଅତୀବ ସୁନ୍ଦରଃ।( ପୁଷ୍ପାଣି ଧନୁଃ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ପୁଷ୍ଧଧନୁ ଯାହାର ସେ ( କନ୍ଦର୍ପ) ଅତି ସୁନ୍ଦର ।
(ii) ପିନାକଧନ୍ଵା ତ୍ରିପୁରମ୍‌ ବ୍ୟନାଶୟତ୍‌ । ( ପିନାକଂ ଧନୁଃ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ପିନାକଧନୁ ଯାହାର ସେ ( ଶିବ) ତିନିପୁର ବିନଶ କଲେ।
(iii) ସୀତାଜାନିଃ ପିତୃସତ୍ଯଂ ପାଳିତବାନ୍‌ | ( ସୀତା ଜାୟା ଯସ୍ଯ ସଃ) – ସୀତା ଜାୟା ଯାହାର ସେ ( ରାମ) ପିତୃସତ୍ୟ ପାଳିଥୁଲେ ।
(iv) ଲକ୍ଷ୍ମୀଜାନିଃ କ୍ଷୀରସାଗରେ ଶେତେ । ( ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଜାୟା ଯସ୍ୟ ସଃ) – ଲକ୍ଷ୍ମୀଜାୟା ଯାହାର ସେ ( ବିଷ୍ଣୁ) କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଶୋଇଛନ୍ତି ।
ଏହିପରି (i) ଶାଙ୍ଗଂ ଧନୁଃ ଯସ୍ୟ ସଃ = ଶାଙ୍ଗଂଧନ୍କା, (ii) ଗାଣ୍ଡୀବଂ ଧନୁଃ ଯସ୍ଯ ସଃ = ଗାଣ୍ଡୀବଧନ୍ନା, (iii) ଯୁବତିଃ ଜାୟା ଯସ୍ୟ ସଃ = ଯୁବଜାନିଃ, ପାର୍ବତୀ ଜାୟା ଯସ୍ଯ ସଃ = ପାର୍ବତୀଜାନିଃ ଆଦି ହୋଇଥା! ନି ।

ମନେରଖ: ସେହିପରି ଭାର୍ଯ୍ୟାପଦ ଭାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

ଉଦାହରଣ-
(i) ରସିକାଭାର୍ଯ୍ୟଃ ସଭାଂ ଯାତି । ( ରସିକା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯସ୍ଯ ସଃ) – ରସିକା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯାହାର ସେ ସଭାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
(ii) ପାଚିକାଭାର୍ଯ୍ୟଃ ଅନ୍ନଂ ଦଦାତି । ( ପାଚିକା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯସ୍ୟ ସଃ) – ପାଚିକା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯାହାର ସେ ଅନ୍ନ ଦେଉଛନ୍ତି।
(iii) ଗଙ୍ଗାଭାର୍ଯ୍ୟଃ କୈଳାସମ୍‌ ଅଧ୍ବସତି । ( ଗଙ୍ଗା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯସ୍ଯ ସଃ) – ଗଙ୍ଗାଭାର୍ଯ୍ୟା ଯାହାର ସେ ( ଶିବ) କୈଳାସରେ ରୁହନ୍ତି।

ମନେରଖ: ଶୋଭନ ଓ କୁସିତ ପଦ ବିଶେଷଣ ରୂପେ ରହି ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ହେଲେ ସେଥୁରୁ ଯଥାକ୍ରମେ “ସୁ” ବା “କୁ” ଅବଶିଷ୍ଠ ରୁହେ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ସୁବୁଦିଃ କ୍ଷୁଦ୍ରବୁଛିମ୍‌ ଅବଦତ୍‌ । ( ଶୋଭନା ବୁଦିଃ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ସୁବୁଦି କ୍ଷୁଦ୍ରବୁଵିକୁ କହିଲେ ।
(ii) ସୁମୁଖଃ ପତ୍ନୀମ୍‌ ଅଭାଷତ । ( ଶୋଭନଂ ମୁଖଂ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ସୁମୁଖ ପତ୍ନୀକୁ କହିଲେ ।
(iii) କୁମତିଃ ଅନ୍ୟାନ ପୀଡୟତି । ( କୁସିତା ମତିଃ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ମନ୍ଦବୁଝି ଅନ୍ୟକୁ କଷ୍ଟଦିଏ ।

ମନେରଖ: ମହତ୍‌ ଶହରୁ ‘ ମହା” ଅବଶିଷ୍ଠ ରୁହେ। ଉଦାହରଣ –

(i) ମହାଶୟଃ ଛାତ୍ରାନ୍‌ ଭାଷତେ । ( ମହାନ୍‌ ଆଶୟଃ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ମହାଶୟ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭାଷଣ ଦେଉଛନ୍ତି।
(ii) ମହାବୁଦିଃ ପରାମୃଶତି । ( ମହତୀ ବୁଦିଃ ଯସ୍ଯ ସଃ) – ମହାବୁଵି ପରାମର୍ଶ ଦିଅନି ।
(iii) ମନ୍ଦକାର୍ଯ୍ୟାତ୍‌ ନିବ୍ଭିଃ ମହାଫଳା ଭବତି । ( ମହତ୍‌ ଫଳଂ ଯସ୍ୟାଃ ସା) – ମନ୍ଦକାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତି ହେବା ମହାଫଳଦାୟକ।

କେତେକ ବ୍ୟଧ୍‌କରଣ ବହୁବ୍ରୀହି ଉଦାହରଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ପଦ୍ମନାଭ ବ୍ରହ୍ମାଣମ୍‌ ଅଜନୟତ୍‌ । ( ପଦ୍ମ ନାଭୌ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ପଦ୍ମନାଭ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜନ୍ମଦେଲେ ।
(ii) ଚକ୍ରପାଣିଃ ଅର୍ଜୁନମ୍‌ ଅବଦତ୍‌ । ( ଚକ୍ରଂ ପାଣୌ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ଚକ୍ରପାଣି ( କୃଷ) ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ ।
(iii) ଶୂଳହସ୍ତା ମହିଷାସୁରମ୍‌ ଅମାରୟତ୍‌ । ( ଶୂଳଂ ହସ୍ତେ ଯସ୍ୟାଃ ସା) – ଶୂଳହସ୍ତା ମହିଷାସୁରକୁ ମାରିଲେ ।
(iv) ଭ୍ରାଲଲୋଚନଃ ମହାଯୋଗୀ ଭବତି । ( ଭାଲେ ଲୋଚନଂ ଯସ୍ୟ ସଃ) -ଭାଲଲୋଚନ ମହାଯୋଗୀ ଅଟନ୍ତି ।
(v) ପଦୁକରା ଅଭୟଂ ଦଦାତି । ( ପଦୁଂ କରେ ଯସ୍ଯାଃ ସା) – ପଦ୍କରା ଅଭୟ ଦାନ କରୁଛନ୍ତି ।
(vi) ଦଣ୍ଡପାଣିଃ ମାର୍ଗେ ଗଚ୍ଛତି । ( ଦଣ୍ଡଃ ପାଣୌ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ଦଣ୍ଡପାଣି ବାଟରେ ଯାଉଛନ୍ତି ।

ନିଷେଧାର୍ଥକ ବହୁବ୍ରୀହି
ମନେରଖ: ନାହିଁ ବା ନିଷେଧ ଅର୍ଥ ବୁଝାଇଲେ ନିଷେଧାର୍ଥକ ବହୁବ୍ରୀହିସମାସ ହୁଏ |

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ନିର୍ଦୋଷଃ ଦଣ୍ଡିତଃ ଅଭବତ୍‌ । ( ନିର୍ଗତଃ ଦୋଷଃ ଯସ୍ୟ/ ଯସ୍ନାତ୍‌ ସଃ) – ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଦଣ୍ତିତ ହେଲା ।
(ii) ନିରହଙ୍କାରଃ ପଣ୍ଡିତଃ ଭବତି । ( ନିର୍ଗତଃ ଅହଙ୍କାରଃ ଯସ୍ୟ/ ଯସ୍ନାତ୍‌ ସଃ) – ନିରହଙ୍କାର ପଣ୍ଡିତ ଅଟନ୍ତି ।
(iii) ନିର୍ମଳଂ ଜଳଂ ପିବେତ୍‌ । ( ନିର୍ଗତଂ ମଳଂ ଯସ୍ମିନ୍‌ / ଯସ୍ମାତ୍‌ ତତ୍‌ ) – ନିର୍ମଳ ଜଳ ପିଇବା ଉଚିତ ।
(iv) ଅନସୂୟା ପତିବ୍ରତା ଆସୀତ୍‌ । ( ଅବିଦ୍ୟମାନା ଅସୂୟା ଯସ୍ୟାଃ ସା) – ଅନସୂୟା ପତିବ୍ରତା ଥ୍ଲେ ।
(v) ଅନର୍ଥକଂ ବାକ୍ୟଂ ମା ବଦ । ( ଅବିଦ୍ୟମାନଃ ଅର୍ଥଃ ଯସ୍ୟ/ ଯସ୍ମିନ୍‌ ତତ୍‌ ) – ଅର୍ଥହୀନ କଥା କୁହ ନାହିଁ ।
(vi) ମୂର୍ଖସ୍ୟ ଜନ୍ମ ନିଷ୍ପଳଂ ଭବତି । ( ନିଃ ନାସ୍ତି) ଫଳଂ ଯସ୍ୟ ତତ୍‌ ଇତ୍ୟାଦି । – ମୂର୍ଖର ଜନ୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ଅଟେ ।
ଏହିପରି
(vii) ନିର୍ଗତଃ ( ନାସି) ଦୋଷଃ ଯସ୍ୟ ସଃ = ନିର୍ଦୋଷଃ / ( ଅବିଦ୍ୟମାନଃ ଦୋଷଃ ଯସ୍ଯସଃ) – ନିର୍ଗତ ହୋଇଛି ଦୋଷ ଯାହାର ସେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ।
(viii) ଅଦୋଷଃ ( ଯାହାର ଦୋଷ ନାହିଁ) – ଅଦୋଷ,
(ix) ନିଃ ( ନାସି) ଆକାରଃ ଯସ୍ୟ ସଃ = ନିରାକାରଃ ( ନାହିଁ ଆକାର ଯାହାର ସେ) ।
(x) ଅବିଦ୍ୟମାନା ପ୍ରତିମା ଯସ୍ୟ ସଃ = ଅପରତିମଃ ଆଦି ହୁଏ ।

ମନେରଖ: ତୃତୀୟାନ୍ତପଦସହିତ “ସହ” ଶବ୍ଦର ସମାସ ହେଲେ ‘ ସହାର୍ଥବହୁବ୍ରୀହି” ହୁଏ । “ସହ” ରୁ “ସ” ଅବଶିଷ୍ଟ ରୁହେ । ଏହାକୁ ‹ ସହାର୍ଥେ ବହୁବ୍ରୀହି? ମଧ୍ଯ କୁହାଯାଏ ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ସପରିବାରଃ ମାତୁଳଃ ଆଗତଃ । ( ପରିବାରେଣ ସହ ବର୍ଭମାନଃ ) – ମାମୁ ପରିବାର ସହିତ ଆସିଲେ ।
(ii) ସପୁତ୍ରଃ ଗୁରୁଃ ଶିଷ୍ୟଗୃହଂ ଗଚ୍ଛତି । ( ପୁତ୍ରେଣ ସହ ବଉ୍ଭମାନଃ ) – ପୁଅ ସହିତ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟଘରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ।
(iii) ସପତ୍ଲୀକଃ ବନ୍ଧୁଃ ମାମ୍‌ ଅପଶ୍ୟତ୍‌ । ( ପତ୍ନ୍ୟା ସହ ବର୍ଭମାନଃ) – ପତ୍ନୀସହିତ ବନ୍ଧୁ ମୋତେ ଦେଖ୍‌ଲେ।
(iv) ଜୀବନଂ ମେ ସଫଳଂ ଜାତମ୍‌ । ( ଫଳେନ ସହ ବର୍ଭମାନମ୍‌) – ମୋ ଜୀବନ ସଫଳ ହେଲା ।
(v) ସତ୍ଵରମ୍‌ ଆଗଚ୍ଛ । ( ତ୍ଵରୟା ସହ ବର୍ତମାନମ୍‌ ) – ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଆସ ।
(vi) ସାଳଙ୍କାରା କନ୍ୟା ପ୍ରଦେୟା । ( ଅଳଙ୍କାରୈଃ ସହ ବର୍ତମାନା ) – ଅଳଙ୍କାର ସହିତ କନ୍ଯା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ।
ସେହିପରି ଆଶ୍ଚ ର୍ଯ୍ୟେଣ ସହ ବର୍ତମାନମ୍‌ = ସାଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟମ୍‌ ( ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ବର୍ଭମାନ ), ବିନୟେନ ସହ ବର୍ଭମାନମ୍‌ – ସବିନୟମ୍‌ ( ବିନୟ ସହିତ ବର୍ତମାନ ), ଅବଧାନେନ ସହ ବର୍ଭମାନ = ସାବଧାନା ( ଅବଧାନ ସହିତ ବର୍ଭମାନ ) ଇତ୍ୟାଦି ହୋଇଥାଏ ।

ମନେରଖ: ଏକାଧ୍କ ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ପଦର ମିଳନରେ ‘ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ବହୁବ୍ରୀହି” ସମାସ ହୁଏ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ଦ୍ରିତ୍ରାଃ ଜନାଃ ଗୃହେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି। (ଦ୍ଵୌ ବା ତ୍ରୟଃ ବା) – ଦୁଇ ତିନିଜଣ ଲୋକ ଘରେ ରହୁଛନ୍ତି ।
(ii) ତ୍ରିଚତୁରାଃ ଛାତ୍ରାଃ ପ୍ରାନ୍ତରେ କ୍ରୀଡ଼ନ୍ତି । ( ତ୍ରୟଃ ବା ଚ଼ତ୍କାରଃ ବା) – ତିନି ଚାରିଜଣ ଛାତ୍ର ପଡ଼ିଆରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି ।
(iii) ପଞ୍ଚଷାଃ କୃଷକାଃ ଅତ୍ର ସନ୍ତି । ( ପଞ୍ଚ ବା ଷଡ଼ ବା) – ପାଞ୍ଚ ଛଅଜଣ କୃଷକ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି ।
(iv) ସପ୍ତାଷ୍ଟାଃ ବାଳକାଃ ନୃତ୍ୟନ୍ତି। ( ସପ୍ତ ବା ଅଷ୍ଟୌ ବା) – ସାତଆଠଜଣ ପିଲା ନାଚୁଛନ୍ତି ।

ବ୍ୟତିହାରବହୁବ୍ରୀହି
ମନେରଖ: ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ / କଳହ ବୁଝାଇଲେ ପ୍ରହରଣବିଷୟକ ତୃତୀୟାନ୍ତ, ଗ୍ରହଣବିଷୟକ ସପ୍ତମ୍ୟନ୍ତ ପଦମଧ୍ଯରେ ସମାସ ହେଲେ “ ବ୍ୟତିହାରବହୁବ୍ରୀହି ” ହୁଏ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

(i) ମୂର୍ଖୟୋଃ ମଧ୍ଷେ କେଶାକେଖି ପ୍ରଚଳତି । – ଦୁଇ ମୁର୍ଖଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ଚୁଟି ଧରାଧରି ହେଉଛନ୍ତି ।
(କେଶେଷ କେଶେଷୁ ଗୃହୀତ୍ସା ଯତ୍‌ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରବର୍ଭତେ ) ( ପରସ୍ପର କେଶକୁ କେଶ ଧରି)
(ii) ମଲ୍ଲୟୋଃ ମଧ୍ୟେ ହସ୍ତାହସ୍ତି ଅଭବତ୍‌ । – ଦୁଇ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ହାତରେ ମରାମରି ହେଲା ।
( ହସ୍ତେନ ହସ୍ତେନ ଗୃହୀତ୍ଵା ଯତ୍‌ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରବର୍ତତେ ) ( ପରସ୍ପର ହାତରେ ମରାମରି/ ପିଟାପିଟି ହୋଇ )
(iii) ବୀରୟୋଃ ମଧ୍ୟେ ଦଣ୍ଡାଦଣ୍ଡି ଦର୍ଶନୀୟମ୍‌ ।  – ଦୂଇବୀରଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ଲାଠି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖ୍‌ବା କଥା ।
( ପରସ୍ପର ଦଣ୍ଡ ( ଲାଠି ) ଗୁଡ଼ିକଦ୍ବାରା ପ୍ରହାର କରି) ( ଦଣ୍ଡୈଃ ଦଣ୍ଡୈଃ ଚ଼ ପ୍ରହୃତ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତଂ ଯୁଦ୍ଧମ୍‌ ) ଇତ୍ୟାଦି ।

ମଧ୍ୟମପଦଲୋପୀ
ବିଗ୍ରହ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ଯରୁ ପଦ ଲୋପ ପାଉଥୁଲେ କିମ୍ବା ତୁଳନା ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥୁଲେ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟମପଦଲୋପୀ / ଉପମିତ ବହୁବ୍ରୀହି କୁହାଯାଏ । ଲନ୍ଧ/ ଜଳ –
(i) ବୃଷସ୍କାନ୍ଧଃ ରାଜପୁତ୍ରଃ ରାଜମାର୍ଗେ ଗଚ୍ଛତି । – ବୃଷସ୍କନ୍ଧ ରାଜପୁତ୍ର ରାଜମାର୍ଗରେ ଯାଉଛନ୍ତି ।
(ବୃଷସ୍ୟ ସ୍କନ୍ଧଃ ଇବ ସ୍କନ୍ଧଃ ଯସ୍ୟ ସଃ)
(ii) କମଳନୟନଃ ଭଗବାନ୍‌ ମଙ୍ଗଳଂ କରୋତୁ । – କମଳନୟନ ଭଗବାନ ମଙ୍ଗଳ କରନ୍ତୁ ।
(କମଳେ ଇବ ନୟନେ ଯସ୍ୟ ସଃ)
(iii) ବ୍ୟାଘ୍ରମୁଖଃ ଭୀତିଂ ଜନୟତି । – ବ୍ୟାଘ୍ରମୁଖ ଭୟ ଜନ୍ମାଉଛି ।
( ବ୍ୟାଘ୍ରସ୍ୟ ମୁଖମ୍‌ ଇବ ମୁଖଂ ଯସ୍ୟ ସଃ)
(iv) ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ତରୁଣୀ ରାଜାନମ୍‌ ଅବଦତ୍‌ । – ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ତରୁଣୀ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା ।
( ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ୟ ପ୍ରଭା ଇବ ପ୍ରଭା ଯସ୍ୟାଃ ସା )
(v) ମୂଗନୟନା ଅଭିନୟଂ କରୋତି । – ମୃଗନୟନା ଅଭିନୟ କରୁଛି ।
(ମୃଗସ୍ୟ ନୟନେ ଇବ ନୟନେ ଯସ୍ୟାଃ ସା) ମୃଗନୟନ ପରି ନୟନ ଦୁଇଟି ଯାହାର ।

ଏହିପରି
(vi) ବ୍ୟାଘ୍ରସ୍ୟ ପାଦୌ ଇବ ପାଦୌ ଯସ୍ୟ ସଃ ( ବାଘ ପାଦପରି ପାଦ ଯାହାର) = ବ୍ୟାଘ୍ରପାତ୍‌,
(vii) ଗଜସ୍ୟ ଗମନମ୍‌ ଇବ ଗମନଂ ଯସ୍ୟାଃ ସା ( ହାତୀପରି ଗମନ ଯାହାର ) = ଗଜଗମନା,
(viii) କୁମ୍ୋୌ ଇବ କଣ୍ତୌ ଯସ୍ୟ୍‌ ସଃ ( କୁମ୍ଭ ପରି କାନ ଦୁଇଟି ଯାହାର) = କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ,
(ix) ଶୂର୍ପଃ ଇବ ନଖାଃ ଯସ୍ୟାଃ ସା ( କୁଲାପରି ନଖଗୁଡ଼ିକ ଯାହାର) = ଶୂର୍ପଣଖା,
(x) ଶୁନଃ ପଦାନି ଇବ ପଦାନି ଯସ୍ଯ ସଃ ( କୁକୁର ପାଦ ପରି ପାଦ ଯାହାର ) = ଶ୍ଵାପଦଃ ଇତ୍ୟାଦି ହୁଏ ।

ବହୁବ୍ରୀହିସମାସରେ କେତେକ ବିଶେଷ ବିଧ
ଲନ୍ଧ/ ଳନ –
(i) ମମ ସୁହୂତ୍‌ ଆଗମିଷ୍ୟତି । ( ଶୋଭନଂ ହୃଦୟଂ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ମୋର ବନ୍ଧୁ ଆସିବେ।
(ii) ଦ୍ଵୀପୂମ୍‌ ଅତୀବ ମନୋରମମ୍‌ । ( ଦ୍ଵୟୋଃ ଦିଶୋଃ ଆପଃ ଯସ୍ୟ ତତ୍‌ ) ( ଦୁଇ ଦିଗରୁ ଜଳବେଶ୍ଚିତ ଭୂଭାଗ) – ଦୀପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ।
(iii) ଭାରତସ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣଭାଗେ ଅନ୍ତରୀପମ୍ ଅସ୍ଥି। ( ଅନ୍ତର୍ଗତଃ ଆପଃ ଯସ୍ୟ ତତ୍) (ସମୁଦ୍ର ଭିତରକୁ ପଶିଯାଇଥିବା ଭୂଭାଗ ଯାହାର ମଝିରେ ମଝିରେ ଜଳଭାଗ ରହିଛି।) – ଭାରତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅନ୍ତରୀପ ଅଛି ।
(iv) ସପତ୍ନୀ ତଥ୍ୟ ଅସୂୟତି । (ସମାନଃ ପତିଃ ଯସ୍ୟା ସା) ସଉତୁଣୀ ତାଙ୍କୁ ସହିପାରୁ ନାହିଁ।
(v) ଦ୍ବିଦନ୍ ମଧୁରଂ ହସତି । (ଦୌ ଦନ୍ତୋ ଯସ୍ୟ ସ) (ଦୁଇଟି ଦାନ୍ତ ଉଠିଥିବା ଶିଶୁ ମିଠା ମିଠା ହସୁଛି)
(vi) ଦ୍ବିଦନ୍ତଃ ସିଂହାତ୍ ବିଭେତି । (କ୍ଷ୍ନୌ ଦନ୍ତୋ ଯସ୍ୟ ଡଃ) (ହସ୍ତୀ ସିଂହକୁ ଭୟ କରୁଛି)
(vii) ସୁଗନ୍ଧ ଆପଣିକଃ ମୋଦତେ । (ଶୋଭନଃ ଗନ୍ଧ ଯସ୍ୟ ଡଃ (କୃତ୍ରିମଃ)) (କୃତ୍ରିମ ସୁବାସିତ ପଦାର୍ଥ ଅଛି ଯାହାର) ଦୋକାନ।
(viii) ସୁଗନ୍ଧ ପୁଷ୍ପମ୍ ଆନୟ। (ଶୋଭନଃ ଗନ୍ଧ ଯସ୍ୟ ତତ୍ (ପ୍ରାକୃତିକ)) – ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ଆଣ ।

ଅଭ୍ୟାସଃ
୧ । ଯଥାସମ୍ଭବଂ ସମସ୍ତପଦାନି ବ୍ୟବହୃତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତଭାଷୟା ଅନୁବାଦଂ କୁରୁତ ।
(ଯଥାସମ୍ଭବ ସମସ୍ତପଦଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କର ।)
(କ) ମାଙ୍କଡ଼ ଚଢ଼ିଥୁବା ବୃକ୍ଷକୁ ଦେଖ ।
Answer:
ଆରୁଢ଼ବାନରଂ ବୃକ୍ଷଂ ପଶ୍ୟ।

(ଖ) ଧଳା ଲୁଗାପିନ୍ଧା ସ୍ତ୍ରୀଲୋକଟି ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲା ।
Answer:
ଶ୍ଵେତବସ୍ତ୍ରା ନାରୀ ମନ୍ଦିଗଂ ଗତବତୀ ।

(ଗ) ପତ୍ରଝଡ଼ା ଲତା ପବନରେ ଥରୁଛି ।
Answer:
ପତିତପତ୍ରା ଲତା ବାୟୁନା କମ୍ପତେ ।

(ଘ) ହାତରେ ବାଡ଼ି ଧରି କୃଷକ କ୍ଷେତକୁ ଗଲା । (ଲଗୁଡ଼ହସ୍ତଃ)
Answer:
ଲଗୁଡ଼ହସ୍ତଃ କୃଷକଃ କ୍ଷେତ୍ରମ୍‌ ଅଗଚ୍ଛତ୍‌ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

(ଙ) ପଦ୍ମହାତରେ ଧରିଥୁବା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଧନଦାନ କରନ୍ତି ।
Answer:
ପଦ୍ମହସ୍ତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ଧନଂ ଦଦାତି ।

(ଚ) ଉମା ଶିବଙ୍କର ଜାୟା ଅଟନ୍ତି ।
Answer:
ଉମାଜାନିଃ ଶିବଃ ଭବତି ।

(ଜ) ଧନ ନ ଥୁବା ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ରହେ ।
Answer:
ନିର୍ଵନଃ ଦୁଃଖେନ ତିଷ୍ଠତି ।

(ଝ) ମୁଁ ପରିବାର ସହିତ ଗାଁରେ ଥଲି ।
Answer:
ଅହଂ ସପରିବାରଃ ଗ୍ରାମେ ଆସମ୍‌ ।

(ଞ) ସିଂହର ପାଦ କୁକୁରର ପାଦପରି ଅଟେ ।
Answer:
ସିଂହପଦଂ ଶ୍ଵାପଦଂ ଭବତି ।

୨ । ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟାନି ଦର୍ଶୟତ – (ବିଗାହବାକ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କର ।)
ଦ୍ଵୀପମ୍‌, ରୂପବଦ୍ଭାର୍ଯ୍ୟଃ, କୁବୁଦିଃ, ସଭାର୍ଯ୍ୟଃ, ନିରାଭରଣା, ଶତଧନ୍ନା, ଶ୍ଵବାପଦଃ, ବିଶାଳାକ୍ଷଃ› କୃତକର୍ମା,
ଅଧୋମୁଖଃ ।
Answer:
ଦ୍ଵୀପମ୍‌ – ଦ୍ବୟୋଃ ଦିଶୋଃ ଆପଃ ଯସ୍ୟ ତତ୍‌
ରୂପବଦ୍‌ଭାର୍ଯ୍ୟଃ – ରୂପବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯସ୍ୟାଃ ସଃ
କୁବୁଦ୍ଧିଃ – କୁସ୍ସିତା ବୁଦଧିଃ ଯସ୍ୟ ସଃ
ସଭାର୍ଯ୍ୟଃ – ଭାର୍ଯ୍ୟୟା ସହ ବର୍ଭମାନଃ
ନିରାଭରଣା – ନାସ୍ତି ଆଭରଣଂ ଯସ୍ୟାଃ ସା
ଶତଧନ୍ଆା – ଶତଂ ଧନୂଂଷି ଯସ୍ୟ ସଃ
ଶ୍ଵାପଦଃ – ଶୁନଃ ପଦାନି ଇବ ପଦାନି ଯସ୍ୟ
ବିଶାଳାକ୍ଷଃ – ବିଶାଳମ୍‌ ଅକ୍ଷି ଯସ୍ୟ ସଃ
କୃତକର୍ମା – କୃତଂ କର୍ମ ଯେନ ସଃ
ଅଧୋମୁଖଃ – ଅଧଃ ମୁଖଂ ଯସ୍ୟ ସଃ

୩ । ସମସ୍ତପଦାନି ଲିଖତ। (ସମସ୍ତ ପଦ ଲେଖ।)
ଦତ୍ତଃ ଉପଦେଶଃ ଯସ୍ମୈ ସଃ, ଲବଂ ଧନଂ ଯେନ ସଃ, ସନ୍‌ ଆଶୟଃ ଯସ୍ୟ ସଃ, ବେଣୁଃ ପାଣୌ ଯସ୍ୟ ସଃ, ଚତ୍ଵାରଃ ଭୂଜାଃ ଯସ୍ୟ ସଃ, କ୍ଷୁଦ୍ରା ବୁଛିଃ ଯସ୍ଯ ସଃ, ଅବିଦ୍ୟମାନଃ ଗୁଣଃ ଯସ୍ୟ ସଃ, ବିଷାଦେନ ସହ ବର୍ତମାନମ୍‌ ।
Answer:
ଦତ୍ତଃ ଉପଦେଶଃ ଯସ୍ମୈ ସଃ – ଦତ୍ତୋପଦେଶଃ
ଲବ୍ଧଂ ଧନଂ ଯେନ ସଃ – ଲବ୍ଧଧନଃ
ସନ୍‌ ଆଶୟଃ ଯସ୍ୟ ସଃ – ସଦାଶୟଃ
ବେଣୁଃ ପାଣ୍ରୌ ଯସ୍ୟ ସଃ – ବେଣୁପାଣିଃ
ଚତ୍ଵାରଃ ଭୁଜାଃ ଯସ୍ୟ ସଃ – ଚତୁର୍ଭୁଜଃ
କ୍ଷୁଦ୍ରା ବୁଦ୍ଧିଃ ଯସ୍ୟ ସଃ – କ୍ଷୁଦ୍ରବୁଦ୍ଧିଃ
ଅବିଦ୍ୟମାନଃ ଗୁଣଃ ଯସ୍ୟ ସଃ – ଅଗୁଣଃ
ବିଷାଦେନ ସହ ବର୍ଭମାନମ୍‌ – ସବିଷାଦମ୍‌

୪ । ସ୍ତମ୍ଭମେଳନଂ କୁରତ । (ସ୍ତମ୍ଭମେଳନ କର ।)

‘କ’ ସୁମାଃ ‘ଖ’ ସୁମାଃ
ଶୋଭନଃଧର୍ମଃ ଯସ୍ୟ ସଃ ପଞ୍ଚାନନଃ
ପୂତ୍ରେଣ ସହ ବର୍ତମାନା ପୀତାମ୍ବରଃ
ତ୍ରୟଃ ବା ଚତ୍ଵାରଃ ବା ରକ୍ତାକ୍ଷଃ
ପୀତମ୍‌ ଅମ୍ବରଂ ଯସ୍ୟ ସଃ ରୂପବଦ୍‌ଭାର୍ଯ୍ୟଃ
ରକ୍ତେ ଅକ୍ଷିଣୀ ଯସ୍ୟ ସଃ ସପତ୍ନୀ
ପଞ୍ଚ ଆନନାନି ଯସ୍ୟ ସଃ ବହୁବାଗ୍ମିକା
ରୂପବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯସ୍ଯ ସଃ ତ୍ରିଚତୂରାଃ
ସମାନଃ ପତିଃ ଯସ୍ୟାଃ ସା ସସ୍ତ୍ରୀକଃ
ବହବଃ ବାଗ୍ମିନଃ ଯସ୍ୟାଂ ସା ସପ୍ପତ୍ରା
ସ୍ଥିୟା ସହ ବର୍ତମାନଃ ସୁଧର୍ମା

Answer:

କ ସୁମାଃ ଖ ସୁମାଃ
ଶୋଭନଃଧର୍ମଃ ଯସ୍ୟ ସଃ ସୁଧର୍ମା
ପୂତ୍ରେଣ ସହ ବର୍ତମାନା ସପୁତ୍ରା
ତ୍ରୟଃ ବା ଚତ୍ଵାରଃ ବା ତ୍ରିଚତୁରାଃ
ପୀତମ୍‌ ଅମ୍ବରଂ ଯସ୍ୟ ସଃ ପୀତାମ୍ବରଃ
ରକ୍ତେ ଅକ୍ଷିଣୀ ଯସ୍ୟ ସଃ ରକ୍ତାକ୍ଷଃ
ପଞ୍ଚ ଆନନାନି ଯସ୍ୟ ସଃ ପଞ୍ଚାନନଃ
ରୂପବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯସ୍ଯ ସଃ ରୂପବଦ୍‌ଭାର୍ଯ୍ୟଃ
ସମାନଃ ପତିଃ ଯସ୍ୟାଃ ସା ସପତ୍ନୀ
ବହବଃ ବାଗ୍ମିନଃ ଯସ୍ୟାଂ ସା ବହୁବାଗ୍ନିକା
ସ୍ଥିୟା ସହ ବର୍ତମାନଃ ସସ୍ତ୍ରୀକଃ

୫ । ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯାତ୍‌ ଶୁଦ୍ଧଂ ସମସ୍ତପଦଂ ନିରୂପୟତ – (ବନ୍ଧନୀ ମଧରୁ ଶୁଦ୍ଧପଦ ନିରୂପଣ କର)
(କ) ରମା ଜାୟା ଯସ୍ଯ ସଃ ______________ । (ରମାଜାନିଃ, ରମାଜାୟା, ବିଷୁଃ)
Answer:
ରମାଜାନିଃ

(ଖ) ପଞ୍ଚ ବା ଷଡ଼୍‌ ବା = ______________ । (ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିଃ, ପଞ୍ଚଷାଃ, ପଞ୍ଚସାଃ )
Answer:
ପଞ୍ଚଷାଃ

(ଗ) ସମାନଃ ପତିଃ ଯସ୍ୟାଃ ସା = ______________ । (ସପତ୍ନୀକଃ, ସମପତିଃ, ସପତ୍ନୀ)
Answer:
ସପତ୍ନୀ

(ଘ) ନୀଳମ୍‌ ଅମାରଂ ଯସ୍ୟ ସଃ = ______________ । (ନୀଳାମଭରଂ, ନୀଳାମୂରଃ, ନୀଳାମରା) ।
Answer:
ନୀଳାମରଃ

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

(ଙ) ନାସି ଧନଂ ଯସ୍ୟ ସଃ = ______________ । (ନିର୍ଧନଃ, ନିର୍ଧନମ୍‌, ଧନହୀନଃ)
Answer:
ନିର୍ଧନଃ

(ଚ) ଚନ୍ଦ୍ରଃ ଶେଖରଃ ଯସ୍ୟ ସଃ = ______________ । (ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଃ, ଶିବଃ, ଚନ୍ଦ୍ରଶିଖରଃ) (ଶେଖରଃ = ଶିରୋ ଭୂଷରମ୍)
Answer:
ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଃ

(ଛ) ତ୍ରୀଣି ନେତ୍ରାଣି ଯସ୍ୟାଃ ସା = ______________ । ( ତ୍ରିନେତ୍ରୀ, ତ୍ରୟନେତ୍ରୀ, ତ୍ରିନେତ୍ରା)
Answer:
ତ୍ରିନେତ୍ରା

(ଜ) ଯୁବତିଃ ଜାୟା ଯସ୍ୟ ସଃ = ______________ । (ଯୁବକଃ, ଯୁବଜାନୀ, ଯୁବଜାନିଃ )
Answer:
ଯୁବଯାନିଃ

(ଝ) ପଦୁଂ ପାଣୌ ଯସ୍ୟ ସଃ = ______________ । ( ପଦ୍ମପାଣି, ପଦ୍ପାଣୀ, ପଦ୍ମାନି)
Answer:
ପଦ୍ମପାଣିଃ

ଅଲୁକ୍‌ ସମାସ
ଅଲୁକ୍‌ସମାସ କୌଣସି ସତନ୍ତ୍ରସମାସ ନୂହେଁ । ଯେଉଁ ସ୍ପଳରେ ସମସ୍ତପଦର ପୂର୍ବପଦସ୍ପିତ ବିଭନ୍ତି ଲୋପ ହୋଇ ନ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଅଲୁକ୍ସମାସ କୁହାଯାଏ ଏହି ଅଲୁକ୍‌ ଭିନ୍‌ ଭିନ୍ନ ସମାସରେ ଦେଖାଯାଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର –
(i) ଯୁଧଷ୍ପିରଃ ଜ୍ୟେଷ୍ଠପାଣ୍ଡବଃ ଆସୀତ୍‌ । (ଯୁଧ୍‌ ସ୍ଥିରଃ) – ଯୁଧ୍ଷିର ଜ୍ୟେଷଠପାଣ୍ଡବ ଥିଲେ । ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ ଅର୍ଥରେ ଯୁଧ୍‌ ଶବ୍ଦର ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି ହୋଇଛି । ତାହା ସମସ୍ତପଦରେ ଅବିକଳଭାବରେ ରହିଛି, ତେଣୁ ପୂର୍ବପଦର ବିଭକ୍ତି ଲୋପ ହୋଇ ନଥ୍‌ବାରୁ ଅଲୁକ୍‌ସମାସ ହୋଇଛି । ଏହିପରି –
(ii) ମାତୁଃସସା / ମାତୁଃଷ୍ସା ଅଦ୍ୟ ଆଗମିଷ୍ୟତି । (ମାତୁଃ ସ୍ଵସା) – ମାଉସୀ ଆଜି ଆସିବେ ।
(iii) ଦାସ୍ୟାଃ ପୁତ୍ରଃ ଧନଂ ମେ ଅପହୃତବାନ୍‌ । (ଦାସ୍ୟାଃ ପୁତ୍ରଃ) – ଦାସୀପୁଅ ମୋ ଟଙ୍କା ନେଇଗଲା । (ଏହା ନିନ୍ଦାସୂଚକ ପ୍ରୟୋଗ)
(iv) ବନେଚରଃ ବ୍ୟାଧଃ ମୃଗାନ୍‌ ହନ୍ତି। ( ବନେ ଚ଼ରତି ଯଃ) – ବଣରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଶିକାରୀ ହରିଣଙ୍କୁ ମାରେ ।
(v) କଣ୍ଠ୍ରେକାଳଃ ବିପଦି ପୂଜନୀୟଃ । ( କଣ୍ତେ କାଳଃ ଯସ୍ୟ ସଃ) – ବିପଦରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।
(vi) ଅନ୍ତେବାସୀ ତତ୍ସ୍ଵାବଧାରକଂ ପୂଚ୍ଛତି । ( ଅନ୍ତେ ବସତି ଇତି ) – ଅସ୍ତେବାସୀ ତଜ୍ଜ୍ଵାବଧାରକଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି ।
(vii) ସରୋବରେ ସରସିଜଂ ଶୋଭତେ । ( ସରସି ଜାୟତେ ଇତି) – ପୋଖରୀରେ ପଦ୍ମ ଶୋଭାପାଏ ।
ଏହିପରି (viii) ପରସ୍ମୈ ପଦମ୍‌ = ପରସ୍ମୈପଦମ୍‌ (ପରପାଇଁ ପଦଟିଏ),
(ix) ଆତ୍ମନେ ପଦମ୍‌ = ଆତ୍ମନେପଦମ୍‌ (ନିଜପାଇଁ ପଦଟିଏ),
(x) ସ୍ତୋକାତ୍‌ ମୁକ୍ତଃ = = ସ୍ତୋକାନ୍ଧୁକ୍ତଃ (ଅଳ୍ପକରେ ମୁକ),
(xi)ଦେବାନାଂ ପ୍ରିୟଃ = ଦେବାନାଂ ପ୍ରିୟଃ (ରାକ୍ଷସ),
(xii) ମନସି ଜାୟତେ ଯଃ = ମନସିଜଃ (ମନରେ ଜାତ ଯାହା) ଇତ୍ୟାଦି ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ସଂକ୍ଷେପରେ ସମାସଲକ୍ଷଣ
ପୂର୍ବେଃବ୍ୟୟେଃବ୍ୟୟୀଭାବୋଃଆଦୌ ତତ୍‌ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ । – ପୂର୍ବରୁ ଅବ୍ୟୟ ଥୁଲେ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ଆଦ୍ୟରେ କମ୍‌ ଥଲେ ତତ୍‌ପୂରୁଷ ।
ଚକାରବହୂଳୋ ଦ୍ବନ୍ଦବଃ ସଂଖ୍ୟାପୂର୍ବୋ ଦ୍ବିଗୁଃ ସ୍ମୃତଃ । – ଚକାର ବହୁଳ ହେଲେ ଦ୍ବନ୍ଦ ସଂଖ୍ୟାପୂର୍ବରୁ ଥୁଲେ ଦ୍ବିଗୁ ।
ଯସ୍ୟ ଯେନ ବହୁବ୍ରୀହିଃ ସ ଚାସୌ କର୍ମଧାରୟଃ । – ଯାହାର ଯାହାଦ୍ଵାରା ବହୁବ୍ରୀହି ସେ ଅଟେ କର୍ମଧାରୟ ।
ଇତି କିଞ୍ଚୁତ୍‌ ସମାସାନାଂ ଷଣ୍ଠାଂ ଲକ୍ଷଣମୀରିତମ୍‌ । (ସାରସ୍ଵତମ୍‌) – ଏହିପରି ଛଅଗୋଟି ସମାସର ଲକ୍ଷଣ ।

ସାଧରଣ ଅଭ୍ୟାସ
୧ । ଯଥାସମ୍ଭବଂ ସମସ୍ତପଦାନି ବ୍ୟବହୃତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତଭାଷୟା ଅନୁବାଦଂ କୁରୂତ।
(ଯଥାସମ୍ଭବ ସମସ୍ତପଦଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କର)
(କ) ମାତା ଓ ପିତା ବଜାରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ।
Answer:
ପିତରୌ ବିପଣୀଂ ଗଚ୍ଛତଃ ।

(ଖ) ତିନିଭୁବନରେ ରାମଙ୍କ ପରି ରାଜା ନାହାନ୍ତି ।
Answer:
ତ୍ରିଭୂବନେ ରାମ ଇବ ରାଜା ନାସ୍ତି ।

(ଗ) ମୋ ହାତପାଦ ଥଣ୍ଡାରେ କମ୍ପୁଛି ।
Answer:
ମମ ପାଣିପାଦଂ ଶୀତେନ କମ୍ପତେ ।

(ଘ) ମୋ ଦ୍ଵାରା ଦିଆଯାଇଥୁବା ଧନକୁ ଗ୍ରହଣ କର ।
Answer:
ମଦ୍ଦତ୍ଵଂ ଧନଂ ଗୃହାଣ ।

(ଙ) କାଭପରି କଳା ଶିକାରୀ ବଣରେ ବୁଲୁଥୁଲା ।
Answer:
କାକକଜ୍ଜଳଃ ବ୍ୟାଧଃ ଅରଣ୍ୟେ ଭ୍ରମତି ସ୍ମ ।

(ଚ) ଲାଲ ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଲତାରେ ଶୋଭାପାଉଛି ।
Answer:
ଲୋହିତାପୁଷ୍ପାଣି ଲତାୟାଂ ଶୋଭନ୍ତେ ।

(ଛ) ରାଜା ସିଂହଚିହ୍ନିତ ଆସନରେ ବସିଛନ୍ତି।
Answer:
ରାଜା ସିଂହାସନମ୍‌ ଅଧ୍ଯାସ୍ତେ ।

(ଜ) ମୋ ପାଇଁ ବହିଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣିବ ।
Answer:
ମତ୍‌କୃତେ ଗ୍ରନ୍ଦାନ୍‌ ଆନୟ ।

(ଝ) ଶିବ ପିନାକଧନୁ ହାତରେ ଧରିଛନ୍ତି।
Answer:
ଶିବଃ ପିନାକଧ୍ଵା ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

(ଞ) ମୂର୍ଖ ବିଦ୍ୟାରେ ହୀନ ଅଟେ ।
Answer:
ମୂର୍ଖଃ ବିଦ୍ୟାହୀନଃ ।

(ଠ) ମୁଁ ଜୀବନ ଥବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଶସେବା କରିବି।
Answer:
ଅହମ୍‌ ଆଜୀବନଂ ଦେଶସେବକଃ ଭବିଷ୍ୟାମି ।

(ଡ) ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଧନ ଦିଅ ।
Answer:
ଯଥାଶକ୍ତି ଦରିଦ୍ରେଭ୍ୟଃ ଧନଂ ଦେହି ।

(ଢ) ବାପାଙ୍କ ଆଖୂଆଗରେ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା ।
Answer:
ପିତୁଃ ସମକ୍ଷଂ ଦୁର୍ଘଟନା ଘଟିତା ।

(ଣ) ଦୋଷୀ ମାସକପାଇଁ ଭୋଗ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ପାଇଲା।
Answer:
ଦୋଷୀ ମାସାୟ ଦଣ୍ଡଭୋଗ୍ୟଃ ଅଭବତ୍‌ ।

(ତ) ଗଛରୁ ଝଡ଼ିଥୁବା ଆମ୍ବଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣ ।
Answer:
ବୃକ୍ଷପତିତାନି ଆମ୍ରାଣି ଆନୟ ।

(ଥ) ସେ ଅଶୋକଗଛକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
Answer:
ସଃ ଅଶୋକବୃକ୍ଷଂ ପୂଜୟତି ।

(ଦ) ରାବଣ ଲଙ୍କାନାମକ ନଗରୀରେ ରହୁଥୁଲା।
Answer:
ରାବଣଃ ଲଙ୍କାନଗରୀମ୍‌ ଅଧୁବସତି ସ୍ମ ।

(ଧ) ଶରଦ୍ଵାରା ହତ ମୃଗଟିକୁ ଶିକାରୀ ନେଉଛି ।
Answer:
ଶରାହତଂ ମୃଗଂ ବ୍ୟାଧଃ ନୟତି ।

(ନ) ଭଶ୍ବରଙ୍କ ଆକାର ନାହିଁ।
Answer:
ଛଶ୍ଵରଃ ନିରାକାରଃ ।

(ପ) ମାଆ ହାରପାଇଁ ସୁନା ଦେଉଛନ୍ତି।
Answer:
ମାତା ହାରାୟ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଂ ଦଦାତି ।

୨। ସମସ୍ତପଦାନି ଲିଖତ – (ସମସ୍ତପଦଗୁଡ଼ିକ ଲେଖ।)
ଭୋଜନାୟ ଇଦମ୍‌, ନ ଭଷ୍ପମ୍‌, କୁମ୍ଭ କରୋତି ଇତି, ମୃଗ୍ୟାଃ ଶିଶୁଃ, ବୃହତାଂ ପତିଃ› କ୍ରୀଡ଼ାୟାଂ ନିପୁଣଃ, ପୂର୍ବଂ ସ୍ନାତଃ ପଶ୍ଚାତ୍‌ ଅନୁଲିପ୍ତଃ, ନୀଳାନି ଉତ୍ଘଳାନି, ଗୋଭ୍ୟଃ ସୁଖମ୍‌, ଶତାତ୍‌ ପରେ, ତୁଷାରଃ ଇବ ଧବଳଃ, ତ୍ରୟାଣାଂ ଲୋକାନାଂ ସମାହାରଃ, ମୁନିଃ ପୁଇ୍ଗବଃ ଇବ, ବାକ୍‌ ଏବ ଅମୃତମ୍‌, ତ୍ରୟାଣାଂ ଫଳାନାଂ ସମାହାରଃ, ଶାଳୁଳୀନାମା ତରୁଃ, ଦେବପ୍ରିୟଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ, ମହତୀ ଅଷ୍ଟମୀ ।
Answer:
ଭୋଜାନାର୍ଥମ୍‌, ଅନୁଷମ୍‌, କୁମ୍ଭକାରଃ, ମୃଗଶିଶୁଃ, ବୃହସ୍ପତିଃ, କ୍ରୀଡ଼ାନିପୁଣଃ, ସ୍ନାତାନୁଲିପଃ, ନୀଳୋପ୍ଳାନି, ଗୋସୁଖମ୍‌, ପରଶତା, ତୁଷାରଧବଳଃ, ତ୍ରିଲୋକୀ, ମୁନିପୁଂଙ୍ଗବଃ, ମାଗାମୃତମ୍‌, ତ୍ରିଫଳା, ଶାଳୁଳୀତରୁଃ, ଦେବବ୍ରାହ୍ମଣଃ, ମହାଷ୍ଠମୀ ।

୩। ବିଗ୍ରହ ବାକ୍ୟାନି ଲିଖତ – (ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଲେଖ।)
ଶୁକ୍ଳପଞ୍ଚମୀ, ଶତାବ୍ଦୀ, ଦଧ୍ଖନ୍ନମ୍‌, ନିର୍ମଳମ, ସୋମପ୍ରଭା, ଅକ୍ରୋଧଃ, ସପୁତ୍ରଃ, ଘନଶ୍ଯାମଃ, ସୀତାଜାନିଃ, ଲବ୍ଯଶାଃ, ଦ୍ବିଦନ୍‌, ବିଶାଳାକ୍ଷୀ, ସଦାଶୟଃ, ଗଙ୍ଗାଶୋଣମ୍‌, ସ୍ତୀପୁଂସୌ, ଗୋବ୍ୟାଘମ୍‌, ଲତାବୃକ୍ଷୌ, ଅବନ୍ଧନା, ଶ୍ଵବଶୁରୌ ।
Answer:
ଶୁକ୍ଳା ପଞ୍ଚମୀ, ଶତସ୍ୟ ଅଦ୍ଧାନାଂ ସମାହାରଃ, ଦଧୂମିଶ୍ରିତମ୍‌ ଅନୁମ୍‌, ନିର୍ଗତ’ ମଳଂ ଯସ୍ନାତ୍‌, ସୋମ ଇବ ପ୍ରଭା ଯସ୍ୟାଃ ସା, ନ କ୍ରୋଧଃ, ପୁତ୍ରେଣ ସହ ବର୍ଭମାନଃ, ଘନଃ ଇବ ଶ୍ୟାମଃ, ସୀତା ଜାୟା ଯସ୍ୟ ସଃ, ଲବୁଂ ଯଶଃ ଯେନ ସଃ, ଦ୍ଵୌ ଦନ୍ତୌ ଯସ୍ୟ ସଃ, ବିଶାଳମ୍‌ ଅକ୍ଷଂ ଯସ୍ଯ ସଃ, ସନ୍‌ ଆଶୟଃ ଯସ୍ଯ ସଃ, ଗଙ୍ଗା ଚ଼ ଶୋଣଃ ଚ଼, ସ୍କ ଚ଼ ଫୁଂମାନ୍‌ ଚୂ, ଗୌଃ ଚ ବ୍ୟାଘ୍ରଃ ଚ଼,୍‌ ଲତା ଚ଼ ବୃକ୍ଷଃ ଚୂ, ନାସ୍ତି ବନ୍ଧନଂ ଯସ୍ୟାଃ ସା, ଶ୍ଵଶ୍ରୁଃ ଚ଼ ଶ୍ଵଶୁରଃ ଚ଼ ।

୪। ସମାସନାମାନି ଲିଖତ – (ସମାସନାମ ଲେଖ)
ଆତ୍ମନେ ପଦମ୍‌, କାଜଳମ୍‌, ଇନ୍ଦ୍ରସଖଃ, ପୁଙ୍ଗବଃ, ମହାରାଜ, ଚତୁଷ୍ଦୀ, ସସ୍ତ୍ରୀକ, ନରୋତମଃ, ଭକୁଳରାଜଃ, ଦମ୍ପତୀ, ଗ୍ରାମବାସୀ, ଶଙ୍ଖମାତ୍ରମ୍‌, ଗ୍ରାମାନ୍ତରମ୍‌, ବନସ୍ପତିଃ, ଭନ୍ନତମନାଃ, ପୁଷ୍ଧନ୍ବା, ପୁଷ୍ବୃଷ୍ଃ, ପିତୃସଦୃଶଃ ।
Answer:
ଅଲୁକ୍‌ ସମାସଃ, କର୍ମଧାରୟଃ, ବହୁବ୍ରୀହିଃ କର୍ମଧାରୟ, କର୍ମଧାରୟଃ, ଦ୍ବନ୍ଦ, ସହାର୍ଥକ ବହୁବ୍ରୀହିଃ, ସପ୍ତମୀ ତତ୍‌ପୁରୂଷଃ, ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷଃ, ଦ୍ବନ୍ଦ ଭଉପପଦ ତତ୍‌ପୁରୁଷଃ, ନିତ୍ଯସମାସଃ, ନିତ୍ଯସମାସଃ, ନିପାତନସିଦ୍ଃ, ତତ୍‌ପୁରୂଷ, ବହୁବ୍ରୀହିଃ, ବହୁବ୍ରୀହିଃ, ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷଃ, ତୃତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୁଷଃ ।

୫। ଅର୍ଥଗତପାର୍ଥକ୍ୟଂ ଦର୍ଶୟତ – ( ଅର୍ଥଗତ ପାର୍ଥକ୍ଯ ଦେଖାଅ।)
ନୀଳାମ୍ବରଃ, ସୁଗନ୍ଧି, ଉନ୍ନତମନାଃ, ସପତ୍ନୀ
Answer:
ନୀଳାମ୍ବରଃ (ବଳରାମ) – ନୀଳାମ୍ରମ୍‌ (ନୀଳଲୁଗା) ।
ସୁଗନ୍ଧି (ପ୍ରାକୃତିକ ଗନ୍ଧ) – ସୁଗନ୍ଧଃ (କୃତ୍ରିମଯୁକ),
ଉନ୍ନତମନାଃ (ଉନ୍ନତମନ ଯାହାର) – ଉନ୍ନତମନଃ (ଉନ୍ନତ ଅଟେ ମନ)
ସପତ୍ନୀ (ପତ୍ନୀସହିତ) – ସପତ୍ନୀକଃ (ପତ୍ନୀସହ)

୬। ସୋଦାହରଣଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଲିଖତ – (ଉଦାହରଣ ସହିତ ଲକ୍ଷଣ!) (ପ୍ରଶ୍ନସହ ଭତ୍ତର)
(କ) ରୂପକ କର୍ମ ଧାରୟ ।
Answer:
ବାଗମୃତମ୍‌ – ବାକ୍‌ ଏବ ଅମୃତମ୍‌ । (ଭପମେୟ ଠାରେ ଉପମେୟର ବର୍ଭମାନ ଆରୋପ)

(ଖ) ସହାର୍ଥେ ବହୁବ୍ରୀହି ।
Answer:
ସପରିବାରଃ – ପରିବାରେଣ ସହ ବର୍ଭମାନଃ (ତୃତୀୟାପଦ ସହିତ ସହର ସମାସ)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 2 ସମାସ

(ଗ) ସପ୍ତମୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ।
Answer:
କଡ଼ା କୁଶଳଃ – କ୍ରୀଡ଼ାୟାଂ କୁଶଳଃ (ସପ୍ମ୍ଯନ୍ତ ପହର କୁଶଳପଦ ସହିତ ସମାସ)

(ଘ) ଉପପଦ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ।
Answer:
ସତ୍ୟବାଦୀ – ସତ ବଦତି ଯଃ (ଉପପଦ ସହିତ କୃଦନ୍ତପଦ ସହ ସମାସ)

(ଙ) ସମାହାର ଦ୍ଵିଗୁ ।
Answer:
ସପ୍ତାନାମ୍‌ ଅହ୍ଲାଂ ସମାହାରଃ (ସଂଖ୍ୟା ବାଚକ ବିଶେଷଣ ପଦ ପୂର୍ବରେ ଥାଇ ସମାସ)

(ଚ) ଇତରେତର ଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ ।
Answer:
ରାମଗୋବିନ୍ଦୌ – ରାମଃ ଚ଼ ଗୋବିନ୍ଦଃ ଚ଼ (ଏକାଧ୍କ ସୁବନ୍ତ ପଦର ମିଳନ)

(ଛ) ମଧ୍ଯପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ ।
Answer:
ସିଂହାସନମ୍‌ – ସିଂହଚିହ୍ନିତମ୍‌ ଆସନମ୍‌ । (ବିଗ୍ରହମଧସୁ ପଦ ସମସ୍ତପଦରେ ରହୁନାହିଁ)

(ଜ) ବ୍ୟତିହାର ବହୁବ୍ରୀହି ।
Answer:
ହସ୍ତାହସ୍ତି ହସ୍ତେନ ହସ୍ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଯତ୍‌ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରବର୍ତତେ । (ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ ବୁଝାଇଲେ) ପ୍ରହରଣ ବିଷୟକ ତୃତୀୟାନ୍ତ ପଦ ମଧ୍ଯରେ ସମାସ ହେଲେ ।

୭। ଅର୍ଥଂ ଲିଖତ । (ଅର୍ଥ ଲେଖ ।)
ଭୀମକାନ୍ତଃ, କର୍ମାଧୀନଃ, ଗ୍ରାମଗତଃ, ଭୟାର୍ତଃ, ଅଗ୍ନିଭୟମ୍‌, କୁକ୍କଟାଣ୍ଡମ୍‌, ଅମିତ୍ରଃ, ବଳାହକଃ, ଯୁବଜାନିଃ, କେଶାକେଶି, ଷାଣ୍ମାତୁରଃ, ସପ୍ଶତୀ ।
Answer:
ଭୟଙ୍କର ଓ ସୁନ୍ଦର, କର୍ମର ଅଧୀନ, ଗାଁକୁ ଯାଇଥ୍ବା, ଭୟଭୀତ, ଅଗିଭୟ, କୁକୁଡ଼ା ଅଣ୍ଡା, ଶତୁ, ମେଘ, ଯୁବତୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଯାହାର, କେଶକୁ କେଶ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ, ଛଅ ମାଆଙ୍କର ପୁଅ, ସାତ ଶହର ସମାହାର ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ

(ପ୍ରେରଣାର୍ଥକ କ୍ରିୟାପଦ)

ପ୍ରେରଣ ବା ପ୍ରବର୍ତାଇବା ଅର୍ଥରେ ଧାତୁରୁ ଉତ୍ତର ‘ ଶିଚ୍‌’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗେ। ‘ ଣିଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗିଥୁବା ଧାତୂକୁ ଶିଜନ୍ତ (ଣିଚ୍‌ + ଅନ୍ତ) ଧାତୂ କୁହାଯାଏ । ପଠନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟତି = ପାଠୟତି ହୁଏ, ଏହା ପଢ଼ିବା ଲୋକକୁ ପ୍ରବର୍ଭାଉଥ୍ବା । ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଏ । ଏହା ପଢ଼ିବାକୁ ପ୍ରବର୍ତାଉଛି ଅର୍ଥାତ୍‌ ପଠିତୁଂ ପ୍ରେୟତି- ଏହି ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-

ପଠ୍‌ + ଅ(ଶପ୍‌) = ତିପ୍‌ = ପଠତି/ (ପଢୁଛି )
ଛାତ୍ରଃ ପଠତି = ଛାତ୍ର ପଢ଼େ / ପଢ଼ୁଛି ।
ପଠ୍‌ + ଣିଚ୍‌ + ଅ(ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = ପାଠୟତି । (ପଢ଼ାଉଛି)
ଶିକ୍ଷକଃ ଛାତ୍ରାନ୍‌ ପାଠୟତି = ଶିକ୍ଷକ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ାଉଛନ୍ତି ।
ଏହିପରି ଗମ୍‌ + ଅ(ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = ଗଛତି । (ଯାଉଛି)

ବାଳକଃ ଗଚ୍ଛତି = ପିଲାଟି ଯାଉଛି ।
ଗମ୍‌ + ଣିଚ୍‌ + ଅ(ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = ଗମୟତି । (ପଠାଉଛି)
ପିତା ରାମଂ ଗମୟତି = ବାପା ରାମକୁ ଯିବାକୁ ପଠାଉଛନ୍ତି ।

ଏଠାରେ ‘ ପଠତି” ଏବଂ ‘ ଗଚ୍ଛତି” ଦୂଇଟି ସାଧାରଣ କ୍ରିୟା, ‘ଛାତ୍ରଃ” ଏବଂ “ରାମଃ” କର୍ତାରୂପେ ଏହାକୁ ପରିଚାଳନା କରୁଛନ୍ତି । ମାତ୍ର ଂପାଠୟତି” ଏବଂ ‘ ଗମୟତି” ଦୁଇଟି ପ୍ରେରଣାର୍ଥକ କ୍ରିୟା, କାରଣ ‘ ଶିକ୍ଷକଃ’ ଏବଂ “ପିତା” ନିଜେ ପଠନ ବା ଗମନ କରୁନାହାଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପଠନ ବା ଗମନ କରିବା ପାଇଁ ଯଥାକ୍ରମେ ଛାତ୍ର (ଛାତ୍ରମ୍‌) ଏବଂ ରାମ (ରାମମ୍‌)କୁ ପ୍ରେରିତ କରୁଛନ୍ତି । “ ଶିକ୍ଷକ” ପାଠୟତି କ୍ରିୟାପଦ ଓ “ପିତା” ଗମୟତି କ୍ରିୟାପଦକୁ ପରିଚାଳିତ କରୁଥ୍‌ବାରୁ ଉଭୟ ହେତୁମାନ୍‌ ପ୍ରୟୋଜକ କର୍ତା ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ଛାତ୍ର ଓ ରାମ ପଦଦୂଇଟି ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ କର୍ଭା ଅଟନ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟଠାରେ ଦ୍ଵିତୀୟା ବିଭକ୍ତି “ ଛାତ୍ରମ୍‌ ଏବଂ “ରାମମ୍‌’ ହୋଇଛି । ଅନ୍ୟ କେତେକ ଉଦାହରଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-

ନୀ + ଅ(ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = ନୟତି । (ନେଉଛି)
ବାଳକଃ ଜଳଂ ନୟତି = ପିଲା ପାଣି ନେଉଛି ।
ନୀ + ଣିଚ୍‌ + ଅ(ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = ନାୟୟତି । (ନିଆଯାଉଛି)
ପିତା ବାଳକେନ ଜଳଂ ନାୟୟତି ବାପା ପିଲାଦ୍ଵାରା ପାଣି ନିଆଉଛନ୍ତି ।
କୃ + ଶପ୍‌ + ତିପ୍‌ = କରୋତି । (କରୁଛି)
ସପର୍ଣ୍ଣକାରଃ ହାରଂ କରୋତି = ସୁନାରି ହାର କରୁଛି ।
କୃ + ଣିଚ୍‌ + ଅ (ଶପ୍‌) + ତିପ୍‌ = କାରୟତି । (କରାଉଛି)
ମାତା ସର୍ଣ୍ଵପକାରେଣ ହାରଂ କାରୟତି = ମାଆ ସୁନାରିଦ୍ଵାରା ହାର କରାଉଛନ୍ତି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ

ଏଠାରେ ‘ନୟତି” ଏବଂ “କରୋତି” ପଦଦୁୂଇଟି ସାଧାରଣ କ୍ରିୟାପଦ, ତଥା “ ନାୟୟତି? ଏବଂ “ କାରୟତି” ପଦଦୁଇଟି ପ୍ରେରଣାର୍ଥକ ବା ଣିଜନ୍ତ କ୍ରିୟାପଦ ଅଟନ୍ତି । “ ପିତା’ ଏବଂ “ମାତା” ପ୍ରୟୋଜକ କର୍ତା ଓ ‘ସର୍ଣ୍ଣକାର’ ଏବଂ “ ବାଳକ? ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ କର୍ତା ଅଟନ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ କର୍ତାଠାରେ ‘ସର୍ଣ୍ଣକାରେଣ’ ଏବଂ ବାଳକେନ” ହୋଇ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତିରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି ।

ମନେରଖ:
(i) ପ୍ରେରଣାର୍ଥକ କ୍ରିୟାପଦ ଗଠନପାଇଁ ଧାତୁପରେ ‘ଣିଚ୍‌’ ଲାଗେ ଏବଂ ସେଥୁରୁ ଇଂ ଅବଶିଷ୍ ରୁହେ (ଗମି, ପାଠି, କାରି ଓ ନାୟି) ଇତ୍ୟାଦି । ‘ଣିଚ୍‌’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗିଲେ ଧାତୁର ଅନ୍ତ୍ୟସର ଓ ଉପାଧାର ବୃଦ୍ଧି ( କାରୟତି) ବା ଗୁଣ (ରୋଦୟତି) ହୁଏ ।
(ii) “ଣିଜନ୍ତ” ଧାତୁ ପ୍ରାୟ ଉଭୟପଦୀ (ପାଠୟତି/ ପାଠୟତେ) ହୋଇଥାଏ, ମାତ୍ର ପରସ୍ମୈପଦୀର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ଦେଖାଯାଏ ଣିଜନ୍ତ ଧାତୁର ଚୁରାଦିଗଣୀୟ ଧାତୁପରି ରୂପ ହୁଏ | ଯଥା- ପାଠୟତି, ପାଠୟେତ, ପାଠୟତୂ, ଅପାଠୟତ୍‌ ଓ ପାଠୟିଷ୍ୟତି ଆଦି ।
(iii) ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ କର୍ଭାଠାରେ ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଦ୍ଵିତୀୟ କିମ୍ବା ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତି ହୁଏ। ମାତା ପୁତ୍ରମ୍‌ ଅନ୍ନଂ ଭୋଜୟତି । (ମାଆ ପୁଅକୁ ଭାତ ଖୁଆଉଛି ।) ମାତା ପୁତ୍ରେଣ୍ର ଜଳଂ ନାୟୟତି । (ମଆ ପୁଅଦ୍ଵାରା ପାଣି ନିଆଉଛି ।)
(iv) ପ୍ରୟୋଜକ କର୍ତା ଅନୁସାରେ ଣିଜନ୍ତ କ୍ରିୟାର ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ ।

କେତେକ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ ଲଟ୍‌ଲକାର ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଏକବଚନରେ ପରସ୍ମୈପଦୀ ରୂପ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ହେଉଛି, ଜକ୍ଦଶ କଳ-

ମୂଳଧାତୁ ଅଣିଜନ୍ତ ରୂପୀ ଅର୍ଥ ଣିଜନ୍ତ ଧାତୂ ଲଟ୍‌ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ
ଏକବଚନରେ ରୂପ
ଅର୍ଥ
ପଠ୍‌ (ପଢ଼ିବା) ପଠତି ପଢ଼ୁଛି ପାଠି ପାଠୟତି ପଢ଼ାଉଛି
ଗମ୍‌ (ଯିବା) ଗଚ୍ଛତି ଯାଉଛି ଗମି ଗମୟତି ପଠାଇଛି
ଦୃଶ୍‌ (ଦେଖ୍ବା) ପଶ୍ୟତି ଦେଖୁଛି ଦର୍ଶି ଦର୍ଶୟତି ଦେଖାଇଛି
ଭୂ (ହେବା) ଭବତି ହେଉଛି ଭାବି ଭାବୟତି ହେବାକୁ
ପ୍ରେରିତ କରୁଛି
ଅସ୍‌ (ହେବା) ଅସ୍ତି ଅଛି ଭାବି ଭାବୟତି ହେବାକ
ପ୍ରେରିତ କରୁଛି
କୃ (କରିବା) କରୋତି କରୁଛି କାରି କାରୟତି କରାଉଛି
ହସ୍‌ (ହସିବା) ହସତି ହସୁଛି ହାସି ହାସୟତି ହଲାଉଛି
କଡ଼୍‌ (ଖେଳିବା) କ୍ରୀଡ଼ତି ଖେଳୁଛି କ୍ରୀଡ଼ି କ୍ରୀଡ଼ୟତି ଖେଳାଉଛି
ଖେଳ୍‌ (ଖେଳିବା) ଖେଳତି ଖେଳୁଛି ଖେଳି ଖେଳୟତି ଖେଳାଉଛି
ଭ୍ରମ୍‌ (ବୁଲିବା) ଭ୍ରମତି ବୁଲୁଛି ଭ୍ରାମି ଭ୍ରାମୟତି ବୁଲାଉଛି
ଗ୍ରହ୍‌ (ଗ୍ରହଣ କରିବା) ଗୃହ୍ନାତି ଗ୍ରହଣ କରୁଛି ଗ୍ରାହି ଗ୍ରାହୟତି ଗ୍ରହଣ କରାଉଛି
ହନ୍‌ (ହତ୍ୟାକରିବା) ହନ୍ତି ମାରୁଛି ଘାତି ଘାତୟତି ମାରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା
ଦେଉଛି
ମୃ (ମରିବା) ମ୍ରିୟତେ ମରୁଛି ମାରି ମାରୟତି ମାରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି
ତପ୍‌ (ତପସ୍ୟା କରିବା) ତପତି ଉତ୍ତାପ ଦେଉଛି ତାପି ତାପୟତି ତତାଉଛି
ଜପ୍‌ (ଜପକରିବା) ଜପତି ଜପୁଛି ଜାପି ଜାପୟତି ଜପକରିବାକୁ
ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି
ପ୍ରଛ୍ (ପଚାରିବା) ପୂଚ୍ଛତି ପଚାରୁଛି ପ୍ରଛି ପ୍ରଚ୍ଛୟତି ପଚାରିବାକୁ
ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି
ଲିଖ୍‌ (ଲେଖ୍ବା) ଲିଖତି ଲେଖୁଛି ଲେଖୁ ଲେଖୟତି ଲେଖାଇଛି
ଶ୍ରୁ (ଶୁଣିବା) ଶୃଣୋତି ଶୁଣୁଛି ଶ୍ରାବି ଶ୍ରାବୟତି ଶୁଣାଉଛି
ମୁଚ୍‌ (ମୁକ୍ାାକରିବା) ମୁଞ୍ଚତି ମୋଚନକରୁଛି ମୋଚି ମୋଚୟତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି
ଚି (ତୋଳିବା) ଚିନୋତି ତୋଳୁଛି ଚାୟି ଚାୟୟତି ତୋଳାଉଛି
ଖାଦ୍‌ (ଖାଇବା ) ଖାଦତି ଖାଉଛି ଖାଦି ଖାଦୟତି ଖୁଆଉଛି
ଚଳ୍‌ (ଚାଲିବା) ଚଳତି ଚାଲୁଛି ଚାଳି ଚାଳୟତି ଚଳାଉଛି
ପଚ୍‌ (ରାନ୍ଧିବା) ପଚତି ପାକରୁଛି ପାଚି ପାଚୟତି ରନ୍ଧାଉଛି
ବୁଧ୍‌ (ବୁଝିବା) ବୋଧତି ବୁଝୁଛି ବୋଧୁ ବୋଧୟତି ବୁଝାଉଛି
ନୀ (ନେବା) ନୟତି ନେଉଛି ନାୟି ନାୟୟତି ନିଆଉଛି
ପା (ପିଇବା) ପିବତି ପିଉଛି ପାୟି ପାୟୟତି ପିଆଉଛି
ସୃ (ମନେରଖ୍ବା) ସ୍ମରତି ସ୍ମରଣ କରୁଛି ସ୍ମାରି ସ୍ମାରୟତି ମନେ ପକାଉଛି
ଲଭ୍‌ (ପାଇବା) ଲଭତେ ଲାଭକରୁଛି ଲମ୍ଭି ଲମ୍ଭୟତି ଲାଭ କରାଉଛି
ଶୀ (ଶୋଇବା) ଶେତେ ଶୋଇଛି ଶାୟି ଶାୟୟତି ଶୁଆଉଛି
ଜନ୍‌ (ଜନୁକରିବା) ଜାୟତେ ଜନ୍ମହେଉଛି ଜନି ଜନୟତି ଜନ୍ମ କରାଉଛି
ବ୍ଯଥ୍‌ (କଷ୍ଠଦେବ ) ବ୍ୟଥତେ ପୀଡ଼ାହେଉଛି ବ୍ୟଥୁ ବ୍ୟଥୟତି କଷ୍ଟ ଦିଆଉଛି
ରୁଦ୍‌ (କାନ୍ଦିବା) ରୋଦିତି କାନ୍ଦୁଛି ରୋଦି ରୋଦୟତି କନ୍ଦାଉଛି
ନୃତ୍‌ (ନାଚିବା) ନୃତ୍ୟତି ନାଚୁଛି ନର୍ଭି ନର୍ତୟତି ନଚାଉଛି
ବିଦ୍‌ (ଜାଣିବା) ବେଭି ଜାଣୁଛି ବେଦି ବେଦୟତି ଜଣାଉଛି
ହ୍ଵେ (ଡାକିବା) ହ୍ବୟତେ ଡାକୁଛି ହ୍ଵାୟି ହ୍ବାୟୟତି ଡକାଉଛି
ବେ (ବୁଣିବା) ବୟତି ବୁଣୁଛି ବାୟି ବାୟୟତି ବୁଣାଉଛି
ଅଦ୍‌ (ଖାଇବା) ଅଭି ଖାଉଛି ଆଦି ଆଦୟତି ଖୁଆଉଛି
କ୍ରନ୍ଦ୍‌ (କାନ୍ଦିବା) କ୍ରନ୍ଦତି କାନ୍ଦୁଛି କ୍ରନ୍ଦି କ୍ରନ୍ଦୟତି କନ୍ଦାଉଛି
ନଶ୍‌ (ନଷକରିବା) ନଶ୍ଯତି ନଷ୍ଟହେଉଛି ନାଶି ନାଶୟତି ନଷ୍ଟ କରାଉଛି
ବିଶ୍‌ (ପ୍ରବେଶକରିବା) ବିଶତି ପ୍ରବେଶକରୁଛି ବେଶି ବେଶୟତି ପ୍ରବେଶ କରାଉଛି
ଭିଦ୍‌ (ଭେଦକରିବା) ଭିନଭି ଭେଦକରୁଛି ଭେଦି ଭେଦୟତି ଭେଦ କରାଉଛି
ଛିଦ୍‌ (ଛିଣାଇବା) ଛିନଭି ଛେଦନକରୁଛି ଛେଦି ଛେଦୟତି ଛେଦନ କରାଉଛି
ଭୁଜ୍‌ (ଭୋଗକରିବା) ଭୁଡ୍‌କ୍ତେ ଖାଉଛି ଭୋଜି ଭୋଜୟତି ଖୁଆଉଛି
ବହ୍‌ (ବୋହିବା ) ବହତି ବହନକରୁଛି ବାହି ବାହୟତି ବୁହାଉଛି
ହୃ (ହରଣ କରିବା) ହରତି ହରଣକରୁଛି ହାରି ହାରୟତି ହରଣ କରାଉଛି
ତୃ (ପାରିହେବା ) ତରତି ତରଣକୁରଛି ତାରି ତାରୟତି ପାରି କରାଉଛି
ତ୍ଯଜ୍‌ (ତ୍ୟାଗ କରିବା) ତ୍ଯଜତି ତ୍ଯାଗକରୁଛି ତ୍ୟାଜି ତ୍ୟାଜୟତି ତ୍ୟାଗ କରାଉଛି
ରୁହ୍‌ (ଚଢ଼ିବା) ରୋହତି ଆରୋହଣକରୁଛି ରୋହି ରୋହୟତି ଚଢ଼ାଇଛି
ରୂହ୍‌ (ଗଜେଇବା ) ରୋହତେ ଗଜାଉଛି ରୋପି ରୋପୟତି ଲଗାଇଛି
ଚର ବଚ୍‌ (କହିବା) ବ୍ରବୀତିଅବ୍ରୁତୋ / ବକ୍ତି କହୁଛି ବାଚି ବାଚୟତି କୁହଇଛି

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ

ମନେରଖ: ଉପର୍ଯୁକ୍ତ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକର “ ଣିଚ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟସ୍ତ ‘ଇ”ର ଗୁଣ ହୋଇ “ଅୟ୍‌’ରେ ରୂପାନ୍ତର ଘଟିଛି । ଅନ୍ୟ କେତେକ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତ ରୂପରେ ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତନ (‘ପୁକ୍‌’ର ଆଗମ) ହୋଇଥାଏ ।
ଲକ୍ଷ୍ୟ କର-

ମୂଳଧାତୁ ଅଣିଜନ୍ତ ରୂପ ଅର୍ଥ ଶିଜନ୍ତ ରୂପ ଲଟ୍‌ ପ୍ରଥମ ପୂରୁଷ
ଏକବଚନରେ ରୂପ
ଅର୍ଥ
ସ୍ତା (ରହିବା) ତିଷ୍ଠତି ରହୁଛି ସ୍ଥରାପି ସ୍ଥାପୟତି ରଖୁଛି
ଦା (ଦେବା) ଦଦାତି ଦେଉଛି ଦାପି ଦାପୟତି ଦିଆଉଛି
ଯା (ଯିବା) ଯାତି ଯାଉଛି ଯାପି ଯାପୟତି ଯିବାକୁ ପ୍ରେରଣା
ଦେଉଛି
ଞ (ଜାଣିବା) ଜାନାତି ଜାଣୁଛି ଜ୍ଞାପି ଜ୍ଞାପୟତି/ ଜଞ୍ଞପୟତି ବତାଉଛି
ଧା (ଧାରଣକରିବା) ସ୍ବାତି ଗାଧୋଉଛି ସ୍ନାପି ସ୍ନାପୟତିୟ/ସ୍ବପୟତି ଗାଧୋଇ ଦେଉଛି
ମା (ମାନନିର୍ଵଧୀାରଣ କରିବା) ମାତି ମାନନିର୍ଦାରଣ କରୁଛି ମାପି ମାପୟତି ମପାଉଛି
କୀ (କିଣିବା) କ୍ରୀଣାତି କିଣୁଛି କ୍ରାପି କ୍ରାପୟତି କିଣାଉଛି

କେତେକ ଉପସର୍ଗଯୁକ୍ତ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତ ରୂପକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକର-

ଭପସର୍ଗଯୁକ୍ତ ଧାତୁ ଅଣିଜନ୍ତ ରୂପ ଅର୍ଥ ଶିଜନ୍ତ ରୂପ ଲଟ୍‌ ପ୍ରଥମପୂରୂଷ
ଏକ ବଚନରେ ରୂପ
ଅର୍ଥ
ଆ-ଗମ୍‌ (ଆସିବା) ଆଗଛବତି ଆସୁଛି ଆଗାମି ଆଗମୟତି ଅଣାଉଛି
ପରି-ଧା (ପରିଧ୍ୟାନ କରିବା) ପରିଦଧାତି ପିନ୍ଧୁଛି ପରିଧାପି ପରିଧାପୟତି ପିନ୍ଧାଉଛି
ଅଧଂ-ଇ (ପଢ଼ିବା) ଅଧ୍ୟେତି ପଢ଼ୁଛି ଅଧ୍ଯାପି ଅଧ୍ଯାପୟତି ପଢ଼ାଉଛି
ପ୍ର-ଆପ୍‌ ( ପାଇବା ) ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପାଉଛି ପ୍ରାପି ପ୍ରାପୟତି ପହଁଞ୍ଚାଉଛି
ସମ୍‌-ଗ୍ରହ୍‌ (ସଂଗ୍ରହ କରିବା) ସଂଗୃହ୍ମାତି ସଂଗ୍ରହକରୁଛି ସଂଗ୍ରାହି ସଂଗ୍ରାହୟତି ସଂଗ୍ରହ କରାଉଛି

ଣିଜନ୍ତ ଧାତୁର ଆତ୍ମନେପଦୀ ରୂପ ସେବ୍‌ ଧାତୁପରି ହୋଇଥାଏ । ଯଥା- ପାଠୟତେ, ପାଠୟେତ, ପାଠୟତାମ୍‌, ଅପାଠୟତ, ପାଠୟିଷ୍ୟତେ ଇତ୍ୟାଦି ।

କେତେକ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ ଅର୍ଥଗତ ପରିବର୍ଭନ ସହିତ ବିକଳ୍ପରୂପେ ମଧ୍ଯ ହୋଇଥାଏ। ନିମ୍ନସ୍ଫ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ ଜଳ-
(i) ଚଳ ଧାତୁ ଣିଜନ୍ତରେ ଉଭୟ ଚଳି ଓ ଚାଳି ହୋଇଥାଏ ।
(ii) ପବନଃ ଲତାଂ ଚଳୟତି – ପବନ ଲତାକୁ ହଲାଉଛି ।
(iii) ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜ୍ୟଂ ଚାଳୟତି – ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଉଛନ୍ତି ।
(iv) ଅଶ୍ଵପାଳଃ ଅଶ୍ଵଂ ଚାଳୟତି – ଅଶ୍ଵପାଳକ ଅଶ୍ଵକୁ ଚଳାଉଛି ।
(v) ଏହିପରି- ସର୍ପଃ ଜନାନ୍‌ ଭୀଷୟତେ । ସାପ ଲୋକଙ୍କୁ ଡରାଉଛି ।
ମାତା କୁଞ୍ଚୁକୟା ବାଳଂ ଭାୟୟତି – ମା” ଚାବି ଦେଖାଇ ପିଲାଙ୍କୁ ଡରାଉଛନ୍ତି । ( କୁଞ୍କା- ସାପପରି ଏକ ବିଷହୀନ ଜଳଜୀବ)

ମନେରଖ: “ଚାବି” ଏବଂ “କୋଚିଆ କର୍ତା ନିଜେ ଭୟର କାରଣ ହେଲେ ଣିଜନ୍ତରେ “ଭୀଷୟତେ” ରୂପ ହୁଏ, ମାତ୍ର କର୍ତା ରା ଅନ୍ୟଦ୍ଵାରା ଭୟଜାତ କରାଇଲେ “ ଭାୟୟତି” ରୂପ ହୁଏ ।
(i) ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ତପଃ ସେଧୟତି – ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ତପଃ ସାଧନ କରୁଛନ୍ତି ।
(ii) ପାଚକଃ ଅନ୍ନଂ ସାଧୟତି – ରୋଷେୟା ଭାତ ରାନ୍ଧୁଛି ।

ମନେରଖ: ପରଲୋକ ପାଇଁ କର୍ମସାଧନ ହେଲେ ‘ସିଧ୍‌’ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ *ସେଧୟତି” ଓ ଇହଲୋକପାଇଁ କର୍ମସାଧନରେ ସାଧୟତି ରୂପ ହୁଏ ।
ଲକ୍ଷ ଜଳ-
(i) ବ୍ୟାଧଃ ମୃଗାନ୍‌ ରଜୟତି – ଶିକାରୀ ମୃଗମାନଙ୍କୁ ମାରୁଛି ।
(ii) ରଜକଃ ବସ୍ତ୍ରଂ ରଞ୍ଜୟତି – ଧୋବା ଲୁଗା ରଙ୍ଗ କରୁଛି ।
(iii) ଗାୟକଃ ଜନାନ୍‌ ରଞ୍ଜୟତି – ଗାୟକ ଲୋକଙ୍କ ମନୋରଞ୍ଜନ କରୁଛି ।

ମନେରଖ: ଶିକାର କରିବା ଅର୍ଥରେ ରନ୍‌ଜ୍‌ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ ରଜୟତି ଓ ରଙ୍ଗ କରିବା ତଥା ମନୋରଞ୍ଜନ କରିବା ଅର୍ଥରେ ରଞ୍ଜୟତି ରୂପ ହୋଇଥାଏ ।
(i) ଏୀନ୍ଦ୍ରଜାଲିକଃ ଜନାନ୍‌ ବିସ୍ମାପୟତେ ।
ଯାଦୁକର ଲୋକଙ୍କୁ ବିସ୍ମିତ କରୁଛି ।
(ii) ଏୀନ୍ଦ୍ରଜାଲିକଃ ପୁତ୍ତଳିକୟା ଜନାନ୍‌ ବିସ୍ମାୟୟତି ।
ଯାଦୁକର କଣ୍ଢେଇଦ୍ଵାରା ଲୋକଙ୍କୁ ବିସ୍ମିତ କରୁଛି ।

ମନେରଖ: କର୍ତା ନିଜେ ବିସ୍ମୟର କାରଣ ହେଲେ ବି-ସ୍ମି ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ “ ବିସ୍ମାପୟତେ” ରୂପ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଦ୍ବାରା ବିସ୍କ୍‌ୟ ଜାତ କରାଇଲେ ‘ବିସ୍ମାୟୟତି’ ରୂପ ହୁଏ । ଏହିପରି-
(i) ବାଳକଃ ଗୀତଂ ନିଶମୟତି – ବାଳକ ଗୀତ ଶୁଣୁଛି ।
(ii) ବାଳିକା ଚନ୍ଦ୍ର ନିଶାମୟତି – ବାଳିକା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖୁଛି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ

ମନେରଖ: ଶୁଣିବା ଅର୍ଥରେ ନି – ଶମ୍‌ ଧାତୁର ଣିଜନ୍ତରେ ନିଶମୟତି ଓ ଦେଖ୍ବା ଅର୍ଥରେ ‘ନିଶାମୟତି’ ରୂପ ହୁଏ । ଏହା ଣିଜନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଥୁଲେ ମଧ୍ଯ ଚୂରାଦିଗଣୀୟ ଧାତୁପରି ସାଧାରଣ କ୍ରିୟାରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

କେତେକ ସାଧାରଣ ପ୍ରଚଳିତ ଧାତୁର ବିଭିନ୍ନ ଲକାରେ ପରସ୍ମୈପଦୀ ଣିଜନ୍ତ ରୂପ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା।-

ଧାତୂ ଲଟ୍‌ ଲଙ୍‌ ବିଧଲିଙ୍ ଲୋଟ୍‌ ଲୁଟ୍‌
ପଠ୍‌ (ପଢ଼ିବା) ପାଠୟତି ଅପାଠୟତ୍‌ ପାଠୟେତ୍‌ ପାଠୟତୁ ପାଠୟିଷ୍ୟତି
ଗମ୍‌ (ଯିବା) ଗମୟତି ଅଗମୟତ୍‌ ଗମୟେତ୍‌ ଗମୟତୁ ଗମୟିଷ୍ୟତି
ଦୃଶ୍‌ (ଦେଖ୍ବା) ଦର୍ଶୟତି ଅଦର୍ଶୟତ୍ ଦର୍ଶୟେତ୍‌ ଦର୍ଶୟତୁ ଦର୍ଶୟିଷ୍ୟତି
ପା (ପିଇବା) ପାୟୟତି ଅପାୟୟତ୍‌ ପାୟୟେତ୍‌ ପାୟୟତୁ ପାୟୟିଷ୍ୟତି
ସ୍ଥା (ରହିବା) ସ୍ଥାପୟତି ଅସ୍ତ୍ରାପୟତ୍‌ ସ୍ଥାପୟେତ୍‌ ସ୍ତ୍ରାପୟତୁ ସ୍ଥାପୟିଷ୍ୟତି
ନୀ (ନେବା) ନାୟୟତି ଅନାୟୟତ୍ ନାୟୟେତ୍‌ ନାୟୟତୁ ନାୟୟିଷ୍ୟତି
ଭୂ (ହେବା) ଭାବୟତି ଅଭାବୟତ୍‌ ଭାବୟେତ୍‌ ଭାବୟତୁ ଭାବୟିଷ୍ୟତି
କୃ (କରିବା) କାରୟତି ଅକାରୟତ୍‌ କାରୟେତ୍‌ କାରୟତୁ କାରୟିଷ୍ୟତି
ଦା (ଦେବା) ଦାପୟତି ଅଦାପୟତ୍‌ ଦାପୟେତ୍‌ ଦାପୟତୁ ଦାପୟିଷ୍ୟତି
ଜ୍ଞା (ଜାଣିବା) ଜ୍ଞାପୟତି ଅଜ୍ଞାପୟତ୍‌ ଜ୍ଞାପୟେତ୍‌ ଜ୍ଞାପୟତୁ ଜ୍ଞାପୟିଷ୍ୟତି
ଶ୍ରୁ(ଶୁଣିବା) ଶ୍ରାବୟତି ଅଶ୍ରାବୟତ୍‌ ଶ୍ରାବୟେତ୍‌ ଶ୍ରାବୟତୁ ଶ୍ରାବୟିଷ୍ୟତି
(ହନ୍‌୍‌ହତ୍ୟା କରିବା) ଘାତୟତି ଅଘାତୟତ୍‌ ଘାତୟେତ୍‌ ଘାତୟତୁ ଘାତୟିଷ୍ୟତି
ଗ୍ରହ୍‌ (ଗ୍ରହଣ କରିବା) ଗ୍ରାହୟତି ଅଗ୍ରାହୟତ୍‌ ଗ୍ରାହୟେତ୍ ଗ୍ରାହୟତୁ ଗ୍ରାହୟିଷ୍ୟତି
ପ୍ରୀ (ପ୍ରୀତହେବା) ପ୍ରୀଣୟତି ଅପ୍ରୀଣୟତ୍‌ ପ୍ରୀଣୟେତ୍‌ ପ୍ରୀଣୟତୁ ପ୍ରୀଣୟିଷ୍ୟତି
ପତ୍‌ (ପଡ଼ିବା) ପାତୟତି ଅପାତୟତ୍‌ ପାତୟେତ୍‌ ପାତୟତୁ ପାତୟିଷ୍ୟତି
‌ଲଭ୍‌ (ପାଇବା) ଲମ୍ଭୟତି ଅଲମ୍ଭୟତ୍‌ ଲମ୍ଭୟତ୍‌ ଲମ୍ଭୟତୁ ଲମ୍ଭୟିଷ୍ୟତି
ଶୀ (ଶୋଇବା ) ଶାୟୟତି ଅଶାୟୟତ୍‌ ଶାୟୟେତ୍‌ ଶାୟୟତୁ ଶାୟୟିଷ୍ୟତି
ଭୁଜ୍‌ (ଭୋଗକରିବା) ଭୋଜୟତି ଅଭୋଜୟତ୍‌ ଭୋଜୟେତ୍ ଭୋଜୟତୁ ଭୋଜୟିଷ୍ଯତି

ଅଭ୍ୟାସ:

୧। ସଂସ୍କୃତଭାଷୟା ଅନୁବାଦଂ କୂରୂତ। (ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କର)
(କ) ମାଆ ଝିଅକୁ ଶେଯରେ ଶୁଆଉଛନ୍ତି।
Answer:
ମାତା କନ୍ୟାଂ ଶଯ୍ୟାୟାଂ ଶାୟୟତି ।

(ଖ) ବାପା ପୁଅକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଇବେ ।
Answer:
ପିତା ପୁତ୍ରଂ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଦର୍ଶୟିଷ୍ୟତି ।

(ଗ) ମୁଁ ତୁମଦ୍ଵାରା ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ତୋଳାଇବି ।
Answer:
ଅହଂ ତ୍ଵୟା ପୁଷ୍ପାଣି ଚାୟୟିଷ୍ୟାମି ।

(ଘ) ରମା ସୀମାକୁ ନିଦରୁ ଉଠାଉଛି।
Answer:
ରମା ସୀମାଂ ନିଦ୍ରାୟାଃ ଉତ୍‌ଥାପୟତି ।

(ଙ) ମାମୁ ଆମକୁ ଗପ ଶୁଣାଇଲେ।
Answer:
ମାତୁଳଃ ଅସ୍ମାନ୍‌ ଆଖ୍ୟାନମ୍‌ ଅଶ୍ରାବୟତ୍‌ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ

(ଚ) ସେମାନେ ତୁମକୁ କାହିଁକି ଡକାଇଛନ୍ତି ?
Answer:
ତେ ତ୍ଵାଂ କଥମ୍‌ ଆହ୍ଵୟନ୍ତି ?

(ଛ) ବାପା ରାମଦ୍ବଵାରା ବହି ଗୁଡ଼ିକୁ ରଖାଉଛନ୍ତି।
Answer:
ପିତା ରାମେଣ ପୁସ୍ତାକାନି ସ୍ଥ୍ରାପୟତି ।

(ଜ) ଗୁରୁମା ତୁମୂକୁ ସାହିତ୍ୟ ପଢ଼ାଇବା ଉଚିତ ।
Answer:
ଶିକ୍ଷିକା ତ୍ବାଂ ସାହିତ୍ୟଂ ପାଠୟେତ୍‌ ।

(ଝ) ତୁମକୁ କିଏ ଲୁଗା ପିନ୍ଧାଇଛି ?
Answer:
ତ୍ଵାଂ କଃ ବସ୍ତ୍ରଂ ପରିଧାପୟତି ।

(ଞ) ଆଭ ନାତୁଣୀକୁ ଗାଧୋଇଦେବେ।
Answer:
ମାତାମହୀ ନପ୍ତୀଂ ସ୍ବାପୟିଷ୍ୟତି ।

(ଟ) ଶିକ୍ଷକ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କଦ୍ଵାରା ଉତ୍ତର କରାଉଛନ୍ତି ।
Answer:
ଶିକ୍ଷାକଃ ଛାତ୍ରୈଃ ଉତ୍ତରଂ କାରୟତି ।

(ଠ) ନରଉ୍ତ୍ରକ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନୋରଞ୍ଜନ କରୁଛି।
Answer:
ନର୍ତକଃ ଲୋକାନ୍‌ ରଞ୍ଜୟତି ।

(ଡ) ସରକାର ଜନତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରୁଛନ୍ତି।
Answer:
ସର୍ବକାରଃ ଜନେଭ୍ୟଃ ନିବେଦୟତି ।

(ଢ) ଗୋବିନ୍ଦ ମୂଲିଆଦ୍ଵାରା ଜିନିଷପତ୍ର ବୃହାଇଲେ।
Answer:
ଗୋବିନ୍ଦଃ ସେବକେନ ବସ୍ତୂନି ବାହୟତିସ୍ମ ।

(ଣ) ବଡ଼ଭଉଣୀ ସାନଭାଇକୁ ନିୟମସବୁ ବୁଝାଇଦେବା ଉଚିତ।
Answer:
ଅଗ୍ରଜା ଅନୁଜାୟ ନିୟମାନ୍‌ ବୋଧୟେତ୍‌ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ

୨। ଅଧୋଲିଖ୍‌ତପଦାନି ବ୍ଯବହୃତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତେନ ବାକ୍ଯରଚନଂ କୁରୁତ। (ଅଧାଲିଖତ ପଦଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାର କରି ସଂସ୍କୃତରେ ବାକ୍ଯରଚନା କର।)
ଅଧ୍ଯାପୟତି, ଭୀଷୟତେ, ରଜୟତି, ଦାପୟାମି, ଶ୍ରାବୟସି, ଅଜ୍ଞାପୟତ୍‌, କରନ୍ଦୟେତ୍‌, ଜାଗରୟତି, ଘାତୟତୁ, ଅରୋଦୟତ୍‌ ।
Answer:
ଅଧ୍ଯାପୟତି = ଅଧ୍ୟାପୟତି ଅଧ୍ୟାପକଃ ।
ଭୀଷୟତେ = ସର୍ପଃ ଜନାନ୍‌ ଭୀଷୟତେ ।
ରଜୟତି    = ରାଜା ବନେ ମୃଗାନ୍‌ ରଜୟତି ।
ଦାପୟାମି  = ଅହଂ ତୁଭ୍ୟଂ ଧନଂ ଦାପୟାମି ।
ଶ୍ରାବୟସି   = ତ୍ବଂ କିଂ ଶ୍ରାବୟସି ।
ଅଜ୍ଞାପୟତ୍‌ = ପ୍ରଧାନ ଶିକ୍ଷାକଃ ମାମ୍‌ ଅଜ୍ଞାପୟତ୍‌ ।
କ୍ରନ୍ଦୟେତ୍‌  = ସଃ ଶିଶୁଂ କନ୍ଦ୍ରୟେତ୍‌ ।
ଜାଗରୟତି = ମାତା ପୁତ୍ରଂ ଜାଗରୟତି ।
ଘାତୟତୁ    = ବ୍ୟାଧଃ ମୃଗାନ୍‌ ନ ଘାତୟତୁ ।
ଅରୋଦୟତ୍‌ = ଅସୌ ମାମ୍‌ ଅରୋଦୟତ୍‌ ।

୩। ସ୍ତମ୍ଭମେଳନଂ କୁରୁ। (ସ୍ତମ୍ଭମେଳନ କର ।)

‘କ’ ସୃମୃଃ ‘ଖ’ ସୃମୃଃ
ଗୃହ୍ମନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟ ଘ୍ରାପୟନ୍ତି
ଲଭମାନଂ ପ୍ରେରୟମି ଅଦର୍ଶୟତ୍‌
ରୁଦନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟସି ଗାପୟତୁ
ସ୍ନାନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟେତ୍‌ ଗ୍ରାହୟ
ପଶ୍ୟନ୍ତଂ ପ୍ରୈରୟତ୍‌ ରମୟିଷ୍ୟାମି
କୁର୍ବନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟିଷ୍ୟନ୍ତି ଲମ୍ଭୟାମି
ଗାୟନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟତୁ ଚାରୟସି
ଚରନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟସି ରୋଦୟସି
ରମନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟିଷ୍ୟାମି ସ୍ନାପୟେତ୍‌
ଜିଘ୍ରନ୍ତ ପ୍ରେରୟନ୍ତି କାରୟିଷ୍ୟନ୍ତି

Answer:

‘କ’ ସୃମୃଃ ‘ଖ’ ସୃମୃଃ
ଗୃହ୍ମନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟ ଗ୍ରାହୟ
ଲଭମାନଂ ପ୍ରେରୟମି ଲମ୍ଭୟାମି
ରୁଦନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟସି ରୋଦୟସି
ସ୍ନାନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟେତ୍‌ ସ୍ନାପୟେତ୍‌
ପଶ୍ୟନ୍ତଂ ପ୍ରୈରୟତ୍‌ ଅଦର୍ଶୟତ୍‌
କୁର୍ବନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟିଷ୍ୟନ୍ତି କାରୟିଷ୍ୟନ୍ତି
ଗାୟନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟତୁ ଗାପୟତୁ
ଚରନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟସି ଚାରୟସି
ରମନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟିଷ୍ୟାମି ରମୟିଷ୍ୟାମି
ଜିଘ୍ରନ୍ତ ପ୍ରେରୟନ୍ତି ଘ୍ରାପୟନ୍ତି

୪। ସଂଶୋଧନଂ କୁରୁତ। (ସଂଶୋଧନ କର ।)
(କ) ରଜକଃ ବସ୍ତ୍ରାଣି ରଞ୍ଜୟତି ।
Answer:
ରଜକଃ ବସ୍ତ୍ରାଣି ରଞ୍ଜୟତି ।

(ଖ) ବୀରଃ ଖଡ୍ଗେନ ଶତ୍ରୁନ୍‌ ଭାୟୟତି ।
Answer:
ବୀରଃ ଖଡ୍ଗନ ଶତ୍ରୁନ୍ ଭାୟୟତି।

(ଗ) ଗୁରୁଃ ଶିଷ୍ୟାନ୍‌ ବ୍ୟାକରଣମ୍‌ ଅଧ୍ଯାପୟତି ।
Answer:
ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟାନ୍ ବ୍ୟାକରଣମ୍ ଅଧ୍ୟାପୟତି ।

(ଘ) ନେତା ହସ୍ତଂ ଚଳୟତି ।
Answer:
ନେତା ହସ୍ତୀ ଚଳୟତି।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ

(ଙ) ତ୍ବଂ କେନ ଖାତିକାମ୍‌ ଅକ୍ରାପୟଃ ।
Answer:
ଙ କେନ ଖାତିକାମ୍ ଅକ୍ରାପୟଃ ।

(ଚ) ଶିଶ୍ୁଃ ସଂଖ୍ୟାଃ ଗଣୟ ।
Answer:
ଶିଶ୍ୁଃ ସଂଖ୍ୟାଃ ଗଣୟତୁ ।

(ଛ) ଗୃହସ୍ପଃ ଶ୍ରମିକୈଃ କାଷ୍ଠାନି ଛେଦୟତି ।
Answer:
ଗୃହସ୍ଥ ଶ୍ରମିକଃ କାଷ୍ଠାନି ଛେଦୟତି।

(ଜ) ତ୍ବଂ ମାଂ କଥଂ ହାସୟସି ?
Answer:
ବଂ ମାଂ କଣଂ ହାସୟସି ?

(ଝ) ଗାୟକଃ ଛାତ୍ର ଗାପୟତୁ ।
Answer:
ଗାୟକଃ ଛାତ୍ରେଣ ଗାପୟତୁ ।

(ଞ) ଜନାଃ ମାର୍ଗେ ଦୁର୍ଘଟନାଂ ଘଟୟନ୍ତି ।
Answer:
ଜନଃ ମାର୍ଗେ ଦୁର୍ଘଟନାଂ ଘଟୟନ୍ତି।

୫। ଣିଜନ୍ତରୂପାଣି ଲିଖତ। (ଣିଜନ୍ତରୂପ ଲେଖ)।
ଯଥା – ପଠତି = ପାଠୟତି
Answer:
ଜାୟନ୍ତେ, ଲଭତେ, ଶେରତେ), ଗୃହାାତି, ଅହନ୍‌, ପତ ତୂ, ପୂଜ୍ରାମଃ, ଜୟନ୍ତି, ଜାନାସି, ପଠେୟୁଃ ଜନୟନ୍ତି, ଲମ୍ଭୟତି, ଶାୟୟନ୍ତି, ଗ୍ରାହୟତି, ଅଘାତୟତ୍‌, ପାତୟତୁ, ପ୍ରଚ୍ଛୟାମଃ, ଜାୟୟତି, ଜ୍ଞାପୟସି, ପାଠୟେୟଃୁ ।

୬। ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେଣ ଣିଜନ୍ତରୂପାଣି ଲିଖତ। (ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଣିଜନ୍ତ ରୂପ ଲେଖ।) ।
କୃ – ବିଧୂଲିଙ୍ରି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷୈକବଚନେ।
Answer:
କାରୟେୟମ୍‌

ସ୍ପଟ – ଲୋଟି ମଧ୍ଯମପୂରୂଷ ବହୁବଚନେ।
Answer:
ସ୍ଥାପୟତ

କ୍ରୀ – ଲଢି ପ୍ରଥମପୂରୂଷ ବହୁବଚନେ।
Answer:
ଆକ୍ରାପୟନ୍‌

ଗୈ – ଲଟି ପ୍ରଥମପୁରୂଷ ବହୁବଚନେ ।
Answer:
ଗାପୟନ୍ତି

ଗ୍ରହ୍‌ – ଲୃଟି ଉତ୍ତମପୁରୂଷ ଦ୍ବିବଚନେ
Answer:
ଗ୍ରାହୟିଷ୍ୟାବଃ

ଛିଦ୍‌ – ଲୂଟି ଉତ୍ତମପୁରୁଷୈକବଚନେ।
Answer:
ଛେଦୟିଷ୍ୟତି

ଭୂଜ୍‌ – ଲୋଟି ପ୍ରଥମପୁରୁଷ ବହୁବଚନ ।
Answer:
ଭୋଜୟନ୍ତି।

୭ । ଅର୍ଥଭେଦଂ କୁରୁତ। (ଅର୍ଥଭେଦ କର।)
ରଜୟତି – ରଞ୍ଜୟତି, ଭୀଷୟତେ – ଭାୟୟତି, ନିଶମୟତି – ନିଶାମୟତ, ସାଧୟତି – ସେଧୟତେ, ଚଳୟତି – ଚ଼ାଳୟତ ।
Answer:
ରଜୟତି – ଶିକାର କରୁଛି ।
ରଞ୍ଜୟତି – ରଙ୍ଗାଉଛି ।
ଭୀଷୟତେ – ନିଜେ ଭୟର କାରଣ ।
ଭାୟୟତି – ଅନ୍ୟଦ୍ଵାରା ଡରାଉଛି ।
ନିଶମୟତି – ଶୁଣୁଛି ।
ନିଶାମୟତି – ଦେଖୁଛି
ସାଧୟତି – ଇହଲୋକ ପାଇଁ ।
ସେଧୟତେ – ପରଲୋକ ପାଇଁ ସାଧନ କରୁଛି ।
ଚଳୟତି – ହଲାଉଛି ।
ଚ଼ାଳୟତି – ଚଳାଉଛି

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 5 ଣିଜନ୍ତ

୮। ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯାତ୍‌ ଶୁଦ୍ଧମ୍‌ ଉତ୍ତରଂ ନିରୂପୟତ। ବନ୍ଧନୀମଧ୍ଯରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଉତ୍ତର ନିରୂପଣ କର।)
ଦଦତଂ ପ୍ରେରୟତି – (ଦଦୟତି, ଦାନୟତି, ଦାପୟତି)
Answer:
ଦାପୟତି

ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟ – (ଗଚ୍ଛୟ, ଗାମୟ, ଗମୟ)
Answer:
ଗମୟ

କୁର୍ବନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟସି – (କରୋଷି, କାରୟସି, କର୍ରୟସି)
Answer:
କାରୟସି

କ୍ରୀଣନ୍ତଂ ପ୍ରୈରୟତ୍‌ – (ଅକ୍ରାପୟତ୍‌, କ୍ରାପୟତି, କ୍ରେତୟତି)
Answer:
ଅକ୍ରାପୟତ୍‌

ପଠନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟାମି – (ପଠୟାମି, ପାଠୟାମି, ପାଠାୟମି)
Answer:
ପାଠୟାମି

ପଶ୍ୟନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟେତ୍‌ – (ଦର୍ଶୟତି, ଦର୍ଶୟେତ୍‌, ପଶେୟତ୍‌)
Answer:
ଦର୍ଶୟେତ୍‌

ଶୃଣ୍ଞନ୍ତଂ ପ୍ରେରୟିଷ୍ୟାମି – (ଶ୍ରାବୟାମି, ଶ୍ରାବୟମି, ଶ୍ରାବୟିଷ୍ଯାମି)
Answer:
ଶ୍ରାବୟିଷ୍ଯାମି

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha 10 Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ

ଅଡୁବାଦଳିୟଥାବଳୀ
୧ । ପ୍ରଥମେ ବାକ୍ୟକୁ ପଢ଼ି କର୍ତା, କ୍ରିୟା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭକ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନିବା ଦରକାର।
୨ । ପୁରୁଷ ବଚନ ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟାପଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ ।
୩ । ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ଲିଙ୍ଗ ବିଭକ୍ତି ବଚନ ଅନୁସାରେ ବିଶେଷଣ ପଦ ବ୍ୟବହାର କରିବ ।
୪ । ବାକ୍ୟରେ କେଉଁ ଶବ୍ଦ ବା ଧାତୁ ଯୋଗେ କେଉଁଠାରେ କେଉଁ ବିଭକ୍ତି ହୁଏ ସ୍ଥିର ରହିବ ।
(ଯଥା- ବିନା, ପତି, ଅନୁଯୋଗେ ୨ୟା; ଦାନ, ଧାର ଯୋଗେ ୪ର୍ଥୀ)
୫ । ଯୁଷ୍ମଦ୍‌, ଅସ୍କଦ୍‌ ଶବ୍ଦର, ୨ୟା, ୪ର୍ଥୀ ଓ ୬ଷ୍ଠ ବିଭଳ୍ତିରେ ବିକଳ୍ପ ରୂପ ବାକ୍ୟରେ ଆରମ୍ଭରେ ଏବଂ ସମ୍ବୋଧନ ପଦ ପରେ ରହେ ନାହିଁ ।
(ଯଥା – ତ୍ସ, ବାମ୍‌, ବଃ, ତେ, ମା, ନୌ, ନଃ, ମେ)
୬ । ପାତ୍ର, ସ୍ଫରାନ/ ପ୍ରମାଣ, ଭାଜନ, ଭୂଷଣ, ନିଦାନ, କାରଣ, ଆସ୍ନଦ ପ୍ରଭୂତି ଶବ୍ଦ ବିଶେଷଣ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ମଧ୍ଯ ସେମାନଙ୍କର ଲିଙ୍ଗରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତନ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏସବୁ ଅଜହଲ୍ଲିଙ୍ଗ। ନଫୁଂସକ ଏକବଚନ ରୂପେ ଏମାନଙ୍କର ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ ।
୭ । ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପ୍ରଚଳିତ ସରଳ ସାଧୁଶବ୍ଦ ( ତତ୍‌ସମଶବ୍ଦ) କୁ ସଂସ୍କୃତ ଅନୁବାଦରେ ଅଗ୍ରାଧ୍କାର ଦେବା ଉଚିତ ।
ଅପ୍ରଚଳିତ, କଷ୍ଟ, ଦୁର୍ବୋଷ ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ ଯଥ!ସମାବ କମ୍‌ ହେବା ଦରକାର ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ

ସଂସ୍କୃତାନୁବାଦ ଅଭ୍ୟାସ
୧ । ପିଲାମାନେ ସତ କୁହନ୍ତି ।
Answer:
ବାଳକାଃ ସତା ବଦନ୍ତି

୨ । ସେଠାରେ ବହୁତ ଫୁଲଗଛ ଅଛି ।
Answer:
ତତ୍ର ବହବଃ ପୁଷ୍ପବୃକ୍ଷାଃ ସନ୍ତି ।

୩ । ମୁନିମାନେ ଆଶ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି ।
Answer:
ମୁନୟଃ ଆଶ୍ରମେ ସନ୍ତି ।

୪ । ହରିର ସାନ ଭାଇ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଢ଼ୁଛି ।
Answer:
ହରେଃ ଅନୁଜଃ ଦଶମବର୍ଗେ ପଠତି ।

୫ । ମୃଗଗୁଡ଼ିକ ଏଣେତେଣେ ବୁଲୁଛନ୍ତି।
Answer:
ମୃଗାଃ ଇତସ୍ତତଃ ଭ୍ରମନ୍ତି ।

୬ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ ।
Answer:
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦୁଃ ଇତି ଏକଃ ରାଜା ଆସୀତ୍‌ ।

୭ । ଆପଣମାନଙ୍କ ଘର କେଉଁଠି ?
Answer:
ଭବତାଂ ଗୃହଂ କୁତ୍ର ?

୮ । ସ୍କୁଲ ଲାଇବ୍ରେରୀରେ ପିଲାମାନେ ପଢ଼ନ୍ତି ।
Answer:
ବିଦ୍ୟାଳୟସ୍ଯ ପାଠାଗାରେ ବାଳକାଃ ପଠନ୍ତି ।

୯ । ତୁମେ କାଲି କୁଆଡ଼େ ଯିବ ?
Answer:
ତ୍ସଂ ଶ୍ବଃ କୁତ୍ର ଗମିଷ୍ଯସି ?

୧୦ । ମୁଁ କାଲି ଗାଁକୁ ଯାଇଥଲି ।
Answer:
ଅହଂ ହ୍ୟଃ ଗ୍ରାମଂ ଗତବାନ୍‌/ ଗତବତୀ ଅଗଚ୍ଛମ୍‌ ।

୧୧ । କାଲି କାମ ଆଜି କର।
Answer:
ଶ୍ଵଃ କାର୍ଯ୍ୟମ୍‌ ଅଦ୍ୟ କୁରୁ ।

୧୨ । ଝିଅଟି କାହାଣୀ ପଢ଼ୁଛି ।
Answer:
ବାଳିକା ଆଖ୍ୟାନଂ ପଠତି ।

୧୩ । ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକ ମାନେ ଭାତ ଖାଆନ୍ତି ।
Answer:
ଉତକୁଳୀୟାଃ ଓଦନଂ ଖାଦନ୍ତି ।

୧୪ । ନେତାମାନେ ବର୍ଭମାନ ଗାଁକୁ ବୁଲିବେ ।
Answer:
ନେତାରଃ ଅଧୁନା ପ୍ରତିଗ୍ରାମଂ ଭ୍ରମିଷ୍ୟନ୍ତି ।

୧୫ । ମନ୍ଦିର ଚାରିପଟେ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି ।
Answer:
ମନ୍ଦିଗଂ ପରିତଃ ଉଦ୍ୟାନମ୍‌ ଅସ୍ତି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ

୧୬ । ଗାଁ ପାଖରେ ନଦୀ ବହୁଛି ।
Answer:
ଗ୍ରାମଂ ନିକଷା ନଦୀ ବହତି ।

୧୭ । ପିଲାଟି ଶେଯରେ ଶୋଇଛି ।
Answer:
ବାଳକଃ ଶଯ୍ୟାମ୍‌ ଅଧ୍ଶେତେ ।

୧୮ । ଉଲ୍ତମାନେ ସକାଳେ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ମନ୍ଦିର ଯାଆନ୍ତି ।
Answer:
ଭକ୍ତାଃ ପ୍ରାତଃ ସାୟଂ ଚ ମନ୍ଦିରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

୧୯ । ବୁଢ଼ା ଲୋକଟି ଏହି ଘରେ ରହୁଛି ।
Answer:
ବୁଦ୍ଧଃ ଅସ୍ମିନ୍‌ ଗୃହେ ତିଷ୍ଠତି ।

୨୦ । ଗରିବ ଲୋକଟି ଘରେ ଉପବାସରେ ଅଛି ।
Answer:
ଦରିଦ୍ରଃ ଗୃହେ ଉପବସତି ।

୨୧ । ମା’ ପଛରେ ପିଲାମାନେ ଧାଉଁଥୁଲେ ।
Answer:
ମାତରମ୍‌ ଅନୁ ଶିଶବଃ ଧାବନ୍ତି ସ୍ମ ।

୨୨ । ଗଛର ତଳକୁ ତଳ ଫୁଲଗୁଡ଼ିଏ ଫୁଟିଛି ।
Answer:
ବୃକ୍ଷମ୍‌ ଅଧୋ୍ଷଃ ପୁଷ୍ପାଣି ବିକସନ୍ତି ।

୨୩ । ଗାଁର ସବୁଆଡ଼େ ଅଶାନ୍ତି ଦେଖାଦେଇଛି ।
Answer:
ଗ୍ରାମଂ ସର୍ବତଃ ଅଶାନ୍ତିଃ ଦୃଶ୍ୟତେ ।

୨୪ । ନିଜ ଦେଶରେ ରାଜା ପୂଜା ପାଏ ।
Answer:
ସଦେଶେ ପୂଜ୍ୟତେ ରାଜା ।

୨୫ । ବିଦ୍ଵାନ୍‌ ସବୁଠି ପୂଜା ପାଏ ।
Answer:
ବିଦ୍ବାନ୍‌ ସର୍ବତ୍ର ପୂଜ୍ୟତେ ।

୨୬ । ଦେଶର ସବୁଆଡ଼େ ବର୍ତମାନ ବର୍ଷା ନାହିଁ ।
Answer:
ଦେଶଂ ସର୍ବତଃ ଅଧୁନା ବୃଷ୍ଟିଃ ନାସ୍ତି ।

୨୭ । ମୋ ପଛରେ ତୁମେ ଆସ ।
Answer:
ମାମ୍‌ ଅନୁ ତ୍ଵମ୍‌ ଆଗଚ୍ଛ ।

୨୮ । ରୋଗୀଟି ବିଛଣାରେ ଶୋଇଛି ।
Answer:
ରୋଗୀ / ଆତୁରଃ / ରୁଗ୍ଣଃ କଟେ ଶେତେ ।

୨୯ । ମୁଁ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ସେଠାକୁ ଯାଇଥୁଲି ।
Answer:
ଅହଂ ସାୟଂ କାଳେ ତତ୍ର ଗତବାନ୍‌ / ଗତବତୀ / ଗଢ୍ଛାମି ସ୍ମ ।

୩୦ । ଗୁରୂନିନ୍ଦକକୁ ଧକ୍‌ ।
Answer:
ଗୁରୁନିନ୍ଦକଂ ଧୂକ୍‌ ।

୩୧ । ଆମେ ଏ ବର୍ଷ ପୁରୀ ଯିବୁ ।
Answer:
ବୟମ୍‌ ଏଷମଃ ପୁରୀଂ ଗମିଷ୍ଯାମଃ ।

୩୨ । ତୁମେ କାଲି କୁଆଡ଼େ ଯାଇଥୁଲ ?
Answer:
ତ୍ବଂ ହ୍ଯଃ କୁତ୍ର ଅଗଚ୍ଛଃ ଗତବାନ୍‌ ?

୩୩ । ଖେଳ ପଡ଼ିଆ ମଝିରେ ସେମାନେ ଖେଳୁଥଲେ ।
Answer:
କ୍ରୀଡ଼ାଙ୍ଗନମ୍‌ ଅନ୍ତରା ତେ କ୍ରୀଡ଼ନ୍ତି ସ୍ମ ।

୩୪ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଗଛରୁ ଝଡ଼ୁଛି ।
Answer:
ପତ୍ରାଣି ବୃକ୍ଷାତ୍‌ ପତନ୍ତି ।

୩୫ । ପରିବେଶ ହିଁ ଜୀବନ ।
Answer:
ପରିବେଶୋ ହି ଜୀବନମ୍‌ ।

୩୬ । ବୃକ୍ଷ ଆମର ବନ୍ଧୁ ।
Answer:
ବୃକ୍ଷଃ ଅସ୍ନାକଂ ବନ୍ଧୁଃ ।

୩୭ । ଏବେ ମୋ ବାପା ଦିଲ୍ଲୀରେ ରହୁଛନ୍ତି ।
Answer:
ଅଧୁନା ମମ ପିତା ଦିଲ୍ଲ୍ୟାଂ ତିଷ୍ଠତି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ

୩୮ । ଘୋଡ଼ାଟି ଜୋର୍‌ରେ ଧାଉଁଛି।
Answer:
ଅଶ୍ଵଃ ତୁରଙ୍ଗୁଃ/ ହୟଃ ବେଗେନ ଧାବତି ।

୩୯ । ହାତୀ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲେ ।
Answer:
ଗଜଃ ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦଂ ଗଚତି ।

୪୦ । ସେମାନେ ମାସେ ହେଲା ଭାଗବତ ପଢ଼ୁଛନ୍ତି ।
Answer:
ତେ ମାସଂ ଭାଗବତଂ ପଠନ୍ତି ।

୪୧ । ବୁଢ଼ା ବାପାଙ୍କ ସହିତ ନାତିମାନେ ଗାଁକୁ ଯିବେ ।
Answer:
ପିତାମହେନ ସାକଂ ନପ୍ତାରଃ ଗ୍ରାମଂ ଗମିଷ୍ୟନ୍ତି ।

୪୨ । ଅଜାଙ୍କ ସହ ମୁଁ ଢେଙ୍କାନାଳ ଯାଇଥୁଲି ।
Answer:
ମାତାମହେନ ସାକମ୍‌ ଅହଂ ଢ଼େଙ୍କାନାଳମ୍‌ ଅଗଚ୍ଛମ୍‌ ।

୪୩ । ମୋ ବଡ଼ବାପା କଟକରେ ରହୁଛନ୍ତି ।
Answer:
ମମ ଜ୍ୟେଷଠତାତଃ କଟକେ ତିଷ୍ଠତି ।

୪୪ । ମୋ କକା ଗାଁ ସ୍କୁଲରେ ଶିକ୍ଷକ ଅଛନ୍ତି ।
Answer:
ମମ ପିତୃବ୍ୟଃ/ ଖୁଲ୍ତାତଃ ଗ୍ରାମବିଦ୍ୟାଳୟେ ଶିକ୍ଷକଃ ଅନ୍ତି ।

୪୫ । ତୁମ ମାମୁ ଏବେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ?
Answer:
ତବ-ମାତୁଳଃ ଅଧୁନା କୁତ୍ର ଅସ୍ତି ?

୪୬ । ଶିବଦତ୍ତର ସାନ ଭଉଣୀ ନନ୍ଦନକାନରେ ବୁଲୁଛି ।
Answer:
ଶିବଦତ୍ତସ୍ଯ ଅନୁଜା ନନ୍ଦନକାନନେ ଭ୍ରମତି ।

୪୭ । ତାଂର ବଡ଼ ଭଉଣୀ ଆଜି ଏଠାକୁ ଆସିପାରେ ।
Answer:
ତସ୍ୟ ଅଗ୍ରଜା ଅଦ୍ୟ ଅତ୍ର ଆଗଚ୍ଛେତ୍‌ ।

୪୮ । ଆଖୁର ପ୍ରକୃତି ମିଠା ।
Answer:
ଇକ୍ଷୁଃ/ ଇକ୍ଷୁକାଣ୍ଡଃ ପ୍ରକୃତ୍ୟା ମଧୁରଃ ।

୪୯ । ବନବାସୀମାନେ ସଭାବରେ ସରଳ ।
Answer:
ବନବାସିନଃ ସଭାବେନ ସରଳାଃ ।

୫୦ । ମୋ ମା” ଦେବତା ଅଟେ ।
Answer:
ମମ ମାତା ଦେବତା ଭବତି।

୫୧ । ସେ ଆମକୁ ଖାଇବାକୁ ଦିଏ ।
Answer:
ସା ଅସ୍ମଭ୍ୟଂ ଖାଦ୍ୟଂ ଦଦାତି ।

୫୨ । ସେ ଜାତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଟେ ।
Answer:
ସଃ ଜାତ୍ୟା ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଭବତି ।

୫୩ । ଲୋକଟିର ନାମ ଦେବୀପ୍ରସନ୍ନ ଅଟେ ।
Answer:
ଜନଃ ନାମ୍ନା ଦେବୀପ୍ରସନ୍ନ ଭବତି ।

୫୪ । ମୁଁ ଗୋତ୍ରରେ ଭରଦ୍ଵାଜ ।
Answer:
ଅହଂ ଗୋତ୍ରେଣ ଭରଦ୍ଧାଜଃ ।

୫୫ । ସେମାନେ ଯତ୍ନରେ ଲେଖୁବା ଉଚିତ ।
Answer:
ତେ ଯତ୍ନେନ ଲିଖେୟୁଃ ।

୫୬ । ପାଞ୍ଚ ଟଙ୍କାରେ କଲମଟି କିଣିଲି ।
Answer:
ପଞ୍ଚଭିଃ ମୁଦ୍ରାଭିଃ କଲମଂ କ୍ରୀତବାନ୍‌ ।

୫୭ । ତୁମେ ଦଶଟଙ୍କାରେ ଖଣ୍ଡିଏ ବହି ଆଣ ।
Answer:
ତଂ ଦଶଭିଃ ମୁଦ୍ରାଭିଃ ପୁସ୍ତକମ୍‌ ଆନୟ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ

୫୮ । ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ସଭାବରେ ଦୟାଳୁ ।
Answer:
ର୍ରାମବାସିନଃ ସଭାବେନ ଦୟାଳବଃ ।

୫୯ । ମୂର୍ଖର ପାଠ କ’ ଣ ଦରକାର ।
Answer:
ମୂର୍ଖସ୍ଯ ପାଠେନ କିମ୍‌/ କଃ ଅର୍ଥଃ ?

୬୦ । ଧନୀ ଲୋକର ଟଙ୍କା କ’ଣ ଦରକାର ?
Answer:
ଧନିକସ୍ଯ ଧନେନ/ ରୂପ୍ଯକେଣ କିମ୍‌ ?

୬୧ । ଲୋକଟି ଶୀତରେ ଥରୁଥ୍ଲା ।
Answer:
ଜନଃ ଶୀତାତ୍‌/ ଶୀତେନ କମ୍ତେ ସ୍ପ ।

୬୨ । ପିଲାଟି ଶୀତରେ ଥରୁଛି ।
Answer:
ବାଳକଃ ଶୀତେନ/ ଶୀତାତ୍‌ କମ୍ପତେ ।

୬୩ । ଆଭ୍‌ ମାସକରେ ଭାଗବତ ପଢ଼ିଲେ ।
Answer:
ମାତାମହୀ ମାସେନ ଭାଗବତମ୍‌ ଅପଠତ୍‌ ।

୬୪ । ଏହିବାଟେ ସେମାନେ ଯାଆନ୍ତି ।
Answer:
ଅନେନ ମାର୍ଗେଣ ତେ ଗହନ ।

୬୫ । ମୁଁ ଜାତୀୟତାରେ ଭାରତୀୟ ।
Answer:
ଅହଂ ଜାତ୍ୟା ଭାରତୀୟଃ ।

୬୬ । ମୋ ମାମୁ ଏବେ ଆସିଥୁଲେ ।
Answer:
ମମ ମାତୁଳଃ ଅଧୁନା ଆଗଛୁଛତ୍‌ ।

୬୭ । ତୁମେ କେଉଁବାଟେ ଯାଉଛ ।
Answer:
ତଂ କେନ ମାର୍ଗେଣ ଗଚ୍ଛସି ?

୬୮ । ସେହିବାଟେ ଆପଣ ଯାଆନ୍ତୁ ।
Answer:
ତେନ ମାର୍ଗେଣ ଭବାନ୍‌ ଗଢ୍ଛତୁ ।

୬୯ । ଗରିବ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଥାଏ ।
Answer:
ଦରିଦ୍ରଃ ଦୁଃଖେନ ତିଷ୍ଠତି ।

୭୦ । ମୁଁ ସମୁଖରେ ଅଛି ।
Answer:
ଅହଂ ସୁଖେନ/ ସୁଖମ ଅସ୍ଥି ।

୭୧ । ପିଲାମାନେ କ୍ରମରେ ଯାଆନ୍ତି ।
Answer:
ବାଳକାଃ କ୍ରମେଣ ଗଛନ୍ତି ।

୭୨ । ପିମ୍ପୁଡ଼ିମାନେ ଧାଡ଼ିରେ ଯାଆନ୍ତି ।
Answer:
ପିପୀଲିକାଃ ଫକ୍ତ୍ଯା/ ପଙ୍କ୍ତ୍ୟଯା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

୭୩ । ମୁଁ ହାତରେ ଖାଏ ।
Answer:
ଅହଂ ହସ୍ତେନ ଖାଦାମି ।

୭୪ । ବଡ଼ ଭାଇ ସାଙ୍ଗରେ ସାନଭାଇ ପାଠ ପଢ଼େ ।
Answer:
ଅଗ୍ରଜେନ ସହ ଅନୁଜଃ ପାଠଂ ପଠତି ।

୭୫ । ବର୍ଷକରେ ମାମୁ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି ।
Answer:
ବର୍ଷେଣ ମାତୁଳଃ ଅତ୍ର ଆଗଚ୍ଛତି ।

୭୬ । ତୁମେ କଂଣ ଜାଣିଛ ?
Answer:
ତ୍ବଂ କିଂ ଜାନାସି ?

୭୭ । ଘରେ ଚାଭଳ ନାହିଁ ।
Answer:
ଗୃହେ ତଣୁଳଃ ନାସ୍ତି ।

୭୮ । ବାପା ଘରେ ନାହାଁନ୍ତି ।
Answer:
ପିତା ଗୃହେ ନାସ୍ତି ।

୭୯ । ଗଣେଶ ଶିବଙ୍କ ପୁଅ ।
Answer:
ଗଣେଶଃ ଶିବସ୍ ପୁତ୍ଃ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ

୮୦ । ମା” ମୋ ଉପରେ ରାଗିଛନ୍ତି ।
Answer:
ମାତା ମହାଂ କରୁଧ୍ପତି ।

୮୧ । ମୋ ବାପା ସଭାବରେ ସରଳ ।
Answer:
ମମ ପିତା ସଭାବେନ ସରଳଃ ।

୮୨ । ପ୍ରଧାନଶିକ୍ଷକ ତୁମକୁ ପୂରସ୍କାର ଦେବେ ।
Answer:
ପ୍ରଧାନଶିକ୍ଷକଃ ତୁଭ୍ୟଂ ପୁରସ୍କାରଂ ଦାସ୍ୟତି ।

୮୩ । ଭିକାରିକୁ ସମସ୍ତେ ଭିକ ଦିଅନ୍ତି ।
Answer:
ଭିକ୍ଷୁକାୟ ସର୍ବେ ଭିକ୍ଷାଂ ଦଦତି ।

୮୪ । ଶିକ୍ଷକ ମୋତେ ପୁରସ୍କାର ଦେବେ ।
Answer:
ଶିକ୍ଷକଃ ମହ୍ଯଂ ପୁରସ୍କାରଂ ଦାସ୍ୟତି ।

୮୫ । ଛୋଟପିଲାକଥା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ ।
Answer:
ଶିଶୁବାକ୍ଯଂ ସର୍ବେଭ୍ୟଃ ରୋଚତେ ।

୮୬ । ବାପା ଯାହା କୁହନ୍ତି ତାହା କରନ୍ତି ।
Answer:
ପିତା ଯତ୍‌ ବଦତି ତତ୍‌ କରୋତି ।

୮୭ । ତୁମେ କାହାଠାରୁ ଧାର କରିଛ ?
Answer:
ତ୍ବଂ କସ୍ମୈ ଧାରୟସି ?

୮୮ । ମୁଁ କାହାରିଠାରୁ ଧାର କରୁ ନାହିଁ ।
Answer:
ଅହଂ କସ୍ପୈ ନ ଧାରୟାମି ।

୮୯ । ସେ ମୋଠାରୁ ଧାର କରିଛି ।
Answer:
ସଃ ମହ୍ଯଂ ଧାରୟତି ।

୯୦ । ଗୋବିନ୍ଦ ମୋତେ ଭର୍ଷ୍ୟା କରେ ।
Answer:
ଗୋବିନ୍ଦଃ ମହ୍ୟମ୍‌ ଭର୍ଷ୍ଯତି ।

୯୧ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଭର୍ଷା କରୁନାହିଁ ।
Answer:
ଅହଂ ତୁଭ” ନ ଭର୍ଷ୍ଯାମି ।

୯୨ । ସେମାନଙ୍କୁ ଦହି ଭଲ ଲାଗେ ।
Answer:
ତେଭ୍ଯଃ ଦଧୂ ରୋଚତେ ।

୯୩ । କୃଷ୍ଣକଥା ଅତି ମଧୁର ।
Answer:
କୃଷ୍କଥା ନିତରାଂ ମଧୁରା ।

୯୪ । ବସନ୍ତରେ କୋଇଲି ରାବେ ।
Answer:
ବସନ୍ତେ କୋକିଳଃ କୂଜତି ।

୯୫ । ତୁମକୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି ।
Answer:
ଅହଂ ତ୍ବାଂ ନମାମି/ ନମସ୍କରୋମି ।

୯୬ । ମୋତେ ପଇଡ଼ପାଣି ଭଲ ଲାଗେ ।
Answer:
ମହ୍ଯଂ ନାରୀକେଳଜଳଂ ସଦତେ ।

୯୭ । ଲତାରୁ ଫୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣ ।
Answer:
ଲତାୟାଃ ପୁଷାାଣି ଆନୟ ।

୯୮ । ଲତାରେ ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଶୋଭା ପାଉଛି ।
Answer:
ଲତାୟାଂ ପୁଷ୍ପାଣି ଶୋଭନ୍ତେ ।

୯୯ । ଚାରିଜଣ ଝିଅ ସେଠାରେ ଖେଳୁଥ୍ଲେ ।
Answer:
ଚତସ୍ସଃ ବାଳିକାଃ ତତ୍ର ଅଖେଳନ୍‌ ।

୧୦୦ । ଦଶରଥଙ୍କର ତିନି ରାଣୀ ଥୁଲେ ।
Answer:
ଦଶରଥସ୍ୟ ତିସ୍ତଃ ରାଜ୍ଞ୍ୟଃ ଆସନ୍‌ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ

୧୦୧ । ତାଙ୍କର ଚାରି ପୁଅ ଥୂଲେ ।
Answer:
ତସ୍ୟ ଚତ୍ଵାରଃ ପୁତ୍ରାଃ ଆସନ୍‌ ।

୧୦୨ । ସେ ମୋତେ କାହିଁକି ଡରୁଛି ।
Answer:
ସଃ ମତ୍‌ କଥଂ ବିଭେତି ?

୧୦୩ । ତୁମେ ମୋତେ ଡରୁଛ କି ?
Answer:
ତ୍ବଂ ମତ୍‌ ବିଭେଷି କିମ୍‌ ?

୧୦୪ । ମୁଁ ତୁମୁକ ଡରୁ ନାହିଁ ।
Answer:
ଅହଂ ତ୍ଵତ୍‌ ନ ବିଭେମି ।

୧୦୫ । ସେମାନେ ବାଘକୁ ଡରନ୍ତି ।
Answer:
ତେ ବ୍ୟାଘ୍ରାତ୍‌ ବିଭ୍ୟତି ।

୧୦୬ । ମାଆକୁ କୃଷ୍ଣ ଲୁଚନ୍ତି ।
Answer:
ମାତୁଃ ନିଲୀୟତେ କୃଷ୍ଃ ।

୧୦୭ । ପିଲାଟି ତୁମକୁ ଲୁଚୁଛି ।
Answer:
ଶିଶୁଃ ତ୍ଵତ୍‌ ନିଲୀୟତେ ।

୧୦୮ । ତୂମେ ମୋତେ କାହିଁକି ଲୁଚୁଛ ?
Answer:
ତ୍ଵଂ ମତ୍‌ କଥଂ ନିଲୀୟସେ ?

୧୦୯ । ଗାଁ ବାହାରେ ମଶାଣି ଅଛି ।
Answer:
ଗ୍ରାମାତ୍‌ ବହିଃ ଶ୍ମଶାନମ୍‌ ଅସ୍ତି ।

୧୧୦ । ସ୍କୁଲ ବାହାରେ ପଡ଼ିଆ ଅଛି ।
Answer:
ବିଦ୍ୟାଳୟାତ୍‌ ବହିଃ ପ୍ରାନ୍ତରମ୍‌ ଅସ୍ତି ।

୧୧୧ । ସେମାନେ କାହାରିକୁ ଡରୁନାହାନ୍ତି ।
Answer:
ତେ କସ୍ମାତ୍‌ ନ ବିଭ୍ୟତି ।

୧୧୨ । ମୋତେ ସେମାନେ ଘୃଣା କରୁଛନ୍ତି ।
Answer:
ତେ ମତ୍‌ ଜୁଗୁପ୍‌ସନ୍ତେ ।

୧୧୩ । ତୂମେ କାହାକୁ ଘୃଣା କରୁଛ ?
Answer:
ତ୍ବଂ କସ୍ମାତ୍‌ ଜୁଗୁପ୍ସସେ ?

୧୧୪ । ପିଲାମାନେ ଖେଳରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେଉ ନାହାଁନ୍ତି ।
Answer:
ବାଳାଃ କ୍ରୀଡ଼ନାତ୍‌ ନ ବିରମନ୍ତି ।

୧୧୫ । ପଢ଼ିବା ପରେ ଭୋଜନ କର ।
Answer:
ପଠନାତ୍‌ ପରଂ ଭୋଜନ କୁରୁ ।

୧୧୬ । ମୁଁ ପିଲାଦିନୁ ଆମିଷ ଖାଏ ନାହିଁ ।
Answer:
ବାଲ୍ଯାତ୍‌ ଅହଂ ନିରାମିଷାଶୀ ।

୧୧୭ । ଆଜିଠାରୁ ସତ କୁହ ।
Answer:
ଅଦ୍ୟ ଆରଭ୍ୟ ସତ୍ୟଂ ବଦ ।

୧୧୮ । କାଲି ଠାରୁ ଏଠାରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ହେବ ।
Answer:
ଶ୍ବଃ ଆରଭ୍ୟ ଅତ୍ର ପ୍ରଶିକ୍ଷଣଂ ଭବିଷ୍ୟତି ।

୧୧୯ । ଦେଶର ଉତ୍ତର ପଟେ କଂଣ ଅଛି ?
Answer:
ଦେଶସ୍ଯ ଉତ୍ତରେଣ କିମ୍‌ ଅସ୍ତି ?

୧୨୦ । ଗାଁର ଦକ୍ଷିଣ ପଟେ ମନ୍ଦିର ଅଛି ।
Answer:
ଗ୍ରାମସ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାତ୍‌ ମନ୍ଦିରମ୍‌ ଅସ୍ତି ।

୧୨୧ । ଘର ବାହାରେ ପିଲାମାନେ ଖେଳିବେ ।
Answer:
ଗୃହାତ୍‌ ବହିଃ ବାଳକାଃ କ୍ରୀଡ଼ିଷ୍ୟନ୍ତି ।

୧୨୨ । ଗାଁ ପାଖରେ ସ୍କୁଲ ଅଛି ।
Answer:
ଗ୍ରାମାତ୍‌ ଆରାତ୍‌ ବିଦ୍ୟାଳୟଃ ଅସ୍ତି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ

୧୨୩ । ଲୋକଟି ବିପଦରୁ ମୁକୁଳିଲା ।
Answer:
ଜନଃ ବିପଦଃ ମୁକ୍ତଃ ।

୧୨୪ । କିଏ ସ୍କୁଲ ଯିବ ଆସୁ ।
Answer:
କଃ ବିଦ୍ୟାଳୟଂ ଗମିଷ୍ୟତି ଆଗଚ୍ଛତୁ ।

୧୨୫ । ସେ ତୁମେ ଓ ମୁଁ ନାଟକ ଦେଖୁବା ।
Answer:
ସଃ ତ୍ଵମ୍‌ ଅହଂ ଚ ନାଟକଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ୟାମଃ ।

୧୨୬ । ତୁମ ବିନା ଦୁଃଖରୁ କିଏ ରକ୍ଷା କରିବ ?
Answer:
ତ୍ବାଂ ବିନା ଦୁଃଖାତ୍‌ କଃ ରକ୍ଷିଷ୍ୟତି ?

୧୨୭ । ଦିନକୁ ତିନିଥର ଆମେ ଖାଉ ।
Answer:
ଦିବସସ୍ୟ ତ୍ରିଃ ବୟଂ ଖାଦାମଃ ।

୧୨୮ । ଦିନକୁ ଦୂଇଥର ବାପା ମନ୍ଦିର ଯାଆନ୍ତି ।
Answer:
ଦିବସସ୍ୟ ଦ୍ବିଃ ପିତା ମନ୍ଦିରଂ ଯାତି ।

୧୨୯ । ମାସକୁ ସାତଥର ମାନସ ଏଠାକୁଆସେ ।
Answer:
ମାନସଃ ମାସସ୍ୟ ସପ୍ତକୃତ୍ବଃ ଅତ୍ର ଆଗଚ୍ଛତି ।

୧୩୦ । ଶିକ୍ଷକ ମାସକୁ ତିନିଥର ଗାଁକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
Answer:
ଶିକ୍ଷକଃ ମାସସ୍ୟ ତ୍ରିଃ ଗ୍ରାମ ଗଚଛତି ।

୧୩୧ । ପ୍ରଭୁଦତ୍ତ ମାଂକୁ ମନେ ପକାଉଛି ।
Answer:
ପ୍ରଭୁଦ୍ଃ ମାତୁଃ ସ୍ମରତି ।

୧୩୨ । ଆପଣମାନେ ଦୟା କରି ସଭାସ୍ମଳକୁ ଆସନ୍ତୁ ।
Answer:
ଭବନ୍ତଃ କୃପୟା ସଭାସ୍ଥ୍ଳମ୍‌ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ।

୧୩୩ । ଛାତ୍ରମାନେ ନମ୍ର ହୁଅନ୍ତୁ ।
Answer:
ଛାତ୍ରାଃ ନମ୍ରାଃ ଭବନ୍ତୁ ।

୧୩୪ । ଗାଁର ଚାରିଆଡ଼େ ଦୀପ ଜଳୁଛି ।
Answer:
ଗ୍ରାମଂ ସର୍ବତଃ ଦୀପାଃ ଜ୍ଵଳନ୍ତି ।

୧୩୫ । ତୁମେ କାହିଁକି ମିଛ କହୁଛ ?
Answer:
ତୁଂ କଥଂ ମିଥ୍ୟା ବଦସି ?

୧୩୬ । ହେ ଭାଇ ! ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।
Answer:
ଭୋ ଭ୍ରାତଃ ! ତବ ମଙ୍ଗଳଂ ଭବତୁ ।

୧୩୭ । ଭୋକିଲା ଲୋକକୁ ଖାଇବାକୁ ଦିଅ ।
Answer:
କ୍ଷୁଧାଉଁଁୟ ଖାଦ୍ଯଂ ଦେହି ।

୧୩୮। ଗଛ ତଳେ ଗାଭଟି ଶୋଇଛି ।
Answer:
ବୃକ୍ଷସ୍ୟ ଅଧଃ ଗୌଃ ଶେତେ ।

୧୩୯ । ପିଲାମାନେ ଦିନରେ ପାଞ୍ଚଥର ଦୁଧ ପିଅନ୍ତି ।
Answer:
ବାଳକାଃ ଦିବସସ୍ୟ ପଞ୍ଚକୃତ୍ଵଃ ଦୁଗ୍ଂ ପିବନ୍ତି ।

୧୪୦ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଭଲ ଭାବେ ଜାଣେ ।
Answer:
ଅହଂ ତ୍ଵାଂ ସମ୍ୟକ୍‌ ଜାନାମି ।

୧୪୧। ରାସ୍ତାର ଦୁଇପଟେ ଗଛଗୁଡ଼ିଏ ଅଛି।
Answer:
ମାର୍ଗମ୍‌ ଉଭୟତଃ ବୃକ୍ଷାଃ ସନି ।

୧୪୨ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଇଁଲେ ପଦ୍ମ ଫୁଟେ ।
Answer:
ସୂର୍ଯ୍ୟେ ଉଦିତେ ପଦ୍ମଂ ବିକସତି ।

୧୪୩ ମୁଁ ଚାହୁଁ ଚାହୁଁ କାଉ ପିଠା ନେଇଗଲା ।
Answer:
ମମ ପଶ୍ୟତଃ/ ମୟି ପଶ୍ଯତି କାକଃ ପିଷ୍ଠକମ୍‌ ଅନୟତ୍‌ ।

୧୪୪ । ଅନ୍ଧଟିର ହାତଧରି ମୁଁ ଆଣିଲି ।
Answer:
ଅନ୍ଧଂ କରେ ଧୃତ୍ବା ଅହମ୍‌ ଆନୟମ୍‌ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ

୧୪୫ । ମୋ ଉପରେ ତୁମେ କାହିଁକି ବିରକ୍ତ ?
Answer:
ତୁଂ କଥଂ ମୟି ବିରକ୍ତଃ ?

୧୪୬ । ସାନ ଭାଇକୁ ସ୍ନେହ କର ।
Answer:
ଅନୁଜେ ତ୍ବଂ ସ୍ଵେହଂ କୁରୁ ।

୧୪୭ । ମା’ ମୋତେ ଭଲ ପାଏ ।
Answer:
ମାତା ମଯି ସ୍ବିହ୍ୟତି ।

୧୪୮ । ତିନି ଭୁବନରେ ତୁମେ ରାଜା ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ।
Answer:
ତ୍ରିଭୁବନସ୍ୟ ପ୍ରଭୁତ୍ଵଂ ତ୍ଵୟି ଯୁଜ୍ୟତେ ।

୧୪୯ । ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
Answer:
ପ୍ରାଣିଷୁ ମନୁଷ୍ଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ।

୧୫୦ । ଗୁରୁଜନମାନଙ୍କୁ ଭଳ୍ତି କର ।
Answer:
ଗୁରୁଜନେଷୁ ଭକ୍ତିଂ କୁରୁ ।

୧୫୧ । ଜୟଦେବଙ୍କର ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କଠାରେ ଭକ୍ତି ଥୁଲା ।
Answer:
ଜୟଦେବସ୍ୟ ଜଗନ୍ନାଥେ ଭକ୍ତିଃ ଆସୀତ୍‌ ।

୧୫୨ । ନନ୍ଦିକାର ମୋ ଠାରେ ବିଶ୍ବାସ ନଥୁଲା ।
Answer:
ନନ୍ଦିକାୟାଃ ମୟି ବିଶ୍ଵାସଃ ନାସୀତ୍‌ ।

୧୫୩ । ମା’ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ସ୍ବେହ କରେ ।
Answer:
ମାତା ସନ୍ତାନେଷୁ ସ୍ବିହ୍ୟତି ।

୧୫୪ । ବାପା ପୁଅକୁ ବିଶ୍ଵାସ କରନ୍ତି ।
Answer:
ପିତା ପୁତ୍ରେ ବିଶ୍ଵସିତି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 12 ଅନୁବାଦନିୟମାବଳୀ

୧୫୫ । ତୁମେ ମୋତେ ବିଶ୍ଵାସ କରୁନାହଁ ।
Answer:
ତଂ ମୟି ନ ବିଶ୍ବସିଷି ।

୧୫୬ । ସେମାନଙ୍କର ମୋ ଉପରେ ସ୍ନେହ ଅଛି ।
Answer:
ତେଷାଂ ମୟି ସ୍ନେହଃ ଅସ୍ତି ।

୧୫୭ । ହେ ଅଚ୍ୟୁତ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର ।
Answer:
ହେ ଅଚ୍ୟୁତ ! ମାଂ ରକ୍ଷ ତ୍ରାହି ଅଚ୍ୟୁତ ।

୧୫୮ । ସଭିଏଁ ପଢ଼ନ୍ତୁ ସଭିଏଁ ବଢ଼ନ୍ତୁ ।
Answer:
ସର୍ବେ ପଠନ୍ତୁ ସମୃତ୍ଧାଃ ସନ୍ତୁ ।

ସାଧାରଣତଃ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଲେଖ୍‌ବା ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦରୂପ, ଧାତୁରୂପକୁ ଶୁଦ୍ଧଭାବରେ ଲେଖ୍‌ବା ଆବଶ୍ୟକ । ଅନେକ ସମୟରେ କାରକ ବିଭକ୍ତି ଓ ବିଶେଷଣର ଭ୍ରମାତ୍ମକ ପ୍ରୟୋଗ ଯୋଗୁଁ ବାକ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ କେତେକ ସାଧାରଣ ଭ୍ରମ ହେଉଥୁବା ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଆଦର୍ଶ ସଂଶୋଧନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଦତ୍ତ ହୋଇଛି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha 10 Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

ସ1 ପଡିୟଯ

ଫୁଲିଙ୍ଗ ଓ କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦକୁ ଯେଉଁସବୁ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗରେ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଶନ୍ଦରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ କୁହାଯାଏ ।
(i) ବାଳକଃ ଗଣିତଂ କରୋତି ।
(ପିଲାଟି ଗଣିତ କରୁଛି ।)

(ii) ମୂଗଃ ବୃକ୍ଷତଳେ ଶେତେ।
(ହରିଣଟି ଗଛତଳେ ଶୋଇଛି ।)

(iii) ଶିକ୍ଷକଃ ପତ୍ରିକାଂ ପଠତି
(ଶିକ୍ଷକ ପତ୍ରିକା ପଢୁଅଛି ।)

(iv) ନେତା ଜନାନ୍‌ ଭାଷତେ
(ନେତା ଲୋକଙ୍କୁ ଭାଷଣ ଦେଉଛନ୍ତି ।)

(v) ବାଳିକା ଗୀତଂ ଗାୟତି ।
(ଝିଅଟି ଗୀତ ଗାଉଛି ।)

(vi) ମୂଗୀ ଜଳଂ ପିବତି।
(ହରିଣୀ ପାଣି ପିଉଛି ।)

(vii) ଶିକ୍ଷିକା ଦୂରଦର୍ଶନଂ ପଶ୍ଯତି ।)
(ଶିକ୍ଷିକା ଦୂରଦର୍ଶନ ଦେଖୁଅଛି ।)

(viii) ନେତ୍ରୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟଂ ଗଛତି ।)
(ନେତ୍ରୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ।)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

ଉପର୍ଯ୍ୟୁକ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକରେ ରେଖାଙ୍କିତ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର । ବାଳକ ପଦର ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ “ବାଳିକା” ରୂପ ହୋଇଛି। ସେହିପରି ମୃଗର ମୃଗୀ, ଶିକ୍ଷକର ଶିକ୍ଷିକା ଓ ନେତାର ନେତ୍ରୀ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ରୂପ ଅଟେ । ଏହିପରିଭାବରେ ଫୁଂଲିଙ୍ଗବାଚ଼କ ପଦର ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରୁପରେ ପରିବର୍ଭନ ପାଇଁ ଫୁଲିଙ୍ଗବାଚ଼କ ପଦରୁ ଉତ୍ତର ଟାପ୍‌ ( ଆ), ଡୀପ୍‌, ଡୀଷ୍‌ ( ଭ) , ଆନୀପ୍‌ ( ଆନୀ) ଓ ଉଙ୍‌ ( ଉ) ପ୍ରତ୍ୟୟ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ । ଯଥା – ମୃଗ + ଡୀପ୍‌ = ମୃଗୀ, ବାଳକ + ଟାପ୍‌ = ବାଳିକା ଇତ୍ୟାଦି। ନିମ୍ନଲିଖ୍ତ “ଟାପ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର ।

ଟାପ୍‌ (ଆ) ପ୍ରତ୍ୟୟ

ଅଜ = ଅଜା – ଅଜ + ଟାପ୍‌ ।
ଶୁକ = ଶୁକା – ଶୁକ + ଟାପ୍‌ ।
ବାଳ = ବାଳା – ବାଳ + ଟାପ୍‌ ।
ଅଶ୍ଵ = ଅଶ୍ଵା – ଅଶ୍ଵ + ଟାପ୍‌ ।
ପ୍ରଥମ = ପ୍ରଥମା – ପ୍ରଥମ + ଟାପ୍‌ ।
ପୂର୍ବ = ପୂର୍ବା – ପୂର୍ବ + ଟାପ୍‌ ।
ଶିବ = ଶିବା – ଶିବ + ଟାପ୍‌ ।
ତୃତୀୟ = ତୃତୀୟା – ତୃତୀୟ + ଟାପ୍‌ ।
ବସ୍ଥ = ବସ୍ସା – ବସ୍ସ + ଟାପ୍‌ ।
ଶିଷ୍ୟ = ଶିଷ୍ୟା – ଶିଷ୍ୟ + ଟାପ୍‌ ।
ବୀର = ବୀରା – ବୀର + ଟାପ୍‌ ।
ଅପର = ଅପରା – ଅପର + ଟାପ୍‌ ।
ବୃଦ୍ଧ = ବୃଦ୍ଧା – ବୃଦ୍ଧ + ଟାପ୍‌ ।
କୋକିଳ = କୋଳିକା – କୋକିଳ + ଟାପ୍‌ ।
ଚତୁର = ଚ଼ତୂରା – ଚ଼ତୁର + ଟାପ୍‌ ।
ସୁତ = ସୁତା – ସୁତ + ଟାପ୍‌ ।
ମୂଷିକ = ମୂଷିକା – ମୂଷିକ + ଟାପ୍‌ ।
ଦ୍ବିତୀୟ = ଦ୍ବିତୀୟା – ଦ୍ବିତୀୟ + ଟାପ।
ଚ଼ପଳ = ଚପଳା – ଚ଼ପଳ + ଟାପ୍‌ ।
ଛାତ୍ର = ଛାତ୍ରା – ଛାତ୍ର + ଟାପ୍‌ ।
କୃଶ = କୃଶା – କୃଶ + ଟାପ୍‌ ।
ଚ଼ଟକ = ଚ଼ଟକା – ଚ଼ଟକ + ଟାପ୍‌ ।
ସମାନ = ସମାନା – ସମାନ + ଟାପ୍‌।
ପାପ = ପାପା – ପାପ + ଟାପ୍‌ ଇତ୍ୟାଦି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କେତେକ ଉଦାହାରଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକର –
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ = ଜ୍ୟେଷ୍ଠା – ଜ୍ୟେଷ୍ଠ + ଟାପ୍‌
ଶ୍ରେଷ୍ଠ = ଶ୍ରେଷ୍ଠା – ଶ୍ରେଷ୍ଠ + ଟାପ୍‌
ବରିଷ୍ଠ = ବରିଷ୍ଠା – ବରିଷ୍ଠ + ଟାପ୍‌
ଲଘିଷ୍ଠ = ଲଘିଷ୍ଠା – ଲଘିଷ୍ଠ + ଟାପ୍‌
ପଟିଷ୍ଠ = ପଟିଷ୍ଠା – ପଟିଷ୍ଠ + ଟାପ୍‌
ଗରିଷ୍ଠ = ଗରିଷ୍ଠା – ଗରିଷ + ଟାପ୍‌
କନିଷ୍ଠ = କନିଷ୍ଠା – କନିଷ୍ଠ + ଟାପ୍‌
ପ୍ରେଷ୍ଠ = ପ୍ରେଷ୍ଠା – ପ୍ରେଷ୍ଠ + ଟାପ୍‌ ( ପ୍ରିୟତମା )
ଅୟମ୍‌ ଏଷାମ୍‌ ଅତିଶୟେନ ପ୍ରିୟଃ
ଗୁରୁତର = ଗୁରୁତରା – ଗୁରୁ+ ତରପ୍‌+ ଟାପ୍‌।
ପ୍ରିୟତର = ପ୍ରିୟତରା – ପ୍ରିୟ। ତରପ୍‌+ ଟାପ୍‌ ।
ପଟୁତର = ପଟୁତରା – ପଟୁ + ତରପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
କ୍ଷିପ୍ରତର = କ୍ଷିପ୍ରତରା – କ୍ଷିପ୍ର + ତରପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ସରଳତମ = ସରଳତମା – ସରଳ + ତମପ୍‌+ ଟାପ୍‌ ।
ଗୁରୁତମ = ଗୁରୁତମା – ଗୁରୁ + ତମପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଦୀର୍ଘତମ = ଦୀର୍ଘତମା – ଦୀର୍ଘ + ତମପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
କ୍ଷୁଦ୍ରତମ = କ୍ଷୁଦ୍ରତମା – କ୍ଷୁଦ୍ର + ତମପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ପ୍ରିୟତମ = ପ୍ରିୟତମା – ପ୍ରିୟ + ତମପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଯୁବତମ = ଯୁବତମା – ଯୁବ + ତମପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ଇତ୍ୟାଦି ।
ନେଦିଷ୍ଠ = ନେଦିଷ୍ଠା – ନେଦିଷ୍ଠ + ଟାପ୍‌ ( ନିକଟତମ)
(ଅୟମ୍‌ ଏଷାମ୍‌ ଅତିଶୟେନ ଅନତିକଃ)
ଦୀର୍ଘତର = ଦୀର୍ଘତରା – ଦୀର୍ଘ + ତରପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଲଘୁତର = ଲଘୁତରା – ଲଘୁ + ତରପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଦୂରତର = ଦୂରତରା – ଦୂର + ତରପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ମୃଦୂତର = ମୃଦୁତରା – ମୃଦୁ + ତରପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ବୃଦ୍ଧତମ = ବୃଦ୍ଧତମା – ବୃଦ୍ଧ + ତମପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଲଘୁତମ = ଲଘୁତମା – ଲଘୁ + ତମପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ସରଳତମ = ସରଳତମା – ସରଳ + ତମପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ବୃହତ୍ତମ = ବୃହତ୍ତମା – ବୃହତ୍‌ + ତମପ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।

ମନେରଖ: ଜନ୍ମ ଓ ଲଖି ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ତଦ୍ଧିତପଦର ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରୂପ ପାଇଁ ଟାପ୍‌ ( ଆ) ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗିଥାଏ ।

ଲନ୍ଧ୍ୟ କର:
ଗତ = ଗତା – ଗମ୍‌ +କ୍ତ + ଟାପ୍‌ ।
ଜାତ = ଜାତା – ଜନ୍‌+ କ୍ତ + ଟାପ୍‌ ।
ଲିଖ୍ତ = ଲିଖ୍ତା – ଲିଖ୍‌ +କ୍ତ + ଟାପ୍‌ ।
ନୀତ = ନୀତା – ନୀ+ କ୍ତ+ ଟାପ୍‌ ।
ପଠିତ = ପଠିତା – ପଠ୍+ କବ + ଟାପ୍‌ ।
ଦୃଷ୍ଟ = ଦୃଷ୍ଟା – ଦୃଶ୍‌ + କ୍ତ + ଟାପ୍‌ ।
ଦତ୍ତ = ଦତ୍ତା – ଦା + କ୍ତ + ଟାପ୍‌ ।
ଶ୍ରୁତ = ଶ୍ରୁତା – ଶ୍ରଏ କ୍ତ + ଟାପ୍‌ ।
ହତ = ହତା – ହନ୍‌ + କ୍ତ + ଟାପ୍‌ ଇତ୍ୟାଦି।
ସେବମାନ = ସେବମାନା – ସେବ୍‌+ ଶାନଚ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଲଭମାନ = ଲଭମାନା – ଲଭ୍‌ + ଶାନଚ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଶୟାନ = ଶୟାନା – ଶୀ + ଶାନଚ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ = ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟା – ଦୃଶ୍‌+ ତବ୍ୟ + ଟାପ୍‌ ।
ନେତବ୍ୟ = ନେତବ୍ୟା – ନୀ + ତବ୍ୟ + ଟାପ୍‌ ।
ଦାତବ୍ୟ = ଦାତବ୍ୟା – ଦା + ତବ୍ୟ+ ଟାପ୍‌ ।
ପଠନୀୟ = ପଠନୀୟା – ପଠ୍‌ + ଅନୀୟର୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଗ୍ରହଣୀୟ = ଗ୍ରହଣୀୟା – ଗ୍ରହ + ଅନୀୟର୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଶ୍ରବଣୀୟ = ଶ୍ରବଣୀୟା – ଶ୍ର + ଅନୀୟର୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ବର୍ତମାନ = ବର୍ଭମାନା – ବୃତ୍‌ + ଶାନଚ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ବିଦ୍ୟମାନ = ବିଦ୍ୟମାନା – ବିଦ୍‌ + ଶାନଚ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଭକ୍ଷମାଣା = ଭକ୍ଷମାଣା – ଭକ୍ଷ + ଶାନଚ୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ପଠିତବ୍ୟ = ପଠିତବ୍ୟା – ପଠ୍ + ତବ୍ୟ + ଟାପ୍‌ ।
ଶ୍ରୋତବ୍ୟ = ଶ୍ରୋତବ୍ୟା – ଶ୍ର ତବ୍ୟ+ ଟାପ୍‌ ।
ହନ୍ତବ୍ୟ = ହନ୍ତବ୍ୟା – ହନ୍‌ + ତବ୍ୟ + ଟାପ୍‌ ।
ପାନୀୟ = ପାନୀୟା – ପା + ଅନୀୟର୍‌ + ଟାପ୍‌ ।
ଦାନୀୟ = ଦାନୀୟା – ଦା + ଅନୀୟର୍‌ + ଟାପ୍‌।
ସ୍ମରଣୀୟ = ସ୍ମରଣୀୟା – ସ୍କ + ଅନୀୟର୍‌ + ଟାପ୍‌ ।

ମନେରଖ: କୃଦନ୍ତ ‘କ୍ତ’ ‘ଶାନଚ୍’ ‘ତବ୍ୟ’ ଓ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦରେ “ ଟାପ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ରୂପ ହୋଇଥାଏ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

ଲକ୍ଷ୍ୟ ଳର:
ସୁକ୍ରୋଡ଼ = ସୂକ୍ରୋଡ଼ା – ସୁକ୍ରୋଡ଼ + ଟାପ୍‌ ।
ମହାଲଲାଟ = ମହାଲଲାଟା – ମହାଲଲାଟ + ଟାପ୍‌ ।
ଅକେଶ = ଅକେଶା – ଅକେଶ + ଟାପ୍‌ ।
ସୁମୁଖ = ସୁମୁଖା – ସୁମୁଖ + ଟାପ୍‌ ।
ଗୌରମୁଖ = ଗୌରମୁଖା – ଗୌରମୁଖ + ଟାପ୍‌ ।
ଚାରୁଶିଖ = ଚାରୁଶିଖା – ଚାରୁଶିଖ + ଟାପ୍‌ ।
ସକେଶ = ସକେଶା – ସକେଶ + ଟାପ୍‌।
ସୁନଖ = ସୁନଖା – ସୁନଖ + ଟାପ୍‌।
ଶୂର୍ପଣଖ = ଶୂର୍ପଣଖା – ଶୂର୍ପଣଖ + ଟାପ୍‌ ।
ସନାସିକ = ସନାସିକା – ସନାସିକ + ଟାପ୍‌।
ସୁଭଗ = ସୁଭଗା – ସୁଭଗ + ଟାପ୍‌ ।
କାଳମୁଖ = କାଳମୁଖା – କାଳମୁଖ + ଟାପ୍‌ । ଇତ୍ୟାଦି ।

ମନେରଖ:
(i) କେ/ଜ/ଦ ଓ ଚହୁୟଂର/ ପଦରୁ “ଟାପ୍‌” ଲାଗି ସ୍ତରୀଲିଙ୍କ ପଦ ଗଠିତ ହୁଏ ।
(ii) ଅଙ୍ଗବାଚ଼କ ପଦପୂର୍ବରୁ ସହ (ସ), ନଞ୍ (ଅ) ଆଦି ଲାଗିଥ୍ଲେ “ଟାପ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗି ସ୍ତରୀଲିଙ୍ଗରୂପ ଗଠିତ ହୁଏ ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର:
କାରକ = କାରିକା – କାରକ + ଟାପ୍‌ ।
ପାଚ଼କ = ପାଚ଼ିକା – ପାଚ଼କ + ଟାପ୍‌ ।
ସାଧକ = ସାଧ୍କା – ସାଧକ +` ଟାପ୍‌ ।
ଶିକ୍ଷକ = ଶିକ୍ଷିକା – ଶିକ୍ଷକ + ଟାପ୍‌ ।
ଗାୟକ = ଗାୟିକା – ଗାୟକ + ଟାପ୍‌ ।
ବାଳକ = ବାଳିକା – ବାଳକ + ଟାପ୍‌ ।
ଦର୍ଶକ = ଦର୍ଶିକା – ଦର୍ଶକ + ଟାପ୍‌ ।
ସେବକ = ସେବିକା – ସେବକ + ଟାପ୍‌ ଇତ୍ୟାଦି ।
ଅଧ୍ୟାପକ = ଅଧ୍ଯାପିକା – ଅଧ୍ବାପକ + ଟାପ୍‌ ।
ପାଠକ = ପାଠିକା – ପାଠକ + ଟାପ୍‌ ।
ନାୟକ = ନାୟିକା – ନାୟକ + ଟାପ୍‌।
ଲେଖକ = ଲେଖୁକା – ଲେଖକ + ଟାପ୍‌ ।
ମାମକ = ମାମିକା – ମାମକ + ଟାପ୍‌ ।
ଯାଚ଼କ = ଯାଚ଼ିକା – ଯାଟୃ଼କ + ଟାପ୍‌ ।
ଗ୍ରାହକ = ଗ୍ରାହିକା – ଗ୍ରାହକ + ଟାପ୍‌ ।

ମନେରଖ:
“ଟାପ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟ ହେଲେ ପ୍ରତ୍ୟୟସ୍ଫ୍‌ “ଳ ” କାରର ପୂର୍ବବର୍ଭୀ /? କାର ସ୍ତ୍ରାନରେ ? କାର ହୁଏ ।
ମାତ୍ର ନଉଭକ ଶବ୍ଦର ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ “ଏଳର୍ଢଳ/” ହୁଏ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କଳ:

ସୂତକ = ସୂତକା, ସୂତିକା = ସୂତକ + ଟାପ୍‌ ( ପ୍ରସୂତା ନାରୀ) ।
ପୁତ୍ତକ = ପୁଭୁକା, ପୁଭ୍ରିକା – ପୁତ୍ରକ + ଟାପ୍‌ ( ପୁତ୍ରପରି ସ୍ନେହର ପାତ୍ର) ।
ବୃନ୍ଦାରକ = ବୃନ୍ଦାରକା, ବୃନ୍ଦାରିକା – ବୃନ୍ଦାରକ + ଟାପ୍‌ ( ଦେବତା ଦଳପତି) ।

ମନେରଖ: ଉପରଲିଖ୍ତ କେତେକ ‘ଟାପ୍‌’ ପ୍ରତ୍ୟାୟାନ୍ତ ପଦର ବିକଳ୍ପ ରୂପ ଥଲେ ମଧ୍ଯ ଅର୍ଥ ସମାନ ରୁହେ।

ଲକ୍ଷୟ କର:
ତାରକ = ତାରକା ( ନକ୍ଷତ୍ର ) , ତାରିକା ( ରକ୍ଷାକାରିଣୀ) – ତାରକ + ଟାପ୍‌ ।
ବର୍ଣ୍ଣକ = ବର୍ଣ୍ଵକା ( ଉତ୍ରୀୟ) , ବର୍ଣ୍ଣିକା ( ସ୍ତୋତ୍ରକାରିଣୀ) – ବର୍ଷକ + ଟାପ୍‌ ।
ବର୍ଭକ = ବର୍ଭକା ( ମାଭବତକ), ବର୍ଭିକା ( ବଳିତା) – ବର୍ଭକ + ଟାପ୍‌ ।

ମନେରଖ: “ଟାପ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦର ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନରୂପ ଭିନ୍ନଅର୍ଥ ମଧ୍ଯ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

ଏହିପରି କେତେକ ଡୀପ୍‌, ଓ ‘ ଡୀଷ୍‌’ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର – ଏହାର ଶେଷରେ (ଈ) କାର ଯୋଗ କରାଯାଇଛି ।
ନଦ = ନଦୀ – ନଦ + ଡୀପ୍‌ ।
ନଟ =ନଟୀ – ନଟ + ଡୀପ୍‌ ।
ବ୍ୟାଘ୍ର = ବ୍ୟାଘ୍ରୀ – ବ୍ୟାଘ୍ର+ ଙୀପ୍‌ ।
ମୃଗୀ = ମୃଗୀ – ମୃଗ + ଡୀପ୍‌ ।
ତରୁଣୀ = ତରୁଣୀ – ତରୁଣ + ଡୀପ୍‌ ।
ଘୋଟକ = ଘୋଟକୀ – ଘୋଟକ + ଡୀପ୍‌ ।
ହୟ ( ଘୋଡ଼ା) = ହୟୀ ( ଘୋଡ଼ୀ) – ହୟ + ଡୀପ୍‌ ।
ଖନକ = ଖନକୀ – ଖନକ + ଡୀପ୍‌ ।
ଗବୟ = ଗବୟୀ – ଗବୟ + ଡୀପ୍‌।
ପିତାମହ( ଜେଜେବାପା) = ପିତାମହୀ – ପିତା + ମହ + ଡୀପ୍‌।
ଭଦୃଶ ( ଏପରି ) = ଭଦୃଶୀ – ଭଦୃଶ + ଡୀପ୍‌ ।
ଯାଦୃଶ( ଯେପରି) = ଯାଦୃଶୀ – ଯାଦୃଶ + ଡୀପ୍‌ ।
ଧାର୍ମିକ = ଧାର୍ମିକୀ – ଧାର୍ମିକ + ଡୀପ୍‌ ।
ମାନବ = ମାନବୀ – ମାନବ + ଡୀପ୍‌ ।
କିନ୍ତୁ, ମନୁଷ୍ୟ = ମନୁଷୀ – ମନୁଷ୍ଯ + ଡୀପ୍‌ ।
କାକ = କାକୀ – କାକ + ଡୀପ୍‌।
ଗୌର = ଗୌରୀ – ଗୌର + ଡୀପ୍‌ ।
କୁମାର = କୁମାରୀ – କୁମାର + ଡୀପ୍‌ ।
ଦେବ = ଦେବୀ – ଦେବ + ଡୀପ୍‌ ।
ସିଂହ = ସିଂହୀ – ସିଂହ + ଡୀପ୍‌ ।
ସୁନ୍ଦର = ସୁନ୍ଦରୀ – ସୁନ୍ଦର + ଡୀପ୍‌ । ( ଯୁବତୀ)
ଶଶ୍ବର = ଭଶ୍ଵରୀ – ଲଶ୍ଵର + ଡୀପ୍‌ ।
ନୃ,ନର = ନାରୀ – ନର + ଡୀପ୍‌ ।
ରଜକ = ରଜକୀ – ରଜକ + ଡୀପ୍‌ ।
ତାଦୃଶ( ସେପରି ) = ତାଦୃଶୀ – ତାଦୃଶ + ଡୀପ୍‌ ।
ମାତାମହ ( ଅଜା ) = ମାତାମହୀ – ମାତାମହ + ଡୀପ୍‌ ।
କୀଦୃଶ( କିପରି) = କୀଦୃଶୀ – କୀଦୃଶ + ଡୀପ୍‌ ।
ମାନୁଷ = ମାନୁଷୀ – ମାନୁଷ + ଡୀପ୍‌ ।
– ନ + ଡୀପ୍‌ ।
ମତ୍ସ୍ୟ = ମତ୍ସୀ – ମତ୍ସ୍ୟ + ଡୀପ୍‌ ।

ମନେରଖ: ମନୂଷ୍ୟ ଓ ମତ୍ଥ୍ୟ ଶବ୍ଦରୁ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ୬ ଲୋପ ପାଏ ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ / ଳର:
ବୁଦ୍ଧିମତ = ବୁଝିମତୀ – ବୁଝି+ ମତୁପ୍‌ + ଡୀପ୍‌
ଶ୍ରୀମତ୍‌ = ଶ୍ରୀମତୀ – ଶ୍ରୀ + ମତୁପ୍‌ + ଡୀପ୍‌
ଧୀମତ୍‌ = ଧୀମତୀ – ଧୀ + ମତୁପ୍‌ + ଡୀପ୍‌
ଗୁଣବତ୍‌ = ଗୁଣବତୀ – ଗୁଣ + ବତୁପ୍‌ + ଡୀପ୍‌
ଧନବତ୍‌ = ଧନବତୀ – ଧନ + ବତୁପ୍‌ + ଙୀପ୍‌
ବଳବତ୍‌ = ବଳବତୀ – ବଳ + ବତୁପ୍‌ + ଙୀପ୍‌
ବେଗବତ୍‌ = ବେଗବତୀ – ବେଗ + ବତୁପ୍‌ + ଡୀପ୍‌
ରୂପବତ୍‌ = ରୂପବତୀ – ରୂପ + ବତୁପ୍‌ + ଡୀପ୍‌
ଲକ୍ଷ୍ମୀବତ୍‌ = ଲକ୍ଷ୍ମୀବତୀ – ଲକ୍ଷ୍ମୀ + ବତୁପ୍‌ + ଡୀପ୍‌
ଆଯୁ଼ଷ୍ମତ୍‌ = ଆୟୁଷ୍ମତୀ – ଆୟୁ + ମତୁପ୍‌ + ଙୀପ୍‌

ନନେରଖ: “ମତୂପ” ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତରେ ‘ଙୀପ୍‌’ ଲଗାଇ ସ୍ତୀଲିଙ୍ଗ ଗଠିତ ହୁଏ ।

ଧନିନ୍‌ = ଧନିନୀ – ଧନ + ଇନ୍‌ + ଙୀପ୍‌
ଜ୍ଞାନିନ୍‌ = ଜ୍ଞାନିନୀ – ଜ୍ଞାନ + ଇନ୍‌ + ଙୀପ୍‌
ଅହଙ୍କାରିନ୍‌ = ଅହଙ୍କାରିଣୀ – ଅହଙ୍କାର + ଇନ୍‌ + ଙୀପ୍‌
ଯଶସିନ୍‌ = ଯଶସିନୀ – ଯଶସ୍‌ + ବିନ୍‌ + ଙୀପ୍‌
ବାଗ୍ନିନ୍‌ = ବାଗ୍ନିନୀ – ବାକ୍‌ + ମିନ୍‌ + ଙୀପ୍‌
ସ୍ରୋତସିନ୍‌ = ସ୍ରୋତସିନୀ – ସ୍ରୋତସ୍‌ + ବିନ୍‌ ଡୀପ୍‌
ମନ୍ତ୍ରିନ୍‌ = ମନ୍ତ୍ରିଣୀ – ମନ୍ତ୍ରନ୍‌ + ଇନ୍‌ + ଙୀପ୍‌
ମାନିନ୍‌ = ମାନିନୀ – ମାନ+ଇନ୍‌ + ଡୀପ୍‌
ତେଜସିନୀ = ତେଜସିନୀ – ତେଜସ୍‌ + ବିନ୍‌+ଙୀପ୍‌
ମନସିନୀ = ମନସନୀ – ମନସ୍‌ୱ-ବିନ୍‌ + ଡୀପ୍‌
ତପସିନୀ = ତପସ୍‌ + ବିନ୍‌ + ଙୀପ୍‌
ପୟସିନ୍‌ = ପୟସିନୀ – ପୟସ୍‌ + ବିନ୍‌ + ଙୀପ୍‌

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

ନନେରଖ: ତଦ୍ଧିତ ‘ଇନ୍‌’ ମିନ୍‌? ଓ ‘ବିନ୍‌’ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦରୁ ଉତ୍ତର “ଙୀପ୍‌” ଲଗାଇ ସ୍ଜୀଲିଙ୍କ ଗଠିତ ହୁଏ ।

ଗତବତ୍‌ = ଗତବତୀ – ଗମ୍‌ + ବବତୁ + ଙୀପ୍‌
ପଠିତବତ୍‌ = ପଠିତବତୀ – ପଠ୍‌ + ଲବତୁ + ଙୀପ୍‌
ହତବତ୍‌ = ହତବତୀ – ହନ୍‌ + କ୍ତବତୁ + ଙୀପ୍‌
ନୀତବତ୍‌ = ନୀତବତୀ – ନୀ+ କ୍ତବତୁ+ ଙୀପ୍‌
ପୀତବତ୍‌ = ପୀତବତୀ – ପା+କବତୁ+ ଙୀପ୍‌
ଦତ୍ତବତ୍‌ = ଦତ୍ତବତୀ – ଦାୱ + କ୍ତବତୁ + ଙୀପ୍‌
ଦୃଷ୍ଟବତ୍‌ = ଦୃଷ୍ଟବତୀ – ଦୃଶ୍‌ + ଲତବତୁ + ଙୀପ୍‌
ଜିତବତ୍‌ = ଜିତବତୀ – ଜି + ବତୁ + ଙୀପ୍‌
ଜ୍ଞାନବତ୍‌ = ଜ୍ଞାନବତୀ – ଜ୍ଞାଏ ବତବତୁ + ଙୀପ୍‌

ନନେରଖ: କୃଦନ୍ତ “କ୍ତବତୁ” ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦରୁ ଉତ୍ତର “ଙୀପ୍‌” ଲଗାଇ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ରୂପ ଗଠିତ ହୁଏ ।

ମହୀୟସ୍‌ = ମହୀୟସୀ – ମହା + ଭୟସୁନ୍‌+ ଡୀପ୍‌ ।
କନୀୟସ୍‌ =କନୀୟସୀ – କନୀୟନ୍‌ + ଭୟସୁନ୍‌ + ଡୀପ୍‌ ।
ବର୍ଷାୟସ୍‌ = ବର୍ଷାୟସୀ – ବୃଷ୍‌ + ଭୟସୁନ୍‌ + ଡୀପ୍‌ ।
ଲଘୀୟସ୍‌ = ଲଘୀୟସୀ – ଲଘୁ+ ଭୟସୁନ୍‌ + ଡୀପ୍‌ ।
ଶ୍ରେୟସ୍‌ = ଶ୍ରେୟସୀ – ଶ୍ରେୟ + ଭୟସୁନ୍‌- ଙୀପ୍‌ ।
ଜ୍ୟାୟସ୍‌ = ଜ୍ୟାୟସୀ – ଜ୍ୟାୟସ୍‌ + ଭୟସୁନ୍‌ + ଙୀପ୍‌।
ଗରୀୟମ୍‌ = ଗରୀୟସୀ – ଗୁରୁ + ଭୟସୁନ୍‌ + ଙୀପ୍‌ ।
ପ୍ରେୟସ୍‌ = ପ୍ରେୟସୀ – ପ୍ରିୟ + ଭୟସୁନ୍‌ + ଙୀପ୍‌ ।
ପଟୀୟସ୍‌ = ପଟୀୟସୀ – ପଟୁ + ଭୟସୁନ୍‌ + ଡୀପ୍‌ ।

ନନେରଖ: “ଈୟସୁନ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦରୁ ଉତ୍ତର “ଙୀପ୍‌” ଲଗାଇ ସ୍କୀଲିଙ୍ଗରୂପ ଗଠିତ ହୁଏ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ/ ଳର:

ଗଚ୍ଛତ = ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ – ଗମ୍‌ + ଶତୃ + ଙୀପ୍‌
ପଠତ୍‌ = ପଠନ୍ତୀ – ପଠ୍‌+ ଶତୃ+ ଙୀପ୍‌
ପଶ୍ୟତ୍‌ = ପଶ୍ୟନ୍ତୀ – ଦୃଶ୍‌ + ଶତୃ+ ଙୀପ୍‌
ପିବତ୍‌ = ପିବନ୍ତୀ – ପା + ଶତୃ + ଙୀପ୍‌
ତିଷ୍ଠତ୍‌ = ତିଷ୍ଠନ୍ତୀ – ସ୍ଥରା + ଶତୃ + ଙୀପ୍‌
ସତ୍‌ = ସତୀ – ଅସ୍‌ + ଶତୃ + ଡୀପ୍‌
ଭବତ୍‌ =ଭବନ୍ତୀ – ଭୂ + ଶତୃ + ଙୀପ୍‌
ବିଭ୍ୟତ୍‌ = ବିଭ୍ୟତୀ – ଭୀ + ଶତୃ + ଙୀପ୍‌
କୁର୍ବତ୍‌ = କୁର୍ବତୀ – କୃ + ଶତୃ + ଙୀପ୍‌
ଶାସତ୍‌ = ଶାସତୀ – ଶାସ୍‌ + ଶତୃ+ ଡୀପ୍‌

ନନେରଖ : କୃଦନ୍ତ “ଶତୃ” ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦପରେ “ଙୀପ୍‌” ଲାଗି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରୁପ ଗଠିତ ହୁଏ ।

ପ୍ରାଚ୍‌ = ପ୍ରାଚୀ, ପ୍ରାଞ୍ଚ – ପୂର୍ବଦିଗ / ପୂଜକର ମଧବର୍ଭୀ ସ୍ମାନ ।
ଉଦଚ୍‌ = ଉଦୀଚୀ, ଉଦଞ୍ଚୀ – ଉତ୍ତର ଦିଗ / ଉତାରାଞ୍ଚଳ ।
ପ୍ରତ୍ୟଚ୍‌ = ପ୍ରତୀଚୀ / ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚୀ – ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ।
ଅବାଚ୍‌ = ଅବାଚୀ, ଅବାଞ୍ଚୀ – ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ / ଅଧୋଦିଗ

ନନେରଖ: ଦିଗବାଚ଼କ ଶବ୍ଦରୁ ଉତ୍ତର “ଙୀପ୍‌” ଲାଗି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରୂପ ଗଠିତ ହୁଏ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

ଦ।ତୃ = ଦ।ତ୍ରୀ – ଦାତୃ + ଡୀପ୍‌ ।
ଶିକ୍ଷୟିତୃ = ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ – ଶିକ୍ଷୟିତୃ + ଡୀପ୍‌ ।
ସବିତୃ = ସବିତ୍ରୀ – ସବିତ୍ର + ଡୀପ୍‌ ।
କର୍ତ୍ = କର୍ରୁୀ – କର୍ଭୂ + ଙୀପ୍‌ ।
ହର୍ତ୍ = ହୁ – ହର୍ରୂ + ଡୀପ୍‌।
ବିଧାତୃ = ବିଧାତ୍ରୀ – ବିଧାତୃ + ଡୀପ୍‌।
ନେତ = ନେତ୍ରୀ – ନେତୃ + ଡୀପ୍‌ ।
ଦ୍ରଷ୍ଟ = ଦ୍ରଷ୍ଟ୍ରୀ – ଦ୍ରଷ୍ଟ + ଡୀପ୍‌ ।
ଶ୍ରୋତୃ = ଶ୍ରୋତ୍ରୀ – ଶ୍ରୋତୃ + ଡୀପ୍‌।
ଭର୍ଭ୍ଵ = ଭର୍ଭୁୀ – ଭର୍ଭୂ + ଡୀପ୍‌ ।
ଜନୟିତୃ = ଜନୟତ୍ରୀ – ଜନୟିତୃ + ଡୀପ୍‌ ।
ନପ୍ତ୍‌ = ନପ୍ତୀ – ନପ୍ତ + ଡୀପ୍‌ ।
କବୟିତୃ = କବୟିତ୍ରୀ – କବିୟିତୃ + ଡୀପ୍‌
ରଚୟିତ୍ରି = ରଚୟିତ୍ରୀ – ରଚୟିତୃ + ଡୀପ୍‌

ନନେରଖ: ‘ରକାରାନ୍ତ’ ପଦଶେଷରେ “ଙୀପ୍‌” ଲାଗି ସ୍ତୀଲିଙ୍ଗରୂପ ଗଠିତ ହୁଏ।

ଅଗ୍ନି = ଅଗ୍ନାୟୀ – ଅଗ୍ନି + ଡୀପ୍‌ ( ବିଷ ଇନ୍ଦ୍ର/ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗିିଙ୍କ ପତୀ) ।
ବୃଷାକପି = ବୃଷାକପାୟୀ – ବୃଷାକପି + ଙୀପ୍‌ ( ଗୌରୀ, ଲକ୍ଷୁ, କୁମାରୀ, ଶଚ଼ି, ସାହା, ଶତାବରା) ।
କୁସୀଦ = କୁସୀଦାୟୀ ( ସୁଧଖୋର ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ତ୍ର) / କୁସୀଦା ( ସୁଧଖୋର ସ୍ତ୍ରୀ) ।

ନନେରଖ: କେତେଦ ପଦଶେଷରେ “ଙୀପ୍‌”ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରୁପ ଗଠିତ ହେବା ସମୟରେ ପଦାନ୍ତ ‘ଇ’ ବର୍ଣ୍ଣର ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ “ଐ’ ହେବାପରେ ତାହା ସ୍ତାରେ ‘ଆୟ’ ହୋଇଥାଏ ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର:
ପତି = ପନୀ, ପତିଃ ( ମାଲିକାଣୀ)।
ରାଷ୍ଟ୍ରପତି = ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଃ – ରାଷ୍ଟ୍ରପତି + ଡୀପ୍‌ ।
ସଭାପତି = ସଭାପତିଃ – ସଭାପତି + ଙୀପ୍‌ ।
ସେନାପତି = ସେନାପତିଃ – ସେନାପତି + ଡୀପ୍‌ ।

ନନେରଖ: ଯଜ୍ଞର ଫଳଭାଗିତ୍ଵ ବୁଝାଇଲେ “ପତି” ଶବ୍ଦର ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ‘ପନ୍ନୀ’ ହୁଏ। ଅନ୍ୟତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ।

ମୁନି = ମୁନୀ, ମୁନିଃ – ମୁନି + ଡୀପ୍‌।
ସାରଥ୍‌ = ସାତରୀ, ସାରଥୁଃ – ସାରଥ୍‌ + ଡୀପ୍‌ ।
ସଖ୍‌ = ସଖୀ, ସଖ୍ଃ – ସଖ୍‌ + ଡୀପ୍‌ ।
ଅତିଥ = ଅତିଥୀ, ଅତିଥ୍ଃ – ଅତିଥ୍‌ + ଡୀପ୍‌।
କପି = କପୀ, କପିଃ – କପି + ଙୀପ୍‌।
ଅହି = ଅହୀ, ଅହିଃ – ଅହି + ଡୀପ୍‌ ।

ନନେରଖ: “ଇ” କାରାନ୍ତ ପଦରୁ ଉତ୍ତର ‘ଙୀପ୍‌’ ଲାଗି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ଦୀର୍ଘ ହୋଇଯାଏ ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ କର:
କ୍ଷତ୍ରିୟ =
ତ୍ରିୟା ( କ୍ଷତ୍ରିୟଜାତୀୟା ସ୍ତ୍ରୀ) – ଖଣ୍ଡାୟତଘର ଝିଅ।
କ୍ଷତ୍ରିୟୀ ( କ୍ଷତ୍ରିୟସ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ) – ଖଣ୍ଡାୟତର ସ୍ତ୍ରୀ।

ବୈଶ୍ୟ =
ବୈଶ୍ଯା ( ବୈଶ୍ଯଜାତୀୟ ସ୍ତ୍ରୀ) – ବ୍ୟବସାୟୀ ଘରର ଝିଅ।
ବୈଶ୍ୟୀ ( ବୈଶ୍ୟସ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ) – ବ୍ୟବସାୟୀ ସ୍ତ୍ରୀ।

ଶୁଦ୍ର =
ଶୂଦ୍ରା ( ଶୂଦ୍ରଜାତୀୟା ସ୍ତ୍ର) – ସେବାକାରୀ ଘରର ଝିଅ।
ଶୂଦ୍ରୀ ( ଶୂଦ୍ରସ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ) – ସେବାକାରୀର ସ୍ତ୍ରୀ।

ଗୋପ =
ଗୋପା ( ଗୋପଜାତୀୟା ସ୍କ) – ଗଉଡ଼ଘର ଝିଅ ।
ଗୋପୀ ( ଗୋପସ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ) – ଗଉଡ଼ର ସ୍ତ୍ରୀ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

ନନେରଖ: ମନୁଷ୍ୟର ଜାତି ବୁଝାଇଲେ ଭଭୟ ଟାପ୍‌ ( ଆ) ଓ ଡୀପ୍‌ ( ଈ) ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ, ମାତ୍ର ଅର୍ଥ ବଦଳିଯାଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ” ଶବ୍ଦର ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣୀ’ ହୁଏ, ମାତ୍ର ‘ବ୍ରହ୍ମନ୍‌’ ଶବ୍ଦର ‘ ବ୍ରହ୍ମାଣୀ’ ହୁଏ।

ଦେଖ:
ମୃଦୁ = ମୃଦୁଃ, ମୃଦ୍ବୀ।
ଗୁରୁ = ଗୁରୁଃ, ଗୁର୍ବୀ ।
ପଟୁ = ପଟୁଃ, ପଟ୍ନୀ ।
ଲଘୁ = ଲଘୁଃ, ଲଘୀ ।
ତନୁ = ତନୁଃ, ତନ୍ମୀ ।
ସାଧୁ = ସାଧୁଃ, ସାଧ୍ଵୀ

ନନେରଖ: ଉକାରାନ୍ତ ପଦ ପରେ ବିକଳ୍ପରେ “ ଙୀପ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରୂପ ଗଠିତ ହୁଏ।

ଲନ୍ଧ୍ୟ କର:
ଇନ୍ଦ୍ର = ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ – ଇନ୍ଦ୍ର + ଆନୀପ୍‌ ।
ଭବ = ଭବାନୀ – ଭବ + ଆନୀପ୍‌ ।
ଶର୍ବ = ଶର୍ବାଣୀ – ଶର୍ବ + ଆନୀପ୍‌ । ( ପୀବତୀ)
ବରୁଣ = ବରୁଣାନୀ – ବରୁଣ + ଆନୀପ୍‌ । ( ଶଚ଼ୀ)
ରୁଦ୍ରାଣୀ = ରୁଦ୍ର + ଆନୀପ୍‌ ।
ମୃଡ଼ = ମୃଡ଼ାନୀ – ମୃଡ଼ + ଆନୀପ୍‌ ।

ନନେରଖ: ଇନ୍ଦ୍ରାଦି କେତେକ ଦେବବାଚ଼କ ପଦରୁ ଉତ୍ତର ଆନୀପ୍‌ ( ଆନୀ) ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରୂପ ଗଠିତ ହୁଏ।
BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ 1
ନନେରଖ: କେତେକ ‘ ଆନୀପ” ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗର ହୋଇଥୁଲେ ମଧ୍ଯ ଅର୍ଥପରିବର୍ତନ ହୋଇଥାଏ। ]

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ 2
ନନେରଖ: ନିମ୍ନଲିଖୂତ ପଦଗୁଡ଼ିକର ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ରୂପ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ହୋଇଥାଏ

ଲକ୍ଷ ଳର:
ଶ୍ଵଶୁର = ଶ୍ଵଶ୍ରୁଃ ( ଶାଶୁ ) ।
ପିତା = ମାତା ( ମାଆ) ।
ପୁତ୍ର = ପୁତ୍ରୀ ( ଝିଅ) ।
ଶ୍ଵନ୍‌ = ଶୁନୀ (କୁକୁରୀ) ।
ମଘବତ୍‌ = ମଘୋନୀ / ମଘବତୀ ( ଇହଙ୍କ ସ୍କୀ) ।
ଯୁବତ୍‌ = ଯୁବତୀ ( ତରୁଣୀ) ।
ଯୁବନ୍‌ = ଯୁବତିଃ / ଯୂନୀ ( ଯୁବତୀ / ତରୁଣୀ) ।
ଭବତ୍‌ = ଭବତୀ ( ଆପଣ) ।
ମାତୁଳ ( ମାମୁ) = ମାତୁଳୀ / ମାତୁଳାନୀ ( ମାଇଁ) ।
ରାଜନ୍‌ ( ରାଜ) = ରାଜ୍ଞୀ ( ରାଣୀ) ।
ସମ୍ରାଜ୍‌ = ସମ୍ରାଜୀ ( ସମ୍ରାଟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ)
ମହରାଜ = ମହାରାଜୀ ( ମହାରାଜସ୍ୟ ପନୀ)
ପତିବତ୍‌ = ପତିବନୀ । ( ସଧବା ନାରୀ)
ପତିମତୀ ( ପ୍ରଭୁଯୁକ୍ତା ଭୃତ୍ୟା / ଚାକରାଣୀ)
ମନୁ = ମନାୟୀ / ମନାବୀ / ମନୁଃ ।

ନନେରଖ: ସଂଖ୍ୟାବାଚ଼ ଓ ସର୍ବନାମ ଶବ୍ଦ ଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ରୂପ ହୁଏ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

ଏକ (ଏକଃ) = ଏକା । – ଏକା ମାଳା । ( ଗୋଟିଏ ମାଳା )
ଦ୍ବି (ଦ୍ଦ୍ତୌ) = ଦ୍ଵେ। – ଦ୍ଵେ ଲତେ । ( ଦୁଇଟି ଲତା)
ତ୍ରି (ତ୍ୟଃ) = ତିସଃ । – ତିସଃ ବାଳିକାଃ । ( ତିନୋଟି ବାଳିକା)
ଚ଼ତୁର ( ଚ଼ତ୍ନାରଃ) = ଚୂତସ୍ରଃ । – ଚ଼ତସ୍ରଃ ନଦ୍ୟଃ । ( ଚାରୋଟି ନଦୀ) ।
ଇଦମ୍‌ ( ଅୟମ୍‌ ) = ଇୟମ୍‌ । – ଅୟଂ ପର୍ବତଃ । (ଇଏ ପର୍ବତ)
କିମ୍‌ (କଃ) = କା । – କଃ ଗଚଛତି ? ( କିଏ ଯାଉଛି ?) / କା ଗଚ୍ତି ? ( କିଏ ଯାଉଛି ? )
ତଦ୍‌ (ସଃ) = ସା । – ସଃ ବୃକ୍ଷଃ । ( ସେହି ବୃକ୍ଷ) / ସା ନଦୀ ।( ସେହି ନଭ)
ସର୍ବ = ସର୍ବା ।
ବିଶ୍ଵ = ବିଶ୍ଵା।
ଏତଦ୍‌ ( ଏଷଃ) = ଏଷା । – ଏଷଃ ମୃଗଃ ( ଇଏ ମୃଗ) / ଏଷା ନାରୀ । ( ଇଏ ନାରୀ)
ଯଦ୍‌ ( ଯଃ) = ଯା । – ଯଃ ବାଳକଃ । / ଯା ବାଳିକା ।
ସମ = ସମା ଇତ୍ୟାଦି ।

ନନେରଖ:
(i) କେତେକ ଦ୍ବିଗୁ ସମାସନିଷ୍ନନ୍ନ ପ୍ରାତିପଦିକରୁ ଙୀପ୍‌ ( ଈ) ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୋଇଥାଏ। ଯଥା – ତ୍ରିଲୋକୀ ( ତିନିଲୋକର ସମାହାର) , ଅଷ୍ଟାଧାୟୀ ( ଅଷ ଅଧାୟର ସମାହାର ) , ସପ୍ଶତୀ ( ସପ୍ତଶତର ସମାହାର) ଇତ୍ୟାଦି ।
(ii) ଅନ୍ତର୍ବତ୍‌/ ପଦରୁ ଭତାର “ଦୀପ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗି ଅନ୍ତର୍ବନୀ? ( ଗର୍ଭବତୀ ନାରୀ) ହୋଇଥାଏ ।
(iii) ପ୍ରତିପଦ ଲାଗିଥୁବା ସମସ୍ତପଦ ବ ହୁବ୍ରୀହିସମାନରେ “ଙୀପ୍‌” ଲାଗି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ହୋଇଥାଏ ଯଥା – ସପନା (ସମାନଃ ପତିଃ ଯସ୍ୟାଃ) – ସମାନପତି ଯେଉଁ ନାରୀର । ଏକପନୀ ( ଏକଃ ପତିଃ ଯସ୍ୟାଃ ) – ଗୋଟିଏ ପତି ଯେଉଁନାରୀର। ବୀରପନୀ ( ବୀରଃ ପତିଃ ଯସ୍ୟାଃ ) – ଯେଉଁ ନାରୀର ପତି ବୀର ଇତ୍ୟାଦି ।

ସ୍ତୀଳିବ୍କଂରେ “ଙୀପ୍” ‘ଙୀକ୍ଷ୍’ ପ୍ରତ୍ୟୟ କରଣଶାସ ଥନୁସାରେ ଜିନୁ ଜିନୁ ଶନ୍ନେ ଯୋ କରାଯାଏ;
ଲୋମଳନମି ଛାତଙ୍କ ଜାଇ ଜାଯାକୁ ଳେବଳ “ଙୀପ୍‌” (ଈ) ଆକାରରେ ଏହି ଫୁସକଣରେ ସଳୁଣବର୍ଶିତ ।

ଅଭ୍ୟାସଃ:
୧। ସ୍ତ୍ୟଯ୍ଥତ୍ୟୟାନ୍ତରୂଘୀଣି ଳିଖତ ।
ଅଜ, ବ୍ୟାଘ୍ର, ଶ୍ମନ୍‌, ଶ୍ଵଶୁର, ପିତୂକ ମାତାମହ ତଦ୍‌, ମେଷ, ଚୌର, ସେବକ, ନରଉ୍ତ୍ ପାପ, ଗତ, କର୍ଭବ୍ଯ, ଗୁରୁତର, ପ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ୟାୟସ୍‌, ପଠିତବତ୍‌
Answer:
ଅଜା, ବ୍ୟାଘୀ, ଶୁନୀ, ଶ୍ବଶୁଃ, ମାତୃ, ମାତାମହୀ, ସା, ମେଷା, ଚୌରା, ସେବିକା, ନର୍ଭକୀ, ପାପା, ଗତା, କର୍ତବ୍ଯା, ଗୁରୂତରା, ପ୍ରେଷ୍ଠା, ଜ୍ୟାୟସୀ, ପଠିତବତୀ ।

୨। ଏକପଣଦକନ ଥଥଂ ହ଼କାଶୟତ ।
କୃତ୍ରିମା ଭୂମିଃ, ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ୟ ଜାୟା, ଶିବସ୍ଯ ପନୀ, ଗୋପଜାତୀୟା ସ୍ତ୍ରୀ, ଲେଖକସ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟେ ରୂପମ୍‌, ଚ଼ଟକସ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ, ବିଦୂଷଃ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗେ ରୂପମ୍‌, ତାରୟତି ଯା, କରୋତି ଯା, ପଶ୍ଚିମା ଦିକ୍‌ ।
Answer:
ସ୍ଥଳା, ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ, ଶିବା, ଗୋପା, ଲେଖ୍କା, ଚ଼ଟକା, ବିଦୁଷୀ, ତାରିକା, କୁର୍ବତୀ, ପ୍ରତ୍ଯଞ୍ଚୀ

୩। ସ୍ତମ୍ଭମେଳନଂ କୁରୁଚ।

‘କ’ ସମାଃ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ
ରାଜ୍ଞଃ ପନ୍ଵୀ ଯବନାନୀ
ରକ୍ଷିତା ସ୍ତ୍ରୀ ପଠନ୍ତୀ
ସଧବା ନାରୀ ବର୍ଭମାନା
ପଠତି ଯା ଆଚାର୍ଯ୍ୟା
ବର୍ତତେ ଯା ରାଜ୍ଞୀ
କୁମ୍ଭକାରସ୍ୟ ସ୍ତ୍ର ପ୍ରାଚୀ
ପୂର୍ବା ଦିକ୍‌ ପାଣିଗୃହୀତା
ମହତ୍‌ ଅରଣ୍ୟମ୍‌ ଦେବୀ
ଯବନାନୀଂ ଲିପିଃ ମଘୋନୀ
ଦେବସ୍‌ ସ୍ତ୍ର ପତିବନୀ
ମଘୋନଃ ସ୍ତ୍ରୀ କୁମ୍ଭକାରୀ
ସୟଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ରୀ ଅରଣ୍ୟାନୀ

Answer:

‘କ’ ସମାଃ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭଃ
ରାଜ୍ଞଃ ପନ୍ବୀ ରାଜ୍ଞୀ
ରକ୍ଷିତା ସ୍ତ୍ରୀ ପାଣିଗୃହୀତା
ସଧବା ନାରୀ ପତିବତ୍ନୀ
ପଠତି ଯା ପଠନ୍ତୀ
ବର୍ଭତେ ଯା ବର୍ତମାନା
କୁମ୍ଭକାରସ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ କୁମ୍ଭକାରୀ
ପୂର୍ବା ଦିକ୍‌ ପ୍ରାଚୀ
ମହତ୍‌ ଅରଣ୍ୟମ୍‌ ଅରଣ୍ୟାନୀ
ଯବନାନାଂ ଲିପିଃ ଯବନାନୀ
ଦେବସ୍‌ ସ୍ତ୍ର ଦେବୀ
ମଘୋନଃ ସ୍ତ୍ରୀ ମଘୋନୀ
ସୟଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ରୀ ଅଚାର୍ଯ୍ୟା

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

୪। ଥର୍ଥଭେଦଂ ଙଳଶୟତ ।
ଉପାଧ୍ୟାୟା – ଉପାଧାୟାନୀ, ବର୍ଭକା – ବର୍ଭିକା, ବ୍ରହାଣୀ- ବ୍ରାହ୍ମଣୀ – ଶୂଦ୍ରୀ – ଶୂଦ୍ରା, ପାଣିଗୃହୀତା – ପାଣିଗୃହୀତୀ, ପତିମତୀ – ପତିବନୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟା – ସୂରୀ, ସୁଳା – ସୁଳୀ
Answer:
ଉପାଧ୍ଯାୟା – ନିଜେ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ରୀ
ବର୍ଭକା – ବାଇଚଢ଼େଇ
ବ୍ରହ୍ମାଣୀ – ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତ୍ନୀ
ଉପାଧ୍ଯାୟାନୀ – ଉପାଧ୍ଯାୟାଙ୍କ ସ୍ତ୍ର
ବର୍ଭିକା – ବତି
ବ୍ରାହ୍ମଣୀ – ବ୍ରାହ୍ମଣର ପତ୍ନୀ
ଶୂଦ୍ରୀ – ଶୂଦ୍ରର ସ୍ତ୍ରୀ
ପାଣିଗୃହୀତା – ରକ୍ଷିତା ସ୍ତ୍ରୀ
ପତିମତୀ – ଚାକରାଣୀ
ଶୂଦ୍ରା – ଶୂଦ୍ର ଜାତିର ସ୍ତ୍ରୀ
ପାଣିଗୃହୀତୀ – ବିବାହିତା ସ୍ତ୍ରୀ
ପତିବନୀ – ସଧବା ସ୍ତ୍ରୀ
ସୂର୍ଯ୍ୟା – ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୟ ଦେବୀ ସ୍ତ୍ର
ସୂରୀ – ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୟ ମାନବୀ ସ୍ତ୍ରୀ
ସ୍ଥଳା – କୃତ୍ରିମା ଭୂମିଃ
ସ୍କଳୀ – ଅକୃତ୍ରିମା ଭୂମିଃ

୫। ଚନ୍ଧନ/ମଷୟତ୍‌ ଜଙ୍ଘମୁକ୍ତଯଦନ ଶୂନକନ୍ଥୟାନଂ ପୂରୟନ।
(କ) ଆକାଶେ ________________ ଶୋଭନ୍ତେ । ( ତାରକାଃ / ତାରିକାଃ)
Answer:
ତାରକାଃ

(ଖ) ________________ ଛାତ୍ରାନ୍‌ ପାଠୟତି । ( ଉପାଧାୟା / ଉପାଧାୟୀନୀ)
Answer:
ଉପାଧାୟା

(ଗ) ସୀତା ରାମସ୍ୟ ________________ ଆସୀତ୍‌ । ( ପାଣିଗୃହୀତା / ପାଣିଗୃହୀତୀ)
Answer:
ପାଣିଗୃହୀତୀ

(ଘ) __________________ ପତିସେବଂ କୁରୁତେ । ( ପତିମତୀ / ପତିବନୀ)
Answer:
ପତିବନୀ

(ଝ) ଦୌପଦୀ ________________ ଆସୀତ୍‌ । ( ପଞ୍ଚପନୀ / ପଞ୍ଚପତିଃ)
Answer:
ପଞ୍ଚପନୀ

(ଚ) ଅହଂ ________________ ପଠିତୂଂ ଶକ୍ଳୋମି। ( ଯବନାଂ / ଯବନାନୀମ୍‌ )
Answer:
ଯବନାନୀମ୍‌

(ଛ) ଦେବୀଗଡ଼ସ୍ୟ ପ୍ରଧାନପାଟଃଟ ________________ ଭବତି । ( ସ୍ଥଳା / ସ୍ଥଳୀ)
Answer:
ସ୍ଥଳୀ

(ଜ) କୂନ୍ତୀ ________________ଇତି ନାମ୍ନା ପରିଚିତା । (ସୂରୀ / ସୂର୍ଯ୍ୟ)
Answer:
ସୂରୀ

(ଝ) ବିଶ୍ଵବାରା ________________ ଆସୀତ୍‌ । ( ଆଚାର୍ଯ୍ୟା / ଆଚାର୍ଯ୍ୟାନୀ)
Answer:
ଆଚାର୍ଯ୍ୟା

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

(ଞ) ଭକ୍ତାଃ ________________ ପୂଜୟନ୍ତି। (ବ୍ରହ୍ମାଣୀମ୍‌ / ବ୍ରାହ୍ମଣୀମ୍‌ )
Answer:
ବ୍ରହାଣୀଂ

୬। ବନ୍ଧନ/ମଂଷ/ତ୍‌ ଖୁନ୍ଦନୀ ଜଳରଂ ନିରୂଯୟଚ।
(କ) ଅଗ୍ନେଃ ଜାୟା ________________ । ( ଅଗ୍ନୀ, ଅଗ୍ନିଃ, ଅଗ୍ନାୟୀ)
Answer:
ଅଗ୍ନାୟୀ

(ଖ) ଅକୃତିମାଭୂମିଃ ________________ । ( ସ୍ଥଳମ୍‌, ସ୍ଥଳା, ସୁଳୀ)
Answer:
ସ୍ମଳୀ

(ଗ) ଶ୍ଵଶୂରସ୍ଯ ପନ୍‌ ________________ । (ଶୃବଶୁଃ, ଶାଶୁଃ, ଶ୍ଶୁରୀ)
Answer:
ଶ୍ଵଶୁଃ

(ଘ) ସେବତେ ଯା________________ । (ସେବନ୍ତୀ, ସେବତୀ, ସେବମାନା)
Answer:
ସେବମାନା

(ଙ) ଶିକ୍ଷକସ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗେ ରୂପମ୍‌ ________________ । ( ଶିକ୍ଷକୀ, ଶିକ୍ଷିକା, ଶିକ୍ଷୟିତୀ)
Answer:
ଶିକ୍ଷିକା

(ଚ) ଚୌରସ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟଯେ ରୂପମ୍‌ ________________ । ( ଚୌରା, ଚୌରୀ, ଚୌରାଣୀ )
Answer:
ଚୌରୀ

(ଛ) ବରୁଣସ୍ୟସ୍ତ୍ରୀ ________________ । ( ବରୁଣୀ, ବରୁଣା, ବରୁଣାନୀ)
Answer:
ବରୁଣାନୀ

(ଜ) ମାତୁଃ ମାତା ________________ । ( ମାତାମହୀ, ମାତୃକା, ମାତ୍ରୀ)
Answer:
ମାତାମହୀ

(ଝ) ଭବତିଯା ________________ । (ଭବତୀ, ଭବାନୀ, ଭବନ୍ତୀ)
Answer:
ଭବନ୍ତୀ

(ଞ) ବୀରଃ ପତିଃ ଯସ୍ୟାଃ ________________ । (ବୀରା, ବୀରପନୀୀ, ବୀରପତିଃ)
Answer:
ବୀରପନ୍ରୀ

୭। ରେଝ।ଙିଚନଦ।ନ। ଭ୍ରମସଂଶଥ।ନଂ କୁରୁଚ ।
(କ) ଦିଗମ୍ବରୀଂ ନମାମି।
ଦିଗମ୍ବରାଂ ନମାମି। ( ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି )

(ଖ) ଭବନ୍ତିଃ। ଭିକ୍ଷାଂ ଦେହି ।
ଭବତି । ଭିକ୍ଷାଂ ଦେହି। ( ମହାଶୟା । ଭିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ)

(ଗ) ବାଳୀ ଖେଳତି ପ୍ରାନ୍ତରେ।
ବାଳା ଖେଳତି ପ୍ରାନ୍ତରେ । ( ପିଲାଟି ପଡ଼ିଆରେ ଖେଳୁଛି )

(ଘ) ଅକେଶୀ ବାଳା ନୃତ୍ୟତି।
ଅକେଶା ବାଳା ନୃତ୍ୟତି । ( କେଶ ନଥ୍ବା ପିଲାଟି ନାଚୁଛି )

(୧) ପାର୍ବତୀ ଶିବାନୀ ଇତି ଉଚ୍ୟୁତେ ।
ପାର୍ବତୀ ଶିବା ଇତି ଉଚ୍ୟୁତେ । ( ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଶିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ)

(ଚ) ସ୍କନ୍ଧେ ବର୍ଣ୍ଣିକା ଶୋଭତେ।
ସ୍କନ୍ଧେ ବର୍ଣ୍ଣକା ଶୋଭତେ । ( କାନ୍ଧରେ ଉତ୍ତରୀୟ ଶୋଭାପାଉଛି )

(ଛ) ମମ ଜନନୀ ସଭାନେତ୍ରୀ ଆସୀତ୍‌ ।
ମମ ଜନନୀ ସଭାପତିଃ ଆସୀତ୍‌ । ( ମୋର ମାଆ ସଭାପତି ଥ୍ଲେ)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 1 ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ

(ଜ) ଛାୟାଦେବୀ ସୂରୀ ଭବତି ।
ଚାୟାଦେବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟା ଭବତି । ( ଛାୟାଦେବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟା ଅଟନ୍ତି)

(ଙ) ପତୀଚ୍ୟାଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଃ ଉଦେତି।
ପ୍ରତିଚ୍ୟାଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଃ ଉଦେତି । ( ପୂର୍ବଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ)

(ଚ) ବିଦ୍ବାନୀ ଗୀତାଂ ପଠତି।
ବିଦୂଷୀ ଗୀତାଂ ପଠତି । ( ବିଦ୍ବାନ୍‌ ନାରୀ ଗୀତା ପଢ଼ନ୍ତି)

ଅତିରିଙ୍ଗକ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ

୧। ସ୍ତ୍ୟକିଃନ୍ଦଂ ରୂଯୀଣ କିଜ୍।
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ଯ, ଶୂଦ୍ର, ଭଦୃଶ, ମୂଷିକ, ଅଶ୍ୱ‌, ମସ୍ଥ୍ଯ, ମାତୂଳ, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ପତି, ରାଜନ୍‌, ଧନବତ୍‌, ଯୁବତ
Answer:
ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, କ୍ଷତ୍ରିୟା, ବୈଶ୍ଯା, ଶୂଦୃା, ଭଦୃଶୀ, ମୂଷିକା, ଅଶ୍ଵ, ମହୀ, ମାତୁଳା, ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ, ରୁଦ୍ରାଣୀ, ପତ୍ନୀ, ରାଜ୍ଞୀ, ଧନବତୀ, ଯୁବତିଃ ।

୨। ଅର୍ଥଗତ ଫାର୍ଥନ/ ଦର୍ଶୟ।
ଶୂଦ୍ରା – ଶୂଦୀ, ସୂରୀ – ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୁଳୀ – ସୁଳା, କ୍ଷତ୍ରିୟ – କ୍ଷତ୍ରୟୀ, ଉପାଧାୟା – ଭପାଧାୟୀ, ପାଣିଗୃହୀତୀ – ପାଣିଗୃହୀତା
Answer:
ଶୂଦ୍ରା – ଶୂଦ୍ର ଜାତିର ସ୍ତ୍ରୀ
ସୂରୀ – ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମାନବୀ ସ୍ତ୍ରୀ
ସ୍ମଳୀ – ଅକୃତ୍ରିମା ଭୂମି
ଶୂଦ୍ରୀ – ଶୂଦ୍ରର ସ୍ତ୍ରୀ
ସୂର୍ଯ୍ୟା – ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦେବୀ ସ୍ତ୍ର
ସ୍ମଳା – କୃତ୍ରିମା ଭୂମି
କ୍ଷତ୍ରିୟା – କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତିର ସ୍ତ୍ରୀ
ଉପାଧ୍ୟାୟା – ନିଜେ ଅଧାପିକା
ପାଣିଗୃହୀତୀ – ବିବାହିତା ସ୍ତ୍ରୀ
କ୍ଷତ୍ରିୟୀ – କ୍ଷତ୍ରିୟର ସ୍ତ୍ରୀ
ଉପାଧ୍ୟାୟୀ – ଉପାଧାୟାଙ୍କ ପତ୍ନୀ
ପାଣିଗୃହୀତା – ରକ୍ଷିତା ସ୍ତ୍ରୀ

୩। ଏକଯ୍ଣଦନ ଥଥଥଂ କାଶୟ ।
ମହତ୍‌ ହିମମ୍‌ , ଶିବସ୍ୟ ପତ୍ନୀ, ଧାର୍ମିକସ୍ୟଭାର୍ଯ୍ୟା, ଶର୍ବସ୍ଯ ଜାୟା, ଅଗ୍ନେଃ ପତ୍ନୀ, ବୈଶ୍ୟସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀ
Answer:
ମହତ୍‌ ହିମମ୍‌ – ହିମାନୀ
ଧାର୍ମିକସ୍ୟଭାର୍ଯ୍ୟା – ଧାର୍ମିକା
ଅଗ୍ନେଃ ପତ୍ନୀ – ଅଗ୍ନାୟୀ
ଶିବସ୍ୟ ପତ୍ନୀ – ଶିବା
ଶର୍ବସ୍ୟ ଜାୟା – ଶର୍ବାଣୀ
ବୈଶ୍ୟସ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ – ବୈଶ୍ଯୀ

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 8 ନାମଧାତୁ ପ୍ରକରଣ

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 8 ନାମଧାତୁ ପ୍ରକରଣ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Solutions Chapter 8 ନାମଧାତୁ ପ୍ରକରଣ

(୮) ନାମିକଖାଡ଼ ପକରଣ

ନାମ ଅର୍ଥାତ୍‌ ବିଶେଷ୍ୟ- ବିଶେଷଣାଦି ବାଚକ ଶବ୍ଦ ଯେଉଁ ଧାତୁର ଅଂଶ ତାହା ନାମଧାତୁ । ଉଦାହରଣସରୂପ-
ଶଫରୀ ଫର୍‌ଫରାୟତେ । ( ଛୋଟ ମାଛ ଫର୍‌ଫର୍‌ ହୁଏ) ଫର୍‌ଫର- ଫର୍ଫରାୟତେ । ସୁବନ୍ତ ପ୍ରାତିପଦିକରୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନଅର୍ଥରେ କ୍ଯଚ୍‌, କ୍ୟଙ୍‌ ଓ କ୍ଵିପ୍‌ ପ୍ରଭୃତି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକୃତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟୟ ସମୁଦାୟର ଧାତୁସଂଜ୍ଞା ହେବା ସହିତ’ସୁପୋଧାତୃପାତିପଦିକୟୋଃ? ( ଅଷ୍ଠାଧାୟୀ- ୨ /୪/ ୭୧ ) ସୂତ୍ର ବଳରେ ସୁପ୍‌ ବିଭକ୍ତିର ଲୋପ ହୁଏ । ଯଥା- ଚନ୍ଦ୍ରଃ + କ୍ଯଙ୍‌ = ଚନ୍ଦ୍ରାୟ । ସୁଖମ୍‌ + କ୍ଯଚ୍‌ = ସୁଖୀୟ । ନାମଧାତୁର ରୂପସିଵି ଭ୍ବାଦି- ଗଣୀୟ ଧାତୁର ରୂପସିଦ୍ଧି ସଦୃଶ ।

୧ । କର୍ମବୋଧକ ସୁବନ୍ତରୁ ନିଜ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ଅର୍ଥରେ “କ୍ୟଚ୍‌! ପ୍ରତ୍ୟୟ ବିକଳ୍ପରେ ହୁଏ । “କ୍ୟଚ୍‌” ପ୍ରତ୍ୟୟ ପରେ ଥ୍‌ଲେ ପୂର୍ବବର୍ଭୀ ଅ-କାର ବା ଆ-କାରର “ଭ’ ହୁଏ । “କ୍ଯଚ୍‌’ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ଧାତୁ ପରସ୍ପୈପଦୀ ହୁଏ । ( କ୍ୟଚି ଚ-୭/୪/ ୩୩)
ଉଦାହରଣ – ପୁତ୍ରମ୍‌ + କ୍ଯଚ୍‌ ( ଯ) = ପୁତ୍ରୀୟ + ତିପ୍‌ ( ତି) = ପୁତ୍ରୀୟତି ।
ଗୋବିନ୍ଦଃ ପୂତ୍ରୀୟତି ( ଗୋବିନ୍ଦଃ ଆତ୍ଜନଃ ପୁତ୍ରମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି) । – ଗୋବିନ୍ଦ ନିଜ ପିଲାପରି ଇଚ୍ଛାକରୁଛି।
ସେହିପରି ମାଳାମ୍‌ + କ୍ୟଚ୍‌ = ମାଳୀୟତି । – ମାଳାପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ଏଠାରେ ବାକ୍ୟରେ କର୍ଭା ଗୋବିନ୍ଦ ନିଜପାଇଁ ପୁଅଟିଏ କାମନା କରିବା ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି । ଅନ୍ୟ କାହାରି ପୁଅଟିଏ ହେଉ ବୋଲି ଇଚ୍ଛା କଲେ କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହେବ ନାହିଁ। ଯଥା- ଗୋବିନ୍ଦ ରାମସ୍ୟ ପୁତ୍ରମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି। ମାନ୍ତପ୍ରକୃତିକୁ ସୁବନ୍ତରୁ କ୍ୟଚ୍‌ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯଥା- କିମିଚ୍ଛତି ।

୨ । କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ପରେ ଥୁଲେ ‘ଇ’ ର “ଭ” ର ‹ଉ” ର ‘ର” ର “ରୀ’, “ଓ” ର “ଅବ୍‌” ଏବଂ ‹3 ର ‘ଆବ୍‌’ ହୁଏ । ଯଥା- କବି – କବୀୟତି, ସାଧୁ – ସାଧୂୟତି, କର୍ଭୂ – କର୍ରୀୟତି, ଗୋ – ଗବ୍ଯତି, ନୌ – ନାବ୍ୟତି ।
କବିପିର ଆଚରଣ କରୁଛି, ସାଧୁ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି, କର୍ତାପରି ଆଚରଣ କରୁଛି, ଗାଭପରି ଆଚରଣ କରୁଛି, ନୌକାପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 8 ନାମଧାତୁ ପ୍ରକରଣ

୩। କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ପରେ ଥୁଲେ “ନ୍‌” ର ଲୋପ ହୁଏ । ଯଥା-
ରାଜନ୍‌ + କ୍ୟଚ୍‌ + ତିପ୍‌ = ରାଜ + ଯ + ତି = ରାଜୀୟତି ।
ରାଜାଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।

୪। କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ପରେ ଥଲେ ‘ଅ’ କାରର – ଆ/ ଭ ହୁଏ ।
ଯଥା- ଅଶନ ଶବ୍ଦରୁ ବୁଭୁକ୍ଷା ଅର୍ଥରେ- ବୁଭୁକ୍ଷୁଃ ଅଶନାୟତି । ( ଭୋକିଲା ଲୋକ )
(ସଦ୍ୟଃ ଭୋକ୍ଡୁମ୍‌ ଅଶନମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି) ମାତ୍ର କିଛିକାଳ ପରେ ଭୋଜନେଚ୍ଛା ବୁଝାଇଲେ ବୁଭୁକ୍ଷୁଃ ଅଶନୀୟତି । ସେହିପରି ଉଦକ ଶବ୍ଦରୁ ପାନ ଇଚ୍ଛା ଅର୍ଥରେ- ଉଦନ୍ୟତି ତୃଷାର୍ଭଃ । ( ତୃଷାଉ୍ଭ ପାଣି ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ) ମାତ୍ର ସ୍ବାନ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛାରେ- ଉଦକୀୟତି । (ସ୍ଵାନ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ) ସେହିପରି ଧନ ଶବ୍ଦରୁ ଲୋଭ ଅର୍ଥରେ – ଧନାୟତି ( ଧନେ ସତ୍ୟପି ଧନମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି ) । ମାତ୍ର ଦରିଦ୍ରଃ ଧନୀୟତି ଏଠାରେ ଲୋଭ ବଦଳରେ ଧନାଭାବପୂରଣେଛ୍ଛା ବିଦ୍ୟମାନ ।

୫। କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯେଉଁ ଅର୍ଥରେ ହୁଏ କାମ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମଧ୍ଯ ସେହି ଅର୍ଥରେ ହୁଏ ।
ଯଥା- ବୀରଃ ରଣକାମ୍ୟତି ( ଆତ୍ମନଃ ରଣମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି) – ବୀର ନିଜର ରଣ ଇଚ୍ଛାକରୁଛି ।
ସର୍ବଃ ଯଶସ୍କାମ୍ୟତି । ଯାଜ୍ଜିକଃ ସର୍ପିଷ୍କାମ୍ୟତି। – ସମସ୍ତେ ଯଶକାମନା କରନ୍ତି । ଯାଜ୍ଞିକ ଘୃତ କାମନା କରେ ।

୬ । କର୍ମ ବା ଅଧ୍କରଣବୋଧକ ଉପମାନବାଚକ ପଦରୁ ଆଚରଣ ବା ବ୍ୟବହାର ଅର୍ଥରେ କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ । ଯଥା-
ଗୁରୁଃ ଶିଷ୍ୟ ପୁତ୍ରୀୟତି ( ପୁତ୍ରମ୍‌ ଇବ ଆଚରତି ବ୍ୟବହରତି ବା” । ଏଠାରେ ପୁତ୍ର କର୍ମ ଏବଂ ଉପମାନ । ସାଧୁଃ କୁଟୀରେ ପ୍ରାସାଦୀୟତି । ଏଠାରେ ପ୍ରାସାଦ ଅଧ୍କରଣ ଓ ଉପମାନ ।
ପୁତ୍ରଃ ଇବ ଆଚରତି- ପୁତ୍ରାୟତେ । (ନିଜେ ପୁଅ ପରି ଅଚରଣ କରୁଛି)

୭ । ନମସ୍‌ ଶବ୍ଦରୁ ପୂଜା କରିବା ଓ ବରିବସ୍‌ ଶବ୍ଦରୁ ସେବା କରିବା ଅର୍ଥରେ କ୍ୟଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ ।
ଯଥା- ଦେବାନ୍‌ ନମସ୍ୟତି ( ପୂଜୟତି) । (ନମଃ କରୋତି = ନମସ୍ୟତି)
ଗୁରୂନ୍‌ ବରିବସ୍ୟତି ( ସେବତେ) । ( ବରିବଃ ( ସେବାଂ) କରୋତି = ବରିବସ୍ଯତି ।

୮ । କର୍ଭା ଉପମାନ ହୋଇଥୁଲେ ତହିଁରୁ ଆଚରଣ ଅର୍ଥରେ କ୍ୟଙ୍‌ ( ମ) ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ। କ୍ୟଙ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟାୟାନ୍ତ ନାମଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ । ଯଥା- କ୍ରୀଡ଼ସ୍ତୁ ବାଳକେଷୁ ଏକଃ କୃଷ୍ଣାୟତେ ( କୃଷ୍ଣ ଇବ ଆଚରତି ) , ( ଖେଳୁଥ୍ବା ପିଲାଙ୍କ ମଧରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କପରି ଅଭିନୟ କରୁଛି) ଅପରେ ଗୋପାୟନ୍ତେ। (ଗୋପା ଇବ ଆଚରନ୍ତି) । ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ଗୋପ କର୍ତା ଏବଂ ଉପମାନ ।

୯ । ଆଚରଣ ଅର୍ଥରେ ସବୁ ପ୍ରାତିପଦିକରୁ କ୍ଵିପ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ବିକଳ୍ପରେ ହୁଏ । କ୍ଵିପ୍‌ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋପ ହୁଏ ଓ କ୍ଵିବନ୍ତ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ହୁଏ । ଯଥା ଅସ୍ମିନ୍‌ ନାଟକେ ଧନଞ୍ଜୟଃ କୃଷ୍ଣତି ( କୃଷ୍ଣ ଇବ ଆଚରତି ) ମାଧବର୍ଣ୍ଠ ନନ୍ଦତି ( ନନ୍ଦଇବ ଆଚରତି) । ସେହିପରି-

ମାଳା ଇବ ଆଚରତି = ମାଳାତି ମାଳପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
କବିଃ ଇବ ଆଚରତି = କବୟତି କବି ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ଶ୍ରୀଃ ଇବ ଆଚରତି = ଶ୍ରୟତି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ପିତା ଇବ ଆଚରତି = ପିତରତି ପିତାଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ମାତା ଇବ ଆଚରତି = ମାତରତି ମାତାଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ଗୁରୁଃ ଇବ ଆଚରତି = ଗୁରବତି ଗୁରୁଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।

୧୦ । କର୍ମ ରୂପେ ଥ୍‌ବା ବାଷ୍ପ, ଉଷ୍ମନ୍‌ ଓ ଫେନ ଶବ୍ଦରୁ ଉଦ୍‌ବମନ ଅର୍ଥରେ ବିକଳ୍ପ, ରେ କ୍ୟଙ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ । ଯଥା ଶିଶୁଃ ବାଷ୍ଠାୟତେ ( ଲୋତକମ୍‌ ଉଦ୍‌ବମତି = କ୍ରନ୍ଦତି ) । ସେହିପରି ଉଷ୍ମାୟତେ ପର୍ବତଃ । ପେନାୟତେ ଘୋଟକଃ ।

୧୧ । କର୍ମଦ୍ବିତୀୟାନ୍ତ ଶବ୍ଦ ( ଧ୍ଵନି), ବୈର, କଳହ, ସୁଦିନ, ଦୁର୍ଦ୍ଦିନ ଶବ୍ଦରୁ ବିକଳରେ କ୍ଯଙ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ । ଯଥା- ଶଙ୍ଦଂ କରୋତି = ଶବ୍ଦାୟତେ ଏହିପରି ବୈରାୟତେ, କଳାହାୟତେ, ସୁଦିନାୟତେ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦନାୟତେ ।

୧୨ । କର୍ତ୍ତା ନିଜେ ସୁଖ ଦୂଃଖାଦି ଅନୁଭବ କରୁଥୁଲେ କର୍ମଦ୍ଵିତୀୟାନ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖ ପ୍ରଭୃତି ଶବ୍ଦରୁ କ୍ୟଙ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ । ଯଥା ରାମଃ ସୁଖାୟତେ ଦୁଃଖାୟତେ ବା ( ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ବା ଅନୁଭବତି ରାମଃ ଇତ୍ୟର୍ଥଃ) । (ରାମ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛି।)

୧୩ । କେତେକ ଶବ୍ଦରୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ଣିଚ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ ।
ବ୍ରତ + ଣିଚ୍‌ = ବ୍ରତୟତି – ଅଶ୍ବାତି/ ବର୍ଜୟତି ଖାଉଛି ର୍ବଜନ କରୁଛି ।
ସଂବସ୍ତ୍ର + ଣିଚ୍‌ = ସଂବସ୍ତୟତି – ଆଚଛ୍ଛାଦୟତି ଘୋଡ଼ାଇ ଦେଉଛି ।
ଘଟ + ଣିଚ୍‌ = ଘଟୟତି – ଘଟଂ କରୋତି/ ଅୟଂ ଘଟଃ ଇତି ଘୋଷୟତି । ଏହା ଘଟ ବୋଲି, ଘୋଷଣା କରୁଛି ।
ଉପଶ୍ଲୋକ + ଣିଚ୍‌ = ଉପଶ୍ଳୋକୟତି – ସ୍ତୌତି ଶ୍ଲଳୋକେନ ଶ୍ଳୋକରେ ସ୍ମୃତି କରୁଛି ।
ଦୂର + ଣିଚ୍‌ = ଦୂରୟତି – ଦୂରଂ କରୋତି । ଦୂର କରୁଛି ।
ଅନ୍ତିକ + ଣିଚ୍‌ = ନେଦୟତି – ଅନତିକଂ କରୋତି । ନିକଟତର କରୁଛି।
ସତ୍ୟ + ଣିଚ୍‌ = ସତ୍ୟାପୟତି/ ସତ୍ୟାପୟତେ – ସତ୍ୟମ୍‌ ଆଚଷ୍ଟେ ( କଥୟତି ) କରୋତି ବା ।
ସତ୍ୟ କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି ।

ଅଭ୍ୟାସ:

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 8 ନାମଧାତୁ ପ୍ରକରଣ

୧ । ଏକପଦୀ କୁରୂତ। (ଏକପଦରେ ପରିଣତକର।) ଆତ୍ମନଃ ଯଶଃ ଇଚ୍ଛତି। ପ୍ରାସାଦେ ଇବ ଆଚରତି। ସତ୍ୟମ୍‌ ଆଚଷ୍ଟେ। ଲୋଭାତ୍‌ ଧନମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି। ସ୍ବାନାର୍ଥମ୍‌ ଉଦକମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି। ଗୋପ ଇବ ଆଚରତଚି। ମିଶ୍ରଂ କରୋତି ।
Answer:
ଆତ୍ମନଃ ଯଶଃ ଇଚ୍ଛତି ଯଶସ୍କାମ୍ୟତି ପ୍ରାସାଦେ ଇବ ଆଚରତି – ପ୍ରାସାଦୟତି
ସତ୍ୟମ୍‌ ଆଚଷ୍ଟେ- ସତ୍ୟାୟତେ ଲୋଭାତ୍‌ ଧନମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି- ଧନାୟତି
ସ୍ନାନାର୍ଥମ୍‌ ଉଦକମ୍‌ ଇଚ୍ଛତି- ଉଦକୀୟତି ଗୋପ ଇବ ଆଚରତି- ଗୋପାୟତେ
ମିଶ୍ରଂ କରୋତି- ମିଶ୍ରୟତି

୨ । ଅର୍ଥଭେଦଂ ପ୍ରଦର୍ଶୟତି। (ଅର୍ଥଭେଦ ପ୍ରଦର୍ଶନ କର।)
ପୁତ୍ରୀୟତି – ପୂତ୍ରାୟତେ, ଅଶନାୟସି – ଅଶନୀୟସି, ଭଦନ୍ୟାମି – ଭଦକୀୟାମି, ଧନାୟସି – ଧନୀୟସି ।
Answer:
ପୁତ୍ରୀୟତି = ପୁତପରି ବ୍ୟବହାର କରୁଛି, ।
ପୁତ୍ରାୟତେ = ନିଜପୁଅ ପରି ଆଚରଣ କରୁଛି ।
ଅଶନାୟସି =ସଦ୍ୟଃ ଭୋକ୍କୁମ୍‌ ଅଶନମ୍‌ ଇଚ୍ଛସି ।
ଅଶନୀୟସି = କିଛିକାଳ ପରେ ଭୋଜନ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ,
ଉଦନ୍ୟାମି = ମୁଁ ପାଣି ପିଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।
ଉଦକୀୟାମି = ମୁଁ ସ୍ନା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ।
ଧନାୟସି = ତ୍ଵଂ ଧନେ ସତ୍ୟପି ଧନମ୍‌ ଇଚ୍ଛସି ।
ଧନୀୟସି= ଧନିଭାବଂ ପୂରୟିତୁଂ ତ୍ଵମ୍‌ ଇଚ୍ଛସି ।

୩। ସଂଶୋଧୟତ । (ସଂଶୋଧନ କର!)
ରଷିଃ ବନେ ତପାତି। ଘୋଟକଃ ଫେନ ୟତି ।
ରାମଃ ଅଦ୍ୟ ଚପଳାୟତି। ପରସ୍ତିୟଂ ମାତ୍ରାୟତେ ।
Answer:
ରଷିଃ ବନେ ତପାତି – ରଷିଃ ବନେ ତପତି ।
ଘୋଟକଃ ଫେନୟତି – ଘୋଟକଃ ପେନାୟତେ ।
ରାମଃ ଅଦ୍ୟ ଚପଳାୟତି – ରାମଃ ଅଦ୍ୟ ଚପଳୟତି
ପରସ୍ତିୟଂ ମାତ୍ରାୟତେ – ପରସ୍ତ୍ରୟଂ ମାତରତି ।

୪। ପଦାନି ବ୍ଯବହୃତ୍ଯ ବାକ୍ଯାନି ରଚୟତ। (ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବାକ୍ଯ ରଚନା କର।)
ହରିଣାୟତେ, ପୁତ୍ରୀୟତି, ଧନକାମ୍ୟତି, ସୁଖାୟତେ ।
Answer:
ହରିଣାୟତେ – ମୃଗେନ୍ଦ୍ରଃ ନ ହରିଣାୟତେ ।
ପୁତ୍ରୀୟତି – ଗୁରୁଃ ଶିଷ୍ୟଂ ପୁତ୍ରୀୟତି ।
ଧନକାମ୍ୟତି – ରାଜା ଧନକାମ୍ୟତି ।
ସୁଖାୟତେ – ରାମଃ ସୁଖାୟତେ ।

୫। ଉତ୍କଳଭାଷୟା ଅନୁବଦତ । (ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କର।)
(କ) ପ୍ରାସାଦୀୟତି ଯଃ କୁଟ୍ୟାଂ ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କୀୟତି ମଞ୍ଚକେ ।
ତସ୍ୟ ସନ୍ତୋଷଶୀଳସ୍ୟ କୁବ୍‌ଜିକାପ୍ୟସ୍ତ୍ରରାୟତେ ।
(୧) ବହ୍ମିସ୍ତସ୍ୟ ଜଳାୟତେ ଜଳନିଧ୍ଃ କୁଲ୍ୟାୟତେ ତତ୍‌କ୍ଷଣା-
ନ୍ଖେରୁଃ ସନ୍ପଶିଳାୟତେ ମୃଗପତିଃ ସଦ୍ୟଃ କୁରଙ୍ଗାୟତେ ।
ବ୍ୟାଳୋ ମାଲ୍ୟଗୁଣାୟତେ ବିଷରସଃ ପୀୟୂଷବର୍ଷାୟତେ
ଯସ୍ୟାଙ୍ଗେଃଖୂଳଲୋକ ବଲ୍ଲଭତରଂ ଶୀଳଂ ସମୁନ୍ଜୀଳତି।।
(ଗ) ବଧ୍ରୟତି କର୍ଶ୍ବିବରଂ ବାଚଂ ମୂଳୟତି ନୟନମନ୍ଧୟତି ।
ବିକୃତୟତି ଗାତ୍ରଯଷ୍ଟିଂ ସମ୍ପଦ ରୋଗୋଃୟମଦ୍‌ଭୂତୋ ରାଜନ୍‌ ।
Answer:
(କ) ଯିଏ କୁଡ଼ିଆରେ ରହି ମଧ୍ଯ ପ୍ରାସାଦ ମନେ କରେ ମଞ୍ଚରେ ଶୋଇମଧ୍ଯ ପଲଙ୍କ ମନେ କରେ ସେହି ସନ୍ତୋଷଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିର କୁବ୍‌ଜାକୁ ମଧ୍ଯ ଅପସରା ମନେ ହୁଏ ।
(ଖ) ତା’ର ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ । ସାଗର ନାଳରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଳ୍ପଶିଳା ସଦୃଶ ହୋଇଥାଏ ସିଂହ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ହରିଣ ହୋଇଥାଏ ଅଡ଼ୁଆସୁତା ମାଳତିଆରି ନିମନ୍ତେ ସଜଡ଼ା ଯାଇପାରେ । ବିଷରସ ଅମୃତ ବର୍ଷା କରିପାରେ ଯାହାର ଅଙ୍ଗରେ ଅଖ୍‌ଳଲୋକ ସାମୀ ସେ ଚରିତ୍ର ଉନ୍ମୀଳନ କରନ୍ତୁ ।
(ଗ) କର୍ଣ୍ବିବରକୁ ବଧ୍ରା କରୁଛି ବାଚାଳକୁ ମୂକ କରୁଛି ଆଖ୍ଥ୍ବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ କରୁଛି ଶରୀର ଦଣ୍ଡକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରୁଛି ହେ ରାଜା ଏହା ହିଁ ଅଦ୍ଭୁତ ସମ୍ପଦ ରୋଗ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 13 ଭ୍ରମସଂଶୋଧନ-ଅଭ୍ୟାସ

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 13 ଭ୍ରମସଂଶୋଧନ-ଅଭ୍ୟାସ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha 10 Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 13 ଭ୍ରମସଂଶୋଧନ-ଅଭ୍ୟାସ

ଶବ୍ଦରୂପଗତ
୧। ହରିସ୍ୟ ଗାଂ ପଶ୍ୟ। – ହରେଃ ଗାଂ ପଶ୍ୟ। ( ହରିର ଗାଭକୁ ଦେଖ ।)
୨। ଭୂପତ୍ୟୁଃ ଆଦେଶଂ ପାଳୟ। – ଭୂପତେଃ ଆଦେଶଂ ପାଳୟ । ( ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କର ।)
୩। ରବିଃ ଭ୍ରାତାସ୍ୟ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛତି। – ରବିଃ ଭ୍ରାତୁଃ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛତି । ( ରବି ଭାଇ ଘରକୁ ଯାଉଛି ।)
୪। ହେ ବିଷ୍ଣୁଃ ! ରକ୍ଷ। – ହେ ବିଷ୍ଠୋ ! ରକ୍ଷ। ( ହେ ବିଷ ! ରକ୍ଷା କର।)
୫। ବୃଦ୍ଧସ୍ୟ ପ୍ରାଣଃ ଅସ୍ଥିରାଃ ଭବନ୍ତି। – ବୃଦ୍ଧସ୍ୟ ପ୍ରାଣାଃ ଅସ୍ଥିରାଃ ଭବନ୍ତି । ( ବୁଢ଼ାର ପ୍ରାଣ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି ।)
୬| କୁମାରୀନାଂ ଲୀଳା। – କୁମାରୀଣାଂ ଲୀଳା । ( କୁମାରୀମାନଙ୍କ ଲୀଳା ।)
୭। ଅମ୍ଟେ ! ମାଂ ରକ୍ଷ। – ଅମ୍ବ ! ମାଂ ରକ୍ଷ। (ହେ ମାଆ ! ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।)
୮। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଜଗନ୍ନାଥଂ ସେବତେ । – ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ଜଗନ୍ନାଥଂ ସେବତେ । ( ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି ।)
୯। ମମ ସସରଃ କ୍ରୀଡନ୍ତି। – ମମ ସସାରଃ କ୍ରୀଡନ୍ତି। ( ମୋର ଭଉଣୀମାନେ ଖେଳୁଛନ୍ତି।)
୧୦। ସୁନ୍ଦରୀ ବାଳିକେ। – ସୁନ୍ଦ୍ୌ ବାଳିକେ । ( ସୁନ୍ଦରୀ ବାଳିକା ଦୁଇଟି। )
୧୧। ସରଳୟା ନୀତିନା। – ସରଳୟା ନୀତ୍ୟା। ( ସରଳ ନୀତିଦ୍ବାରା।)
୧୨। ହେ ମାତା ! ଅତ୍ର ଆଗଚ୍ଛ। – ହେ ମାତଃ ! ଅତ୍ର ଆଗଚ୍ଛ । (ହେ ମାଆ ! ଏଠାକୁ ଆସ। )
୧୩। ବଧେୋଃ ଭ୍ରାତା ଆଗଚ୍ଛତି। – ବଧ୍ଵାଃ ଭ୍ରାତା ଆଗଚ୍ଛତି । ( ବୋହୂର ଭାଇ ଆସୁଛନ୍ତି ।)
୧୪। ମହ୍ାନଦୌ ତରୀଃ ଚଳତି । – ମହାନଦ୍ୟାଂ ତରୀଃ ଚଳତି। ( ମହାନଦୀରେ ନୌକା ଚାଲୁଛି ।)
୧୫। କାକଃ ଚଞ୍ଚୁନା ଖାଦତି। – କାକଃ ଚଞ୍ଚ୍ା ଖାଦତି । ( କାଉ ଥଣ୍ଟରେ ଖାଉଛି। )
୧୬। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସାଗରସ୍ୟ ଦୁହିତା। – ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସାଗରସ୍ୟ ଦୁହିତା । ( ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସାଗର କନ୍ଯା । )
୧୭। ରାମସ୍ୟ ପୁସ୍ତକଃ ସୁନ୍ଦରମ୍‌। – ରାମସ୍ୟ ପୁସ୍ତକଂ ସୁନ୍ଦରମ୍‌ । ( ରାମର ପୁସ୍ତକ ସୁନ୍ଦର ।)
୧୮। ଉଦ୍ୟାନେ ବହବଂଃ ପୁଷ୍ପାଣି ସନ୍ତି। – ଉଦ୍ୟାନେ ବହୁନି ପୁଷ୍ପାଣି ସନ୍ତି। ( ବଗିଚାରେ ବହୁତ ଫୁଲ ଅଛି ।)
୧୯। ଭୀମଃ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନସ୍ୟ ଜନୌ ଅତାଡତ୍‌। – ଭୀମଃ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଂ ଜାନୁନି ଅତାଡୟନ୍‌ । ( ଭୀମ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ଜାନୁଦୁଇଟାକୁ ଆଘାତ କରିଥ୍‌ଲେ।)
୨୦। ପଦ୍ମପତ୍ରେ ଅମ୍ପୁଂ ପଶ – ପଦ୍ମପତ୍ରେ ଅମ୍ବୁ ପଶ୍ୟ। ( ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ପାଣି ଦେଖ ।)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 13 ଭ୍ରମସଂଶୋଧନ-ଅଭ୍ୟାସ
୨୧। କୁକ୍କରଃ ଅସ୍ଥିଂ ଚର୍ବତି। – କୁକ୍ଳରଃ ଅସ୍ଥି ଚର୍ବତି । ( କୁକୁର ହାଡ଼ ଚୋବାଉଛି ।)
୨୨। ଭ୍ରମରଃ ମଧୁଂ ପିବତି। – ଭ୍ରମରଃ ମଧୁ ପିବତି । ( ଭଅଁର ମହୁ ପିଉଛି।)
୨୩। ରାମଃ ଫଳାନ୍‌ ଆନୟତି। – ରାମଃ ଫଳାନି ଆନୟତି । ( ରାମ ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣୁଛି । )
୨୪। ବାରିଂ ବିନା ମତ୍ସ୍ୟାଃ ନ ଜୀବନ୍ତି। – ବାରି ବିନା ମତ୍ସ୍ୟାଃ ନ ଜୀବନ୍ତି । ( ପାଣି ବିନା ମାଛ ବଞ୍ଚନ୍ତି ନାହିଁ।)
୨୫। ସମ୍ରାଟଂ ପ୍ରଜାଃ ବଦନ୍ତି। – ସମ୍ରାଜଂ ପ୍ରଜାଃ ବଦନ୍ତି । ( ସମ୍ରାଟଙ୍କୁ ପ୍ରଜାମାନେ କୁହନ୍ତି ।)
୨୬। ପଥା ବୃକ୍ଷାଃ ସନ୍ତି। – ପଥ୍‌ ବୃକ୍ଷାଃ ସନ୍ତି। । ବାଟରେ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଅଛି।)
୨୭। ବିଦ୍ଵାନାନାଂ ସର୍ବତ୍ର ଆଦରଃ ଭବତି। – ବିଦୂଷାଂ ସର୍ବତ୍ର ଆଦରଃ ଭବତି । ( ବିଦ୍ଵାନମାନଙ୍କର ସବୁଠି ଆଦର ଅଛି।)
୨୮। ଆତ୍ନାୟାଃ ଉନ୍ନତିଂ କୂରୂ। – ଆତ୍ମନଃ ଉନ୍ନତିଂ କୁରୁ । (ନିଜର ଉନ୍ନତି କର। )
୨୯। ଚନ୍ଦ୍ରମାୟାଃ ସୂର୍ଯ୍ୟଃ ବୃହତ୍ତରଃ। – ଚନ୍ଦ୍ରମସଃ ସୂର୍ଯ୍ୟଃ ବୃହତ୍ତରଃ । ( ଜହୁଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଡ଼ ।)
୩୦। ରୋଗିସ୍ୟ ସେବାଂ କୁରୁ। – ରୋଗିଣଃ ସେବାଂ କୁରୁ । (ରୋଗୀର ସେବା କର|। )
୩୧। ବିଦ୍ବାନଂ ରାଜା ପୂଜୟତି। – ବିଦ୍ଵାଂସଂ ରାଜା ପୂଜୟତି । ( ବିଦ୍ବାନ ଲୋକକୁ ରାଜା ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି |)
୩୨। ବିଦ୍ଵସାଂ ହୃଦୟଂ ନିର୍ମଳମ୍‌। – ବିଦୁଷାଂ ହୃଦୟଂ ନିର୍ମଳମ୍‌ । ( ବିଦ୍ଵାନ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟ ନିର୍ମଳ।)
୩୩। ଜ୍ଞାନୀଭ୍ୟଃ ରାଜା ଧନଂ ଦଦାତି। – ଜ୍ଞାନିଭ୍ୟଃ ରାଜା ଧନଂ ଦଦାତି । ( ଜ୍ଞାନୀଲୋକଙ୍କୁ ରାଜା ଧନ ଦିଅନ୍ତି ।)
୩୪। ଗଚ୍ଛନ୍ତୌ ଛାତ୍ରାଃ ଶ୍ଳୋକଂ ପଠନ୍ତି। – ଗଚ୍ଛନ୍ତଃ ଛାତ୍ରାଃ ଶ୍ଲୋକଂ ପଠନ୍ତି। ( ଯାଉଥ୍‌ବା ଛାତ୍ରାମାନେ ଶ୍ଳୋକ ପଢ଼ୁଛନ୍ତି ।)
୩୫। ଭଗବାନସ୍ୟ ଦୟା ମହାନ୍‌। – ଭଗବତଃ ଦୟା ମହତୀ । ( ଭଗବାନଙ୍କର ଦୟା ବଡ଼ ।)
୩୬। ବର୍ଷାସୁୁ ସରିତାନାଂ ଜଳଂ ଆବିଳଂ ଭବତି। – ବର୍ଷାସୁ ସରିତାଂ ଜଳମ୍‌ ଆବିଳଂ ଭବତି । ( ବର୍ଷା ରତୁରେ ନଭପାଣି ଗୋଳିଆ ହୁଏ।)
୩୭। ବିପଦାତ୍‌ ମିତ୍ରଂ ରକ୍ଷ। – ବିପଦଃ ମିତ୍ରଂ ରକ୍ଷ। ( ବିପଦରୁ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର ।)
୩୮। ଶିଶୂନାଂ ବାକ୍‌ ମଧୁରମ୍‌। – ଶିଶୂନାଂ ବାକ୍‌ ମଧୁରା । ( ପିଲାମାନଙ୍କ କଥା ମଧୁର । )
୩୯। ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟସ୍ୟ ପରିଷଦେ କାଳିଦାସଃ ଆସୀତ୍‌। – ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟସ୍ୟ ପରିଷଦି କାଳିଦାସଃ ଆସୀତ୍‌।
୪୦। ସମିତେଷୁ ମହାଭାରତଯୁଦ୍ଧଂ ଭୀଷଣତମମ୍‌ । – ସମିସ୍ତୁ ମହାଭାରତଯୁଦ୍ଧଂ ଭୀଷଣତମମ୍‌ । ( ଯୁଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ।)
୪୧। ସରିତାତ୍‌ ଯୋଷିତଃ ଜଳମ୍‌ ଆନୟନ୍ତି। – ସରିତଃ ଯୋଷିତଃ ଜଳମ୍‌ ଆନୟନ୍ତି । ( ନଛରୁ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନେ ପାଣି ଆଣୁଛନ୍ତି।)
୪୨। ଆପଦେଷ୍ ଦୁର୍ଗାଂ ସ୍ମ୍ର। – ଆପସ୍ତୁ ଦୁର୍ଗାଂ ସ୍ମର। ( ଆପଦକାଳରେ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର ।)
୪୩। ସଂପଦେ ଗବର୍ବଂ ମା କୁରୂ। – ସଂପଦି ଗର୍ବଂ ମା କୁରୁ । ( ସୁଖବେଳେ ଗର୍ବ କର ନାହିଁ।)
୪୪। ବ୍ୟୋମେ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଶୋଭନ୍ତେ। – ବ୍ୟୋମ୍ନି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଶୋଭନ୍ତେ। ( ଆକାଶରେ ନକ୍ଷତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି ।)
୪୫। ମୂର୍ଖାଣାଂ ଜନ୍ମଃ ନିରର୍ଥକମ୍‌। – ମୂର୍ଖାଣାଂ ଜନ୍ମ ନିରର୍ଥକମ୍‌ । ( ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ନିରର୍ଥକ ।)
୪୬। କର୍ମସ୍ୟ ଅନୁରୂପଂ ଫଳମ୍‌। – କର୍ମଣଃ ଅନୁରୂଫ ଫଳମ୍‌। ( କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଫଳ।)
୪୭। ବ୍ୟାଧଃ ଧନୁନା ମୃଗାନ୍‌ ମାରୟତି। – ବ୍ୟାଧଃ ଧନୂଷା ମୃଗାନ୍‌ ମାରୟତି । ( ଶିକାରୀ ଧନୁରେ ହରିଣମାନଙ୍କୁ ମାରେ ।)
୪୮। ସର୍ବେ ପ୍ରେମେଣ ବଶୀଭୂତାଃ ଭବନ୍ତି। – ସର୍ବେ ପ୍ରେମ୍ନା ବଶୀଭୂତାଃ ଭବନ୍ତି। (ସମସ୍ତେ ପ୍ରେମରେ ବଶୀଭୂତ ହୁଅନ୍ତି ।)
୪୯। ଗୁଣିନଃ ମହାତ୍କାନଃ ଚ ବୟସଂ ନ ପଶ୍ୟନ୍ତି। – ଗୁଣିନଃ ମହାତ୍କାନଃ ଚ ବୟଃ ନ ପଶ୍ୟନ୍ତି। ( ଗୁଣୀ ଓ ମହାତ୍କାମାନେ ବୟସ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ)
୫୦। ମେ ଭ୍ରାତା ଗ୍ରାମଂ ଗଚ୍ଛତି। – ମମ ଭ୍ରାତା ଗ୍ରାମଂ ଗଚ୍ଛତି । ( ମୋ ଭାଇ ଗାଁକୁ ଯାଉଛି ।)
୫୧। କସ୍ପାତ୍‌ ଦିଶଃ ବାୟୁଃ ବହତି ? – କସ୍ୟାଃ ଦିଶଃ ବାୟୁଃ ବହତି ? ( କେଉଁ ଦିଗରୁ ପବନ ବହୁଛି ।)
୫୨। ଅୟଂ ଲତା ସୁନ୍ଦରମ୍‌। – ଇୟଂ ଲତା ସୁନ୍ଦରୀ । ( ଏହି ଲତା ସୁନ୍ଦର ।)
୫୩। ନଃ ଇଦଂ ଗୃହମ୍‌। – ଅସ୍ମାକମ୍‌ ଇଦଂ ଗୃହମ୍‌ । ( ଏହା ଆମ ଘର ।)
୫୪। ଏଚସ୍ୟାଂ ବୃକ୍ଷେ କୋକିଳଃ କୂଜତି। – ଏତସ୍ମିନ୍‌ ବୃକ୍ଷେ କୋକିଳଃ କୂଜତି। ( ଏହି ଗଛରେ କୋଇଲି ରାବୁଛି ।)
୫୫। ହେ ସଖେ ତେ ଗୃହଂ କୂତ୍ର ? – ହେ ସଖେ ! ତବ ଗୃହଂ କୁତ୍ର ? ( ହେ ବଂଧୁ ! ତୁମ ଘର କେଉଁଠି ?)
୫୬। ସର୍ବାଃ ବାଳକାଃ ବିଦ୍ୟାଳୟଂ ଗଳ୍ଛନ୍ତି। – ସର୍ବେ ବାଳକାଃ ବିଦ୍ୟାଳୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ( ସବୁ ପିଲା ସ୍କୁଲ ଯାଉଛନ୍ତି ।)
୫୭। ଯୌ ବାଳିକେ ଆଗତେ, ତାଭ୍ୟାଂ ଶିକ୍ଷକଃ ଜ୍ଞାନଂ ଦଦାତି। – ଯେ ବାଳିକେ ଆଗତେ, ତାଭ୍ୟାଂ ଶିକ୍ଷକଃ ଜ୍ଞାନଂ ଦଦାତି । ( ଯେଉଁ ଝିଅଦୁଇଟି ଆସିଲେ ସେ ଦୁହିଁଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷକ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତି)
୫୮। ଅୟମ୍‌ ଇମଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ଅପଠତ୍‌ । – ଅୟମ୍‌ ଇଦଂ ବ୍ୟାକରଣମ୍‌ ଅପଠତ୍‌ । ( ଇଏ ଏହି ବ୍ୟାକରଣ ପଢ଼ିଲା ।)
୫୯। ଏତେ ରତ୍ନାନି ମୂଲ୍ୟବନ୍ତଃ। – ଏତାନି ରତ୍ନାନି ମୂଲ୍ୟବନ୍ତି । ( ଏହି ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକ ମୂଲ୍ୟବାନ୍‌ ।)
୬୦। ମମ ଦ୍ଵୌ ଲେଖନେ୍ୟୋୌ। – ମମ ଦ୍ଵେ ଲେଖନ୍ୟୌ । ( ମୋର ଦୁଇଟି କଲମ ।)
୬୧। ପଞ୍ଚଃ ବାଳକାଃ ଧାବ ନ୍ତି। – ପଞ୍ଚ ବାଳକାଃ ଧାବନ୍ତି । ( ପାଞ୍ଚଜଣ ପିଲା ଧାଉଁଛନ୍ତି।)
୬୨। ଅଷ୍ଟାନି ଫଳାନି ଆନୟ। – ଅଷ୍ଟୋ/ ଅଷ୍ଟ ଫଳାନି ଆନୟ । ( ଆଠଟି ଫଳ ଆଣ । )
୬୩। ବିଂଶତୟଃ ଧେନବଃ ଚରନ୍ତି। – ବିଂଶତିଃ ଧେନବଃ ଚରନ୍ତି । ( କୋଡ଼ିଏଟି ଗାଛ ଚରୁଛନ୍ତି ।)
୬୪। ପୃଥ୍ବ୍ୟାଂ ସପ୍ତାଃ ସମୁଦ୍ରାଃ ସନ୍ତି। – ପୃଥ୍ବ୍ୟାଂ ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ରାଃ ସନ୍ତି । ( ପୃଥବୀରେ ସାତ ସାଗର ରହିଛି ।)
୬୫। ବିଂଶତୟଃ ବାଳକାଃ କ୍ରୀଡନ୍ତି। – ବିଂଶତିଃ ବାଳକାଃ କ୍ରୀଡନ୍ତି । ( କୋଡ଼ିଏ ଜଣ ପିଲା ଖେଳୁଛନ୍ତି ।)
୬୬। ଶିଷ୍ୟଃ ଆଚାର୍ଯ୍ୟାଣୀଂ ନମତି। – ଶିଷ୍ୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟାନୀଂ ନମତି । ( ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି ।)
୬୭। ଯାଦୃଶା ଭାବନା ତାଦୃଶା ସିଦ୍ଧିଃ। – ଯାଦୃଶୀ ଭାବନା ତାଦୃଶୀ ସିଵ୍ିଃ । ( ଯେମିତି ଭାବନା ସେମିତି ସିଵି ।)
୬୮। ଏଷା ବଧୂଃ ଅକେଶୀ। – ଏଷା ବଧୂଃ ଅକେଶା । ( ଏହି ବୋହୂଟିର କେଶ ନାହିଁ।)
୬୯। କାଳମୁଖୀ ଭୟଂ ଜନୟତି। – କାଳମୁଖା ଭୟଂ ଜନୟତି । ( କାଳମୁଖା ( ରାକ୍ଷସୀ) ଭୟ ସୃଷ୍ି କରୁଛି ।)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 13 ଭ୍ରମସଂଶୋଧନ-ଅଭ୍ୟାସ

କାରକଗତ
୭୦। ଦୀନସ୍ୟ ପ୍ରତି ଦୟା କରଉ୍ତବ୍ୟା। – ଦୀନଂ ପ୍ରତି ଦୟା କର୍ଭବ୍ୟା। ( ଗରିବଲୋକଙ୍କୁ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ ।)
୭୧। ମୂର୍ଖସ୍ୟ ଧକ୍‌ । – ମୂଖଂ ଧକ୍‌ । ( ମୂର୍ଖକୁ ଧକ୍‌ ।)
୭୨। ଗ୍ରାମାତ୍‌ ଅଭିତଃ ଗାବଃ ଆଗଜ୍ଛନ୍ତି। – ଗ୍ରାମମ୍‌ ଅଭିତଃ ଗାବଃ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି | ( ଗାଁ ଆଗରେ ଗାଭ ଆସୁଛନ୍ତି ।)
୭୩। ରାମଃ ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍‌ ଆସ୍ତେ। – ରାମଃ ଅଯୋଧ୍ୟାମ୍‌ ଅଧ୍ୟାସ୍ତେ। (ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ବସିଛନ୍ତି ।)
୭୪। ପଞ୍ଚଦଶସ୍ୁ ବର୍ଷେସୁ ଗୀତାଂ ପଠାମି। – ପଞ୍ଚଦଶ ବର୍ଷାଣି ଗୀତାଂ ପଠାମି । ( ପନ୍ଦରବର୍ଷ ହେଲା ଗୀତା ପଢୁଛି ।)
୭୫। ବିଧାତା ! ମାଂ ପ୍ରତି ଦୟାଂ କୁରୂ। – ବିଧାତଃ ! ମାଂ ପ୍ରତି ଦୟାଂ କୁରୁ । (ହେ ବିଧାତା ! ମୋତେ ଦୟା କର।)
୭୬। ବାଳକୈଃ ବିଦ୍ୟାଳୟଂ ଗମ୍ୟତେ। – ବାଳକୈଃ ବିଦ୍ୟାଳୟଃ ଗମ୍ୟତେ । ( ପିଲାମାନେ ସ୍କୁଲ ଯାଉଛନ୍ତି ।)
୭୭। ପକ୍ଷିଣଃ ମଧୁରଃ କୂଜନ୍ତି। – ପକ୍ଷିଣଃ ମଧୁରଂ କୂଜନ୍ତି। ( ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ଗାନ କରୁଛନ୍ତି ।)
୭୮। ଭାରତବର୍ଷେ ଭରତେନ ଇତି ରାଜା ଆସୀତ୍‌ । – ଭାରତବର୍ଷେ ଭରତଃ ଇତି ରାଜା ଆସୀତ୍‌ । ( ଭାରତବର୍ଷରେ ଭରତ ବୋଲି ରାଜା ଥ୍ଲେ।)
୭୯। ଦେବଦତ୍ତଃ ଗ୍ରାମେ ଆବସତି। – ଦେବଦଭ୍ଥଃ ଗ୍ରାମମ୍‌ ଆବସତି । ( ଦେବଦଭ୍ତ ଗାଁରେ ରହୁଛନ୍ତି ।)
୮୦। ତବ ମମ ଚ ଅନ୍ତରା ପୁସ୍ତକମସ୍ତି। – ତ୍ବାଂ ମାଂ ଚ ଅନ୍ତରା ପୁସ୍ତକମ୍‌ ଅସ୍ତି । (ତୁମ ଓ ମୋ ମଧ୍ଯରେ ବହି ରହିଛି ।)
୮୧। ଗୃହସ୍ୟ ପରିତଃ ବୃକ୍ଷାଃ ସନ୍ତି। – ଗୃହଂ ପରିତଃ ବୃକ୍ଷାଃ ସନ୍ତି। । ଘର ଚାରିପଟେ ଗଛ ଅଛି |)
୮୨। ଶିବଃ କୈଳାସେ ଅଧୂତିଷ୍ଠତି। – ଶିବଃ କୈଳାସମ୍‌ ଅଧ୍ତିଷ୍ଠତି । ( ଶିବ କୈଳାସରେ ରୁହନ୍ତି ।)
୮୩। ଅଭୁକ୍ତଃ ଭିକ୍ଷୁଃ ଗୃହମ୍‌ ଭଉପବସତି। – ଅଭୁକ୍ତଃ ଭିକ୍ଷୁଃ ଗୃହେ ଉପବସତି । ( ଭିକ୍ଷୁ ଉପାସରେ ଘରେ ଅଛି |)
୮୪। ଛାତ୍ରାଃ ଗୁରବେ ପ୍ରଣମନ୍ତି। – ଛାତ୍ରାଃ ଗୁରୁଂ ପ୍ରଣମନ୍ତି । ( ଛାତ୍ରମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛନ୍ତି ।)
୮୫। ପିତା ଗୃହସ୍ୟ ଯାବତ୍‌ ଗଚ୍ଛତି। – ପିତା ଗୃହଂ ଯାବତ୍‌ ଗଚ୍ଛତି । ( ବାପା ଘର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଉଛନ୍ତି ।)
୮୬। ବୃକ୍ଷସ୍ୟ ଅଧ୍ୟଧ୍ ଫଳାନି ସନ୍ତି। – ବୃକ୍ଷମ୍‌ ଅଧ୍ୟଧ୍‌ ଫଳାନି ସନ୍ତି । ( ଗଛର ତଳକୁ ତଳ ଫଳ ଅଛି |)
୮୭। ଜଳସ୍ୟ ଅନ୍ତରେଣ ମତ୍ସ୍ୟାଃ ନ ଜୀବନ୍ତି। – ଜଳମ୍‌ ଅନ୍ତରେଣ ମତ୍ସ୍ୟାଃ ନ ଜୀବନ୍ତି । ( ପାଣି ବିନା ମାଛ ବଞ୍ଚନ୍ତି ନାହିଁ।)
୮୮। ପୁତ୍ରଃ ପିତ୍ରେ ନମସ୍କରୋତି। – ପୁତ୍ରଃ ପିତରଂ ନମସ୍କରୋତି । ( ପୁଅ ବାପାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି ।)
୮୯। ସିଂହଃ ବନେ ଅଧୁବସତି। – ସିଂହଃ ବନମ୍‌ ଅଧ୍ବସତି । ( ସିଂହ ବଣରେ ରୂହେ।)
୯୦। ପିତା ପୁତ୍ରାୟ ଅଭିକ୍ରୁଧ୍ୟତି। – ପିତା ପୁତ୍ରମ୍‌ ଅଭିକ୍ରୁଧ୍ୟତି । ( ବାପା ପୁଅକୁ ରାଗୁଛନ୍ତି।)
୯୧। ଦେଶସ୍ୟ ସର୍ବତଃ ଅଶାନ୍ତି ଦୃଶ୍ୟତେ। – ଦେଶଂ ସର୍ବତଃ ଅଶାନ୍ତିଃ ଦୃଶ୍ୟତେ। (ଦେଶର ସବୁଆଡ଼େ ଅଶାନ୍ତି ଦେଖାଯାଉଛି।)
୯୨ । ଅଶ୍ଵଃ ଶୀଘ୍ରଃ ଧାବତି। – ଅଶ୍ଵଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଧାବତି । ( ଘୋଡ଼ା ଶୀଘ୍ର ଧାଉଁଛି ।)
୯୩। ତ୍ବଂ ମମ ଅନୂ ଆଗଳ୍ଛ। – ତୁଂ ମାମ୍‌ ଅନୁ ଆଗଚ୍ଛ । (ତୁମେ ମୋ ପଛରେ ଆସ।)
୯୪। ମାର୍ଗସ୍ୟ ଉଦ୍ଭୟତଃ ବୃକ୍ଷାଃ ସନ୍ତି। – ମାର୍ଗମ୍‌ ଉଭୟତଃ ବୃକ୍ଷାଃ ସନ୍ତି। ( ବାଟର ଦୁଇକଡ଼ରେ ଗଛ ରହିଛି ।)
୯୫। ବିଦ୍ୟା ବିନା ଜୀବନଂ ବୃଥା। – ବିଦ୍ୟାଂ ବିନା ଜୀବନଂ ବୃଥା । ( ବିଦ୍ୟା ବିନା ଜୀବନ ବୃଥା।)
୯୬। ରାମଃ ଶ୍ୟାମାୟ ଅଭିଦ୍ରୁହ୍ୟତି। – ରାମଃ ଶ୍ୟାମମ୍‌ ଅଭିଦ୍ଦୁହ୍ୟତି । ( ରାମ ଶ୍ୟାମ ଉପରେ ରାଗୁଛି ।)
୯୭। ସଃ ମାସେନ ସାହିତ୍ୟଂ ପଠତି। – ସଃ ମାସଂ ସାହିତ୍ୟ ପଠତି । ( ସେ ମାସେହେଲା ସାହିତ୍ୟ ପଢ଼ୁଛି ।)
୯୮। ଶ୍ରମସ୍ୟ ରତେ ବିଦ୍ୟା ନ ଭବତି। – ଶ୍ରମମ୍‌ ରତେ ବିଦ୍ୟା ନ ଭବତି । ( ପରିଶ୍ରମ ବିନା ବିଦ୍ୟା ହୁଏ ନାହିଁ।)
୯୯। ଗୋବିନ୍ଦଃ ପାଠେ ଅଭିନି ବିଶତେ। – ଗୋବିନ୍ଦଃ ପାଠମ୍‌ ଅଭିନିବିଶତେ । ( ଗୋବିନ୍ଦ ପାଠରେ ମନ ଦେଇଛି |)
୧୦୦। ବିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ଜାତୌ କ୍ଷତ୍ରିୟଃ। – ବିଶ୍ବାମିତ୍ରଃ ଜାତ୍ୟା କ୍ଷତ୍ରିୟଃ । ( ବିଶ୍ବାମିତ୍ର ଜାତିରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ।)
୧୦୧। ବକ୍କଳେଷୁ ତାପସଃ । – ବଳ୍କଳୈଃ ତାପସଃ । ( ବଳ୍କଳରୁ ତପସୀ ଜଣା ପଡୁଛନ୍ତି ।)
୧୦୨। ମମ ବିଦ୍ୟାୟାଂ ପ୍ରୟୋଜନମ୍‌। – ମମ ବିଦ୍ୟୟା ପ୍ରୟୋଜନମ୍‌ । ( ମୋର ବିଦ୍ୟା ଦରକାର ।)
୧୦୩। କାଣସ୍ୟ ଚକ୍ଷୁଷଃ କିମ୍‌ ? – କାଣସ୍ୟ ଚକ୍ଷୁଣା କିମ୍‌ ? ( କଣାର ଗୋଟିଏ ଆଖ୍‌ ଥାଇ ଲାଭ କ’ଣ ?
୧୦୪। ରାଜା ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ସାର୍ଵ ମ୍‌ ଉପବିଷ୍ଟଃ। – ରାଜା ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ ସାର୍ଧମ୍‌ ଉପବିଷ୍ଟଃ । ( ରାଜା ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ବସିଛନ୍ତି ।)
୧୦୫। ବିଳମ୍ଭେ ଅଳମ୍‌। – ବିଳମ୍ବେନ ଅଳମ୍‌ । ( ଡେରିରେ ନାହିଁ।)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 13 ଭ୍ରମସଂଶୋଧନ-ଅଭ୍ୟାସ
୧୦୬। ଗୁରୁଭକ୍ତେଃ ସଃ ସର୍ବାନ୍‌ ଅତିକ୍ରାମତି। – ଗୁରୁଭକ୍ତ୍ୟା ସଃ ସର୍ବାନ୍‌ ଅତିକ୍ରାମତି । ( ଗୁରୂଭକ୍ତିରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଛନ୍ତି ।)
୧୦୭। ମିତ୍ରାଣାଂ ସହ ଗଚ୍ଛ। – ମିତ୍ରୈଃ ସହ ଗଛ । ( ବଂଧୁମାନେ ସାଙ୍ଗରେ ଯାଅ ।)
୧୦୮। ମମ ଭଗିନୀ ମତ୍‌ ବର୍ଷେ ଅବରଃ। – ମମ ଭଗିନୀ ମତ୍‌ ବର୍ଷେଣ ଅବରା । ( ମୋ ଭଉଣୀ ମୋଠାରୁ ବର୍ଷେ ସାନ।)
୧୦୯। ଅୟଂ ବାଳକଃ ନାମ୍ନି ଶ୍ରୀଧରଃ। – ଅୟଂ ବାଳକଃ ନାମ୍ନା ଶ୍ରୀଧରଃ । ( ଏହି ପିଲାଟିର ନାମ ଶ୍ରୀଧର ।)
୧୧୦। ରାମଃ ମତ୍‌ ମାସମ୍‌ ଅବରଃ। – ରାମଃ ମତ୍‌ ମାସେନ ଅବରଃ । ( ରାମ ମୋଠାରୁ ମାସେ ସାନ । )
୧୧୧। କନ୍ଦର୍ପଃ ଆକୃତିନା ସୁନ୍ଦରଃ। – କନ୍ଦର୍ପଃ ଆକୃତ୍ୟା ସୁନ୍ଦରଃ । ( କନ୍ଦର୍ପ ଆକୃତିରେ ସୁନ୍ଦର ।)
୧୧୨। ଦୁଗ୍ଧଂ ପ୍ରକୃତ୍ୟାଂ ମଧୁରମ୍‌। – ଦୁଗ୍ଧଂ ପ୍ରକୃତ୍ୟା ମଧୁରମ୍‌ । ( ଦୁଧର ପ୍ରକୃତି ମଧୁର।)
୧୧୩। ଗୋବିନ୍ଦଃ ଧନେ ହୀନଃ। – ଗୋବିନ୍ଦଃ ଧନେନ ହୀନଃ । ( ଗୋବିନ୍ଦ ଧନରେ ହୀନ ।)
୧୧୪। ସାଧୁଃ ସଭାବେ ସରଳଃ। – ସାଧୁଃ ସଭାବେନ ସରଳଃ । ( ସାଧୁ ସଭାବରେ ସରଳ ।)
୧୧୫। ତ୍ଵମ୍‌ ଅସ୍ମିନ୍‌ ମାର୍ଗେ ଗଚ୍ଛ। – ତ୍ଵମ୍‌ ଅନେନ ମାର୍ଗେଣ ଗଚ୍ଛ । ( ତୁମେ ଏହି ବାଟରେ ଯାଅ।)
୧୧୬। କୃଷକଃ ଗ୍ରାମେ ଦୁଃଖେ ତିଷ୍ଠତି। – କୃଷକଃ ଗ୍ରାମେ ଦୂଃଖେନ ତିଷ୍ଠତି । ( କୃଷକ ଗାଁରେ ଦୁଃଖରେ ରହିଛି ।)
୧୧୭। ତୃଷାର୍ଭଃ ଜଳେ ତୃପ୍ୟତି। ତୃଷାର୍ଭଃ ଜଳେନ ତୃପ୍ୟତି। ( ଶୋଷିଲା ଲୋକ ଜଳରେ ତୃପ୍ତ ହୁଏ)
୧୧୮। ଛାତ୍ରାଃ କ୍ରମାତ୍‌ ଆଗଚ୍ଛ ନ୍ତି। – ଛାତ୍ରାଃ କ୍ରମେଣ ଆଗଳ୍ଛନ୍ତି । ( ଛାତ୍ରମାନେ କ୍ରମରେ ଯାଉଛନ୍ତି ।)
୧୧୯। ଅୟଂ ବାଳକଃ ପାଦୟୋଃ ଖଞ୍ଜଃ । – ଅୟଂ ବାଳକଃ ପାଦେନ ଖଞ୍ଜଃ। ( ଏହି ପିଲାଟି ପାଦରେ ଛୋଟ। )
୧୨୦। ମୃଗଃ ସେଚ୍ଛାୟାଂ ଭ୍ରମତି। – ମୃଗଃ ସେଚ୍ଛୟା ଭ୍ରମତି । ( ହରିଣ ମନ ଇଚ୍ଛା ବୁଲୁଛି ।)
୧୨୧। ଦାତା ଦରିଦ୍ରାନ୍‌ ଧନଂ ଦଦାତି। – ଦାତା ଦରିଦ୍ରେଭ୍ୟଃ ଧନଂ ଦଦାତି । ( ଦାତା ଗରିବଙ୍କୁ ଧନ ଦେଉଛନ୍ତି ।)
୧୨୨। ସ୍ପାମୀ ଭୃତ୍ୟ କ୍ରୁଧ୍ୟତି। – ସାମୀ ଭୃତ୍ୟାୟ କ୍ରୁଧ୍ୟତି । ( ମାଲିକ ଚାକର ଉପରେ ରାଗୁଛନ୍ତି ।)
୧୨୩। ବାଳକାନ୍‌ ମୋଦକାଃ ରୋଚନ୍ତେ । – ବାଳକେଭ୍ୟଃ ମୋଦକାଃ ରୋଚନ୍ତେ । ( ପିଲାମାନଙ୍କୁ ମିଠେଇ ଭଲ ଲାଗେ ।)
୧୨୪। ମାତରଂ ଦୁର୍ଗାଂ ନମଃ। ମାତ୍ରେ ଦୂର୍ଗାୟୈ ନମଃ । ( ମାଆ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।)
୧୨୫। ହାରସ୍ୟ ସର୍ଣ୍ତଂ ପ୍ରଦେୟମ୍‌। – ହାରାୟ ସର୍ଣ୍ଣଂ ପ୍ରଦେୟମ୍‌ । ( ହାରପାଇଁ ସୁନା ଦେବା ଉଚିତ।)
୧୨୬। ମିତ୍ରଂ ବିନା ମାଂ ସର୍ଗୋଃପି ନ ସଦତେ। – ମିତ୍ରଂବିନା ସର୍ଗୋଃପି ମହ୍ଯଂନ ସଦତେ। ( ବଂଧୁ ବିନା ମୋତେ ସର୍ଗ ମଧ୍ଯ ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ।)
୧୨୭। ତ୍ବଂ କସ୍ମାତ୍‌ କତିମୁଦ୍ରାଃ ଧାରୟସି ? – ବୃ କସ୍ପୈ କତି ମୂଦ୍ରାଃ ଧାରୟସି ? ( ତୁମେ କାହାଠାରୁ କେତେ ଟଙ୍କା ଧାର କରିଛ ?)
୧୨୮। ବାଳିକା ପୁଷ୍ପେଣ ସ୍ମୃହୟତି। – ବାଳିକା ପୁଷ୍ପାୟ ସୃହୟତି। ( ଝିଅଟି ଫୁଲକୁ ଭଲପାଏ । )
୧୨୯। ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ୟ ପୁଷ୍ପାଣି ବଷଟ୍‌। ଇନ୍ଦ୍ରାୟ ପୁଷ୍ଠାଣି ବଷଟ୍‌ । ( ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କର।)
୧୩୦। ମାତା ପୁତ୍ରେଣ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଦର୍ଶୟତି। – ମାତା ପୁତ୍ରାୟ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଦର୍ଶୟତି । ( ମାଆ ପୁଅକୁ ଜହ୍ନ ଦେଖାଉଛନ୍ତି ।)
୧୩୧। ମାଂ ପୁସ୍ତକଂ ଦେହି। – ମହ୍ଯଂ ପୁସ୍ତକଂ ଦେହି । ( ମୋତେ ବହି ଦିଅ। )
୧୩୨। ଦୁର୍ଜନଃ ସଜ୍ଜନାତ୍‌ ଅସୂୟତି। – ଦୂର୍ଜନଃ ସଜ୍ଜନାୟ ଅସୂୟତି । ( ଦୂର୍ଜନ ସଜ୍ଜନକୁ ଦୋଷାରୋପ କରେ |)
୧୩୩। ଶ୍ରୀଧରଃ ରାମଂ ଭର୍ଷ୍ୟତି। – ଶ୍ରୀଧରଃ ରାମାୟ ଭର୍ଷ୍ୟତି । ( ଶ୍ରୀଧର ରାମକୁ ଭର୍ଷାକରେ।)
୧୩୪। ଭକ୍ତିଃ ଜ୍ଞାନସ୍ୟ କଳ୍ପତେ। – ଭକ୍ତିଃ ଜ୍ଞାନାୟ କଳ୍ପତେ । ( ଭକ୍ତିରୁ ଜ୍ଞାନ ଜାତ ହୁଏ ।)
୧୩୫। ଅଗ୍ନାୟ ସ୍ପାହା। – ଅଗ୍ନୟେ ସାହା । ( ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରାଗଲା । )
୧୩୬। ପ୍ରଜାନାଂ ସସ୍ତି ଭବତୁ। – ପ୍ରଜାଭ୍ୟଃ ସ୍ପସ୍ତି ଭବତୁ । ( ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ ।)
୧୩୭। ଛାତ୍ରଃ ଶିକ୍ଷକଂ ନିବେଦୟତି। – ଛାତ୍ରଃ ଶିକ୍ଷକାୟ ନିବେଦୟତି । ( ଛାତ୍ର ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଜଣାଉଛି ।)
୧୩୮। ପିତା ପୂତ୍ରଂ କ୍ରୀଡନକ ପ୍ରତିଶୃଣୋତି। – ପିତା ପୁତ୍ରାୟ କ୍ରୀଡ଼ନକଂ ପ୍ରତିଶୃଣୋତି । ( ବାପା ପୁଅକୁ ଖେଳଣା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଉଛନ୍ତି।)
୧୩୯। ପିତୃପୁରୂଷାଣାଂ ସଧା। – ପିତୃପୁରୁଷେଭ୍ୟଃ ସଧା। ( ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ।)
୧୪୦। ବୟଂ ପଠନସ୍ୟ ଗଚ୍ଛାମଃ । – ବୟଂ ପଠନାୟ ଗଚ୍ଛାମଃ । ( ଆମେ ପଢ଼ିବାକୁ ଯାଉଛୁ !)
୧୪୧। ଅହଂ ତ୍ଵାଂ ଦିବ୍ୟଚକ୍ଷୁଃ ଦଦାମି । – ଅହଂ ତୂଭ୍ଯଂ ଦିବ୍ୟଚକ୍ଷୁଃ ଦଦାମି । ( ମୁଁ ତୁମକୁ ଦିବ୍ୟଚକ୍ଷୁ ଦେଉଛି । )
୧୪୨। ସର୍ପଃ ନକୁଳଂ ବିଭେତି। ସର୍ପଃ ନକୁଳାତ୍‌ ବିଭେତି । ( ସାପ ନେଉଳକୁ ଡରେ ।)
୧୪୩। ଗ୍ରାମସ୍ୟ ବହିଃ ବାଳକାଃ କ୍ରୀଡନ୍ତି। – ଗ୍ରାମାତ୍‌ ବହିଃ ବାଳକାଃ କ୍ରୀଡନ୍ତି। ( ଗାଁର ବାହାରେ ପିଲାମାନେ ଖେଳୁଛନ୍ତି ।)
୧୪୪। ଇଶ୍ଵରସ୍ୟ ଅନ୍ୟଃ କଃ ସହାୟଃ ? – ଭଶ୍ଵରାତ୍‌ ଅନ୍ୟଃ କଃ ସହାୟଃ ? ( ଭଶ୍ବରଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ କିଏ ସହାୟ ?)
୧୪୫। ଅସ୍ୟ ନଗରସ୍ୟ ଉତ୍ତରା ନଦୀ ବହତି। – ଅସ୍ମାତ୍‌ ନଗରାତ୍‌ ଉତ୍ତରା ନଦୀ ବହତି । ( ଏହି ସହରର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ନଭ ବହୁଛି।)
୧୪୬। ଚୌରଃ ରକ୍ଷିଣଂ ନିଲୀୟତେ। – ଚୌରଃ ରକ୍ଷିଣଃ ନିଲୀୟତେ । ( ଚୋର ପୋଲିସକୁ ଲୁଚୁଛି ।)
୧୪୭। ଛାତ୍ରଃ ପଠନସ୍ୟ ବିରମତି । – ଛାତ୍ରଃ ପଠନାତ୍‌ ବିରମତି । ( ଛାତ୍ର ପଠନରୁ ବିରତ ହେଉଛି ।)
୧୪୮। ଅଶୋକଃ ରାମସ୍ୟ କନୀୟାନ୍‌। – ଅଶୋକଃ ରାମାତ୍‌ କନୀୟାନ୍‌ । ( ଅଶୋକ ରାମଠାରୁ ସାନ ।)
୧୪୯। କଟକମ୍‌ ଆରାତ୍‌ ମହାନଦୀ। – କଟକାତ୍‌ ଆରାତ୍‌ ମହାନଦୀ । ( କଟକ ନିକଟରେ ମହାନଦୀ ।)
୧୫୦। ବିପଦି ତ୍ରାୟସ୍ସ ମାମ୍‌। – ବିପଦଃ ତ୍ରାୟସ ମାମ୍‌ । ( ମୋତେ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କର ।)
୧୫୧। ବଧୂଃ ଶ୍ଵଶୁରଂ ଲଜ୍ଜତେ। – ବଧୂଃ ଶ୍ଵଶୁରାତ୍‌ ଲଜ୍ଜତେ । ( ବୋହୂ ଶ୍ଵଶୁରକୁ ଲାଜ କରୁଛି ।)
୧୫୨। ଧର୍ମଃ ନାନା ସୁଖଂ ନାସ୍ତି । – ଧର୍ମାତ୍‌ ନାନା ସୁଖଂନାସ୍ତି । ( ଧର୍ମ ବିନା ସୁଖ ନାହିଁ।)
୧୫୩। ଗୃହସ୍ୟ ଆରାତ୍‌ ଉପବନ ମସ୍ତି । – ଗୃହାତ୍‌ ଆରାତ୍‌ ଉପବନମସ୍ତି । ( ଘର ପାଖରେ ବଗିଚା ଅଛି। )
୧୫୪। ଭଗବାନ୍‌ ମାଂ ବିପଦାତ୍‌ ରକ୍ଷତି। – ଭଗବାନ୍‌ ମାଂ ବିପଦଃ ରକ୍ଷତି । ( ଭଗବାନ୍‌ ମୋତେ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି) ।
୧୫୫। ସାଧୁଃ ଅନ୍ୟାୟଂ ଜୁଗୁପ୍‌ସତେ। – ସାଧୁଃ ଅନ୍ୟାୟାତ୍‌ ଜୁଗୁପ୍‌ସତେ। ( ସାଧୁ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଘୃଣା କରେ ।)
୧୫୬। ସାଧୁଃ ପାଫଂ ପରାଜୟତେ। – ସାଧୁଃ ପାପାତ୍‌ ପରାଜୟତେ । ( ସାଧୁ ପାପକୁ ସହିପାରେ ନାହିଁ।)
୧୫୭। ପଠନସ୍ୟ ପ୍ରାକ୍‌ / ପୂର୍ବମ୍‌ ଭଶ୍ଵରଂ ସ୍ମର। – ପଠନାତ୍‌ ପ୍ରାକ୍‌ / ପୂର୍ବମ୍‌ ଭଶ୍ଵଟଂ ସ୍ମର। ( ପଢ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଶଶ୍ଵରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।)
୧୫୮। ପଠନସ୍ୟ ପରଂ / ଅନନ୍ତରଂ କ୍ରୀଡ଼। – ପଠନାତ୍‌ ଅନନ୍ତରଂ / ପରଂ କ୍ରୀଡ଼। (ପଢ଼ାପରେ ଖେଳ । )
୧୫୯। ବାଲ୍ୟସ୍ୟ ପ୍ରଭୃତି / ଆରଭ୍ୟ ଶ୍ରମଂ କୁରୁ। – ବାଲ୍ୟାତ୍‌ ପ୍ରଭୃତି/ ଆରଭ୍ୟ ଶ୍ରମଂ କୁରୁ। ( ପିଲାଦିନରୁ ପରିଶ୍ରମ କର।)
୧୬୦। ପୁଷ୍ପାଣାଂ ଫଳାନି ଜାୟନ୍ତେ। – ପୁଷ୍ପେଭ୍ୟଃ ଫଳାନି ଜାୟନ୍ତେ । ( ଫୁଲରୁ ଫଳ ଜନ୍ମ ନିଏ ।)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 13 ଭ୍ରମସଂଶୋଧନ-ଅଭ୍ୟାସ
୧୬୧। କାର୍ଯ୍ୟମିଦଂ ତବ ସୁକରମ୍‌ – କାର୍ଯ୍ୟମିଦଂ ତ୍ଵୟା ସୁକରମ୍‌। ( ଏହି କାମଟି ତୁମକୁ ସହଜ ।)
୧୬୨। କାର୍ଯ୍ୟମିଦଂ ମମ ଦୂଷ୍କରମ୍‌। – କାର୍ଯ୍ୟମିଦଂ ମୟା ଦୁଷ୍କରମ୍‌ । ( ଏହି କାମଟି ମୋତେ କଷ୍ଟ ।)
୧୬୩। ରାମେଣ ତୁଳା ନାସ୍ତି। – ରାମସ୍ୟ ତୁଳା ନାସ୍ତି । ( ରାମାଙ୍କ ତୁଳନା ନାହିଁ।)
୧୬୪। ଦୁଗ୍ଧଂ ପାନଂ କୁରୂ। – ଦୁଗ୍ଧସ୍ୟ ପାନଂ କୁରୁ । ( ଦୁଗ୍ ପାନ କର।)
୧୬୫। ସାଧୂନ୍‌ ଦର୍ଶନଂ ପୁଣ୍ୟମ୍‌। – ସାଧୂନାଂ ଦର୍ଶନଂ ପୁଣ୍ୟମ୍‌। ( ସାଧୁମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ।)
୧୬୬। ମମ ଗୃହାତ୍‌ ଦକ୍ଷିଣେ ପୁଷ୍ପବାଟିକା। – ମମ ଗୃହସ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣେନ ପୁଷ୍ପବାଟିକା । (ମମୋର ଘରର ଦକ୍ଷିଣପଟେ ଫୁଲ ବଗିଚା |)
୧୬୭। କର୍ଣ୍ଣାୟ ସମଃ / ସଦୃଶଃ ବୀରଃ ନାସ୍ଥି। – କର୍ଣ୍ସସ୍ଯ ସମଃ/ ସଦୃଶଃ ବୀରଃ ନାସ୍ତି।( କର୍ଣଙ୍କ ପରି ବୀର ନାହିଁ’ ।)
୧୬୮। ଅହଂ ଦିବସେ ଦ୍ଵିଃ / ତ୍ରିଃ ସ୍ବାନଂ କରୋମି – ଅହଂ ଦିବସସ୍ୟ ଦ୍ଵିଃ/ ତ୍ରିଃ ସ୍ନାନଂ କରୋମି । ( ମୁଁ ଦିନକୁ ଦୁଇଥର/ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରେ।)
୧୬୯। ଗୃହାତ୍‌ ପୁରଃ / ପୁରତଃ / ପୁରସା[ତ୍‌ ମନ୍ଦିର” ଶୋଭତେ । – ଗୃହସ୍ୟ ପୁରଃ/ ପୁରତଃ/ ପୁରସାତ୍‌ ମନ୍ଦିଗ. ଶୋଭତେ । (ଘର ଆଗରେ ମନ୍ଦିର ଶୋଭା ପାଉଛି ।)
୧୭୦। ଭାରତାତ୍‌ ଉତ୍ତରେଣ / ଭତ୍ତରତଃ ହିମାଳୟଃ । – ଭାରତସ୍ୟ ଉଭରେଣ/ ଉତ୍ତରତଃ ହିମାଳୟଃ । ( ଭାରତର ଉତ୍ତରରେ ହିମାଳୟ)
୧୭୧। ଗୃହମ୍‌ ଅନ୍ତିକେ ଉଦ୍ୟାନମ୍‌। – ଗୂହସ୍ୟ ଅନ୍ତିକେ ଉଦ୍ୟାନମ୍‌ । ( ଘର ପାଖରେ ବଗିଚା ଅଛି ।)
୧୭୨। ଅହଂ ଦିନାତ୍‌ ସକୃତ୍‌ ଅନ୍ନଂ ଖାଦାମି। – ଅହଂଦିନସ୍ୟ ସକୃତ୍‌ ଅନୁଂ ଖାଦାମି। ( ମୁଁ ଦିନକୁ ଥରେ ଭାତ ଖାଏ ।)
୧୭୩। ଏତତ୍‌ ମାଂ ମତମ୍‌। – ଏତତ୍‌ ମମ ମତମ୍‌ । ( ଏହା ମୋର ମତ ।)
୧୭୪। ଭାରତାତ୍‌ ଦକ୍ଷି ଣେନ କନ୍ୟାକୁମାରୀ। – ଭାରତସ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣେନ କନ୍ୟାକୁମାରୀ । ( ଭାରତର ଦକ୍ଷିଣରେ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ।)
୧୭୫। ପୁତ୍ରଂ କୃତେ ଯତ୍ନଂ କୁରୁ। – ପୁତ୍ରସ୍ୟ କୃତେ ଯତ୍ନଂ କୁରୁ । ( ପୁଅ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କର ।)
୧୭୬। କୃଷ୍ଣଃ ଦୈତ୍ୟାନାଂ ଘାତୁକଃ । – କୃଷ୍ଣଃ ଦୈତ୍ୟାନ୍‌ ଘାତୁକଃ । ( କୃଷ୍ଣ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ହତ୍ୟାକାରୀ ।)
୧୭୭। ଅଗ୍ନିଃ କାଷ୍ଠେ ତୃପ୍ୟତି। – ଅଗ୍ନିଃ କାଷ୍ଠେନ / କାଷ୍ଠସ୍ୟ ତୃପ୍ୟତି । ( ଅଗ୍ନି କାଠରେ ତୃପ୍ତ ହୁଏ।)
୧୭୮। ସଃ ମାସେ ଚତୁଃ ପୁରୀଂ ଗଚ୍ଛତି। – ସଃ ମାସସ୍ୟ ଚତୁଃ ପୁରୀଂ ଗଚ୍ଛତି। ( ସେ ମାସକୁ ଚାରିଥର ପୁରୀ ଯାନ୍ତି ।)
୧୭୯। କୃଷ୍ଣଃ ମାତ୍ରେ ସ୍ମରତି। – କୃଷ୍ଣଃ ମାତରଂ / ମାତୁଃ ସ୍ମରତି । ( କୃଷ୍ଣ ମାଆକୁ ମନେ ପକାଉଛନ୍ତି ।)
୧୮୦। ଧନାତ୍‌ ହେତୋଃ ବିଦେଶଂ ଗଚ୍ଛତି। – ଧନସ୍ୟ ହେତୋଃ ବିଦେଶଂ ଗଚ୍ଛତି । ( ଧନ ନିମନ୍ତେ ବିଦେଶ ଯାଉଛନ୍ତି ।)
୧୮୧। ରାତ୍ରିଃ ଗତାୟାଂ ତେ ଗୃହମାଗଚ୍ଛନ୍‌। – ରାତ୍ତ୍ରୌ ଗତାୟାଂ ତେ ଗୃହମାଗଚ୍ଛନ୍‌ । ( ରାତି ପାହିବାରୁ ସେମାନେ ଘରକୁ ଆସିଲେ।)
୧୮୨। ନଦୀଭ୍ୟଃ ଗଙ୍ଗା ପବିତ୍ରତମା। – ନଦୀନାଂ/ ନଦୀଷୁ ଗଙ୍ଗା ପବିତ୍ରତମା । ( ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ ଗଙ୍ଗା ପବିତ୍ର ।)
୧୮୩। ଜନନୀ ପୁତ୍ରାୟ ସ୍ଵିହ୍ୟତି। – ଜନନୀ ପୁତ୍ରେ ସ୍ନିହ୍ଯତି । ( ମାଆ ପୁଅକୁ ଭଲପାଏ ।)
୧୮୪। ବାଳକଃ ନିଦ୍ରିତେ ଅହଂ ଗମିଷ୍ୟାମି। – ବାଳକେ ନିଦ୍ରିତେ ଅହଂ ଗମିଷ୍ୟାମି । ( ପିଲାଟି ଶୋଇଲେ ମୁଁ ଯିବି।)
୧୮୫। କଥଂ ମାଂ ନ ବିଶ୍ବସିଷି। – କଥଂ ମୟି ନ ବିଶ୍ବସିଷି । ( କିପରି ମୋତେ ବିଶ୍ଵାସ କରୁ ନାହିଁ।)
୧୮୬। ରାଜା ଯଶସି ଧନଂ ଦଦାତି। – ରାଜା ଯଶସେ ଧନଂ ଦଦାତି । ( ରାଜା ସୁନାମ ପାଇଁ ଧନ ଦିଅନ୍ତି |)
୧୮୭। ଅୟଂ ସାହିତ୍ୟେନ ନିପୁଣଃ। – ଅୟଂ ସାହିତ୍ୟେ ନିପୁଣଃ | ( ଇଏ ସାହିତ୍ୟରେ ନିପୁଣ |)
୧୮୮। କବିଭ୍ୟଃ କାଳିଦାସଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ। – କବୀନାଂ/ କବିଷୁ କାଳିଦାସଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ( କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ଯରେ କାଳିଦାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।)
୧୮୯। ଚନ୍ଦ୍ରଃ ଉଦିତେ କୁମୁଦଂ ବିକଶତି। – ଚନ୍ଦ୍ରେ ଉଦିତେ କୁମୁଦଂ ବିକଶତି । ( ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟରେ କଇଁ ଫୁଟେ |)
୧୯୦। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତେ ପଦ୍ମଂ ବିକ ଶିତ। – ସୂର୍ଯ୍ୟେ ଉଦିତେ ପଦ୍ଂ ବିକଶତି । ( ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଇଁଲେ ପଦ୍ମ ଫୁଟେ ।)
୧୯୧। ତବ କର୍ମେ ଅଧ୍‌କାରଃ ଅସ୍ଥି। – ତବ କର୍ମଣି ଅଧ୍କାରଃ ଅସ୍ତି । ( ତୁମର କର୍ମରେ ଅଧ୍କାର ଅଛି ।)
୧୯୨। ଛାତ୍ରାଃ ଗୁରବେ ଅନୁରକ୍ତାଃ । – ଛାତ୍ରାଃ ଗୁରୌ ଅନୂରକ୍ତାଃ । ( ଛାତ୍ରାମାନେ ଗୁରୁଙ୍କଠାରେ ଅନୁରକ୍ତ ।)
୧୯୩। ଶିକ୍ଷକଃ ଛାତ୍ରାୟ ବିରକ୍ତଃ। – ଶିକ୍ଷକଃ ଛାତ୍ରେ ବିରକ୍ତଃ । ( ଶିକ୍ଷକ ଛାତ୍ର ଉପରେ ବିରକ୍ତ । )
୧୯୪। ବାଳକଃ ଅନ୍ଧସ୍ୟ କରଂ ଧୃତ୍ବା ନୟତି। -ବାଳକଃ ଅନ୍ଧଂ କରେ ଧୃତ୍ଵା ନୟତି । ( ପିଲାଟି ଅନ୍ଧକୁ ହାତରେ ଧରି ନେଉଛି।)
୧୯୫। ପିତାୟାଂ ଭକ୍ଲିଂ କୁର୍ଯ୍ୟାତ୍‌। – ପିତରି ଭଳ୍ଛିଂ କୁର୍ଯ୍ୟାତ୍‌ । ( ପିତାଙ୍କୁ ଭଛି କରିବା ଉଚିତ ।)
୧୯୬। ପ୍ରଭୂପଦଂ ତବ ଯୁଜ୍ୟତେ । – ପ୍ରଭୁପଦଂ ତ୍ଵୟି ଯୁଜ୍ୟତେ । ( ପ୍ରଭୂପଦ ନିମନ୍ତେ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ)
୧୯୭। କଥମ୍‌ ଏତତ୍‌ ତ୍ଵତ୍‌ ସମ୍ଭାବ୍ୟତେ। -କଥମ୍‌ ଏତତ୍‌ ତ୍ଵୟି ସମ୍ଭାବ୍ୟତେ । ( କିପରି ଏହା ତୁମଠାରେ ସମ୍ଭବ ।)
୧୯୮। ବ୍ୟାଧଃ ଚର୍ମଣେ ବ୍ୟାଘ୍ରଂ ହନ୍ତି। – ବ୍ୟାଧଃ ଚର୍ମଣି ବ୍ୟାଘ୍ରଂ ହନ୍ତି। ( ଶିକାରୀ ଚମଡ଼ା ପାଇଁ ବାଘକୁ ମାରେ ।)
୧୯୯। ବ୍ୟାଧଃ ଦନ୍ତାଭ୍ୟାଂ ଗଜଂ ହନ୍ତି। – ବ୍ୟାଧଃ ଦନ୍ତୟୋଃ ଗଜଂ ହନ୍ତି । ( ଶିକାରୀ ଦାନ୍ତଦୂଇଟି ପାଇଁ ହାତୀକୁ ମାରେ ।)
୨୦୦। ବ୍ୟାଧଃ କେଶେଭ୍ୟଃ ଚମରୀଂ ହନ୍ତି। – ବ୍ୟାଧଃ କେଶେଷୁ ଚମରୀଂ ହନ୍ତି । ( ଶିକାରୀ ଦାନ୍ତଦୁଇଟି ପାଇଁ ହାତୀକୁ ମାରେ।)
୨୦୧। ମମ ଶିକ୍ଷକଃ ଗଣିତସ୍ୟ ଦକ୍ଷଃ। – ମମ ଶିକ୍ଷକଃ ଗଣିତେ ଦକ୍ଷଃ । ( ମୋ ଶିକ୍ଷକ ଗଣିତରେ ଦକ୍ଷ । )
୨୦୨। ବ୍ୟାଧଃ ମାଂସେ ମୃଗଂ ହନ୍ତି। – ବ୍ୟାଧଃ ମାଂସାୟ ମୃଟଂ ହନ୍ତି । ( ବ୍ୟାଧ ମାଂସପାଇଁ ହରିଣ ମାରେ ।)
୨୦୩। ଶିକ୍ଷକଃ ଆଗତେ ଛାତ୍ରାଃ ନୀରବାଃ ଅଉବନ୍‌। ଶିକ୍ଷକେ ଆଗତେ ଛାତ୍ରାଃ ନୀରବାଃ ଅଭବନ୍‌। ( ଶିକ୍ଷକ ଆସିବାରୁ ଛାତ୍ରମାନେ ନୀରବ ହେଲେ।)
୨୦୪। ବ୍ୟାକାରଣମ୍‌ ଅଧୀତା ଜନଃ ବିଦ୍ଵାନ୍‌। – ବ୍ୟାକରଣେ ଅଧୀତା ଜନଃ ବିଦ୍ବାନ୍‌ । ( ବ୍ୟାକରଣ ପଢ଼ୁଥ୍‌ବା ଲୋକ ବିଦ୍ଵାନ ।)

ଧାତୁଗତ
୨୦୫। ଅହଂ ଧନଂ ଲପ୍‌ସ୍ୟାମି। – ଅହଂ ଧନଂ ଲପ୍‌ସ୍ୟେ । ( ମୁଁ ଟଙ୍କା ପାଇବି ।)
୨୦୬। ଭିକ୍ଷୁକଃ ଗ୍ରାମେ ଅଭିକ୍ଷତ୍‌। – ଭିକ୍ଷୁକଃ ଗ୍ରାମେ ଅଭିକ୍ଷତ । ( ଭିକ୍ଷୁକ ଗ୍ରାମରେ ଭିକ୍ଷା କରୁଥ୍ଲା ।)
୨୦୭। ଯୂୟଂ ମାତୁଳଗୃହେ ଅବର୍ତନ୍ତ। – ଯୂୟଂ ମାତୃଳଗୃହେ ଅବର୍ଭଧ୍ଵମ୍‌ । (ତୁମେମାନେ ମାମୁଘରେ ରହୁଥ୍ଲ ।)
୨୦୮। ବୟଂ ଗୀତଂ ଗାସ୍ୟଥ । – ବୟଂ ଗୀତଂ ଗାସ୍ୟାମଃ । ( ଆମେ ଗୀତ ଗାଇବୁ ।)
୨୦୯। ସଃ ତବ ଉପଦେଶମ୍‌ ଅବିସ୍ମରତ୍‌। -ସଃ ତବ ଉପଦେଶଂ ବ୍ୟସ୍ମରତ୍‌ । ( ସେ ତୁମ ଉପଦେଶ ଭୁଲିଗଲା।)
୨୧୦। ଅହଂ ଲଗୁଡେନ ସର୍ପମ୍‌ ଅହନ୍‌। – ଅହଂ ଲଗୁଡେନ ସର୍ପମ୍‌ ଅହନମ୍‌ । ( ମୁଁ ବାଡ଼ିଦ୍ଵାରା ସାପ ମାରିଲି |)
୨୧୧। ଗୁରୁଃ ସର୍ବଂ ଶାସତି। – ଗୁରୁଃ ସର୍ବଂ ଶାସ୍ତି। ( ଗୁରୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାସନ କରନ୍ତି ।)
୨୧୨। ଭବାନ୍‌ ପୂତ୍ରଂ ଶାସତୁ। -ଭବାନ୍‌ ପୁତ୍ରଂ ଶାସ୍ତୁ । ( ଆପଣ ପୁଅକୁ ଶାସନ କରନ୍ତୁ ।)
୨୧୩। ଯୂୟମ୍‌ ଅଧୁନା ଗ୍ରାମଂ ଯାହି। – ଯୂୟମ୍‌ ଅଧୁନା ଗ୍ରାମଂ ଯାତ । ( ତୁମେମାନେ ବର୍ତମାନ ଗାଁକୁ ଯାଅ ।)
୨୧୪। ତେ ନକ୍ତଂ କାର୍ଯ୍ୟମ୍‌ ଅକରୋତ୍‌। – ତେ ନକ୍ତଂ କାର୍ଯ୍ୟମ୍‌ ଅକୁର୍ବନ୍‌ । (ସେମାନେ ରାତିରେ କାମ କରୁଥ୍ଲେ।)
୨୧୫। ତେ ମାଂ ବିଭ୍ୟନ୍ତି। – ତେ ମତ୍‌ ବିଭ୍ୟତି । ( ସେମାନେ ମୋତେ ଡରୁଛନ୍ତି ।)
୨୧୬। ଭବାନ୍‌ ଅତ୍ର ତିଷ୍ଠ। – ଭବାନ୍‌ ଅତ୍ର ତିଷ୍ଠତୁ। (ଆପଣ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ ।)
୨୧୭। ତ୍ବଂ କସ୍ପାତ୍‌ ନ ଅବିଭେତ୍‌ । – ତ୍ବଂ କସ୍ମାତ୍‌ ନ ଅବିଭେଃ ? ( ତୁମେ କାହାକୁ ଡରୁ ନଥ୍ଲ ?)
୨୧୮। ବୟଂ ଧନମ୍‌ ଅଦଦ୍ବ୍‌। – ବୟଂ ଧନମ୍‌ ଅଦଦ୍ଧ। ( ଆମେ ଧନ ଦେଲୁ ।)
୨୧୯। ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଦେବତାୟୈ ପୂଷ୍ପଂ ଦଦତୁ। – ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେବତାୟୈ ପୂଷ୍ପଂ ଦଦାତୁ। ( ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୁଲ ଦିଅନ୍ତି ।)
୨୨୦। ତେ ଗୀତଂ ଶୃଣୁୟାତ୍‌ । – ତେ ଗୀତଂ ଶୃଣୁୟୁଃ । ( ସେମାନେ ଗୀତ ଶୁଣିବା ଉଚିତ ।)
୨୨୧। ଅହଂ ଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତୁବାନ୍‌ । – ଅହଂ ଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତବାନ୍‌ । ( ମୁଁ ଟଙ୍କା ପାଇଲି ।)
୨୨୨। ବୟଂ ପୁଷ୍ପାଣି ନେଷ୍ୟଥ। – ବୟଂ ପୁଷ୍ନାଣି ନେଷ୍ୟାମଃ । ( ଆମେ ଫୁଲ ନେବୁ ।)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 13 ଭ୍ରମସଂଶୋଧନ-ଅଭ୍ୟାସ
୨୨୩। ଆବାଂ କଥାଂ ଶୃଣୁଥଃ । – ଆବାଂ କଥାଂ ଶୃଣ୍ବଃ । ( ଆମେ ଦୁହେଁ କଥା ଶୁଣୁ ।)
୨୨୪। ସଃ ଯଶଃ ପ୍ରାପ୍ନହି। – ସଃ ଯଶଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତୁ । ( ସେ ସୁନାମ ପାଉ ।)
୨୨୫। ଛାତ୍ରାଃ କନ୍ଦୁକମ୍‌ ଅକ୍ରୀଡତ୍‌। – ଛାତ୍ରାଃ କନ୍ଦୁକେନ ଅକ୍ରୀଡନ୍‌ । ( ଛାତ୍ରମାନେ ବଲରେ ଖେଳୁଥ୍‌ଲେ।)
୨୨୬। ଭବାନ୍‌ ତପ୍ପୈ ମା କ୍ରୁଧ୍ୟ। – ଭବାନ୍‌ ତସ୍ମୈ ମା କ୍ରୁଧ୍ୟତୁ। (ଆପଣ ତାଙ୍କ ଉପରେ ରାଗନ୍ତୁ ନାହିଁ।)
୨୨୭। ତସ୍ୟ ମନେ ଦୁଃଖମ୍‌ ଅଜାୟନ୍ତ। – ତସ୍ୟ ମନସି ଦୁଃଖମ୍‌ ଅଜାୟତ । ( ତାଙ୍କ ମନରେ ଦୁଃଖ ଜାତ ହେଲା । )
୨୨୮। କୃଷକଃ ଶସ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୋତି। – କୃଷକାଃ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟଂ କୁର୍ବନ୍ତି। ( ଚାଷିମାନେ ଚାଷଜମିରେ କାମ କରୁଛନ୍ତି ।)
୨୨୯। ଯୂୟଂ ତଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୁ। – ଯୂୟଂ ତଂ ପୃଜ୍ଥଥ । ( ତୁମେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପଚାର ।)
୨୩୦। ତୃଷାର୍ତଃ ଜଳମ୍‌ ଇଚ୍ଛେୟୁଃ। – ତୃଷାର୍ଭଃ ଜଳମ୍‌ ଇଚ୍ଛେତ୍‌ । ( ଶୋଷିଲୋକ ପାଣି ଇଚ୍ଛାକରିପାରେ ।)
୨୩୧। ବାଳିକା ତ୍ଵାମ୍‌ ଅଲଜ୍ଜତ୍‌ । – ବାଳିକା ତ୍ଵତ୍‌ ଅଲଜ୍ଜତ । ( ଝିଅଟି ତୋତେ ଲାଜ କରୁଛି ।)
୨୩୨। ଅହଂ ମିତ୍ରଂ ପ୍ରଚ୍ଛିଷ୍ୟାମି। – ଅହଂ ମିତ୍ରଂ ପ୍ରକ୍ଷ୍ୟାମି । ( ମୁଁ ସାଙ୍ଗକୁ ପଚାରିବି ।)
୨୩୩। ମୃଗଃ ବନେ ଅପ୍ରବିଶତ୍‌। – ମୃଗଃ ବନେ ପ୍ରାବିଶତ୍‌ । ( ହରିଣ ବଣରେ ପ୍ରବେଶ କଲା ।)
୨୩୪। ଭବାନ୍‌ ଅତ୍ର ଭକ୍ଷୟ। – ଭବାନ୍‌ ଅତ୍ର ଭକ୍ଷୟତୁ । ( ଆପଣ ଏଇଠି ଖାଆନ୍ତୁ ।)
୨୩୫। ଅହଂ କବିତାଂ ରଚୟିଷ୍ୟାମଃ । – ଅହଂ କବିତାଂ ରଚୟିଷ୍ୟାମି | ( ମୁଁ କବିତା ରଚନା କରିବି ।)
୨୩୬। ସଃ ପୁତ୍ରାୟ ପତ୍ରମ୍‌ ଅପ୍ରେରୟତ୍‌ । – ସଃ ପୁତ୍ରାୟ ପତ୍ରଂ ପ୍ରୈରୟତ୍‌ । ( ସେ ପୁଅ ପାଖକୁ ଚିଠି ପଠାଇଲା।)
୨୩୭। କୃପଣାଃ ଧନଂ ସ୍ପୃହୟତି । – କୃପଣାଃ ଧନଂ / ଧନାୟ ସୂହୟନ୍ତି । ( କୃପଣମାନେ ଧନକୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି।)
୨୩୮। ମାତା ଦୁହିତରମ୍‌ ଭକ୍ତବାନ୍‌ । – ମାତା ଦୁହିତରମ୍‌ ଉକ୍ତବତୀ। ( ମାଆ ଝିଅକୁ କହିଲା |)
୨୩୯। ମିତ୍ରଂ ତ୍ଵାମ୍‌ ଭକ୍ତବାନ୍‌। – ମିତ୍ରଂ ତ୍ଵାମ୍‌ ଉକ୍ତବତ୍‌ । ( ସାଙ୍ଗ ତୁମକୁ କହିଲେ ।)
୨୪୦। ଅସ୍ମାଭିଃ ବନଂ ଦୃଷ୍କମ୍‌। – ଅସ୍ମାଭିଃ ବନଂ ଦୃଷ୍ଟମ୍‌ । ( ଆମେ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖୁଛୁ ।)
୨୪୧। ଧନଂ ଲଭନ୍‌ ସଃ ହୃଷ୍ୟତି । – ଧନଂ ଲଭମାନଃ ସଃ ହୃଷ୍ୟତି । (ପଇସା ପାଇ ସେ ଖୁସୀ ।)
୨୪୨। ଚନ୍ଦ୍ରଂ ପଶ୍ୟନ୍‌ ଶିଶବଃ ନୃତ୍ୟନ୍ତି। – ଚନ୍ଦ୍ରଂ ପଶ୍ୟନ୍ତଃ ଶିଶବଃ ନୃତ୍ୟନ୍ତି । ( ଜନ୍ମ ଦେଖ୍‌ ପିଲାମାନେ ନାଚୁଛନ୍ତି ।)
୨୪୩। ଦେବଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଵା ଅହମ୍‌ ଆଗଳ୍ଛାମି। – ଦେବଂ ପ୍ରଣିପତ୍ୟ ଅହମ୍‌ ଆଗଚ୍ଛାମି । ( ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ମୁଁ ଆସୁଛି ।)
୨୪୪। ସୈନିକଃ ଯୁଧ୍ୟନ୍‌ କ୍ଲାନ୍ତଃ ଭବତି। – ସୈନିକଃ ଯୁଧ୍ୟମାନଃ କ୍ଳାନ୍ତଃ ଭବତି । ( ସୈନିକ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଉଛି ।)
୨୪୫। ପଞ୍ଚ ପ୍ରଶ୍ନାନ୍‌ ଗୁରୁଃ ପୃଷ୍ଟବତ୍‌। – ପଞ୍ଚ ପ୍ରଶ୍ନାନ୍‌ ଗୁରୁଃ ପୃଷ୍ଟବାନ୍‌ । ( ଗୁରୁ ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ ।)
୨୪୬। ତ୍ଵଂ ଗ୍ରାମେ ବସ୍ତବ୍ୟମ୍‌। – ତ୍ଵଂ ଗ୍ରାମେ ବସ୍ସ୍ୟସି/ ବସେଃ/ ତ୍ଵୟା ଗ୍ରାମେ ବସ୍ତବ୍ୟମ୍‌ । ( ତୁମେ ଗାଁରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ)
୨୪୭। ଗୃହେ ବସିତ୍ଵା କିଂ କରୋଷି। – ଗୃହେ ଉଷିତ୍ଵା କିଂ କରୋଷି ? ( ଘରେ ରହି କ’ଣ କରୁଛ ?)
୨୪୮। ବାଳକଦ୍ବୟଂ ଗଚ୍ଛତଃ। – ବାଳକଦ୍ଵୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ( ପିଲାଦୁଇଟି ଯାଉଛନ୍ତି ।)
୨୪୯। ମାଂ ପରିତ୍ୟକ୍ତ୍ରା କୁତ୍ର ଗଚ୍ଛସି। – ମାଂ ପରିତ୍ୟଜ୍ୟ କୁତ୍ର ଗଚ୍ଛସି ? ( ମୋତେ ଛାଡ଼ି କୁଆଡ଼େ ଯାଉଛ ।)
୨୫୦। ମେଘଂ ଦୃଶ୍ୟନ୍‌ ମୟୂରଃ ନୃତ୍ୟତି। – ମେଙ୍ଘ ପଶ୍ୟନ୍‌ ମୟୂରଃ ନୃତ୍ୟତି । (ମେଘ ଦେଖ୍‌ ମୟୂର ନାଚେ |)
୨୫୧। ମୟା ମାର୍ଗେ ଲତା ଦୃଷ୍ଟଃ। – ମୟା ମାର୍ଗେ ଲତା ଦୃଷ୍ଟା। ( ମୁଁ ବାଟରେ ଲତା ଦେଖୁଲି |)
୨୫୨। ବିଦୂଷଂ ପୂଜା କର୍ତବ୍ୟଃ। – ବିଦୂଷାଂ ପୂଜା କର୍ତବ୍ୟା । ( ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।)
୨୫୩। ଭୀତାଃ ବାଳକାଃ ପଳାୟନ୍ତି । – ଭୀତାଃ ବାଳକାଃ ପଳାୟନ୍ତେ । ( ଭୟରେ ପିଲାମାନେ ପଳାଉଛନ୍ତି ।)
୨୫୪। ସଃ ପିତୁଃ ବିପୁଳଂ ସଂପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତବାନ୍‌। – ସଃ ପିତୁଃ ବିପୁଳାଂ ସଂପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତବାନ୍‌ । ( ସେ ବାପାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରଚୁର ସମ୍ପତ୍ତି ପାଇଲା ।)
୨୫୫। ଯଶଃ ଲଭିତୁୂଂ ଯତସ। – ଯଶଃ ଲଵୁଂ ଯତସ | ( ସୁନାମ ପାଇବାକୁ ଚେଷାକର ।)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 14 ବ୍ୟାବହାରିକସଂସ୍କୃତଶବ୍ଦାବଳୀ

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 14 ବ୍ୟାବହାରିକସଂସ୍କୃତଶବ୍ଦାବଳୀ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Solutions Chapter 14 ବ୍ୟାବହାରିକସଂସ୍କୃତଶବ୍ଦାବଳୀ

(୧୪) ବ୍ୟାବହାରିକ ସଂସ୍ଫୁଡ ଶବାବଳୀ

କାଳକଃ – କଳାଯାଇ ଚିହ୍ନ (ମମ ମୁଖେ କାଳକଃ ଅସ୍ତି।) କୁଡ୍‌ମଳଃ – ବୋତାମ (ୟୁତକେ କୁଡ଼ମଳଃ ନାସ୍ତି ।)
ଟୋପୀ – ଟୋପି (ତବ ଟୋପୀ କୁତ୍ର ।) ଉଷ୍ମୀଷମ୍‌ – ପଗଡ଼ି (ମଧୁସୂଦନସ୍ୟ ଉଷ୍କମୀଷମ୍‌ ଆସୀତ୍‌ ।)
ତାୟକମ୍‌ –
କରଣ୍ଡକମ୍‌ – } ତାବିଜ ଡେଉଁରିଆ (ଶିଶୋଃ ହସ୍ତେ ତାୟକମ୍‌ ଅସ୍ତି ।)
ପ୍ରାବାରକଃ – କୋଟ / ଉତ୍ତରୀୟ (ମମ ପ୍ରାବାରକଃ ସୁନ୍ଦରଃ ଅସ୍ତି ।)
ପଟଗୃହମ୍‌ – ତମ୍ବୁ (ସୈନିକାଃ ପଟଗୃହମ୍‌ ଅଧ୍ବସନି ।) ବିଭେଦଃ – ଫାଟ (କାନୁଆଦି ) (ସର୍ବଦା ବିଭେଦଃ ନ କାର୍ଯ୍ୟଃ ।)
ଅଟାଧାରିକା – ବିମ୍‌ (ଛାତ) (ଅଟାଧାରିକାଂ ବିନା ଛନ୍ଦଃ ନ ତିଷ୍ଠତି ।)
ବୃତିଃ – ବାଡ଼ (ପ୍ରାୟେଣ ବୃତିଃ ନ ଦୃଶ୍ୟତେ ।) ବୃଭିଃ – ପରିଧ୍‌ (ବୃତସ୍ଯ ବୃଭିଂ ଜାନୀହି ।)
ତଳ୍ପଃ – ଶେୟ / ଶଯ୍ୟା (ମହାରାଜସ୍ୟ ତଳ୍ଛଃ ପ୍ରସ୍ତୁତଃ।୨) ବସ୍ତୁଦାନୀ – ଆଲମାରୀ (ପ୍ରତିଗୃହଂ ବସ୍ତୁଦାନୀ ବର୍ଭତେ ।)
ପିଞ୍ଜଃ – ସୁଇଜ୍‌ (ପିଞ୍ଜଃ ଶୋଭତେ ।) ପିଞ୍ଜାଫଳକେ ପିଞ୍ଜଃ ଶୋଭତେ ।
ନେୟଦୀପଃ – ଲଣ୍ତନ (ଅଧୁନା ପ୍ରାୟେଣ ନେୟଦୀପଃ ନ ଦୃଶ୍ୟତେ।)
ସିକ୍ଥବର୍ଭିକା – ମହମବତୀ (ସିକ୍ଥବର୍ଭିକା ସର୍ବତ୍ର ଲଭ୍ଯତେ ।)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 14 ବ୍ୟାବହାରିକସଂସ୍କୃତଶବ୍ଦାବଳୀ

ସମୀକରଃ – ଆଇରନ୍‌ ଇସ୍ତ୍ରୀ (ମମ ସମୀକରଃ ଗୃହେ ଅସ୍ତି ।)
କ୍ଷୁରପତ୍ରମ୍‌ – ବ୍ଲେଡ୍‌ (ତ୍ଵମ୍‌ ଆପଣାତ୍‌ ଏକଂ କ୍ଷୁରପତ୍ରମ୍‌ ।) କୂପୀ – ବୋତଲ (କୂପୀ ଜଳପୂର୍ଣ୍ା ଅସ୍ତ)
ସୂଚିକା – ସେପ୍ତିପିନ୍‌ (ତ୍ଵାଂ ନିକଷା ସୂଚିକା ଅସ୍ତିବା ।)
ଅବକାରିକା – ଆବର୍ଜନା (ଗୃହସ୍ୟ ଅବକାରିକା ଦୂରେ ସ୍ତ୍ରାପନୀୟ ।)
କଣ୍ଡୋଳଃ – ଟୋକେଇ (ଝୁଡ଼ି) କଣ୍ଡୋକଃ ଗୃହାତ୍‌ ବହିଃ ଅସ୍ତି ।)
ଉଷ୍ଣରକ୍ଷକମ୍‌ – ଥର୍ମୋଫ୍ଲାସ୍କ (ଉଷ୍ପରକ୍ଷକଂ ବିନା ଚାୟଂ ଶୀତଳଂ ଭବତି ।)
ସମ୍ଦର୍ବୀ – ଖଡ଼ିକା (ପିଠା) (ମାତା ସମଦର୍ବୀଦ୍ବାରା ପିଷ୍କକଂ କରୋତି ।)
ଚାଲନୀ – ଚାଲୁଣୀ (ଚାଲୁନୀଦ୍ବାରା ପିଷ୍ଠଂ ଚାଲ୍ୟତେ ।)
ବେଲ୍ଲନୀ – (ବେଲଣା) (ବେଲୁନୀଂ ବିନା ରୋଟିକା କଥଂ ଭବେତ୍‌ ।)
ଶଙ୍କୁଳା – ପନିକୀ (ଶଙ୍କୁଳୟା ଶାକାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ଯ କୃତେ ପ୍ରସ୍ତୁତାନି ।)
ଭଲୀଳବିତ୍ରମ୍‌ – କୋରଣା (ନାରୀକେଳସ୍ୟ କୃତେ ଭଲୀଳବିତ୍ରମ୍‌ ଆବଶ୍ୟକମ୍‌)
ଅନାନସଫଳମ୍‌ – ସପୁରୀ (ଅନାନସଫଳଂ ସର୍ବେଭ୍ୟଃ ରୋଚତେ ।)
ମଧୁକର୍କଟୀ – ଅମୃତଭଣ୍ଡା (ମଧୁକର୍କଟୀ ମଧୁମେହାୟ ଉପଯୁକ୍ତମ୍‌ ।)
ଭଲ୍ଲାତକଫଳମ୍‌ – ଲଙ୍କାଆମ୍ବ (ଉଲ୍ଲାତକଫଳଂ ବାଳେଭ୍ୟଃ ରୋଚତେ ।)
ସେବମ୍‌ – ସେଓ (ଆପଲ୍‌) (ସେବମ୍‌ ଶିଶୂନାଂ ପ୍ରିୟମ୍‌ ।)
ଗୃଞ୍ଜନକମ୍‌ – ଗାଜର (ଗୁଞ୍ଜନଂ କିଲୋପରିମିତମ୍‌ ଆବଶ୍ୟକମ୍‌ ।)
ନିଷ୍ଠାବଃ – ମଟର (ନିଷ୍ଠାବଃ ରୂଚିକରଃ ।) ହରିତମ୍‌ – ବନ୍ଧାକୋବି (ହରିତଂ ସର୍ବେଷାଂ ପ୍ରିୟମ୍‌)
କାରବେଲମ୍‌ – କଲରା (କାରବେଳଂ ମଧୁମେହନାଶକମ୍‌ ।) ଶିଗୁଃ – ସଜନା (ଶିଗୁଃ ରାମାୟ ରୋଚତେ ।)
ଭିଣ୍ଡିଃ – ଭେଣ୍ଡି (ଭିଣ୍ଡିଃ କସ୍ମୈ ରୋଚତେ ।) କୋଶାତକୀ ଜହ୍ନୀ (କୋଶାତକୀ ତ୍ରୁଭ୍ଂ ନ ରୋଚତେ ।)
ଛତ୍ରାକମ୍‌ – ଛତୁ (ଛତ୍ରାକଂ ସର୍ବେଷାଂ ପ୍ରିୟମ୍‌ ।) ଇଡିଲଃ – ଇଟିଲ (ଇଡିଲଃ ମହ୍ଯଂ ନ ରୋଚତେ ।)
ଦୋଶା – ଦୋଶା (ଦୋଶା ତୁଭ୍ଯଂ ରୋଚତେ ।) କାଗଦମ୍‌ – କାଗଜ (କାଗଜଂ ବିନା କଥଂ ଲିଖାମଃ ।)
ପତ୍ରସୂଚୀ – ଆଲ୍୍‌ପିନ୍‌ (ପତ୍ରସୂଚୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟେ ବର୍ଭତେ ।)
ଦାତ୍ରମ୍‌ / ଲବିତ୍ରମ୍‌ – ଦାଆ (ଦାତ୍ରଂନୀତ୍ବା କୃଷକଃ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଗଚ୍ଛତି ।)
ଘାସପୁଞ୍ଜଃ – ପାଳଗଦା (ଅଙ୍ଗନେ ଘାସପୁଞ୍ଜ ବର୍ଭତେ।) ଶଙ୍କୁଃ / ଆଣିଃ – ଲୁହାକଣ୍ଠା (ଶଙ୍କୁଃ ଗୃହକର୍ମଣି ଆବଶ୍ଯକଃ ।)
ଭ୍ରମିଃ – ପେଚକଣ୍ଟା (ଭ୍ରମିଃ ଏକା ବର୍ଭତେ ।) କ୍ରକଚଃ – କରତ (କ୍ରକଚଃ ତତ୍ର ବର୍ଭତେ ।)
ଭୁଶୁଣ୍ଡୀ – ବନ୍ଧୁକ (ଭୁଶୁଣ୍ଡଂ ବିନା ସୈନିକାଃ ନ ଗଚେନ୍ଜୁଃ ।) କରଣୀ – କରଣୀ (କରଣୀଦ୍ାରା ଶ୍ରମିକଃ ଗୃହଂ ନିର୍ମାତି ।)
ଧ୍ଵନିଗ୍ରାହକମ୍‌ – ମାଇକ୍ରୋଫୋନ୍‌ (ଧ୍ଵନିବର୍ଦକଂ ବିନା ସଭା କଥଂ ଭବେତ୍‌ ।)
ବାତାଟଃ – ଗୁଡ଼ି (ଶିଶବଃ ବାତାଟପ୍ରିୟାଃ ।) ଗଞ୍ଜୀକାଃ – ତାସ୍‌ (କେଚନ ଗଞ୍ଜୀକାଃ ଖେଳନ୍ତି ।)
ନିଗଡଃ – ହାତକଡ଼ି (ନିଗଡ଼ାହିତ’ ରଘୁନାଥଃ କାରାଗୃହଂ ଗତଃ ।)
ଧଟଃ – ବଟକରା (ତବ ଧଟଃ କୁତ୍ର ଅସ୍ତି?)
ଖଳୀନମ୍‌ – ଘୋଡ଼ାଲଗାମ୍‌ (ଖଳୀନଂ ବିନା ଅଶ୍ଵଃ ନ ଧାବତି ।)
ଦାର୍ବାଘାଟଃ – କାଠହଣାଚଢ଼େଇ (ଦାର୍ବାଘାଟଃ ଅଧୁନା ଦୁର୍ଲଭଃ)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 14 ବ୍ୟାବହାରିକସଂସ୍କୃତଶବ୍ଦାବଳୀ

ବର୍ତକଃ – ବତକ (ବର୍ଭକଃ ଜଳେ ତରତି ।)
ଜତୁକା – ବାଦୁଡ଼ୀ (ଏକା ଜତୁକୀ ମନ୍ଦିରମ୍‌ ଅଭିତଃ ଜୀୟତେ ।)
ଶଲାଟୁଃ – କଞ୍ଚାଫଳ (ସାଲାଟ୍‌) ସର୍ବେଭ୍ୟଃ ଶଲାଟୁଃ ସଦତେ ।)
ନୀରିକେଳଶିମ୍ବା – ନଡ଼ିଆକତା (ନାରିକେଳଶିମ୍ୟା ବିବିଧାନି ବସ୍ତୁନି ପ୍ରସ୍ତୁତାନି ଭବନ୍ତି।)
ମୃତତୈଳମ୍‌ ˆ କିରୋସିନ୍‌ (ଅନୁଦିନଂ ମୃତତୈଳ ଦୁର୍ମୂଲଂ ଭବତି ।)
ପ୍ରତୈଳମ୍‌ – ପେଟ୍ରୋଲ (ଯାନସ୍ୟ କୃତେ ପ୍ରତୈଳମ୍‌ ଆବଶ୍ୟକମ୍‌ ।)
କରଙ୍କଃ – ଷଢ଼େଇ (ନାରିକେଳମ୍‌ ଅନ୍ତରା କରଙ୍କଃ ବର୍ଭତେ ।)
ଅହିତୁଣ୍ଡିକଃ – ସାପୁଆ କେଳା (ଅହିତୁଣ୍ଡିକଃ ଅଧୁନା କ୍ରୀଡ଼ା” ନ କରୋତି ।)
ମୁସ୍ତକ – ମୁଥା (ବୈଦ୍ୟଃ ମୁସ୍ତକଚୂର୍ଣ୍ଣ କରୋତି ।)
କାଣ୍ଡତିକ୍ତକା – ଚିରେଇତା (କାଣ୍ଡତିକ୍ତକା କସ୍ନୈ ନ ରୋଚତେ ।)
ପୂତିକା – ପୋଇଶାଗ (ଦରିଦ୍ରସ୍ୟ ପୂତିକା ସହାୟିକା।) କ୍ରୋଷ୍ଟା – ବିଛୁଆତି (କ୍ରୋଷ୍ଟା ସଦା କ୍ରୋଷ୍ଟାୟତେ ।)
ଲେଢ଼ି – ଚାଟୁଛି (ମାର୍ଜାରଃ ଦୁଗୃଂ ଲେଢ଼ି ।) ଗିଳତି – ଗିଳୁଛି (ବକଃ ମୀନଂ ଗିଳତି ।)
ନିଷ୍ଠୀବତି – ଛେପପକାଉଛି (ଦୁଷ୍ଟଃ ମାର୍ଗେ ନିଷ୍ଠୀବତି।ଃ) କାସତେ – କାଶୁଛି (ରୋଗୀ ସର୍ବଦା କାସତେ ।)
କ୍ଷୌତି – ଛିଙ୍କୁଛି (ଅସକୃତ୍‌ ବୃଦ୍ଧଃ କ୍ଷୌତି ।) ଖଞ୍ଜତି – ଛୋଟେଇଚାଲୁଛି (ଖଞ୍ଜଃ ପାଦେନ ଖଞ୍ଜତି ।)
ଆଲମ୍ବତେ – ଡେରିହୋଇ ଠିଆହୋଇଛି (ଗୌରବଃ ଦୁଃଖେନ ଭିଭିମ୍‌ ଆଲମ୍ବତେ ।)
ଧରତି – ପିନ୍ଧୁଛି (ଶିକ୍ଷକ ଗଣବେଷଂ ଧରତି ।) ନିଷ୍ପବତେ – ପାଛୁଡ଼ୁଛି (ସା ମାଷାନ୍‌ ନିଷ୍ପବତେ । )
କୁଟ୍ଟତି – କୁଟୁଛି (ଧନ୍ୟକୁଟ୍ଟକୀ ଧାନ୍ୟଂ କୁଟ୍ଚତି । ) ପିନଷ୍ଟି – ବାଟୁଛି / ପେଷୁଛି (ପାଚିକା ପିଷ୍ଂ ପିନଷ୍ି ।)
ନିଷ୍ପୀଡୟତି – ଚିପୁଡ଼ୁଛି (ରଜକଃ ବସ୍ତ୍ରାଣି ନିଷ୍ପୀଡ଼ୟତି ।)
ପୁଟୀକରୋତି – ଭାଙ୍ଗିକରି ରଖୁଛି (ସେବକଃ ବସ୍ତ୍ରାଣି ପୂଟୀକରୋତି ।)
ଆଦତ୍ତେ – ଉପର କାଢୁଛି (ହଂସଃ କ୍ଷୀରମାଦତ୍ତେ ତସ୍ମିଶ୍ରାଦ୍‌ ବର୍ଜୟତ୍ୟପଃ ।)
ଅବସର୍ପତି – ଖସୁଛି (ପର୍ବତାତ୍‌ ପାଷାଣମ୍‌ ଅବସର୍ପତି।) ବୀଜତି – ବିଞ୍ଚ୍‌ହେଉଛି (ସଃ ବ୍ୟଜନେନ ବୀଜତି ।)
ଧ୍ବାତି – ଫୁଙ୍କୁଛି (ମାତା ଚୁଳିକାଂ ଧ୍ବାତି ।) ଜୃମ୍ଭତେ – ହାଇମାରୁଛି (ବୃଦ୍ଧଃ ସାୟଂ କାଳେ ଜୃମ୍ଭତେ ।)
ରିଙ୍ଗତି – ଆଣ୍ଠ୍ରୋଉଛି (ଶିଶୁଃ ଅଧୁନା ରିଙ୍ଗତି ।) ସ୍ଥ୍ମଗୟତି – ଅଟକାଉଛି (ଚାଳକଃ ଯାନଂ ସୁଗୟତି ।)
ଚୁଟତି – ଚୁମୁଟୁଛି (ସା ମାଂ ଚୂଟତି ।)
ନିଷ୍କୋଷୟତି – ଚୋପାଛଡ଼ାଉଛି (ମାତା ଭୂଚଣାକାନି ନଷ୍କୋଷୟତି ।)
ଦୃଶତି – ଚିରୁଛି (ବାନରଃ ବସ୍ତ୍ର ଦୃଶତି ।) ଶ୍ୟତି – ପେନ୍ମିଲ୍‌ କାଟୁଛି (ଛାତ୍ରଃ ଅଙ୍କନୀଂ ଶ୍ୟତି ।)
ନାମୟତି – ନୁଆଁଉଛି (ବାନରଃ ବୃକ୍ଷଂ ନାମୟତି ।) ପ୍ରଣୁଦତି – ଠେଲୁଛି (ଜନଃ ଯାନଂ ପ୍ରଣୁଦତି ।)
ପ୍ରତୁମ୍ପତି – ଭରୁଛି (ସଃ ବାହନେ ତୈଳଂ ପ୍ରତୁମ୍ପତି ।)
ଉଚ୍ଛଳତି / ଉଦ୍‌ଗଚ୍ଛତି – ଉଚ୍ଛୁଳିପଡ଼ୁଛି (ସାଗରଃ ସଦା ଉଚ୍ଛଳତି ।)
ଅବଚିନୋତି – ତୋଳୁଛି (ସା କୁସୁମାନି ଅବଚିନୋତି ।)
ଉଦ୍ଜାୟୟତି – ଉଡ଼ାଉଛି (ଅତିଥ୍‌ଃ ଜାତୀୟପାତାକାମ୍‌ ଉଦ୍ଭାୟୟତି ।)
ଉୟତେ – ହାତରେ ବୁଣୁଛି (ବାଳିକା କରବସ୍ତ୍ରମ୍‌ ଉୟତେ ।)
ବୟତେ – ତନ୍ତରେ ବୁଣୁଛି (ତନ୍ତୁବାୟଃ ବସ୍ତ୍ଂ ବୟତେ ।)
ତୋଳୟତି – ଓଜନ କରୁଛି (ଆପଣିକଃ ବସ୍ତୁନି ତୋଳୟତି ।) ମାତି – ମାପୁଛି (ସଃ ଭୂମିଂ ମାତି ।)
ଚିନୋତି – ସଂଗ୍ରହ କରୁଛି (ବାଳା ପୁଷ୍ାଣି ଚିନୋତି ।)
ଉନ୍ନୟତି – ଉଠାଉଛି (କୃଷାକଃ ଦେଶମ୍‌ ଉନ୍ନୟତି ।)
ମିଶ୍ରୟତି – ମିଶାଉଛି (କଃ ପାକିସ୍ତାନେନ ସହ ଭାରତଂ ମିଶ୍ରୟତି ।)
ପ୍ରସାରୟତି – ବିଛାଉଛି (ସଃ ସଭାସ୍ତ୍ଳେ କଟଂ ପ୍ରସାରୟତି ।) କର୍ଷତି – ହଳକରୁଛି (କୃଷକଃ କ୍ଷେତ୍ରଂ କର୍ଷତି ।)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 14 ବ୍ୟାବହାରିକସଂସ୍କୃତଶବ୍ଦାବଳୀ

ସିଞ୍ଚତି – ଛିଞ୍ଚୁଛି । ଗୋପାଳଃ ଜଳଂ ସିଞ୍ଚତି ।) ଉନ୍ମଳୟତି – ଉପାଡ଼ୁଛି (ସେବକଃ ତୃଣାନି ଉନ୍ମଳୟତି ।)
ସୀବ୍ୟତି – ସିଲେଇକରୁଛି ।) (ମାତା ବସ୍ତ୍ରାଣି ସୀବ୍ୟତି ।)
ସୂତ୍ରୀକରୋତି – ସୂତାକାଟୁଛି (ଗାନ୍ଧିବାଦୀ ଅଦ୍ୟାପି ସୂତ୍ରୀକରୋତି ।)
ସଂଯୋଜୟତି – ଯୋଡୁଛି (ଯୋଜକଃ ସଦା ସଂୟୋଜୟତି ।) ଉତ୍ପ୍ବତେ – ଡେଉଁଛି (ମଣୁକଃ କଚୁମୂଳେ ଉତ୍ପ୍ବତେ ।)
କ୍ରାମତି – ଅତିକ୍ରମ କରୁଛି। (ଯୁବକଃ ଅଗ୍ରସରଂ ଯାନେନ କ୍ରାମତି ।)
ଆଶିଷତି – ଆଶୀର୍ବାଦ କରୁଛନ୍ତି (ମାତା ପୁତ୍ରମ୍‌ ଆଶିଷତି ।)
କୂର୍ଦ୍ଦତି – କୁଦୁଛି (ସୈନିକଃ ପ୍ରାତଃ ପ୍ରାନ୍ତରେ କୂର୍ଦ୍ଦତି ।)
ଡୟତେ – ଉଡୁଛି (ରାଷ୍ଟ୍ରିୟଧ୍ଵଜଃ ସୁଷ୍ଣୁ ଡୟତେ ।) ବୋଧୟତି – ଚୁଝାଉଛି (ଶିକ୍ଷକଃ ଛାତ୍ରାନ୍‌ ବୋଧୟତି ।)
ସଙ୍କଳୟତି – ଯୋଗ କରୁଛି । (ସାଧୁଃ ସର୍ବଦା ସଙ୍କଳୟତି ।)
ବ୍ୟାକଳୟତି – ଫେଡ଼ୁଛି / ବିଯୋଗ କରୁଛି (ସଃ କଥଂ ସର୍ବଦା ବ୍ୟାକଳୟତି ।)
ଗୁଣୟତି – ଗୁଣୁଛି (ବାଳକଃ ଗଣିତପାଠଂ ଗୁଣୟତି।) ଭାଜୟତି – ଭାଗ / ହରୁଛି (ମଧ୍ସୁଃ ଭୂସମ୍ପଦଂ ଭାଜୟତି ।)
ତ୍ରୁଟତି / ତୁଟ୍ୟତି – ଭାଙ୍ଗୁଛି (ଶିଶୁଃ କ୍ରୀଡ଼ନକଂ ତୁଟତି ।)

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 7 ଯଙନ୍ତ ଧାତୁ ପ୍ରକରଣ

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 7 ଯଙନ୍ତ ଧାତୁ ପ୍ରକରଣ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha 10 Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 7 ଯଙନ୍ତ ଧାତୁ ପ୍ରକରଣ

କ୍ରିୟାର ପୁନରାବୃତ୍ତି ବା ବାରମ୍ବାର କରିବା ଅର୍ଥରେ ଧାତୁରେ ଯଙ୍‌ ( ଯ) ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗେ। ଯଙନ୍ତ ହେଲେ ଧାତୁର ଦ୍ଧିତୁ ହୁଏ। ଣିଚ୍‌ ଓ ସନ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାତୁରୁ ହୋଇପାରେ ମାତ୍ର ଯଙ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାତୁରୁ ହୁଏ ନାହିଁ ।

୧। ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ ଆଦିରେ ଥୁବା ଏକସର ବିଶିଷ୍ଟ ଧାତୁରୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ବା ଅତିଶୟ ଅର୍ଥରେ ଯଙ୍‌ ( ଯ) ପ୍ରତ୍ୟୟ ବିକଳ୍ପରେ ହୁଏ। ଏହି ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ ।
ଯଥା- ଭୂ + ଯଙ୍‌ (ଯ) = ବୋଭୂୟ + ତେ = ବୋଭୂୟତେ
( ପୁନଃ ପୂନଃ ଅତିଶୟେନ ବା ଭବତି) । ଯଙ୍‌ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହେଲେ ଧାତୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ( ଦେଶ- ଉଭେ ଅଭ୍ୟସ୍ତମ୍‌ / ୬.୧.୫) ହୁଏ ଏବଂ ଯାବତୀୟ ଅଭ୍ୟସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।
୨। ଦୂଇ ସରବିଶିଷ୍ଟ ସୂଚ, ସୂତ୍ର ଓ ମୂତ୍ର ଧାତୂରୂ ଏବଂ ସରାଦି ଅଟ୍‌, ଅଶ୍‌ ଧାତୁରୁ ମଧ୍ଯ ଯଙ୍‌ ହୁଏ । ଯଥା- ସଚ୍‌- ସୋସୂଚ୍ଯତେ, ସୂତ୍ର- ସୋସୂତ୍ର୍ୟତେ, ମୂତ୍ର- ମୋମୁତ୍ର୍ୟତେ, ଅଟ୍‌- ଅଟାଟ୍ୟତେ, ଅଶ୍‌ – ଅଶାଶ୍ଯତେ।
୩ । ଗତ୍ୟର୍ଥକ ଧାତୁରୁ କେବଳ କୌଟିଲ୍ୟ ବା ବକ୍ରତା ଅର୍ଥରେ ବିକଳ୍ପରେ ଯଙ୍‌ ହୁଏ । ପୁନଃ ପୁନଃ ବା ଅତିଶୟ ଅର୍ଥରେ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯଥା- କୁଟିଳମ୍‌ ଅଟତି – ଅଟାଟ୍ୟତେ, କୁଟିଳଂ ଗଚ୍ଛତି – ଜଙ୍ଗମ୍ଯତେ ଇତ୍ୟାଦି ।
୪। ଯଙ୍୍‌ ପ୍ରତ୍ଯୟାନ୍ତ ଧାତୁର ପୂର୍ବଭାଗର ଗୁଣ ହୁଏ । ଯଥା ଶୁଚ୍‌ – ଶୋଶୁଚ୍ଯତେ, ଦୀପ୍‌- ଦେଦୀପ୍ଯତେ, ଲୁପ୍‌ –
ଲୋଲୁପ୍ୟତେ, ଭୁଜ୍‌ – ବୋଭୁଜ୍ୟତେ, ଲିଖ୍‌ – ଲେଲିଖ୍ୟତେ ଇତ୍ୟାଦି ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 7 ଯଙନ୍ତ ଧାତୁ ପ୍ରକରଣ

୫। କେତେକ ଯନ୍ନ୍ତ ଧାତୁର ଲଟ୍‌ ପ୍ରଥମପୁରୁଷ ଏକବଚନରେ ରୂପ –
ଦା – ଦେଦୀୟ – ଦେଦୀୟତେ
ସ୍ମ – ସାସ୍ମର୍ଯ୍ୟ – ସାସୁର୍ଯ୍ୟତେ
ହନ୍‌ – ଜେଘ୍ୀୟ – ଜେଘ୍ଵୀୟତେ
ହନ୍‌ ( ଗତି ) – ଜଘନ୍ୟ – ଜଘନ୍ୟତେ
ନୃତ୍‌ – ନରୀନୃତ୍ୟ – ନରୀନୃତ୍ଯତେ
ଗ୍ରହ – ଜରୀଗୃହ୍ଯ – ଜରୀଗୃହ୍ଯତେ
ପ୍ରଛ୍ଚ – ପରୀପୂଚ୍ଛ୍ୟ – ପରୀପୃଚ୍ଥ୍ୟତେ
ଶୀ – ଶାଶଯ୍ୟ – ଶାଶଯ୍ୟତେ
ଜ୍ଵଳ୍‌ – ଜାଜ୍ଵଲ୍ଯ – ଜାଜ୍ଵ୍‌ଲ୍ଯତେ ।
ନୀ – ନେନୀୟ – ନେନୀୟତେ
ରୂଦ୍‌ – ରୋଦୁଦ୍ୟ – ରୋରୁଦ୍ୟତେ
କୃ – ଚେକ୍ରୀୟ – ଚେକ୍ରୀୟତେ
ପା – ପେପୀୟ -ପେପୀୟତେ

ଅଭ୍ୟାସଃ:
୧। ଏକପଦୀ କୁରୁତ। (ଏକପଦ କର।)
( ଭୃଶଂ) ପୁନଃ ପୁନର୍ବା ପତତି। ପୁନଃ ପୁନର୍ଭବତି । କୁଟିଳମ୍‌ ଅଟତି। ପୁନଃ ପୁନଃ ( ଅତିଶୟେନ ବା) ହରତି । ପୁନଃ ପୁନଃ ଜାୟତେ। ପୁନଃ ପୁନଃ ପୃଚ୍ଛତି। ପୁନଃ ପୁନଃ ପଶ୍ୟତି। ଅତିଶୟେନ ରୋଦିତି।
Answer:
( ଭୃଶଂ) ପୁନଃ ପୁନର୍ବା ପତତି – ପପାତ୍ୟତେ
ପୁନଃ ପୁନର୍ଭବତି – ବୋଭୟତେ
କୁଟିଳମ୍‌ ଅଟତି – ଅଟାଟ୍ୟତେ
ପୁନଃ ପୁନଃ ( ଅତିଶୟେନ ବା) ହରତି – ହିହର୍ଯ୍ୟତେ
ପୁନଃ ପୁନଃ ଜାୟତେ – ଜିଜାୟତେ
ପୁନଃ ପୁନଃ ପୃଚ୍ଛତି – ପରିପୃଚ୍ଛ୍ୟତେ
ପୁନଃ ପୁନଃ ପଶ୍ୟତି – ଦିଦୃଶତେ
ଅତିଶୟେନ ରୋଦିତି – ରୋରୂଦ୍ୟତେ

୨। ଯଙନ୍ତଧାତୁରୂପୈଃ ଶୂନ୍ଯସ୍ପାନାନି ପୂରୟତ। (ଯଙ୍ନ୍ତ ଧାତୂ ରୂପରେ ଶୂନ୍ୟଯସ୍ଫାନ ପୂରଣ କର। ) (ଲଟ୍‌ -ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷୈକବଚନେ )
(କ) ବାଳକାଃ ଗାମଂ ___________________ (ଗମ୍‌)
Answer:
ଜଙ୍ଗମ୍ୟନ୍ତେ

(୧) କୃଷଃ ଗଣିତଂ ______________________ (ପଠ୍‌)
Answer:
ପିପଠ୍ୟତେ

(ଗ) ଅଗ୍ନିଃ ଯଜ୍ଞଶାଳାୟାଂ _________________ ( ଜଳ୍‌ )
Answer:
ଜାଜୁଲ୍ୟତେ

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 7 ଯଙନ୍ତ ଧାତୁ ପ୍ରକରଣ

(ଘ) ସୀତା ଜଳଂ __________________ (ପା)
Answer:
ପେପୀୟତେ

(ଡ) ଶିକ୍ଷକଃ ସମତଂ __________________ (ବଦ୍‌)
Answer:
ଏଏଦ୍ୟତେ

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 9 ପରସ୍ମୈପଦ ବିଧାନ

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Chapter 9 ପରସ୍ମୈପଦ ବିଧାନ Textbook Exercise Questions and Answers.

BSE Odisha 10 Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 9 ପରସ୍ମୈପଦ ବିଧାନ

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 9 ପରସ୍ମୈପଦ ବିଧାନ

ଧାତୁ ତିନିପ୍ରକାର- ଆତ୍ମନେପଦୀ, ପରସ୍ମନୈପଦୀ ଓ ଉଭୟପଦୀ । କିନ୍ତୁ ବିଶେଷ- ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଉଭୟପଦୀ ଧାତୁରୁ କେବଳ ଆତ୍ମନେପଦ ହେବା ବୀ ପରସ୍ମୈପଦ ହେବା, ଆତ୍ନେପଦୀ ଧାତୁରୁ ପରସ୍ପୈପଦ ହେବା ଓ ପରସ୍ପୈପଦୀ ଧାତୁରୁ ଆତ୍ମନେପଦ ହେବା ଦେଖାଯାଏ । ଯଥା- ଗମ୍‌ – ପରସ୍ପୈପଦ କିନ୍ତୁ ସଂଗମ୍‌ – ଆତ୍ନେପଦ ଏବଂ ଶାସ୍‌- ପରସ୍ମୈପଦ କିନ୍ତୁ ଆଶାସ୍‌ – ଆତ୍ନେପଦ । ରାମାୟଣାଦି ଗ୍ରନ୍ଦୁମାନଙ୍କରେ ଅବଶ୍ୟ ବ୍ୟୁତ୍‌କ୍ରମରେ ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖ୍‌ବାକୁ ମିଳେ । ଯଥା-ମନୁଷ୍ୟାଣାଂ ସହସ୍ରେଷୁ କଣଶ୍ଚିଦ୍‌ ଯତତି (ଯତତେ) ସିଦ୍ଧୟେ । ବିଜେଷ୍ୟତି (ବିଜେଷ୍ୟତେ ) ରଣେ କର୍ଣ୍ଣମିତି ମେ ନାତ୍ର ସଂଶୟଃ, ନ ନିଦ୍ରାମ୍‌ ଅଲଭତ୍‌ ( ଅଲଭତ) ନିଶି। ଏସବୁ ଆର୍ଷ ହେତୁ ଏଠାରେ ଆଲୋଚ୍ୟ ନୁହେଁ ।

୧ । ଅନୁ ଓ ପରା-ପୂର୍ବକ କୁ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ହୁଏ ।
ଯଥା – (i) ଶିଶବଃ ଅନ୍ଯାନ୍‌ ଅନୁକୁର୍ବନ୍ତି ।
Answer:
ଶିଶୁମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ।

(ii) ଅୟଂ ପରମତଂ ପରାକରୋତି (ଖଣ୍ଡୟତି)।
Answer:
ଇଏ ଅନ୍ୟ ମତକୁ ଖଣ୍ଡନ କରୁଛନ୍ତି ।

୨ । ବି, ପରି, ଉପ ଓ ଆ ଉପସର୍ଗପୂର୍ବକ ରମ୍‌ ଧାତୁରୁ ପରସ୍ପୈପଦ ହୁଏ ।
(i) ଯଥା- ତଂ ପାପାଦ୍‌ ବିରମ ।
Answer:
ତୁମେ ପାପରୁ ବିରତ ହୁଏ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Solutions Chapter 9 ପରସ୍ମୈପଦ ବିଧାନ

(ii) ପ୍ରାନ୍ତରେ ବାଳକାଃ ପରିରମନ୍ତି (କୀଡ଼ନ୍ତି)
Answer:
ପଡ଼ିଆରେ ପିଲାମାନେ ଖେଳୁଛନ୍ତି ।

(iii) ସାଧବଃ କୁଟୀରେଏପି ଆରମନ୍ତି (ସୁଖମନୁଭବନ୍ତି ) ।
Answer:
ସାଧୁମାନେ କୁଡ଼ିଆରେ ମଧ୍ଯ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।

(iv) ଯଜ୍ଞଦତ୍ତଃ ଦେବଦତ୍ତମ୍‌ ଉପରମତି (ଉପରମୟତି ) ।
Answer:
ଏଠାରେ ଉପ-ରମ୍‌ ଧାତୁ ଣିଜନ୍ତ ଉପ-ରମ୍‌ ଧାତୁର ଅର୍ଥ ବହନ କରୁଅଛି । ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ଦେବଦତ୍ତକୁ ବିରତ କରାଉଛି ।

୩ । ଣିଜନ୍ତ ବୁଧ, ଯୁଧ୍‌, ନଶ୍‌, ଜନ୍‌, ଅଧୟନାର୍ଥକ ଅଧ୍ପୂର୍ବକ ଇ, ପୁ, ଦୁ, ସୁ ଧାତୁରୁ ପରସ୍ମୈପଦ ହୁଏ ।
ଯଥା – ବୋଧୟତି (ବିକାସୟତି), ଯୋଧୟତି, ନାଶୟତି, ଜନୟତି, ଅଧାପୟତି, ପାବୟତି (ଚାଳୟତି/ପାପୟତି), ଦ୍ରାବୟତି ( ଲାପୟତି/ ଧାବୟତି ), ସାବୟତି ( ସ୍ଯନ୍ଦୟତି/ ପ୍ରବାହୟତି ) ।

୪ । ଆତ୍ମନେପଦଲାଗି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାରଣ ବହିର୍ଭୂତ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ମୈପଦୀ । ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀରେ ଆତ୍ମନେପଦ- ବିଧାନ ପ୍ରବର୍ଭକ ୬୬ଟି (ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ- ତୃତୀୟପାଦ- ସୂତ୍ରକ୍ରମ ୧୨-୭୭) ନିୟମସୂତ୍ର ପ୍ରଣୀତ । ଏଗୁଡ଼ିକରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଉନଥ୍ବା ଅବଶିଷ୍ଟ ଧାତୁରୁ କର୍ରୂବାଚ୍ୟରେ ପରସ୍ମୈପଦ ପ୍ରତ୍ୟୟ ହୁଏ । ଯଥା- ନି -ପୂର୍ବକ ବିଶ୍ଧାତୁ “ ନେର୍ବିଶଃ” (ଅ.୧୧ / ୧୩/୧୭) ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମନେପଦୀ । ମାତ୍ର ଆ/ ପ୍ର- ପୂର୍ବକ ବିଶ୍‌ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରୟୋଗରେ ନିବିଶତେ ହେଲାବେଳେ ଅପରପକ୍ଷରେ ଆବିଶତି ବା ପ୍ରବିଶତି ହୁଏ ।

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Book Solutions Download Pdf

BSE Odisha Class 10 Sanskrit Grammar Book Solutions Pdf Download

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Learn and Practise Grammar Book Solutions Download Pdf | 10th Class Sanskrit Grammar Question Answers Odia Medium

BSE Odisha 10th Class Sanskrit Grammar Book Distribution of Marks

Latest/Revised Pattern of Evaluation & Distribution of Marks as Prescribed by Board of Secondary Education, Odisha [Third Language Sanskrit (TLS)]

Part I: Objective
1. ୫୦ ପଦ ସମ୍ବଳିତ ଏକ ଅନୁଚ୍ଛେଦର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଆଧାରରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ୪ଟି ବିକଳ୍ପ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯିବ। ୫ ଟି ପ୍ରଶ୍ନ ଦିଆଯିବ। (1 × 5 = 5)
2. ସକାରଣ ବିଭକ୍ତି ନିରୂପଣ – ଗଦ୍ୟ ବିଭାଗରୁ ୫ଟି ପ୍ରଶ୍ନ ଦିଆଯିବ। (1 × 5 = 5)
3. ସନ୍ଧି ଓ ସନ୍ଧିବିଚ୍ଛେଦ (ଗଦ୍ୟ ଓ ପଦ୍ୟରୁ) (1 × 5 = 5)
4. ସମାସନାମ / ସମସ୍ତପଦ / ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ (ଗଦ୍ୟ ଓ ପଦ୍ୟରୁ) (1 × 5 = 5)
5. ଭ୍ରମ ସଂଶୋଧନ ୫ଟି ବାକ୍ୟର ସନ୍ଧି ଓ କାରକରୁ ପ୍ରଶ୍ନ ଦିଆଯିବ। (1 × 5 = 5)
6. ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟ ବ୍ୟାକରଣରୁ ୫ଟି ଏକପଦୀକରଣ ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରତ୍ୟୟଗତ। (1 × 5 = 5)
7. କାରକ ବିଭକ୍ତି ଆଧାରରେ ୫ଟି ପଦ ପ୍ରୟୋଗ କରି ବାକ୍ୟ ରଚନା। (1 × 5 = 5)
8. ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ (କୃଦନ୍ତରୁ ୫ଟି) (1 × 5 = 5)
9. ଗଦ୍ୟ ଓ ପଦ୍ୟରୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ଯରୁ ରେଖାଙ୍କିତ ପଦକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖୁ ପ୍ରଶ୍ନ। (1 × 5 = 5)
10. ଗଦ୍ୟରୁ ୫ଟି ବାକ୍ୟ ଦିଆଯିବ। ରେଖାଙ୍କିତ ପଦକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖୁ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚରାଯିବ। ଯଥା – ରାମଃ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛତି । କଃ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛତି? (1 × 5 = 5)
Total = 50 Marks
କିମ୍ବା, ବହୁବିକଳ୍ପ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (1 × 50 = 50 Marks)

Part II: Subjective
1. ଗଦ୍ୟରୁ ୨/୩ ବାକ୍ୟରେ ୨ଟି ଉତ୍ତର କ, ଖ ବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ ଦିଆଯିବ। (5 × 2 = 10)
2. ପଦ୍ୟରୁ ୨/୩ ବାକ୍ୟରେ ୨ଟି ଉତ୍ତର କ, ଖ ବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ ଦିଆଯିବ। (5 × 2 = 10)
3. ଗଦ୍ୟ ବିଭାଗରୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ୫ଟିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର। (2 × 5 = 10)
4. ଗଦ୍ୟ ବିଭାଗରୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ୫ଟିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର। (2 × 5 = 10)
5. ମାତୃଭାଷାରୁ ସଂସ୍କୃତରେ ୫ଟି ଅନୁବାଦ। (2 × 5 = 10)
Total = 50 Marks
Grand Total: Part-I (50) + Part-II (50) = 100 Marks

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

Odisha State Board BSE Odisha Class 10 English Grammar Book Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement Textbook Exercise Activity Questions and Answers.

BSE Odisha Class 10 English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

Subject – Verb Agreement

  • Subject – verb agreement means the use of correct verb as per the person or number of the subject. [Subject -Verb agreement ହେଉଛି Subject ବା କର୍ତ୍ତାର ପୁରୁଷ ବା ବଚନ ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟାପଦର ବ୍ୟବହାର ।]
  • Now see how verbs are used in agreement with the person(s) and number(s) of the subject(s).
    (ଏବେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର କର୍ତ୍ତାର ପୁରୁଷ ଓ ବଚନ ଅନୁସାରେ କିପରି Verb ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।)

1. I am a teacher. [am = verb]
I = subject [first person / singular number]
2. Harishankar teaches well. [teaches = verb, Harishankar = subject (third person / singular number)]
3. The teachers in this school teach well, [teach = verb, teachers = subject (third person / plural number)]

Use of Singular Verbs :

1. Two nouns conveying the same meaning placed together only for purpose.
(ଦୁଇଟି ବିଶେଷ୍ୟପଦ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଅର୍ଥରେ ପାଖାପାଖୁ ରଖୁ ସମାନ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ)
Example:
(i) The honour and glory (ଗୌରବ) of my countrymen is uppermost (ସବୁଠାରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବରେ) in my mind.
(noun) (noun)
The power (କ୍ଷମତା) and influence (ପ୍ରଭାବ) Gandhiji exerted over the Indian masses (ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲେ) was really great.

2. Two nouns combined by ‘and’ expressing a single idea.
(i) The sum and substance of the poem is given below. (summary = ସାରକଥା)
(noun) (noun)
(ii) Making a promise and not honouring it is against my principle.

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

3. Quantifiers (ପରିମାଣ ବାଚକ ପଦ) ‘A lot of, ‘a great deal of ‘plenty of, ‘lots of referring to amount or quantity takes singular verb. (ପରିମାଣ ଅର୍ଥରେ ଏକ ବଚନ ହୁଏ)
Examples:
(i) A lot of time was spent on preliminary (ପ୍ରାଥମିକ) enquiries (ଅନୁସନ୍ଧାନ). (time – uncountable noun / quantity)
(ii) Lots of food has been distributed (ବଣ୍ଟନ କରାଯାଇଛି) among the poor. (food – quantity)
(iii) Plenty of help is available. (help – amount)

4. Collective noun considered as a whole (ସମଷ୍ଟିବାଚକ ବିଶେଷ୍ୟ ଏକ ସାମଗ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହେଉଥିଲେ)
Examples:
(i) The committee was unanimous (ସର୍ବସମ୍ମତ) in its opinion. (Committee – collective noun)
(ii) The government has made some major (ମୁଖ୍ୟ) changes in its foreign policy. (government – collective noun)

5. “More than one + singular noun” takes singular verb.
Examples:
(i) More than one person (singular noun) has been honoured with Bharat Ratna this year.
(ii) More than one flower (singular noun) was faded (ମଉଳି ପଡ଼ିଥିଲା).

6. In mathematical expressions ‘is’ is generally used.
Examples:
(i) Two plus two is four.
(ii) Six minus (ବିଯୁକ୍ତ) two is four.
(iii) Two times two (୨ରେ ୨ ଗୁଣନ କଲେ) is four.

7. When an expression of amount, distance, weight, height or time is spoken of as a single unit, it is of ten used us a singular subject.
[ପରିମାଣ, ଦ,ରତା, ଓଜନ, ଉଚ୍ଚତା, ସମୟକୁ ଏକକ ରୂପେ କୁହାଗଲେ, ଏଗୁଡ଼ିକୁ singular subject ବା ଏକବଚନୀୟ କର୍ତ୍ତାର,ପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।]
Examples
(i) Six weeks is a long vacation. (ଛ’ସପ୍ତାହ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଛୁଟି ।)
(ii) Sixty minutes makes an hour. (୬୦ ମିନିଟ୍‌ରେ ଏକ ଘଣ୍ଟା ହୁଏ ।)
(iii) Five hundred rupees is what I get from my work a day. (ମୁଁ ଦିନକୁ ମୋ କାମରୁ ୫ ଶହ ଟଙ୍କା ପାଏ ।)
(iv) Two kilos of tea costs six hundred rupees. (୨ କେ.ଜି. ଚାହାର ମୂଲ୍ୟ ୬ ଶହ ଟଙ୍କା ।)

8. When two nouns are closely related to each other, are joined by ‘and’, they are sometimes considered as a single unit.
[ଯଦି ୨ଟି ବିଶେଷ୍ୟପଦ ‘and’ ଦ୍ଵାରା ଯୋଗ ହୋଇ ଏକ ଏକକକୁ ବୁଝାଏ, verb ଟି singular ହୁଏ ।]
Examples :
(i) Bread and butter is my favourite breakfast. (ରୁଟି ଓ ଲହୁଣୀ ମୋର ପ୍ରିୟ ସକାଳଖାଦ୍ୟ ।)
(ii) Slow and steady wins the race. (ଧୀରପାଣି ପଥର କାଟେ ।)
(iii) A horse and carriage was at the door. (ଘୋଡ଼ା ଗାଡ଼ିଟି ଦ୍ବାର ପାଖରେ ଥିଲା ।)
(iv) Truth and honesty is the best policy. (ସତ୍ୟ ଓ ସାଧୁତା ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଅଟେ ।)
(v) Cury and rice was his favourite food. (ତରକାରୀ ଓ ଭାତ ତାହାର ପ୍ରିୟ ଖାଦ୍ୟ ଥିଲା ।)

9. Some collective nouns like clothing, food, furniture, stationery, being singular, take singular verbs.
[କେତେକ ସମଷ୍ଟି ବାଚକ ବିଶେଷ୍ୟ; ଯଥା – clothing (ପୋଷାକପତ୍ର), food, furniture (ଆସବାବପତ୍ର), stationery (ମନୋହରୀ ଦ୍ରବ୍ୟ), poetry (କବିତା ଗୁଡ଼ିକ) ଇତ୍ୟାଦି ଏକବଚନ ଥିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଏକବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।]
Examples :
(i) The furniture needs to be repaired. (ଆସବାବପତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ମରାମତି ଦରକାର ।)
(ii) The clothing has been soiled. (ପୋଷାକପତ୍ର ଧୂଳି ଧୂସରିତ ହୋଇଯାଇଛି ।)
(iii) The poetry of Shakespear is excellent order. (ସେକ୍‌ସପିୟରଙ୍କର କବିତାଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ।)
(iv) Stationery is sold in his shop. (ତାହାର ଦୋକାନରେ ମନୋହରୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିକ୍ରି କରାଯାଏ ।)

10. The sentence begins with ‘One of phrase, takes singular verb.
[‘One of” ବାକ୍ୟାଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବାକ୍ୟରେ ଏକବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।]
Examples :
(i) One of my friends lives in the nearby village. (ମୋର ଜଣେ ସାଙ୍ଗ (ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ) ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରାମରେ ବାସ କରନ୍ତି ।)
(ii) One of the mangoes is green. (ଆମ୍ବ ଭିତରୁ ଗୋଟିଏ (ଆମ୍ବ) କଞ୍ଚା ଅଟେ ।)

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

11. The Subject phrase beginning with either of, neither of, none of the verb becomes usually singular.
[either of, neither of, none of କର୍ତ୍ତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବାକ୍ୟରେ ଏକବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।]
Examples :
(i) Either of the boys has got a prize. (ଦୁଇ ବାଳକଙ୍କ ଭିତରୁ ଜଣେ ଗୋଟିଏ ପୁରସ୍କାର ପାଇଛି ।)
(ii) Neither of the chairs looks beautiful. (ଦୁଇଟି ଚେୟାର୍ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଚେୟାର୍ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉ ନାହିଁ ।)
(iii) None of the students was selected. (କୌଣସି ପିଲାଙ୍କୁ ବଛାଗଲା ନାହିଁ ।)

12. ‘Each of takes singular verb :
[‘Each of ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା Subject phrase ସହିତ ଏକବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।]
Examples :
(i) Each of the doctors was given a medal. (ପ୍ରତ୍ୟେକ ଡାକ୍ତରଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ କରି ପଦକ ଦିଆଗଲା ।)
(ii) Each of the boys is clever enough to answer your question. (ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାଳକ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଚତୁର ।)

13. The Subject phrase taking ‘the number’ of in the beginning takes singular verb.
[The number of (ସଂଖ୍ୟକ) ବାକ୍ୟାଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା Subject ସହିତ Singular verb ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।]
Examples :
(i) The number of the sick children is increasing in India. (ଭାରତରେ ଅସୁସ୍ଥ ପିଲାମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ୁଛି ।)
(ii) The number of books stolen was fifty. (ଚୋରି ହୋଇଥିବା ବହି ସଂଖ୍ୟା ୫୦ ଥିଲା ।)

14. If the subject is a noun clause, the verb is singular.
[ଯଦି କଇଁ ଏକ ବିଶେଷ୍ୟ ଉପବାକ୍ୟ / ଖଣ୍ଡବାକ୍ୟ, ତା’ହେଲେ କ୍ରିୟାପଦଟି ଏକବଚନ ହୁଏ ।]
Examples :
(i) What you say, is beyond my understanding. (ତୁମେ କ’ଣ କରୁଛ, ମୋ ବୁଝିବା ବାହାରେ ।)
(ii) What he was doing all these days was a mistery. (ଆଜିକାଲି ସେ କ’ଣ କରୁଥିଲା ଏକ ରହସ୍ୟ ଥିଲା ।)
(ii) That she is alive is good news. (ଯେ ସେ ବଞ୍ଚୁଛି ଏକ ଭଲ ଖବର (ଅଟେ) ।)
(iv) What Manas does these days does not concern me. (ଆଜିକାଲି ମାନସ କ’ଣ କରୁଛି ମୋର ଏଥୁନେଇ ଚିନ୍ତା କରିବାର ନାହିଁ ।)

15. Uncountable Noun ending in-‘s’ take singular verbs.
[-‘s’ ରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା Uncountable Noun ସହିତ ଏକବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।]
ଏହି ଅଗଣନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦଗୁଡ଼ିକ ହେଲା :
Statistics (ପରିସଂଖ୍ୟାନ), Mathematics, Physics (ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ), Economics (ଅର୍ଥନୀତି), News (ସମ୍ବାଦ/ସମାଚାର), Measles (ମିଳିମିଳା), Mumps (ଗଳାଫୁଲା), etc.
Examples :
(i) Mumps is a dangerous disease. (ଗଳାଫୁଲା ଏକ ବିପଜ୍ଜନକ ରୋଗ ।)
(ii) The bad news travels fast. (ଦୁଃସମ୍ବାଦ ଶୀଘ୍ର ବ୍ୟାପିଯାଏ ।)
(iii) Physics has always been a tough subject for the students. (ପଦାର୍ଥବିଜ୍ଞାନ ସର୍ବଦା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଜଟିଳ ବିଷୟ ହୋଇ ଆସିଛି ।)
(iv) The scenery of Darjeeling is charming. (ଦାର୍ଜିଲିଂର ଦୃଶ୍ୟାବଳୀ ରମଣୀୟ ଅଟେ ।)
(v) The jewellery was old but costly. (ଗହଣା ପୁରୁଣା କିନ୍ତୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଥଲା ।)

16. Name of shops ending in -‘s’ takes singular verb.
[ଦୋକାନର ‘ନାମ’ –‘s’ ଅକ୍ଷରରେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ଏକବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ଗୋଟିଏ ଦୋକାନର ନାମକୁ ବୁଝାଏ ।]
Examples :
(i) The Giri Opticals is in front of the Secondary Board High School. (ଗିରି ଚଷମା ଦୋକାନ ମାଧ୍ୟମିକ ବୋର୍ଡ଼ ବିଦ୍ୟାଳୟର ସମ୍ମୁଖରେ ଅବ ସ୍ଥିତ ।)
(ii) The Saurabh Books stands near the school gate. (ସୌରଭ ପୁସ୍ତକ ଭଣ୍ଡାର ସ୍କୁଲ ଗେଟ୍‌ ପାଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ।)
(iii) The United States is a powerful country. (ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଶ ଅଟେ ।)
(iv) Romeo and Juliet is a moving tragedy. (“ରୋମିଓ ଓ ଜୁଲିଏଟ’’ ଏକ କରୁଣ କାହାଣୀ ।)

17. Name of important books / poems / novels, etc. ending in ‘s’, takes singular verb.
[ଲୋକପ୍ରିୟ ପୁସ୍ତକ/ କବିତା / ଉପନ୍ୟାସ / ନାଟକର ନାମ ‘s’ ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ Singular verb ବସେ; କାରଣ ତାହା ଗୋଟିଏ ପୁସ୍ତକକୁ ସୂଚିତ କରେ ।]
Examples :
(i) Lines written in March is a beautiful poem of Wordsworth. (Lines written in March ୱାର୍ଡ଼ସ୍ୱାର୍ଥଙ୍କର ସୁନ୍ଦର କବିତା ଅଟେ ।)
(ii) Gulliver’s Travels was written by Jonathan Swift. (ଜୋନାଥନ୍ ସ୍ବିଫ୍‌ଟଙ୍କ ଦ୍ଵାରା Gulliver’s Travels ରଚିତ ହୋଇଥିଲା ।)

18. The Subject phrase having with ‘A/an…of’ structure, takes singular verb.
[‘A/ an.. of ଥିବା କର୍ରାର ବାକ୍ୟାଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକବଚନୀୟ କ୍ରିୟାପଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।]
Examples :
(i) An army of soldiers is in the border. (ଦଳେ ସୈନ୍ୟ ସୀମାରେ ଅଛନ୍ତି ।)
(ii) A team of doctors is conducting the operation. (ଦଳେ ଡାକ୍ତର ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର କରୁଛନ୍ତି ।)
(iii) A troupe of monkeys has lived in this tree. (ଦଳେ ମାଙ୍କଡ଼ ଏହି ଗଛରେ ରହି ଆସୁଛନ୍ତି ।)

19. When the subject begins with ‘A pair of + plural noun ‘, the verb becomes singular. (କର୍ତ୍ତା A pair of + ବହୁବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲେ କ୍ରିୟା ଏକବଚନ ହୁଏ ।)
Examples :
(i) A pair of shoes is lying in the corner. (ହଳେ ଜୋତା କୋଣରେ ପଡ଼ିଛି ।)
(i) A pair of scissors was needed to cut the paper. (କାଗଜ କାଟିବାପାଇଁ କଇଁଚିଟିଏ ଦରକାର ହେଉଥିଲା ।)

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

20. ‘Many a + singular noun ’and‘ more than one’ take singular verbs.
(Many a + ଏକବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟ ଏବଂ more than one + ଏକବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ଆକାରରେ ଥିଲେ, କ୍ରିୟା ଏକବଚନୀୟ ହୁଏ ।)
Examples :
(i) Many a man has sacrificed his life for this cause. (ଅନେକ ଲୋକ ଏହି ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଦେଇଛନ୍ତି ।)
(ii) More than one person has been involved. (ଏକାଧିକ ଲୋକ ଏଥରେ ଜଡି଼ତ ଅଟନ୍ତି ।)

21. ‘Each / Every’ + singular noun takes singular verbs. (ବାକ୍ୟରେ Each / Every + singular noun ସହିତ ଏକବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।)
Examples :
(i) Each boy and each girl was in her best dress. (not ‘their’). (ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାଳକ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାଳିକା ନିଜନିଜର ସୁନ୍ଦରତମ ପୋଷାକରେ ଥିଲେ ।)
(i) Every night and every day brings its own responsibility. (not ‘their’) (ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ନିଜର ଦାୟିତ୍ଵ ଆଣିଥାଏ ।)

22. The + singular noun with the plural noun phrase takes singular verb.
(The + ଏକବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟ ବହୁ ବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟ ବାକ୍ୟାଶ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ପ୍ରଥମ ଏକବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟ ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟା ଏକବଚନୀୟ ହୁଏ ।)
Examples:
(i) The town with the tall buildings looks beautiful. (town – first noun) (ଡେଙ୍ଗା / ଦୀର୍ଘ ଅଟ୍ଟାଳିକା ସହ ସହରଟି ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଛି ।)
(ii) The tallest (man) of the youths has won the prize. (ଯୁବକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସବୁଠାରୁ ଡେଙ୍ଗା ବ୍ୟକ୍ତି ଜଣକ ପୁରସ୍କାର ଜିତିଛି ।)
(iii) The mother with her five children was standing there. ( ପାଞ୍ଚ ପିଲାମାନଙ୍କ ସହ ମାଆ ସେଠାରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ ।)

23. Introductory ‘It’ is always followed by the singular verb, no mater whether the noun that follows it, is singular or plural.
(ଉପକ୍ରମିକ ‘It’ ସହିତ ସର୍ବଦା ଏକବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଏହା (It) ପରେ ଏକବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟ ବା ବହୁବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟ ଯାହା ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ।)
Examples :
(i) It is the people who must be aware of it. (ଲୋକମାନେ ହିଁ ଏହା ବିଷୟରେ ସଚେତନ ହେବା ଜରୁରୀ ।)
(ii) It was the colleges that objected to the decision of the government. (କଲେଜଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ସରକାରଙ୍କର ନିଷ୍ପଭିକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ ।)

Use of Plural Verbs :

1. Collective noun when we think of its members individually
(ସଭ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତଭାବରେ ସୂଚିତ କଲାବେଳେ)
Examples:
(i) The committee were divided in their opinion. (Committee – collective noun)
(ii) The police are running after the thief (Police – collective noun)

2. The name of a state, country or institution denotes a team.
Examples:
(i) India have defeated Australia in the first ODI.
(ii) Pakistan were defeated by England in the last series.

3. More + Plural noun + than one Plural Verb
Example:
More persons (Plural verb) than one have been honoured with Padma Shree.

4. A lot of / A great deal of / plenty of etc. refer to number- plural verb
Examples:
(i) Plenty of shops (plural noun) accept payments by credit card.
(1) Lots of people (plural noun) are taking part in the marathon.

5. Some nouns like police, people, poultry (କୁକୁଡ଼ା ପାଳନ), government, cattle (ଗାଈଗୋରୁ), teeth, feet, geese, etc. take plural verbs. [କେତେକ nouns; ଯଥା – police, people, poultry, cattle ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ସର୍ବଦା plural verbs ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।]
Examples:
(i) The cattle are grazing.
(ii) The government have kept all their promises. (ସରକାର ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶପଥ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି ।)
(iii) The police have arrested the thief. (ପୋଲିସ୍ ଚୋରକୁ ଗିରଫ୍ କରିଛି ।)
(iv) The people were against price-list. (ଲୋକମାନେ ମୂଲ୍ୟବୃଦ୍ଧି ବିରୋଧରେ ଥିଲେ ।)

6. A number of + plural noun takes a plural verb.
[A number of ବହୁ ବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟପଦ ସହିତ ସର୍ବଦା Plural verb (ବହୁ ବଚନୀୟ କ୍ରିୟାପଦ) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।]
Examples :
(i) A number of children are suffering from cold and cough. (ବହୁତ ପିଲା ଥଣ୍ଡା ଓ କାଶର ଶିକାର ହେଉଛନ୍ତି ।)
(ii) A number of chairs in this classroom have broken. (ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଧିକାଂଶ |ବହୁତ ଚେୟାର୍ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଛି ।)

7. ‘The + adjective’ always takes Plural Verb as they refer to a group of people or people in general.
[‘The + adjective’ ସର୍ବଦା Plural Verb ଧାରଣ କରେ ଯେହେତୁ ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଏକ ବର୍ଗର ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷକୁ ବୁଝାଏ ।]
Examples:
(i) The rich always hate the poor. (ଧନୀମାନେ ସର୍ବଦା ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି ।)
(ii) The blind are given training in handicrafts.(ଅନ୍ଧମାନଙ୍କୁ ହସ୍ତକଳା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଏ ।)
(iii) The dead have been buried. (ମୃତମାନଙ୍କୁ କବର ଦିଆଯାଇଛି ।)

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

8. Pair Nouns (having two similar parts) take plural verbs.
[‘Pair Nouns (ଦୁ ଇଟି ସମାନ ଅଂଶକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ସର୍ବଦା ବହୁବଚନୀୟ କ୍ରିୟାପଦ ଧାରଣ କରିଥାଏ ।]
ଏହିଭଳି noun ହେଲା scissors, trousers, spectacles / glasses (ଚଷମା) shoes, pincers (ଚିମୁଟା), stockings (ମୋଜା), ଇତ୍ୟାଦି ।
Examples:
(i) My spectacles have been mended. (ମୋ ଚଷମାଟିକୁ ମରାମତି କରାଯାଇଛି ।)
(ii) The scissors need sharpening. (କଇଁଚି|କତୁରୀରେ ଧାର ଦେବା ଦରକାର ହେଉଛି ।)
(iii) Ther shoes are new and expensive. (ଜୋତା ନୂଆ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ।)

Singular or plural verbs :

1. If two nouns are joined by with, as well as, in addition to, together with, along with, etc. the verb becomes Singular or Plural in agreement with the first noun.
[ବାକ୍ୟରେ ୨ଟି noun ବା ବିଶେଷ୍ୟପଦ with, as well as, in addition to, together with, along with, etc. ଦ୍ଵାରା ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ପ୍ରଥମ noun ଅନୁସାରେ verb ଏକବଚନ ବା ବହୁବଚନ ହୁ ଏ ।]
Examples :
(i) The teacher (first noun) with all his students has come. (ସମସ୍ତ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଶିକ୍ଷକ ଆସିଛନ୍ତି ।)
(ii) Population growth (first noun) in addition to other problems has made India poor. (ଅନ୍ୟ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଲୋକସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଭାରତକୁ ଦରିଦ୍ର କରିଛି ।)
(iii) Harish (first noun) as well as his brothers was responsible for the loss. (ହରିଶ ଏବଂ ତାହାର ଭାଇମାନେ କ୍ଷତି ପାଇଁ ଦାୟୀ ଥିଲେ ।)

2. If two nouns are joined by not only … but also, or, either …… or, neither ….. nor, the verb becomes Singular or Plural as per the nearer or second noun or noun phrase.
(ଯଦି ଦୁଇଟି ବିଶେଷ୍ୟପଦ not only … but also or (କିମ୍ବା) either …… or ବା neither ….. nor ଆଦି Conjunctions ବା ଅବ୍ୟୟ ପଦଦ୍ୱାର ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ତା’ହେଲେ ପାଖାପାଖୁ ବା ୨ୟ ବିଶେଷ୍ୟପଦ ବା ବିଶେଷ୍ୟ ବାକ୍ୟାଶ ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟାପଦ ଏକବଚନ ବା ବହୁବଚନ ହୁଏ ।]
Examples:
(i) Not only the doctor but also the nurses (2nd noun phrase) are to blame. (କେବଳ ଡାକ୍ତର ନୁହଁନ୍ତି, ସେବିକାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦାର ଯୋଗ୍ୟ ।)
(ii) Rama or his friends (2nd noun phrase) have broken the glass. (ରାମ କିମ୍ବା ତା’ ବଂଧୁମାନେ ପ୍ଲାସ୍ଟିକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଛନ୍ତି ।)
(iii) Either you or I (2nd noun) am to leave this place. (ହୁଏତ ତୁମକୁ ବା ମୋତେ ଏହି ଯାଗା ଛାଡ଼ିବାର ଅଛି ।)

3. Verb becomes Singular or Plural as per the number and person of the antecedent or noun phrase in the Relative clause.
[Relative clause ରେ ଥିବା antecedent ବା noun phrase ର ବଚନ୍ ଓ ପୁରୁଷ ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟାପଦ ଏକବଚନୀୟ ବା ବହୁବଚନୀୟ ହୁଏ ।]
Examples :
(i) It is you who have insulted me. (you = noun phrase/antecedent) (ତୁମେ ହିଁ ମୋତେ ଅପମାନିତ କରିଛ ।)
(ii) It is Rajesh who is guilty. (Rajesh = noun phrase / antecedent) (ରାଜେଶ ହିଁ ଦୋଷୀ। ଏହା ରାଜେଶ ଯେ କି ଦୋଷୀ)
(iii) It is / who am to do this work first. (I = noun phrase / antecedent) (ମୋତେ ହିଁ ପ୍ରଥମେ ଏହି କାମ କରିବାର ଅଛି ।)

4. If the subject begins with a fraction, the verb becomes Singular or Plural as the noun that follows the fraction.
[ଯଦି କର୍ତ୍ତା fraction ବା ଭଗ୍ନାଂଶକୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ, ତା’ହେଲେ fraction ପରେ ଥିବା। ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟାପଦ ଏକବଚନୀୟ ବା ବହୁବଚନୀୟ ହୁଏ ।]
Examples :
(i) Two-thirds of the crop has been damaged. (crop = uncountable noun) (ଶସ୍ୟର ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ।)
(ii) One-fourth of the books were gutted in the fire. (books = plural noun) (ଏକ-ଚତୁର୍ଥାଂଶ ବହି ନିଆଁରେ ଜଳି ପୋଡ଼ି ପାଉଁଶ ହୋଇ ଯାଇଥିଲା ।)

5. If ”and” connects two titles or designations of the same person, the verb is Singular (with ‘the’ before one (noun) and if the persons referred to are different (with the before each noun), the verb is Plural.
[ଯଦି ୨ଟି ଉପାଧ୍ ବା ପଦବୀ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏକ ବିଶେଷ୍ୟପଦ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସୂତ (କୌଣସି ଗୋଟିଏ ବିଶେଷ୍ୟପଦ ପୂର୍ବରୁ ‘the’ ଥାଏ) ତା’ ହେଲେ କ୍ରିୟାପଦ Singular ବା ଏକବଚନୀୟ ହୁଏ । ସେହିପରି ଯଦି ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ଭିନ୍ନ ଥାଏ (ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଶେଷ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ‘the’ ଥାଏ), ତା’ ହେଲେ verb ବା କ୍ରିୟା ପଦ Plural ବା ବହୁବଚନୀୟ ହୁଏ ।]
Examples:
(i) The editor (noun) and publisher (noun) of the newspaper has come to the town. (ସମ୍ବପତ୍ରର ସଂପାଦକ ଓ ପ୍ରକାଶକ (ଏକବ୍ୟକ୍ତି) ସହରକୁ ଆସିଛନ୍ତି ।)
(ii) The Vice-President of India and the speaker of Lok Sabha are considering the proposal. (ଭାରତର ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଓ ଲୋକସଭାର ବାଚସ୍ପତି ପ୍ରସ୍ତାବଟିକୁ ବିବେଚନା କରୁଛନ୍ତି ।)(ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି)

6. If a collective noun or group noun is considered to be a single unit, verb is Singular but if we consider it as a collection of separate individuals we use Plural verb.
[ଯଦି ଏକ collective noun (ସମଷ୍ଟିବାଚକ ବିଶେଷ୍ୟ); ଯଥା – family, crowd, library, fleet, flock (ମେଣ୍ଢାପଲ), class(ଶ୍ରେଣୀ) ଏକ ବା ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ବୁଝାଏ, verb ବା କ୍ରିୟା Singular ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଏ, ତା’ ହେଲେ verb ବା କ୍ରିୟା Plural ହୁଏ ।]
Examples :
(i) Our family is a small one. (a single unit) (ଆମ ପରିବାର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଟେ ।)
(ii) Our family have been divided into two groups. (separate individuals) (ଆମର ପରିବାର ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି / ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଯାଇଛି ।)
(iii) The fleet has set sail. (a single unit) (ଜାହାଜ (ଜଳ) ସବୁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି ।)
(iv) The fleet have scattered about having been attacked. (separate individuals) (ଆକ୍ରମଣ ପରେ ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକ ଛତ୍ରଭଙ୍ଗ ଦେଇଛନ୍ତି ।)

7. When the sentence starts with a dummy ‘there’ the verb agrees with the logical or real subject that follows the verb.
[ଯେତେବେଳେ ବାକ୍ୟ dummy (ଛଦ୍ମବେଶୀ), there ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ, logical ବା real (ବାସ୍ତବ / ପ୍ରକୃତ) କର୍ତ୍ତା ଅନୁସାରେ verb (କ୍ରିୟା) Singular ବା Plural ହୁଏ ।]
Examples :
(i) There is a bag on the table.( a bag = real subject) (ଟେବୁଲ ଉପରେ ବ୍ୟାଗ୍ନେଟିଏ ଅଛି ।)
(ii) There were a lot of girls in this college. (a lot of girls = real subject) (ଏହି ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଅନେକ ଝିଅ ଥିଲେ ।)

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

8. The following plural nouns always take plural verbs. (‘-s’ ରେ ଶେଷ ହୋଇଥବା ନିମ୍ନଲିଖତ ବହୁବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ ସହିତ ସର୍ବଦା ବହୁବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।)
(These nouns are always used in ‘s’ or ‘-es’)

annals (ପୃଷ୍ଠା) arms (ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର)
ashes (ପାଉଁଶ) assets (ସଂପରି)
clothes (ପୋଷାକ) auspics (ଶୁଭାଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ, ପୂର୍ବାଭାଷ, ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା)
credentials (ପ୍ରମାଣ) customs (ଟିକସ୍)
embers (ଜ୍ଵଳନ୍ତ କୋଇଲା ବା ଅଙ୍ଗାର) environs (ପରିବେଶ)
fetters (ବେଢ଼ି ବା ବନ୍ଧନ ବା ଶିକୁଳି) goods (ମାଲପତ୍ର)
leavings (ତ୍ୟାଗଦ୍ରବ୍ୟ ସବୁ) links ( ସମ୍ପର୍କ)
nuptials (ବିବାହ ବନ୍ଧନ) adds (ସମ୍ଭାବନା)
proceeds (ଆଗୁଆ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ) premises (ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ବା ହତା ଘର, ସ୍କୁଲ ଆଦିର)
remains (ଅବଶିଷ୍ଟାଶ) riches (ଧନ, ସମ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ)
savings (ସଞ୍ଚୟ) socks (ଛୋଟପିଲାମାନଙ୍କର ମୋଜା)
spectacles (ଚଷମା) stairs (ପାହାଚ ଶ୍ରେଣୀ)
statistics ( ସାଂଖ୍ୟକ ତଥ୍ୟ ସବୁ) thanks (ଧନ୍ୟବାଦ)
vitals (ମୁଖ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ ସବୁ) wages (ମଜୁରି)
wares (ବିକ୍ରି ସାମଗ୍ରୀ)

Examples:
(i) Your clothes are expensive.
(ii) Her scissors were blunt (ମୁଣ୍ଡା).
(iii) These goods are for sale ( ବିକ୍ରିପାଇଁ).
(iv) The man’s wages are ₹300/- a day..
(v) (But the wages (reward ପୁରସ୍କାର) of sin (ପାପ) is death.)

9. There are several nouns, plural in form but singular in meaning. They nearly always require singular verbs. (ବହୁବଚନୀୟ ରୂପ (-s ବା -es) ରେ ସରୁଥୁବା କେତେକ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ ଅର୍ଥରେ ଏକବଚନ ଅଟନ୍ତି । ଏଭଳି ବିଶେଷ୍ୟ ସହିତ ଏକବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।)

acoustics (ଶବ୍ଦ ବିଜ୍ଞାନ) acronautics (ବିମାନ ଉଡ଼ାଣ ବିଜ୍ଞାନ)
alms (ଭିକ୍ଷା) analytics (ବିଶ୍ଳେଷଣ)
Athens ( ଗ୍ରୀସ୍ ଦେଶର ରାଜଧାନୀ) athletics (ଦୌଡ଼, ଲମ୍ଫ ଥିବା କ୍ରୀଡ଼ା)
bellows ( ହାରମୋନିଅମ୍‌ର ପବନ ସଞ୍ଚାଳନ ଅଙ୍ଗ ବା କମାରର ଭାତି ବା ହାପର) billiards (ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ ତିନୋଟି ବଲ୍‌କୁ କାଠବାଡ଼ିରେ ଖେଳା ଯାଉଥିବା ଏକ ଦି ଜଣିଆ ଖେଳ ।)
civics (ନଗର ବିଜ୍ଞାନ) dynamics (ଗତି ବା ଗତି ବିଦ୍ୟା)
economics ( ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ) aesthetics (ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟତତ୍ତ୍ଵ)
ethics (ନୀତି) gallows (ଫାଶୀଖୁଣ୍ଟ)
hydraulics ( ଜଳଗତି ବିଜ୍ଞାନ) innings (କ୍ରିକେଟର ପାଳି)
linguistics ( ଭାଷାବିଜ୍ଞାନ) magnetics ( ଚୁମ୍ବକୀୟ ବିଜ୍ଞାନ)
mathematics (ଗଣିତ) measles (ମିଳିମିଳା)
mechanics ( ଯନ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟା) metaphysics (ଅଧୂବିଜ୍ଞାନ / ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଜ୍ଞାନ)
molasses (ଗୁଣ୍ଡ) mumps (ଗାଲ ବେକଫୁଲା ରୋଗ)
news (ଖବର) optics (ଚଷମା)
phonetics (ଉଚ୍ଚାରଣ ବିଦ୍ୟା) physics (ପଦାର୍ଥ ବିଜ୍ଞାନ)
politics (ରାଜନୈତିକ ବିଜ୍ଞାନ) summons (କୋର୍ଟ ଡାକରା)
tactics (କୌଶଳ)

Notice :
What are your politics? (political beliefs)
But Politics is a dirty game.
All possible means have been tried. (ପଦକ୍ଷେପ ଉପାୟ)
But Every means has been tried.

Activity – 1 :

1. Choose the correct verbs given in brackets and rewrite the sentences:
(a) There (is / are) plenty of job opportunities for the people of this region.
Answer:
are (for opportunities)

(b) There (was /were) plenty of room for improvement in her work.
Answer:
was

(c) Two plus two (is / are) four.
Answer:
is

(d) Two twos (is / are) four.
Answer:
are

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

(e) Seventy kilometres (are / is) a long distance.
Answer:
is

(f) Fish and chips (is / are) not so expensive as chicken curry and rice.
Answer:
is

(g) A crowd (has / have) gathered in the street.
Answer:
has

(h) The assembly (was / were) divided on this issue.
Answer:
were

(i) The police (is / are) chasing the burglar.
Answer:
are

(j) Her clothing (is / are) waterproof.
Answer:
is

Activity – 2 :

2. Fill in the blanks with appropriate auxiliary verbs.
(a) Either of the boys _________ won a medal.
Answer:
has

(b) Neither of those officers _________ efficient.
Answer:
is

(c) One of his friends _________ able to speak English fluently.
Answer:
is

(d) Some honey _________ left in the pot.
Answer:
is

(e) The governor and chancellor of the university _________ been invited to this function.
Answer:
has

(f) Three-fourths of the crop _________ damaged by the flood.
Answer:
was / is

(g) Agreat deal of money _________ spent for his mother’s treatment.
Answer:
was

(h) A whole regiment of volunteers _________ working here.
Answer:
is

(i) The number of scholarships _________ increased this year.
Answer:
has

(j) These days mumps _________ not at all difficult to cure.
Answer:
is

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

Activity – 3 :

3. Rewrite the sentences choosing the correct alternative given in brackets:
(a) What he says about me (do / does) not affect me.
Answer:
does

(b) Ram as well as his friends (like / likes) to play football.
Answer:
like

(c) Neither rose nor jasmine (was / were) available in the market.
Answer:
was

(d) A pair of spectacles (were / was) lying on the bed.
Answer:
was

(e) The rich (lives / live) in affluence.
Answer:
live

(f) The Centerbury Tales (was / were) written by Chaucer.
Answer:
was

(g) Six weeks (are / is) a long vacation for students.
Answer:
live

(h) Your trousers (is / are) tom.
Answer:
live

(i) I am young and strong, (amn’t / aren’t) ?
Answer:
aren’t

(j) It is you who (has / have) insulted me.
Answer:
have

Activity – 4 : 

4. Choose the correct expression from the brackets and rewrite the sentences:
(a) There (is / are) people waiting to see you.
Answer:
are (people – real subject)

(b) Ours (is / are) a great nation, (isn’t it / aren’t they) ?
Answer:
is, isn’t it ?

(c) The police (has / have) a difficult job.
Answer:
have

(d) A lot of cattle (was / were) grazing in the field.
Answer:
were

(e) The youth (is / are) not so sincere.
Answer:
are

(f) The youth (was / were) more serious than his uncle.
Answer:
was (the young man)

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

(g) Ill news (travel / travels) fast.
Answer:
travels

(h) Mumps (is / are) very unpleasant.
Answer:
is

(i) Bacteria of the harmful kind (cause / causes) diseases.
Answer:
cause

(j) There (is / are) a pair of spectacles on that shelf.
Answer:
is

At A Glance :
I. Look at the following sentences :
(i) Fish and meat aren’t available here.
(ii) Bread and butter is a wholesome food.
In the sentence (i) two singular nouns in the subject part fish and meast joined by and they take a plural verb.

ପ୍ରଥମ ବାକ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତାରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ଏକବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ; ଯଥା – fish ଓ meat ଅନୁଯାୟୀ କ୍ରିୟାପଦ are ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି। ‘are’ ହେଉଛି ଏକ ବହୁବଚନୀୟ କ୍ରିୟାପଦ ଯାହା fish ଓ meat ଭଳି ବହୁବଚନୀୟ ବିଶେଷ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ବା ସମ୍ବନ୍ଧ ବା ଚୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି।

ଦ୍ଵିତୀୟ ବାକ୍ୟରେ subject part ରେ ବ୍ୟବହୃତ Bread ଓ butter ଦୁଇଟି ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଏକ unit ବା ଏକକ ରୂପେ ଗୋଟିଏ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଧାରଣାକୁ ସୂଚିତ କରୁଛି । ତେଣୁ Bread ଓ butter ସହିତ ଏକବଚନ କ୍ରିୟାପଦ is ସମ୍ବନ୍ଧ ବା ଚୁକ୍ତି ରକ୍ଷା କରୁଛି ।

So a subject-verb agreement means the use of verb in accordance with the number and person of the subject.

କର୍ତାର ବଚନ ଓ ପୁରୁଷ ଅନୁସାରେ verb ବା କ୍ରିୟାସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବ୍ୟବହାରକୁ subject-agreement କୁହାଯାଏ।
Some collective nouns such as government, committee, family, army, audience, class, community, company, council, enemy, majority, military, jury, public take plural verbs when they refer to individual members separately. But they can take a singular verb when they mean a
group as a single or whole body.

ଉପରଲିଖୁତ ସମଷ୍ଟିବାଚକ ବିଶେଷ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ବା ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ସୂଚିତ କରୁଥିଲେ ବହୁବଚନୀୟ କ୍ରିୟାପଦ ଓ ଏକ ଦଳ ବା ଗୋଷ୍ଠୀ ଅର୍ଥରେ ଏକବଚନ ସହିତ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

1. (a) The government have levied high tax on the income groups.
(b) The government welcomes (ସ୍ଵାଗତ କରୁଛି) the proposal. (as single body)

2. (a) The committee are against the appointment (ନିଯୁକ୍ତି). (individual members)
(b) The committee was unanimous (ସର୍ବସମ୍ମତ) on the issue. (as a single body)

3. (a) Mr Mishra’s family have gone on holidays. (some of the members of the family)
(b) Mr Mishra’s family consists of (ଗଠିତ) five members. (family as a whole)

4. (a)The council meets today in the Town Hall. (as a single body)
(b) The council were divided in their opinions. (the individual members)

II. Look at the following sentences:
A group of people was standing at the gate.
A herd of cattle is sleeping under the tree,
When we use the collective noun phrases such as a group of (ଦଳେ), a flock of (ଦଳେ), a herd of (ଦଳେ/ଗୋଠେ), a band of (policemen /robbers) (ଦଳେ), a bevy of (ladies) (ଦଳେ ଭଦ୍ରମହିଳା), a body of (laws) (ନିୟମାବଳୀ), a gallery of (picture), a fleet of sheeps (ଜାହାଜଦଳ), a posse of (constables) (ଦଳେ) etc., they usually take singular verb.

(ଉପରଲିଖୁତ ସମଷ୍ଟିବାଚକ ବିଶେଷ୍ୟପଦ କର୍ତ୍ତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲେ, ସାଧାରଣତଃ ଏକବଚନୀୟ କ୍ରିୟା ସହିତ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।)

But, if we think of the group separately, a plural verb may be used. (କିନ୍ତୁ ଏଭଳି ସମଷ୍ଟିବାଚକକୁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଓ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, ବହୁବଚନୀୟ କ୍ରିୟାପଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରିବ।)
A group of us are going to a study tour to Bhubaneswar.
A herd of cows were descending (ଓହ୍ଲାଇ ଆସୁଥୁଲେ) into the valley.

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

III. Two nouns in the subject part take a singular verb if they refer to a single idea or single item. (Subject part ରେ ଥିବା ଦୁଇଟି noun ଏକ ଓ ଅଭିନ୍ନ ଧାରଣା ବା ଉପାଦାନକୁ ସୂଚିତ କରୁଥିଲେ singular verb ବୃବହୃତ ହୁଏ ।)
Examples:
Bread and butter is my favourite food. (Bread and butter is taken together)
Truth and honesty is the best policy.
Slow and steady wins the race. (a man being slow and steady)
Courtesy (ସୁଜନତା) and gentlemanliness (ଭଦ୍ରାମି) is the finer quality of man.
The scholar and poet (one person as ‘the’ is used before one person ‘scholar’) is dead.
The poet and philosopher is alive.
The accountant and cashier (same person) has fled (ପଳାୟନ କରିଛି) with the bank’s money.
But, mark ‘the’ before each noun.
The scholar and the poet are dead. (two different persons)
The poet and the philosopherare alive. (two different persons)
The accountant and the cashier have fled with the bank’s money.

Subject Verb Agreement Additional Questions With Answers

Fill in the blanks with correct form of verbs in brackets.
1. Food ___________ necessary for living. (be)
Answer:
is

2. The furniture ___________ to be repaired. (need)
Answer:
need

3. The poultry _________ feed. (have)
Answer:
have been

4. Truth and honesty___________ the best policy. (be)
Answer:
is

5. Sixty years ___________ a long time. (be)
Answer:
is

6. One of my friends ___________ come. (have)
Answer:
has

7. It ___________ two miles to the beach. (be)
Answer:
is/was

8. There ___________ a book on the table. (be)
Answer:
is/was

9. Five kilos of sugar ___________ two hundred rupees. (cost)
Answer:
costs

10. The committee ___________ divided on this issue. (be)
Answer:
were

11. The jury ___________ selected its chairman. (have)
Answer:
has

12. All the books which have been placed on the table ___________ mine. (be)
Answer:
are

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

13. Either of the boys ___________ got a prize. (have)
Answer:
has

14. Each of the students ___________ given a prize. (be)
Answer:
was

15. Some water ___________ left in the pot. (be)
Answer:
was

16. The Vice-President of India and the Chairman of Rajya Sabha ___________ his consent to the bill. (have)
Answer:
has

17. Two thirds of the water ___________ evaporated. (have)
Answer:
has

18. A lot of money ___________ spent last year. (be)
Answer:
was

19. A crowd of people ___________ shouting last night. (be)
Answer:
was

20. The number of children ___________ increasing. (be)
Answer:
is

21. Gymnastics ___________ compulsory in the school. (be)
Answer:
is

22. The news ___________ true. (be)
Answer:
is

23. What he says ___________ true. (be)
Answer:
is

24. Babul as well as his friends ___________ responsible for the loss. (be)
Answer:
is

25. Not only Ashish but also his classmates ___________ equally guilty. (be)
Answer:
are

26. A pair of shoes ___________ lying here. (be)
Answer:
is

27. The blind ___________ assistance of others. (need)
Answer:
need

28. It is you who ___________ wronged me. (have)
Answer:
have

29. The United States ___________ a powerful country. (be)
Answer:
is

30. The rich ___________ the poor. (hate)
Answer:
hate

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

31. Ours ___________ a great nation. (be)
Answer:
is

32. What he says about me ___________ not affect me. (do)
Answer:
does

33. The data ___________ not true. (be)
Answer:
are

34. A lot of cattle ___________ grazing. (be)
Answer:
are

35. The youth ___________ not so sincere. (be)
Answer:
are

36. Six weeks ___________ a long vacation. (be)
Answer:
is

37. Bad news ___________ fast. (travel)
Answer:
travels

38. The police ___________ on duty. (be)
Answer:
are

39. Neither of those officers ___________ efficient. (be)
Answer:
is/was

40. A number of children ___________ playing. (be)
Answer:
are

41. Three fourth of the crop ___________ damaged. (be)
Answer:
was

42. A herd of elephants ___________ seen in the jungle. (be)
Answer:
was

43. Some of the music ___________ excellent. (be)
Answer:
was

44. The radio you gave my children ___________ properly. (work)
Answer:
works

BSE Odisha 10th Class English Grammar Solutions Chapter 3 Subject Verb Agreement

45. Neither of them ___________ come. (have)
Answer:
has

46. Two plus two ___________ four. (be)
Answer:
is

47. Her clothing ___________ waterproof. (be)
Answer:
is

48. The committee ___________ unanimous on this issue. (be)
Answer:
was

49. The people of India ___________ hardworking. (be)
Answer:
are

50. The scissors old. (be)
Answer:
are